Kalendarz Grudziądzki 2008

, ! I ! I 
I I I A I , 
I I . 
. 
'. . ......" "- 
, 
 ,,- 
R , p
", .. 
- '- 
.. '\ 
filii " , 
,
 r 
.r"" 
,. 
 
 
, " 
;1 
" 
r "",, , 

 ,." 4 I --- 
( 

 ., , 'r' . . 
".. -.... . ł R 
.....- -' ...... 
ł 


) -
 
-' 

 -... '0/1 
- . 
..- 
..;..... . 
 
-. . 
 . 
..L .... 
- 
.t '-" .", 
- J - 
-- 
...- - 
_4 
" 
. 
.... .- ... 
... 
:: I -ot 
.- - 
--- 


-' 


... 
-- ' 


'" 
li 


j 

 


\
>>>
. 
I 


KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2008 


Grudziądz 2007
>>>
KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2008 


GRUDZIĄDZKIE TOWARZYSTWO KULTURY 
GRUDZIĄDZ 2007
>>>
RADA REDAKCYJNA 
Anna Janosz-Olszowy - przewodnic,ąca, Ryszard Byner - sekretarz, 
Eugeniusz Chmielewski, Jerzy Krzyś, Tadeusz Rauchfleisz, Karola 
Skowrońska, Zbigniew Zawadzki ::$P 
 
 
G W CI g!f(
:S2) 

 rUdZiądZU gr 
. 
 O 
OKŁADKA 
 \e
 
Projekt graficzny - Grzegorz RygieISkl,
lers\i 
Akwarela "Grudziądz-architektura starego n1Iasta" - Grzegorz Rygielski 
Wił- \'ł-ł
 
C ;)"L\ 
 ,N\JJ.L tt. . 


ILUSTRACJE 
Zdjęcia: Piotr Bilski, Gerard Szukay, Stanisław Dzierzbicki, 
Janina Gardzielewska, Romuald Górecki, Bożena Malicka, 
Teresa Mazurkiewicz,Tomasz Płatek, Ferdynand Stefaniak 
Rysunki: Grzegorz Rygielski 
Ekslibrisy ze zbiorów Henryka Stopikowskiego 


Dodatkiem do "Kalendarza Grudziądzkiego 2008" są 
widokówki z reprodukcjami prac członków Nauczycielskiej Grupy Twórczej 


ISSN 1427-700X 


WYDAWCA 
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
Grudziądz 2007 


Skład: 
Druk: 


DICA PUBLlSHER, tel. 601 23 69 22 
Drukarnia Księży Werbistów w Górnej Grupie, ul. Klasztorna 4, 
86-134 Dragacz, tel. 0523306377, fax. 0523306378, 
e-mail: dw@drukarnia-svd.com.pl, www.drukarnia-svd.com.pl 


',(' ')(oC)C1) I'H
>>>
SPIS TREŚCI 


1. Calendarium grudziądzkie ........................................................7 
2. Skrócony kalendarz na 2009 r. .........,........................ ..............., 61 
3, Ważniejsze grudziądzkie rocznice w 2008 r. (Stanisław Poręba) ..... 63 
4. Patroni ulic Grudziądza (Stanisław Poręba) ................................ 67 
5. Zamek konwentualny w Grudziądzu (Ryszard Boguwolski) ..............73 
6. Hetmańskie wizyty (Jerzy Krzyś) ................................. .............. 79 
7, Marusza to nie tylko solanki (Adam Stenzel) ..................................... 85 
8, Fortyfikacje Strzemięcina (Włodzimierz Grabowski) ........................ 93 
9, Jedna z najstarszych ulic (Jerzy Domasłowski) ............................... 99 
10. Secesja na kartach pocztowych (Zbigniew Zawadzki) ...................... 103 
11. Biało-czerwona z pościeli (Jerzy Krzyś) ......................................... 107 
12. Cerkiew w szpitalu wojskowym (Adam Stenzel) ........................... 111 
13, Aktorki i aktorzy teatru grudziądzkiego cz. I (Stanisław Poręba) .... 117 
14. Moniuszko przed teatrem (Anna Janosz-Olszowy) ....................... 123 
15. Hejnał kapitana Szpuleckiego? 
(Jerzy Krzyś, Anna Janosz-Olszowy) ..................................................... 129 
16. Walczyli i umierali za ojczyznę (Janusz Frankiewicz) .................... 135 
17. Powiwoj protoplastą GKS Olimpia (Ryszard Byner) .................... 143 
18. Rekonstrukcja pomnika Niepodległości (Karola Skowrońska) ....... 151 
19. Nauczycielska Grupa Twórcza (Grzegorz Rygielski) ............................157 
20. Rzeźbom na ratunek (Karola Skowrońska) ..................................... 163 
21. Przygoda z "Kalinką" (Tadeusz Rauchfleisz) .................................... 167 
22. Z źałobnej karty ................................................................................ 171 
23. "Kalendarz Grudziądzki" ożywia wspomnienia 
(Karola Skowrońska) ....... ... ....... ... ...... ......... ... ...... ... ... ........ ..... ..... ..... ...... 183 
24. Grudziądz w naj nowszych publikacjach (Janusz Hinz) .................... 189 
25. Kalendarz ważniejszych imprez kulturalnych, turystycznych 
i sportowych (oprac. Anna Granica) ..................................................... 193 
26. Ucieczka do wolności (Janusz Frankiewicz) ................................... 209 
27. Poszukiwano ropy - odkryto solanki (tekst sponsorowany) .......... 217 
28. Terapia dzieci autystycznych (tekst sponsorowany) ....................... 221 
29. Reklamy ............................. .................. ............................. ................. 227
>>>
CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


( Styczeń) 


1. wrOREK 1930 - W Grudziądzu na bazie Dywizjonu Szkolnego 
NOWY ROK Żandarmerii zostało utworzone Centrum 
Mieczysława Wyszkolenia Żandarmerii (komendant mjr 
Mieczysławy Stanisław Sitek). 
Mieszka 1946 - Grudziądzki "Głos Pomorza" zaczął ukazywać się 
6 razy w tygodniu. 
2, ŚRODA 1902 - W Grudziądzu zmarł drukarz i wydawca literatury 
Izydora katolickiej w języku polskim Georg Jalkowski, 
Makarego właściciel Wydawnictwa Dzieł Katolickich. 
Strzeżysława 1929 - Starostą powiatu grudziądzkiego został Hipolit 
Niepokulczycki. 
3. CZWARTEK 1903 - Poznańskie pismo "Orędownik" opisało uroczyste 
Arietty powitanie red. Stanisława Rożanowicza, opusz- 
Danuty czającego więzienie po odsiedzeniu wyroku. 
Genowefy 1988 - W Grudziądzu zmarł urzędnik i pisarz Jerzy 
Bobrowski, autor zbioru opowiadań "Kochankowie 
Ate" (Łódź 1961). 
4. PIĄTEK 1900 - W Grudziądzu wyszedł nr l tygodnika "Gospodarz" 
Anieli (wydawca W. Kulerski). 
Grzegorza 
Eugeniusza
>>>
l a 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


5. SOBOTA 1919 - Prezes Rejencji Kwidzyńskiej Teodor von Jagow 
Edwarda wydał przepisy o stanie wyjątkowym, m.in. na 
Hanny terenie Grudziądza. 
Szymona 
6. NIEDZIELA 1979 - Uroczyste wręczenie insygniów Prezydenta Miasta 
Kacpra. Melchiora Grudziądza (kopia z okresu międzywojennego). 
Baltazara Insygnia wykonał rzemieślnik Jan Knyba. 
7. PONIEDZIAŁEK 1881 - Oddanie do użytku budynku szkolnego przy 
Juliana ul. Sienkiewicza 27 (obecnie I Liceum Ogólno- 
Lucjana kształcące). 
Teodora 
8, WTOREK 1862 - W Brąchnówku urodził się Stefan Łaszewski, 
Erharda dr praw, grudziądzki adwokat i pieJWszy wojewoda 
Mścisława pomorski w niepodległej Polsce. 
Seweryna 
9. ŚRODA 1999 - W Grudziądzu zmarł Zygmunt Pawłowski, drukarz 
Antoniego i korespondent sportowy, m.in. "IKP", "Gazety 
Juliana Pomorskiej" i "Głosu Grudziądza". 
Marceliny 
10, CZWARTEK 1920 - Niemiecki Parlament ratyfikował Traktat Wersalski 
Dobrosława - zapowiedź powrotu Grudziądza w granice 
Jana Macierzy. 
Pawła 
11. PIĄTEK 1923 - W Grudziądzu został utworzony Okręgowy Urząd 
Feliksa Ziemski (prezes K. Rosse). 
Hilarego 
Matyldy 
12. SOBOTA 1909 - W Grudziądzu powstał oddział Związku Esperan- 
Antoniego tystów (założyciel kupiec Alojzy Kamrowski). 
Benedykta 
Czesława 
13. NIEDZIELA 1901 - Grudziądzkie Towarzystwo Ludowe złożyło do 
Bogusławy władz pruskich protest przeciwko prześladowaniom 
Gotfryda filomatów w Brodnicy i Chełmnie. 
Weroniki
>>>
1 STYCZEŃ 


91 


14. PONIEDZIAŁEK 1942 - W Mauthausen zginął por. Zygmunt Koźlikowski 
Feliksa "Ogrodnik", komendant Inspektoratu ZWZ-AK 
Hilarego w Grudziądzu. 
Ordona 
1S.wTOREK 1935 - Otwarcie Radiostacji Pomorskiej w Toruniu (zasięg 
Aleksandra odbioru - 100 km, m.in. miasto Grudziądz i pow. 
Domasława grudziądzki) . 
Makarego 2004 - W Radomiu zmarł Antoni Czortek, pochodzący 
z Grudziądza, bokser, uczestnik olimpiady 
w 1936 L, wicemistrz Europy (waga kogucia) 
i więzień Auschwitz. 
16. ŚRODA 1947 - W Grudziądzu zmarł geograf i krajoznawca, mjr WP 
Marcela Henryk Gąsiorowski. 
Waleriusza 
Włodzimierza 
17. CZWARTEK 1947 - Druga próba wysadzenia Pomnika Wdzięczności 
Antoniego Armii Radzieckiej. 
Jana 2003 - W Warszawie zmarł muzyk, dyrygent, kompozytor 
Rościsława i publicysta muzyczny Henryk Czyż, pochodzący 
z Grudziądza. 
18. PIĄTEK 1920 - W grudziądzkim dzienniku "Der Gesellige" ukazało 
Bogumiła się ogłoszenie w języku polskim zapowiadające 
Krystyny przejęcie Grudziądza przez władze polskie. 
Piotra 
19. SOBOTA 1920 - Ukazała się ulotka z programem powitania wojsk 
Erwina polskich w Grudziądzu. 
Pii 1945 - Wobec zbliżania się frontu władze niemieckie 
Mariusza Grudziądza zarządziły ewakuację urzędów i ludności. 
20. NIEDZIELA 1860 - W Grudziądzu została uruchomiona stacja 
Dobiegniewa telegraficzna. 
Fabiana 1997 - Rozpoczęło działalność Radio Grudziądz. 
Sebastiana
>>>
1 10 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


21. PONIEDZIAŁEK 1933 - Grudziądzki katecheta ks. Józef Roskwitaiski obronił 
Agnieszki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pracę 
Jarosława doktorską "Szkoła twórcza w nauce religii" i uzyskał 
Marceli tytuł doktora teologii. 
1939 - Powołano Komitet Honorowy i Wykonawczy 
Sztandaru dla Centrum Wyszkolenia Żandarmerii 
w Grudziądzu. 
22. WTOREK 1920 - Polska Komisja Odbiorcza przejęła z rąk Niemców 
Anastazego twierdzę Grudziądz. 
Gaudentego 
Wincentego 
23. ŚRODA 1920 - Powrót Grudziądza w granice Macierzy. 
Ildefonsa 1995 - Ks. prałat Zdzisław Peszkowski otrzymał tytuł 
Klemensa Honorowego Obywatela Grudziądza. 
Rajmunda 
24. CZWARTEK 1920 - Do Grudziądza przybyły dwa plutony żandarmerii 
Felicji oddelegowane przez Dowództwo Okręgu 
Rafała Generalnego "Pomorze". 
Tymoteusza 
25, PIĄTEK 1920 - Grudziądzcy Polacy zniszczyli pomniki - symbole 
Miłosza pruskiej władzy: Wilhelma I (Główny Rynek) 
Pawła i Germanii (Rynek Zbożowy). 
Tatiany 1997 - Wręczenie sztandaru 8. Pułkowi Radioelektro- 
nicznemu w Grudziądzu. 
26. SOBOTA 1930 - Nowym komendantem Centrum Wyszkolenia Żan- 
Pauliny darmerii w Grudziądzu został mjr Stanisław Sitek. 
Polikarpa 
Wandy 
27. NIEDZIELA 1995 - Obchody lOO-lecia energetyki w Grudziądzu. 
Ilony 2004 - Zmarł artysta malarz Jerzy Feldman, były dyrektor 
Juliana Muzeum w Grudziądzu. 
Przybysława 
28. PONIEDZIAŁEK 
Agnieszki 
Karola 
Rogera
>>>
I STYCZEŃ 


111 


29, WTOREK 1920 - Przyjazd do Grudziądza gen. Józefa Hallera, 
Franciszka dowódcy Frontu Pomorskiego. 
Waleriana 
Zdzisława 
30. ŚRODA 2000 - W tym dniu Grudziądz liczył 101.800 mieszkańców. 
Adelajdy 2006 - Marzenna Drab z Grudziądza została wicewojewodą 
Gerarda kujawsko-pomorskim. 
Macieja 
31. CZWARTEK 1940 - Powstanie konspiracyjnej, antyniemieckiej 
Ludwiki Organizacji "ROT A" w Grudziądzu. 
Marceli 1954 - Ukazał się drukiem pierwszy po II wojnie światowej 
Jana przewodnik turystyczny Janusza Andrusikiewicza 
i Józefa Błachnio "Grudziądz i okolice" 
(Warszawa 1954). 


Także w styczniu: 1937 - Firma "Ardal" w Grudziądzu rozpoczęła 
produkcję opon, dętek, węży gumowych oraz 
artykułów lotniczych i chirurgicznych. 


Styczeń 


Kiedy styczeń w mrozie chodzi, 
w kwietniu kożuch nie zaszkodzi. 


Jak styczeń zachlapany, 
to lipiec zaptakany.
>>>
1 12 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( Luty) 


1. PIĄTEK 1952 - W Grudziądzu osiedliły się zakonnice Zgroma- 
Brygidy dzenia Sióstr Służebniczek Najświętszego Serca 
Dobrochny Jezusowego (sercanki). 
Żegoty 
2. SOBOTA 1946 - Wyszedł ostatni numer "Młodzi piszą", dodatku do 
Joanny "Głosu Pomorza" w Grudziądzu. 
Marii 
Mirosława 
3. NIEDZIELA 1920 - Przyjazd do Grudziądza dr. St. Łaszewskiego, 
Błażeja pierwszego wojewody pomorskiego. 
Hipolita 
Oskara 
4. PONIEDZIAŁEK 1973 - W Sopocie zmarł b. nauczyciel Państwowego 
Gilberta Gimnazjum Klasycznego w Grudziądzu, Marian 
Joanny Antoniak, autor śpiewnika "Pieśni do mszy św." 
Witosławy (1937). 
5. WTOREK 1920 - Grudziądz stał się siedzibą Dowództwa Okręgu 
Agaty Generalnego "Pomorze". 
Jakuba 
Pawła 
6. ŚRODA 1922 - Pierwsze obchody Dnia Aktora w Grudziądzu. 
Bohdana 
Doroty 
Tytusa 
7. CZWARTEK 1667 - We Wrocławiu zmarł hetman polny koronny Jerzy 
Romualda S. Lubomirski, który w 1659 r. wypędził Szwedów 
Ryszarda z Grudziądza. 
Sulisława 
B. PIĄTEK 1454 - Wypędzenie Krzyżaków z Grudziądza. 
Gniewomira 
Lucjusza 
Żakliny
>>>
I LUTY 


13 1 


9. SOBOTA 1952 - Utworzenie 113. Wojskowego Szpitala Garnizo- 
Apolonii nowego w Grudziądzu. 
Cyryla 
Nikifora 
10. NIEDZIELA 1925 - Otwarcie, po pożarze oraz odbudowie, budynku 
Elwiry Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
Scholastyki 
Tomisława 
11. PONIEDZIAŁEK 1927 - W Grudziądzu został otwarty oddział warszawskiego 
Adolfa Państwowego Banku Rolnego (dyrektor T. Zan). 
Łazarza 
Świętomiry 
12. WTOREK 1876 - Zebranie organizacyjne Ochotniczej Straży Pożarnej 
Eulalii w Grudziądzu. 
Modesta 
Radzima 
13, SRODA 2000 - Ryszard Kaczorowski, ostatni prezydent RP na 
Benigny uchodźstwie, gościł w Grudziądzu. 
Jordana 
Toligniewa 
14. CZWARTEK 1943 - Komendantem Inspektoratu AK w Grudziądzu został 
Dobiesława kpt. Józef Szarkowski "Szary". 
Niemira 1991 - Wyszedł nr 1. "Tygodnika Grudziądzkiego". Pismo 
Zenona ukazywało się zaledwie kilka miesięcy. 
15. PIĄTEK 1946 - Otwarcie w Grudziądzu Miejskiej Poradni 
Georginy Przeciwgruźliczej. 
Klaudiusza 
Sewera 
16. SOBOTA 1946 - Uruchomienie w Grudziądzu odbudowanej linii 
Danuty tramwajowej nr 2. 
Symeona 
Szymona 
17. NIEDZIELA 1946 - W Grudziądzu przy ul. Legionów 28, po przerwie 
Donaty wojennej, otwarte zostało Muzeum Miejskie 
Konstantego (kierownik i kustosz J. Błachnio). 
Zbigniewa
>>>
1 14 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


18, PONIEDZIAŁEK 1923 - Założenie Spółki Akcyjnej "Polski Przemysł 
Konstancji Gumowy" ("Pe-Pe-Ge") w Grudziądzu. 
Maksyma 1975 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu 
Zuzanny Strzemięcin (ul. Śniadeckich 38 A i B). 
19. WTOREK 1946 - Odznaczenie miasta Grudziądza Krzyżem 
Arnolda Grunwaldu kl. III. 
Konrady 
Marcelego 
20. ŚRODA 1954 - W Bydgoszczy zmarł płk WP w st. spoczynku Stefan 
Eustachiusza Cieślak, dowódca 65. Starogardzkiego Pułku 
Ludmiły Piechoty i dowódca obrony Grudziądza we wrześniu 
Ostapa 1939 r. 
21. CZWARTEK 1959 - W Grudziądzu zginął tragicznie nauczyciel i działacz 
Eleonory polonijny w Niemczech Jan Redlarski. 
Kiejstuta 
Roberta 
22. PIĄTEK 1899 - Oficjalna data (według akt sądowych) założenia 
Małgorzaty Spółki Budowlanej "Bazar". 
Marty 
Wrócisława 
23. SOBOTA 1899 - W Grudziądzu została utworzona Izba Przemysłowo- 
Damiana Handlowa (jedyny członek Polak A. Ruchniewicz). 
Romany 
Seweryna 
24. NIEDZIELA 1397 - Powstanie Towarzystwa Jaszczurczego na terenie 
Bogusza Ziemi Chełmińskiej (współzałożyciel Mikołaj 
Bohusza z Ryńska). 
Lucjusza 
25. PONIEDZIAŁEK 1985 - Poświęcenie kaplicy św. Piotra i Pawła na osiedlu 
Cezarego Lotnisko w Grudziądzu. 
Modesta 1989 - Pierwsze, po transformacji ustrojowej, legalne walne 
Wiktora zebranie członków NSZZ "Solidarność" 
w Grudziądzu.
>>>
I LUTY 


15 1 


26. WTOREK 1936 - W Otwocku zmarł gen. w st. sp ocz. Stefan de 
Aleksandra Castenedolo Kasprzycki, komendant Centralnej 
Cezariusza Szkoły Jazdy, Centralnej Szkoły Kawalerii oraz 
Mirosława Obozu Szkolnego Kawalerii w Grudziądzu, 
pochowany na grudziądzkim Cmentarzu 
Garnizonowym. 
27. ŚRODA 1913 - Początki budowy pasma fortów wokoło Basenu 
Anastazji Grudziądzkiego, z centrum w grudziądzkiej twierdzy. 
Gabrieli 
Leonarda 
28. CZWARTEK 1849 - Delegatem do Rady Prowincjonalnej Prus 
Józefa Zachodnich w Gdańsku został wybrany ziemianin 
Makarego Leon Rybiński z Dębieńca. 
Romana 
29. PIĄTEK 1973 - Ukazało się drukiem wyd. III "Szkiców Gru- 
Brunona dziądzkich" dr. Stanisława Myśliborskiego- 
Elizy Wołowskiego. 
Zygfryda 


Także w lutym: 


1867 - Założenie Kółka Rolniczego w Radzyniu 
(założyciele: ks. A. Mariański, L. Rybiński, J. Paszota, 
J. Jordan). 
1921 - Państwowa Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu 
przeszła pod zarząd Kuratorium Okręgu Szkolnego 
Pomorskiego w Toruniu. 


Luty 


Gdy luty ciepfy i o wodzie, 
wiosna późna i o chłodzie. 


Gdy luty wietrzny i deszczowy, 
nie sprzyja rolnikowi.
>>>
1 16 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( Marzec) 


1. SOBOTA 1911 - w. Kulerski przenosi z Poznania do Grudziądza 
Antoniego redakcje swoich pism: "Głos Ludu", "Kraj" i "Przyja- 
Feliksa ciel Ludu". 
Piotra 
2. NIEDZIELA 1939 - "Gazeta Grudziądzka" zmieniła w Poznaniu tytuł 
Franciszka na: "Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądzka". 
Heleny 
Michała 
3. PONIEDZIAŁEK 1944 - Gestapo aresztowało St. Kisiela, szefa sztabu 
Hieronima grudziądzkiego Inspektoratu AK oraz J. Lazara, 
Maryny dowódcę grudziądzkiego garnizonu AK. 
Kunegundy 
4. WTOREK 1922 - Rada Miejska wybrała inż. Józefa Włodka na 
Arkadego prezydenta Grudziądza na 12 lat. 
Lucjusza 1987 - Pierwszy koncert chóru "AHa Camera" 
Łucji w Grudziądzu. 
5. ŚRODA 1945 - Wysadzenie przez Niemców na Wzgórzu Zamkowym 
Adriana wieży "Klimek". 
Fryderyka 
Pakosława 
6, CZWARTEK 1454 - Inkorporacja Grudziądza w granice Polski. 
Eugenii 1945 - Koniec okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Róży 1946 - Miejska Rada Narodowa uchwaliła nadanie tytułu 
Wojsława Honorowego Obywatela Edwardowi Osóbce- 
Morawskiemu, ówczesnemu premierowi. 
7. PIĄTEK 1679 - W Grudziądzu zmarł pastor, kaznodzieja, pisarz 
Felicji reformacyjny i orientalista Jan Kapusta - Herbinius 
Polikarpa (1626-1679). 
Tomasza 
8. SOBOTA 1928 - Utworzenie w Grudziądzu Lotniczej Szkoły 
DZIEŃ KOBIET Strzelania i Bombardowania (komendant mjr 
Beaty, Juliana pil. inż. T. Wereszczyński). 
Wincentego
>>>
I MARZEC 


17 1 


12. ŚRODA 
Grzegorza 
Józefiny 
Wasyla 
13. CZWARTEK 
Bożeny 
Krystyny 
Trzebiesława 
14. PIĄTEK 
Jakuba 
Matyldy 
Michała 
15. SOBOTA 1946 - Przy Szkole Szybowcowej w Lisich Kątach został 
Heloizy utworzony Aeroklub Grudziądzki (prezes 
'Y
pf a 
 E. Degórski). 
l-Qn
Jsa--i!...4 ' 2005 - Uroczyście obchodzono 650-lecie grudziądzkiego 

 /' '\ '\ rzemiosła. 
r6rf'JIED
 \ tp20 - Grudziądzka Izba Rzemieślnicza stała się 
t
;łltl;rfll';Jd .... ) reprezentantem polskiego rzemiosła w północnej 


centegOt' rzlJ części województwa pomorskiego. 
Itfl
ęgo I'...C 
C .\:,,"":} " 


9. NIEDZIELA 
Dominika 
Franciszki 
Katarzyny 


1 O. PONIEDZIAŁEK 
Bożesława 
Cypriana 
Makarego 
11. WTOREK 
Edwina 
Pro kopa 
Rozyny 


1945 - Rozpoczęli urzędowanie: komisaryczny prezydent 
Grudziądza Leonard Wierzbicki i starosta powiatowy 
Roman Zarzycki. 
2002 - Papież Jan Paweł II pobłogosławił odnowione korony 
z obrazu Matki Boskiej Łaskawej z grudziądzkiej 
kolegiaty. 
1945 - Do Grudziądza przybyła Czołówka Przyfrontowa 
PCK z pomocą medyczną i charytatywną. 


1886 - W Łapszczynie urodził się Edward Rydz, Marszałek 
Polski i Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1888 - Powstanie Towarzystwa Przemysłowców Polskich 
w Grudziądzu (prezes Michał Wolski). 
2005 - Zmarł ppłk kawalerii w st. spocz. Jan Ładoś - 
Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1931 - Obsunęła się nadwiślańska skarpa na Strzemięcinie. 


1440 - Miasto Grudziądz wstąpiło do Związku Pruskiego. 
1995 - Tomasz Pasikowski został prezydentem Grudziądza. 


1968 - Grudziądz włączono do Szlaku Kopernikowskiego.
>>>
1 18 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


17. PONIEDZIAŁEK 1895 - W Grudziądzu urodził się Bernard Kaszewski, 
Gertrudy drukarz i działacz plebiscytowy. 
Reginy 
Zbigniewa 
18. WTOREK 1934 - Otwarcie l Pomorskiej Wystawy Fotografiki Polskiej 
Anzelma w Grudziądzu. 
Edwarda 
Narcyza 
19. ŚRODA 1930 - W Grudziądzu został otwarty, wybudowany 
Bogdana ze składek społeczeństwa, Dom Żołnierza 
Józefa im. marszałka Józefa Piłsudskiego. 
Marka 
20. CZWARTEK 1865 - W Grucie urodził się Wiktor Kulerski. 
Anatola 
Eufemii 
Klaudii 
21. PIĄTEK 1522 - Mikołaj Kopernik na Sejmiku Generalnym Prus 
Filemona Królewskich w Grudziądzu wygłosił traktat 
Lubomiry o monecie. 
Mikołaja 1986 - Zespołowi Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych 
nadano imię Marii Skłodowskiej-Curie. 
22. SOBOTA 1958 - W Warszawie zmarł b. redaktor naczelny "Gońca 
Bogusława Nadwiślańskiego" Leon Doliński. 
Katarzyny 
Kazimierza 
23. NIEDZIELA 1939 - "Cicha mobilizacja" jednostek garnizonu 
WIELKANOC grudziądzkiego. 
Konrada 1945 - W Grudziądzu, przy ul. Wybickiego 30, otwarta 
Oktawiana została pierwsza po wojnie Apteka Ubezpieczalni 
Zbysława Społecznej. 
24. PONIEDZIAŁEK 1929 - Pracownicy "PePeGe" zorganizowali Związek 
WIELKANOCNY Chemików przy Polskiej Partii Socjalistycznej- 
Marka, Sewera Lewica. 
Szymona 
25. WTOREK 1945 - W Grudziądzu powstała Powiatowa Rada Związków 
Dyzmy Zawodowych (z siedzibą przy ul. Szewskiej 2/4). 
Marioli 
Wieńczysława
>>>
I MARZEC 19 1 


26. ŚRODA 1877 - Najwyższy w dziejach Grudziądza poziom wód 
Emanuela w Wiśle - 10,53 m. 
Larysy 1972 - W Grudziądzu otwarte zostało Międzyszkolne 
Manueli Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. 
27. CZWARTEK 1939 - Pracownicy zakładów "Herzfelda i Victoriusa" 
Ernesta w Grudziądzu przekazali swój jednodniowy zarobek 
Lidii na Fundusz Obrony Narodowej. 
Ruperta 
28. PIĄTEK 1935 - Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu dokonał 
Anieli rejestracji niemieckiego Związku Wiejskich 
Krzesisława Spółdzielni Województwa Pomorskiego, z siedzibą 
Sykstusa w Grudziądzu, uL Toruńska 6. 
29. SOBOTA 1939 - Pracownicy Zarządu Miejskiego w Grudziądzu 
Eustachego zebrali na Fundusz Obrony Narodowej i Pożyczkę 
Ostapa Przeciwlotniczą 10 000 zł. 
Wiktoryna 
30. NIEDZIELA 1961 - W "Ilustrowanym Kurierze Polskim" (mutacja 
Amelii grudziądzka) ukazał się artykuł historyka Stanisława 
Jana Poręby "Kilka słów o środowisku dziennikarskim 
Kwiryna w Grudziądzu - przed 1939 r." 
2006 - Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach 
potwierdził, że znaleziony w Grudziądzu łabędź był 
nosicielem wirusa "ptasiej grypy" H5Nl. 
31. PONIEDZIAŁEK 1904 - Wyszedł w Grudziądzu ostatni numer "Dziennika 
Amosa Grudziądzkiego" (wyd. W. Kulerski). 
Dobromiry 1923 - W więzieniu "Łubianka" (Moskwa) został 
Kornelego zamordowany ksiądz i działacz narodowy Konstanty 
R. Budkiewicz, późniejszy patron ulicy w Grudziądzu. 


Także w marcu: 1866 - Założenie Towarzystwa Rolniczego na Powiat 
Grudziądzki (z siedzibą w Radzyniu). 
1945 - Grudziądz liczył około 24 000 mieszkańców. 


Marzec 


Kto siać w marcu nie zaczyna, 
dobra swego zapomina. 


Gdy w marcu po polach bociek spaceruje, 
dobrego urodzaju rolnik oczekuje.
>>>
1 20 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( Kwiecień) 


1. WTOREK 1900 - Wykupienie przez grudziądzki magistrat z rąk pry- 
Grażyny watnych elektrowni (550 kW), wybudowanej w 1894 r. 
Hugona 1912 - "Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić w trzech 
Teodora wydaniach. 
2. ŚRODA 1955 - Powstanie Państwowego Teatru Popularnego 
Franciszka w Grudziądzu. 
Urbana 2005 - Zmarł papież Jan Paweł 11- Honorowy Obywatel 
Władysława Grudziądza. 
3. CZWARTEK 1946 - Grudziądzki Miejski Komitet Opieki Społecznej 
Antoniego zorganizował kuchnię powszechną wydającą 
Pankracego dziennie 650 posiłków. 
Ryszarda 
4. PIĄTEK 1939 - W mieście rozlepione zostały plakaty o subskrypcji 
Bazylego Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. 
Izydora. Wacławy 
5. SOBOTA 1940 - Na liście straceń OS/2 NKWD w Ostaszkowie zostało 
Borzywoja umieszczone nazwisko ppłk. Stanisława Sitka. 
Ireny 1989 - Utworzony został Oddział Towarzystwa Miłośników 
Wincentego Wilna i Ziemi Wileńskiej w Grudziądzu. 
6. NIEDZIELA 1945 - W Charkowie (Ukraina) zmarł grudziądzko- 
Ireneusza wąbrzeski nauczyciel i artysta malarz Franciszek 
Ady Szymański, wywieziony przez NKWD do ZSRR. 
Wilhelma 2006 - W Warszawie zmarł Augustyn Bloch, wybitny 
organista, kompozytor, współorganizator festiwalu 
"Warszawska Jesień", pochodzący z Grudziądza. 
7. PONIEDZIAŁEK 1945 - Założenie pisma "Wiadomości Grudziądzkie". 
Donaty 1984 - W Wielu zmarł grudziądzki nauczyciel, hafciarz 
Hermana kaszubski i założyciel Muzeum Kaszubskiego 
Przecława Leonard Brzeziński. 
8. WTOREK 1936 - W "Dzienniku Urzędowym R.P." zostało opubliko- 
Januarego wane rozporządzenie o przeniesieniu siedziby 
Radosława Pomorskiej Izby Rzemieślniczej z Grudziądza 
Sieciesławy do Torunia.
>>>
I KWIECIEŃ 


21 I 


9. ŚRODA 1907 - Otwarcie Królewsko-Pruskiej Szkoły Budowy 
Dobrosławy Maszyn w Grudziądzu. 
Dymitra 
Marcelego 
10. CZWARTEK 1876 - Początek budowy żelaznego mostu kolejowo- 
Antoniego drogowego przez Wisłę w Grudziądzu. 
Henryka 
Michała 
11. PIĄTEK 1066 - Książę Bolesław Śmiały wystawił w Płocku dokument 
Filipa dla klasztoru w Mogilnie. Pojawia się w nim nazwa 
Leona "Grudemsch", oznaczająca Grudziądz lub Grudusk 
Marka k. Ciechanowa (?). 
2006 - W Grudziądzu zmarł Marian Świątkowski, długoletni 
dyrygent orkiestry dętej GZPG "Stomil". 
12. SOBOTA 1945 - Polskie władze przejęły od Armii Radzieckiej zakład 
Juliusza przemysłowy, późniejszą Pomorską Odlewnię 
Wiktora i Emaliernię Oddział w Mniszku. 
Zenona 1957 - W grudziądzkiej Miejskiej Bibliotece Publicznej 
została otwarta Czytelnia Młodzieżowa. 
13. NIEDZIELA 1929 - Prokuratura przy Sądzie Okręgowym w Toruniu 
Hermenegildy zajęła cały nakład "Słowa Pomorskiego" , 
Idy przeznaczony dla Grudziądza. 
Justyny 1982 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu Lotnisko 
(ul. Warszawska 1). 
14. PONIEDZIAŁEK 1921 - Do "Gazety Grudziądzkiej" była dołączona broszura 
Bereniki z tekstem Konstytucji z 17 marca 1921 r. 
Bernarda 
Hermana 
15. WTOREK 1910 - Założenie Towarzystwa Spiewaczego "Lutnia" 
Anastazego w Grudziądzu. 
Tytusa 
Wacławy 
16. ŚRODA 1923 - Powstanie Koła Związku Obrony Kresów Zachodnich 
Erwina w Grudziądzu. 
Cecyla 
Kseni
>>>
1 22 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


17. CZWARTEK 1945 - Po zniszczeniach wojennych oddano do użytku 
Jakuba Rzeźnię Miejską. 
Roberta 1963 - W Stoczni Szczecińskiej zwodowany został 
Stefanii m/s "Grudziądz". 
18. PIĄTEK 1920 - Utworzenie w Grudziądzu Państwowego Semina- 
Apolonii rium Nauczycielskiego Męskiego z polskim językiem 
Bogusława wykładowym. 
Gościsława 
19. SOBOTA 1982 - W Grudziądzu zmarł pracownik kultury i literat 
Czesława Tadeusz Niewiakowski (fadeusz Niewski), m.in. 
Leontyny autor misterium "Ecce homo, czyli Golgota". 
Wernera 2006 - W Bydgoszczy zmarł Jan Upowski, prezes "Zeeland 
Help Polen" , holenderskiego stowarzyszenia, które 
zorganizowało pomoc charytatywną m.in. dla 
Grudziądza. 
20. NIEDZIELA 1905 - Początki budowy kanalizacji w Grudziądzu. 
Agnieszki 1945 - Uruchomienie w Fabryce "Unia" generatora prądo- 
Lecha twórczego o dużej mocy, który dostarczał energię 
Teodora elektryczną do miasta. 
21. PONIEDZIAŁEK 1993 - W Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu została otwarta 
Bartosza Czytelnia Regionalna im. Adama Wolnikowskiego. 
Drogomiła 
Konrada 
22. WTOREK 1822 - W Lidzbarku (Warmia) urodził się Xawer Froelich, 
Heliodora niemiecki urzędnik sądowy, historyk i archiwista, 
Kai m.in. autor "Historii Powiatu Grudziądzkiego". 
Leonii 
23. ŚRODA 1953 - Reaktywowanie po przerwie wojennej oddziału 
Emanueli Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznaw- 
Gerarda czego w Grudziądzu. 
Jerzego 2005 - Nadanie imienia Roty Grudziądzkiej i wręczenie 
sztandaru miejscowemu Hufcowi ZHP. 
24. CZWARTEK 1973 - Podłączenie Grudziądza do sieci gazu ziemnego - 
Aleksego likwidacja Gazowni Miejskiej. 
Horacego 
Jerzego
>>>
1 KWIECIEŃ 


23 1 


25. PIĄTEK 1945 - Powstanie grudziądzkiej Spółdzielni Spożywców. 
Estery, Kaliksta 
Szczepana 
26. SOBOTA 1923 - Rada Miejska podjęła uchwałę o nadaniu tytułu 
Klaudii Honorowego Obywatela Grudziądza marszałkowi 
Marceliny Ferdynandowi Fochowi. 
Marzeny 
27. NIEDZIELA 1994 - Biblioteka Miejska im. W. Kulerskiego w Grudziądzu 
Felicji uzyskała ze Lwowa mikrofilmy tzw. "kodeksów 
Sergiusza grudziądzkich" I i II. 
Zyty 
28. PONIEDZIAŁEK 1924 - W Korytowie urodził się Edwin Brzostowski, 
Bogny grudziądzki działacz kulturalny i współzałożyciel 
Bogdana Koła Miłośników Dziejów Grudziądza (1986). 
Walerii 
29. WTOREK 1845 - W Grudziądzu powstała Gmina Chrześcijańsko- 
Augustyna Katolicka (założyciel ks. Jan Czerski z Komórska). 
Rity, Robert y 
30. ŚRODA 1862 - Bunt żołnierzy w grudziądzkiej twierdzy (przywódca 
Bartłomieja Gottfńd Klatt). 
Liii 1940 - Pod Anielinem n. Pilicą zginął mjr Henryk 
Mariana Dobrzański-Hubal, oficer 18.Pułku Ułanów 
Pomorskich w Grudziądzu. 
1945 - Przejęcie od Armii Radzieckiej zdewastowanych 
zakładów HV w Grudziądzu. 


Także 
w kwietniu: 


1920 - W Grudziądzu rozpoczyna działalność polskie 
sądownictwo. 
1924 - W Grudziądzu powstał 
Powietrznej Państwa 
płk J. Sendorek). 
1960 - Ukazał się drukiem t. I "Rocznika Grudziądzkiego". 


oddział Ligi Obrony 
(prezes urzędujący 


Kwiecień 
Kwiecień gdy suchy, nie daje otuchy. 


Kwiecień co deszczem rosi, 
wiele owoców przynosi.
>>>
1 24 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


1. CZWARTEK 
ŚWIĘTO PRACY 
Ramony 
Jeremiego 
Romana 


2. PIĄTEK 
Anatola 
Celestyny 
Zygmunta 
3. SOBOTA 
ŚWIĘTO 
KONSTYTUCJI 
3 MAJA 


Marioli 
Niny 
Światoslawy 


4. NIEDZIELA 
Floriana 
Grzegorza 
Polikarpa 
5. PONIEDZIAŁEK 
Ireny 
Tamary 
Wincentego 
6. WTOREK 


Dominika 


Judyty 
Juranda 


( Maj) 


1920 - Wybory uzupełniające do Sejmu Ustawodawczego 
w Grudziądzu i pow. grudziądzkim. 
2004 - Wyszedł nr l biuletynu samorządowego "Kurier 
Grudziądzki" . 


1937 - W Czersku utworzony został Związek Uczestników 
Strajku Szkolnego z lat 1906-1907 na Pomorzu, 
z siedzibą w Grudziądzu. 


1929 - Po raz pierwszy obchodzono w Grudziądzu Święto 
3 Maja jako święto państwowe. 
2000 - Odsłonięcie w Grudziądzu pomnika poświęconego 
ofiarom Katynia, Miednoje i Charkowa 
(proj. L. Pawlikowski). 
2004 - Dekretem ks. bpa Andrzeja Suskiego, Ordynariusza 
Diecezji Toruńskiej, w kolegiacie św. Mikołaja 
w Grudziądzu ustanowiono Sanktuarium Matki 
Bożej Łaskawej, Patronki Grudziądza. 
1966 - W Konstancinie pod Warszawą zmarł wybitny 
jeździec i olimpijczyk mjr Adam Królikiewicz, 
b. instruktor CWK w Grudziądzu (1935-1939). 


1976 - Założenie Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury. 


1922 - W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 6 otwarto 
Akademię Handlową.
>>>
IMAJ 


25 1 


7. ŚRODA 1949 - Otwarcie Biblioteki Związków Zawodowych 
Augusta. Gizeli w Grudziądzu. 
Ludomira 
8. CZWARTEK 1981 - Powstanie Izby Pamięci "Katownia Gestapo" 
Eryki w Grudziądzu. 
Kornela 
Stanisława 
9. PIĄTEK 1876 - W Grudziądzu urodził się Ernst Hardt, niemiecki 
Bożydara pisarz epoki modernizmu. 
Katarzyny 1926 - Otwarto ogród publiczny na miejscu dawnego 
Grzegorza cmentarza poreformackiego przy obecnej 
ul. Kosynierów Gdyńskich. 
10. SOBOTA 1862 - Założenie Towarzystwa Upiększenia Miasta 
Antoniny Grudziądza. 
Izydora 
Symeona 
11. NIEDZIELA 1912 - Urodziła się w Grudziądzu Salomea Sujkowska, 
Hortensji lekarz społecznik, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Igi. Miry 1974 - Rozstrzygnięty został konkurs na zagospodarowanie 
przestrzenne nowego osiedla Rządz. 
12. PONIEDZIAŁEK 1899 - Uruchomienie elektrycznej trakcji tramwajowej do 
Domiceli Tarpna. 
Domicjana 2005 - Odsłonięty i poświęcony został pomnik marszałka 
Pankracego Józefa Piłsudskiego i jednostek międzywojennego 
garnizonu grudziądzkiego. 
13. WTOREK 1960 - Powstanie w Grudziądzu Koła Towarzystwa 
Ołelii Rozwoju Ziem Zachodnich (prezes Br. Szczepański). 
Glorii 1991 - Powstanie Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej 
Serwacego w Grudziądzu. 
2005 - Nadanie Muzeum w Grudziądzu imienia ks. dr. 
Władysława Łęgi. 
14. ŚRODA 1908 - W Grudziądzu została założona Czytelnia dla Kobiet 
Dobiesława (założyciele: W. Kulerski, J. M. Rakowski, 
Julity dr J. Ulatowski). 
Wiktora 2006 - Obchody 30-lecia Grudziądzkiego Towarzystwa 
Kultury.
>>>
1 26 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


15. CZWARTEK 
Anastazy 
Berty 
Dionizego 


16. PIĄTEK 
Andrzeja 
Jędrzeja 
Wieńczysława 
17. SOBOTA 


Brunona 
Miry 
Wery 
18. NIEDZIELA 
Alicji 
Eryki 
Edwina 
19. PONIEDZIAŁEK 
Emiliana 
Iwony 
lwa 
20. WTOREK 
Bazylego 
Krystyny 
Sawy 


21. ŚRODA 
Donata 
Kryspina 
Tymoteusza 


1920 - Utworzenie Komisarycznej Rady Miejskiej 
Grudziądza. 
1929 - W Grudziądzu przy ul. Fortecznej 29 zostało otwarte 
schronisko PTK dla młodzieży (50 miejsc 
noclegowych) . 
1945 - Wyszedł nr l "Głosu Grudziądza", późniejszego 
organu PPS na Pomorzu. 
1949 - Zakończenie budowy w Grudziądzu przez saperów 
i oddanie do użytku mostu pontonowego na Wiśle. 


1938 - Przeniesienie redakcji "Gazety Grudziądzkiej" 
z Grudziądza do Poznania. 


1920 - Urodził się Karol Wojtyła, papież i Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 


1965 - W Warszawie zmarła pisarka Maria Dąbrowska. 
W okresie dwudziestolecia międzywojennego kilka 
razy odwiedziła Grudziądz, gdzie mieszkał jej brat 
rtm. Bogumił Szumski. 
1946 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu. 
1984 - W Grudziądzu odsłonięto obelisk poświęcony 
Wiktorowi Kulerskiemu. 
1996 - Nadanie Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu imienia 
Wiktora Kulerskiego. 
1896 - Położenie kamienia węgielnego pod budowę 
kościoła ewangelickiego w Grudziądzu (obecna 
ul. Mickiewicza 43). 
1958 - W Grudziądzu rozpoczął działalność oddział 
Związku Kynologicznego w Polsce (pierwszy prezes 
Józef Straczyński).
>>>
IMAJ 


27 1 


22. CZWARTEK 1980 - W Warszawie zmarł aktor Aleksander Gąssowski, 
BOŻE CIAŁO b. dyrektor Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 
Emila, Roksany 
Romy 
23. PIĄTEK 1974 - W Warszawie zmarł pisarz i działacz społeczny 
Dezyderego Władysław Wągiel, pochodzący z Grudziądza. 
Renaty 
Wilhelma 
24. SOBOTA 1959 - Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku czci Mikołaja 
Cieszysława Kopernika na grudziądzkim Rynku. 
Mileny 2003 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał Jan Pospieszalski. 
Zuzanny 
25. NIEDZIELA 1907 - W Grudziądzu przy Pohlmannstrasse 19 otwarta 
Borysa została filia poznańskich Zakładów Hipolita 
Magdy Cegielskiego. 
Wioletty 2002 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymała artystka 
malarka Krystyna Gałdyńska- Szalewska. 
26. PONIEDZIAŁEK 1937 - Przekształcenie grudziądzkiego Państwowego 
DZIEŃ MATKI Seminarium Nauczycielskiego Męskiego im. 
Erwina ks. S. Staszica w Państwowe Liceum Pedagogiczne. 
Filipa 2004 - Delegacja samorządu wręczyła w Watykanie 
Wilhelminy papieżowi Janowi Pawłowi II uchwałę Rady Miejskiej 
Grudziądza o nadaniu Honorowego Obywatelstwa 
i dwie pozłacane plakietki pamiątkowe. 
27. WTOREK 1990 - Wybory odrodzonego samorządu - Rady Miejskiej 
Augustyna Grudziądza (przewodniczący Marek Nowak). 
Juliusza 1998 - Grudziądzkie archiwum z powodu braku lokalu 
Lucjana zostało przeniesione do Torunia. 
28. ŚRODA 1945 - W Grudziądzu, po przerwie wojennej, rozpoczął 
Emilii działalność cech krawiecki. 
Feliksa 
Jaromira
>>>
1 28 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


29. CZWARTEK 1939 - Po raz ostatni obchodził swoje święto 18. Pułk 
Bogusławy Ułanów Pomorskich w Grudziądzu. 
Marii 1945 - Prezydentem Grudziądza został wybrany Franciszek 
Urszuli Mówiński. 
30. PIĄTEK 1978 - W Grudziądzu zorganizowano l Międzynarodowy 
Gryzeldy Mityng Lekkoatletyczny z udziałem m.in. Ireny 
Felicjana Szewińskiej, Bronisława Malinowskiego, Władysława 
Ferdynanda Komara, Władysława Kozakiewicza i Tadeusza 
Ślusarskiego oraz zawodników zagranicznych. 
31. SOBOTA 1930 - Utworzenie parafii ewangelicko-augsburskiej 
Ernest y w Grudziądzu (pastor Ryszard Danielczyk). 
Kamili 
Ksawerego 


Także w maju: 


1411 - Ścięcie na grudziądzkim Rynku przez Krzyżaków 
Mikołaja z Ryńska. 
1939 - Powołanie Obywatelskiego Komitetu Odnowienia 
Fary w Grudziądzu (prezes ks. dr Antoni Pastwa). 


Maj 


Deszcz majowy, chleb gotowy. 


Gdy kukufka kuka w maju, 
spodziewaj się urodzaju.
>>>
I CZERWIEC 


29 1 


1. NIEDZIELA 
DZIEŃ DZIECKA 
Jakuba 
Konrady 
Nikodema 
2. PONIEDZIAŁEK 


Erazma 
Marianny 
Marzanny 
3. WTOREK 
Aldony 
Klotyidy 
Tamary 
4. ŚRODA 


Aleksandra 
Franciszka 


Kwiryny 


5. CZWARTEK 


Dobromira 
Kazimiery 
Waltera 


6. PIĄTEK 
Laury 
Nory 
Norberta 


(Czerwiec) 


2005 - Gimnazjum nr 7 przy ul. Mikołaja z Ryńska 6 
otrzymało imię gen. Tadeusza Komorowskiego 


"Bora". 


1982 - W Grudziądzu odbył się I Memoriał Bronisława 
Malinowskiego. 
1998 - Oddanie kompleksu pediatrycznego w Szpitalu 
Miejskim przy ul. dr. L. Rydygiera. 
1925 - Utworzenie Klubu Sportowego przy "PePeGe" 
w Grudziądzu. 


1950 - Przedsiębiorstwo "Mostostal" z Zabrza przystąpiło 
do odbudowy mostu kolejowo-drogowego przez 
Wisłę w Grudziądzu. 
1951 - Urodził się w Nowem n. Wisłą Bronisław 
Malinowski, mistrz olimpijski, Honorowy Obywatel 
Grudziądza. 
1935 - Podpisanie aktu notarialnego sprzedaży Domu 
Polskiego "Bazar" w Grudziądzu dla miejscowej 
parafii. 
2004 - Honorowy Obywatel Grudziądza ks. prałat Zdzisław 
Jastrzębiec Peszkowski obchodził 50-lecie 
kapłaństwa. 
1776 - Rozpoczęcie budowy twierdzy w okolicach 
Grudziądza.
>>>
1 30 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


7. SOBOTA 1921 - Przyjazd do Grudziądza Naczelnika Państwa 
Hieronima marszałka Józefa Piłsudskiego. Otwarcie l Wystawy 
Jarosławy Sztuk Pięknych Artystów Pomorskich (Muzeum 
Roberta Miejskie). 
8. NIEDZIELA 1948 - Została uruchomiona linia autobusowa z dworca 
Celiny kolejowego w Grudziądzu, przez most pontonowy 
Maksyma na Wiśle, do dworca w Dragaczu. 
Seweryna 2006 - Rozpoczęcie budowy 1 etapu Trasy Średnicowej. 
9. PONIEDZIAŁEK 1934 - Inauguracja obchodów 40-lecia "Sokoła" 
Pelagii w Grudziądzu. 
Tekli 
Sławoja 
10. WTOREK 1992 - Rada Miejska w Grudziądzu nadała Honorowe 
Bogumiła Obywatelstwo lek. med. Salomei Sujkowskiej 
Edgara i rtm. Janowi Ładosiowi. 
Onufrego 
11, ŚRODA 1893 - Pożar ratusza na grudziądzkim Rynku. 
Adelajdy 1945 - Utworzono pierwszą po II wojnie światowej 
Anastazji Powiatową Radę Narodową w Grudziądzu. 
Barnaby 
12. CZWARTEK 1953 - Grudziądzkiemu Szpitalowi Miejskiemu nadano 
Bazylego imię dra Władysława Biegańskiego. 
leonii 
leona 
13. PIĄTEK 1896 - Uruchomienie konnej trakcji tramwajowej (linia od 
Fortunata dworca kolejowego do ul. ul. Fortecznej). 
Gracji 1965 - W Grudziądzu odbyła się I Okręgowa Wystawa Psów 
Olimpii Rasowych. 
1990 - Andrzej Wiśniewski został prezydentem Grudziądza. 
14. SOBOTA 1931 - Otwarcie X Pomorskiej Wystawy Sztuk Pięknych 
Elizy w Grudziądzu. 
Elżbiety 
Rufina
>>>
I CZERWIEC 


31 I 


15. NIEDZIELA 1934 - Do obszaru Grudziądza włączono część Fijewa 
Toli i Wielkiego Tarpna. 
Wioli 
Wita 
16. PONIEDZIAŁEK 1884 - Otwarcie Miejskiego Muzeum Starożytności 
Anety w Grudziądzu (dyrektor dr Siegfried Anger). 
Benona 
Bertolda 
17. WTOREK 1950 - Zarejestrowano w Sądzie Okręgowym w Grudziądzu 
Adolfa miejscową Spółdzielnię Mieszkaniową. 
Ignacego 1991 - Przywrócenie b. koszarom CWK imienia ks. Józefa 
Marcjana Poniatowskiego. 
1993 - Wyszedł nr 1 tygodnika nowej "Gazety 
Grudziądzkiej" . 
18. ŚRODA 1291 - Nadanie praw miejskich Grudziądzowi. 
Amandy 1937 - Wprowadzenie nowego herbu Grudziądza (biskup 
Gerwazego na tle muru z wieżyczkami). 
Pauli 1992 - Na ścianie bramy Zakładu Karnego nr 1 przy 
ul. Wybickiego odsłonięto tablicę upamiętniającą 
martyrologię jeńców alianckich w więzieniu 
fortecznym podczas okupacji niemieckiej. 
19. CZWARTEK 1938 - W Toruniu został poświęcony sztandar dla 
Gerwazego grudziądzkiego 16. Pułku Artylerii Lekkiej. 
Protazego 2005 - Została uruchomiona fontanna z rzeźbą w postaci 
Romualda flisaka (projektował R. Kaczor). 
20. PIĄTEK 1993 - Szkoła Podstawowa nr 5 w Grudziądzu otrzymała 
Bogny imię ppłk. żandarmerii Stanisława Sitka. 
Bogdana 
Rafaela 
21. SOBOTA 1996 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał ks. Jan 
Alojzego Twardowski. 
Marty 1998 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał reżyser 
Rudolfa Krzysztof Zanussi.
>>>
1 32 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


Jeremiego 
Rudolfa, Wirgiliusza 
27. PIĄTEK 1760 - Grudziądzkie władze miejskie wydały drukiem 
Cypriana "Regulamin ogniowy Królewskiego Miasta 
Heloizy Grudziądza". 
Maryli 2005 - Otwarcie i poświęcenie Muzeum Misyjno- 
Etnograficznego w Górnej Grupie. 
1919 - Podpisanie Traktatu Wersalskiego, w wyniku 
którego Grudziądz powrócił w granice Macierzy. 
1960 - Oddanie do użytku pieJWszego po wojnie budynku 
mieszkalnego SM w Grudziądzu (ul. Dworcowa 43 
- Królewska 7). 
2003 - Rondo u zbiegu ul. Chełmińskiej i Południowej 
otrzymało imię Romana Dmowskiego. 


22. NIEDZIELA 
Flawiusza 
Sabiny 
Saby 


23. PONIEDZIAŁEK 
DZIEŃ OJCA 
Albiny, Wandy 
Zenobii 
24. WTOREK 
Bartosza 
Emilii, Jana 
25. ŚRODA 
Albrechta 
Olbrachta, Witolda 
26. CZWARTEK 


28. SOBOTA 


Boleslawa 


Ireneusza 


Ligii 


1927 - Do Grudziądza przybył statek wiślany "Mickiewicz" 
z prochami Juliusza Słowackiego. 
2003 - W Grudziądzu zmarła Helena Minkiewicz, 
bibliotekarka i działaczka oświatowa. 
2005 - Na terenie Wojskowych Zakładów Uzbrojenia 
w Grudziądzu odsłonięto tablicę upamiętniającą 
80 rocznicę powstania "Szkoły Orląt". 
1924 - Do Grudziądza przybył prezydent RP Stanisław 
Wojciechowski. 
1996 - Odsłonięto obelisk-głaz pamiątkowy ku czci 
J. Heweliusza. 
1872 - Skreślenie z listy twierdz Cesarstwa Niemieckiego 
grudziądzkiej twierdzy jako obiektu przestarzałego. 


1913 - Poświęcenie nowego budynku Szkoły Budowy 
Maszyn w Grudziądzu. 


1925 - Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Rolnictwa 
i Przemysłu w Grudziądzu.
>>>
I CZERWIEC 331 


29. NIEDZIELA 1873 - W Grudziądzu urodził się Siegmund Lipinsky, 
Iwetty polsko-włoski artysta malarz i grafik. 
PawIa 1935 - Pierwsza bezpośrednia audycja Polskiego Radia 
Piotra z Grudziądza poświęcona odsłonięciu popiersia 
Stanisława Moniuszki. 
30. PONIEDZIAŁEK 1862 - W Grudziądzu Joseph Herzfeld i Carl Victorius 
Emilii zakładają fabrykę odlewów żeliwnych. 
Gertrudy 1923 - Powołanie do życia Towarzystwa Sportowego 
Rajmunda Olimpia, którego tradycje kontynuuje Grudziądzki 
Klub Sportowy OLIMPIA. 
1991 - Likwidacja Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 


Także w czerwcu: 1932 - Upadek Teatru Miejskiego w Grudziądzu (ostatni 
dyrektor Henryk Czarnecki). 
1972 - Odkrycie źródeł gorącej solanki w podgrudziądzkiej 
Maruszy. 


Czerwiec 


Pełnia czerwcowa - burza gotowa. 


Przyszło lato, już po wiośnie, 
ale za to owoc rośnie.
>>>
1 34 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( Lipiec) 


1. WTOREK 1925 - Wręczenie sztandaru Oficerskiej Szkole Kawalerii 
Bogusza (kopia w Pałacu Opatek w Grudziądzu). 
Gawła 1988 - Na przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej 
Haliny w Grudziądzu został wybrany Zygmunt Bona. 
1999 - Utworzona została jednostka wojskowa - 
4. Rejonowa Baza Materiałowa z siedzibą w cytadeli. 
2. ŚRODA 1915 - W Grudziądzu urodził się Antoni Czortek, słynny 
Jagody bokser i olimpijczyk (1936). 
Kariny 
Serafina 
3. CZWARTEK 1921 - W Grudziądzu, przy ul. Lipowej 28, Zarząd Główny 
Anatola TCL w Poznaniu zorganizował bibliotekę. 
Jacka 
Kornela 
4. PIĄTEK 1932 - W Grudziądzu wyszedł nr l "Gazety Grudziądzkiej 
Alfreda - Tygodnika". 
Malwiny 
Zygfryda 
5. SOBOTA 2006 - Zmarł Krzysztof Kupczyk, nauczyciel i radny Rady 
Antoniego Miejskiej trzech kadencji. 
Karoliny 
Michała 
6. NIEDZIELA 1580 - W Grudziądzu urodził się Jan Stobbe - Stobeusz, 
Łucji muzyk, kompozytor i kapelmistrz. 
Gerarda 
Teresy 
7. PONIEDZIAŁEK 2002 - W Grudziądzu zmarł artysta rzeźbiarz Alojzy Sladek. 
Ewalda 
Metodego, Nory 
8. WTOREK 1905 - W Poznaniu zostało utworzone Towarzystwo 
Adriana Dziennikarzy i Literatów na Rzeszę Niemiecką 
Prokopa (przedstawiciel "Gazety Grudziądzkiej" Konstanty 
Wirginii Kościński) .
>>>
I LIPIEC 


35 1 


9. ŚRODA 1919 - Część członków dawnego Towarzystwa Przemy- 
Blanki słowców Polskich w Grudziądzu utworzyła 
Sylwii Towarzystwo Kupców Samodzielnych (prezes 
Zenona Jan Zawacki). 
10. CZWARTEK 1807 - Podpisanie pokoju w Tylży. Włączenie Ziemi 
Samsona Chełmińskiej, bez Grudziądza i okolic, do Księstwa 
Sylwany Warszawskiego. 
Witalisa 1921 - Konsekracja Kościoła Garnizonowego w Grudziądzu 
przez biskupa polowego WP ks. dr. Stanisława Galla. 
11. PIĄTEK 1931 - W Grudziądzu ukazał się nr l miesięcznika "Echo 
Cypriana, Kiry Świata" (wydawca W. Kulerski). 
Pelagii 
12. SOBOTA 1924 - Przez pow. grudziądzki przebiegał Międzynarodowy 
Brunona Rajd Samochodowy (trasa: Grudziądz - Okonin - 
Wasyla Radzyń - Jabłonowo). 
Wery 1933 - Rada Miejska w Grudziądzu podjęła uchwałę 
o utworzeniu ogrodu botanicznego wzdłuż Trynki. 
13. NIEDZIELA 1454 - Król Kazimierz Jagiellończyk przybył do Grudziądza 
Danieli (I pobyt) z okazji Zjazdu Stanów Pruskich 
Ernesta i utworzenia Rady Pruskiej. 
Sary 
14. PONIEDZIAŁEK 1924 - Na placu ćwiczeń w Małym Tarpnie wystawione 
Bonawentury zostało widowisko plenerowe "Pod Grunwaldem" 
Kamila, Ulryka (scenariusz i reżyseria Tadeusz Niewiakowski). 
15. WTOREK 1410 - W bitwie pod Grunwaldem zginął grudziądzki 
Angeliki komtur Wilhelm von Heffenstein i komtur radzyński 
Dawida Mikołaj von Melin. 
Donalda 1926 - W Grudziądzu ukazał się nr l dwumiesięcznika 
"Muzyk Wojskowy" (wydawca Edward Dawidowicz). 
16. SRODA 1895 - W Grudziądzu pojawili się pierwsi wyznawcy 
Marii, Mariki kościoła ewangelicko-metodystycznego. 
Mireli 
17. CZWARTEK 1953 - Władze miejskie zakończyły likwidację starego 
Aleksego cmentarza ewangelickiego w Grudziądzu przy 
Anety al. 23 Stycznia. 
Jadwigi 2004 - Wyszedł ostatni numer nowej "Gazety Grudziądz- 
kiej". Tygodnik wychodził od 1993 r.
>>>
1 36 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


18. PIĄTEK 1981 - Z inicjatywy lek. med. Salomei Sujkowskiej powstał 
Erwiny Klub Inteligencji Katolickiej. 
Karoliny 1994 - Zenon Kufel został prezydentem Grudziądza. 
Roberta 
19. SOBOTA 1994 - W Grudziądzu została otwarta wystawa filatelis- 
Nonny tyczna "Podbój księżyca", ze zbiorów H. Ligmanna 
Nory i R. Mechlińskiego. 
Wincentego 
20. NIEDZIELA 1928 - Utworzenie Związku Rezerwistów RP w Grudziądzu 
Czesława (inicjator starosta H. Niepokulczycki). 
Hieronima 2006 - Wmurowanie aktu erekcyjnego pod budowę drogi 
Seweryna zbiorczej Droga Łąkowa, która wraz ze średnicówką 
stworzy mini obwodnicę Grudziądza. 
21. PONIEDZIAŁEK 1911 - Uruchomienie drugiej linii tramwajowej w Gru- 
Danieli dziądzu (Rynek Zbożowy - uL Bydgoska). 
Diany 
Wiktora 
22. WTOREK 1958 - Odsłonięty został przebudowany pomnik ku czci 
Albina 10 zakładników rozstrzelanych przez Niemców w 1939 r. 
Mileny 1960 - Inauguracja obchodów 1000-lecia państwa polskiego 
Wawrzyńca w Grudziądzu. 
23. ŚRODA 1965 - W Gdyni zmarł artysta malarz Wacław Szczeblewski, 
Brygidy założyciel Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych 
Sławy w Grudziądzu. 
Zdzisława 
24. CZWARTEK 1919 - 4. Pułk Ułanów Wielkopolskich zmienił nazwę na 
Kingi 4. Pułk Ułanów Nadwiślańskich (późniejszy 18. Pułk 
Kunegundy Ułanów Pomorskich w Grudziądzu). 
Michalinv 
25. PIĄTEK 1936 - W Inowrocławiu zmarł grudziądzki dziennikarz 
Jakuba Aleksander Markwicz, historyk ruchów filomackich 
Krzysztofa w Wielkopolsce i na Pomorzu. 
Michała 
26. SOBOTA 1920 - Grudziądzka Fabryka Maszyn Rolniczych Augusta 
Joachima Ventzkiego przeszła w ręce Spółki Akcyjnej 
Laurentego "Pomorska Fabryka Maszyn". 
Mirosławy
>>>
1 LIPIEC 


37 1 


27. NIEDZIELA 1911 - Uroczyste poświęcenie budynku Domu Polskiego 
Aurelego "Bazar" w Grudziądzu przez ks. wikarego Edmunda 
Lilii Fittkaua. 
Natalii 
28. PONIEDZIAŁEK 1976 - Bronisław Malinowski zdobył srebrny medal w biegu 
Aidy na 3000 m z przeszkodami podczas Igrzysk 
Sylwiusza Olimpijskich w Montrealu. 
Wiwiany 
29. WTOREK 1939 - Obchody 250-lecia istnienia Cechu Zduńsko- 
Beatrycze Garncarskiego w Grudziądzu. 
Flory 
Olafa 
30. ŚRODA 1862 - W Grudziądzu zostało utworzone przedsiębiorstwo 
Julity "Joseph Herzfeld i Carl Victorius Odlewnia Żeliwa 
Rościsława i Emaliernia". 
Zdobysława 
31. CZWARTEK 1910 - W Małym Tarpnie powstało tajne "Towarzystwo 
Ignacego Przyjaciół" (założyciel Jan Bona). 
Ludomiry 1980 - Bronisław Malinowski zdobył w Moskwie złoty medal 
Romana olimpijski w biegu na 3000 m z przeszkodami. 


Także w lipcu: 


1927 - W Rogóźnie Zamku rozpoczęła działalność pierwsza 
Polsce "Wioska Kościuszkowska" dla sierot. 
1945 - Uruchomienie po odbudowie Elektrowni Miejskiej 
w Grudziądzu. 
2007 - Maciej Hreniak (Ruch Grudziądz) zdobył złote 
medale na pływackich mistrzostwach Europy 
juniorów w Antwerpii (wyścigi na 800 i 1500 m 
stylem dowolnym). 


Lipiec 


Lipcowa pogoda 
zmienną twarz chowa. 


Miód lipcowy to lek zdrowy.
>>>
1 38 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


(Sierpień) 


1. PIĄTEK 1919 - Przemianowanie 4. Pułku Ułanów Nadwiślańskich 
Alfonsa na 18. Pułk Ułanów Pomorskich. 
Justyny 1990 - W Grudziądzu zmarł historyk, bibliofil, fotografik 
Piotra i kolekcjoner Adam Wolnikowski. 
2. SOBOTA 1927 - Do Grudziądza przybył prezydent RP Ignacy 
Gustawa Mościcki (I pobyt). 
Marii 1944 - W czasie Powstania Warszawskiego został 
Światosława rozstrzelany przez Niemców wieloletni prezydent 
Grudziądza Józef Włodek. 
1960 - W Sopocie zmarł historyk i archeolog ks. dr Władys- 
ław J. Łęga, ppłk i kapelan WP oraz b. proboszcz 
grudziądzkiej parafii wojskowej. 
3. NIEDZIELA 1919 - Sejm Ustawodawczy w Warszawie uchwalił ustawę 
Augustyna o utworzeniu Województwa Pomorskiego, w którym 
Kamelii znalazło się miasto Grudziądz i pow. grudziądzki. 
Nikodema 
4. PONIEDZIAŁEK 1994 - W Grudziądzu przy uL Dworcowej 47 została oddana 
Dominika do użytku zajezdnia tramwajowa, odbudowana po 
Franciszka pożarze. 
Jana 
5. WTOREK 1222 - Zjazd w Łowiczu potwierdził przywileje dla 
Emila bp. Chrystiana, m. in. dotyczące Grudziądza. 
Karoliny 
Stanisławy 
6. ŚRODA 1852 - Uruchomienie linii kolejowej Bydgoszcz - Tczew 
Jakuba (dla Grudziądza - stacja w Warlubiu). 
Oktawii 
Sławy 
7. CZWARTEK 1958 - Księża marianie ponownie obejmują kościół 
Donaty poewangelicki w Grudziądzu przy ul. Mickiewicza 43. 
Kajetana 
Klaudii
>>>
I SIERPIEŃ 
8. PIĄTEK 
Emiliana 
Seweryna 
Seweryny 


9. SOBOTA 
Rolanda 
Romana 
Romualda 


10. NIEDZIELA 
Bogny 
Bogdana 
Borysa 
11. PONIEDZIAŁEK 
Klary 
Włodzimierza 
Zuzanny 
12. WTOREK 
Euzebiusza 
Hilarego 
Leszka 


13. ŚRODA 
Heleny 
Hipolita 
Jana 
14. CZWARTEK 
Kaliksta 
Salomei 
Sylwii 


39 1 


1593 - Do Grudziądza przybył król Zygmunt 111 Waza 
(11 pobyt). 
1921 - Utworzenie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu 
(dyrektor Stanisław Książek - Staszewski). 
1945 - W Grudziądzu rozpoczęła działalność prywatna 
szkoła muzyczna pod kierownictwem znanego 
muzyka lwowskiego Jana Zwierzchowskiego 
(kierował nią do momentu upaństwowienia w 1952 r.). 
1942 - W Auschwitz, wraz ze św. Edytą Stein, zginęła 
siostra zakonna i dr med. Lisamarie Meirowsky, 
urodzona w Grudziądzu. 
1958 - Poświęcenie kościoła Niepokalanego Serca Naj- 
świętszej Maryi Panny, zwanego "młodzieżowym". 
1453 - W Grudziądzu odbył się zjazd rycerstwa Ziemi 
Chełmińskiej, na którym omawiano m. in. krzywdy 
doznane od Krzyżaków. 


1920 - Rozpoczęły się intensywne przygotowania do obrony 
Grudziądza przed Armią Czerwoną. 


1970 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu 
Kopernika (uL Kopernika 4). 
1987 - Erygowanie parafii św. Stanisława biskupa 
i męczennika w Grudziądzu (Rządz). 
1992 - Odsłonięcie przy uL Starorynkowej tablicy 
pamiątkowej poświęconej CWŻ. 
1911 - W Grudziądzu zostało założone Towarzystwo 
Oświatowe "Jedność" (prezes Paweł Giinther). 


1957 - W Szczecinie zmarł artysta malarz i grafik Brunon 
Franowski, b. pracownik Zakładów Graficznych 
i Wydawniczych W. Kulerskiego w Grudziądzu.
>>>
1 40 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


15. PIĄTEK 1883 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Malbork. 
ŚWIĘTO WOJSKA 1920 - Do Grudziądza zostaje przeniesiona z Przemyśla 
POLSKIEGO m.in. Centralna Szkoła Jazdy, późniejsze CWK. 
Napoleona 1963 - W porcie gdańskim podniesiono banderę na 
Stelli drobnicowcu m/s "Grudziądz". 
Trzebimira 
16. SOBOTA 1885 - Otwarcie wystawy osiągnięć gospodarczych 
Joachima Grudziądza w"Tivoli" (ul. Lipowa). 
Nory 
Rocha 
17. NIEDZIELA 1945 - Po przerwie wojennej wznowiła działalność Urzęd- 
Anity nicza Spółdzielnia Mieszkaniowa w Grudziądzu. 
Juliany 2004 - W Watykanie podpisano decyzję o nadaniu 
Joanny kolegiacie p. w. św. Mikołaja w Grudziądzu statusu 
filii Sanktuarium Matki Bożej Większej w Rzymie. 
18, PONIEDZIAŁEK 1920 - Pod Brodnicą odbyła się bitwa, która powstrzymała 
Bolesława marsz Armii Czerwonej w kierunku Grudziądza. 
Bronisława 1966 - Ukazanie się drukiem almanachu "Młody Grudziądz 
Klary Literacki" . 
19. WTOREK 1865 - Uruchomienie miejskiej gazowni w Grudziądzu 
Konstancji i początki oświetlenia gazowego w mieście. 
Ludwika 
Ludwiny 
20. ŚRODA 1937 - W Grudziądzu na terenie lotniska wojskowego 
Sabiny została utworzona Wyższa Szkoła Pilotażu. 
Saby 
Samuela 
21. CZWARTEK 1850 - W Dusocinie urodził się Ludwik Rydygier, wybitny 
Franciszka polski chirurg, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Joanny 
Kazimierv 
22. PIĄTEK 1934 - W Chicago zmarł nauczyciel, lekarz i działacz 
Cezarego polonijny Bolesław Klarnowski, absolwent gru- 
Fabrycego dziądzkiego seminarium nauczycielskiego i autor 
Hipolit Y podręcznika "Zarys historii Polski" (1902).
>>>
I SIERPIEŃ 


41 1 


23. SOBOTA 
Pol i 
Róży 
Walerii 


24. NIEDZIELA 
Bartosza 
Jerzego 
Malwiny 


25. PONIEDZIAŁEK 
Namysława 
Patrycji 
Zbigniewa 
26. WTOREK 
Konstantego 
Marii 
Wiktora 


27. ŚRODA 
Małgorzaty 
Moniki 
Rufusa 
28. CZWARTEK 
Erazma 
Sobiesława 
Wyszomira 


1934 - Podział powiatu grudziądzkiego na gminy zbiorcze: 
Grudziądz, Gruta, Łasin, Mokre, Radzyń, Rogóźno 
i Świecie. 
2006 - W Warszawie zmarł w wieku 96 lat gen. bryg. Michał 
Gutowski, absolwent CWK, olimpijczyk z 1936 r. 
1939 - Mobilizacja 64. Pomorskiego Pułku Strzelców 
Murmańskich i zajęcie przez niego pozycji 
obronnych nad Osą. 
1966 - W Londynie zmarł gen. dyw. Tadeusz Komorowski 
"Bór", ostatni komendant Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii w Grudziądzu. 
1915 - Grudziądzka Gazownia Miejska obchodziła 50-lecie 
swojej działalności. 


1939 - Grudziądzkie CWK zostało ewakuowane do ośrodka 
zapasowego w Garwolinie. 
1951 - Otwarcie odbudowanego po zniszczeniach 
wojennych mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę 
w Grudziądzu. 
1980 - Początek strajku w PZUO WARMA, który 
rozprzestrzenił się na pozostałe duże zakłady 
Grudziądza. 
1939 - Utworzony został Batalion Obrony Narodowej 
"Grudziądz" . 


1937 - Z rozkazu Ministra Spraw Wojskowych rozformo- 
wana została Lotnicza Szkoła Strzelania 
i Bombardowania w Grudziądzu. 
1945 - Oficjalne przekazanie przez Armię Radziecką 
zdemolowanej stacji PKP. 
1989 - W Grudziądzu podpisano akt partnerstwa 
z niemieckim miastem Giitersloh.
>>>
J 42 CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


29. PIĄTEK 1659 - Wojska polskie pod dowództwem Jerzego S. 
Jana Lubomirskiego wypędzają Szwedów z Grudziądza. 
Janusza 
Jeremiego 
30. SOBOTA 1939 - Wojewoda pomorski Władysław Raczkiewicz 
Benona mianował komisarycznym prezydentem Grudziądza 
Jowity urzędnika Damazego Raszkowskiego. 
Róży 2003 - Początek XV Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzystów 
II RP z udziałem b. prezydenta RP na wychodźstwie 
R. Kaczorowskiego. 
31. NIEDZIELA. 1939 - W Poznaniu wyszedł ostatni numer "Gazety Ludowej 
Bohdana dawniej Gazety Grudziądzkiej". 
Izabeli 1999 - Odsłonięty został przy ul. 6 Marca głaz pamiątkowy 
Pauliny z tablicą w hołdzie żołnierzom PSZ na Zachodzie. 


Także w sierpniu: 1410 - Po bitwie pod Grunwaldem miasto Grudziądz 
i grudziądzki zamek zajął oddział polskiego 
rycerstwa pod dowództwem poznańskiego 
kasztelana Mościca ze Stęszewa. 
1944 - Zginął z rąk Niemców sierżant Jan Głaza, przywódca 
antyhitlerowskiego ruchu oporu w grudziądzkiej 
Fabryce Maszyn Rolniczych "Unia". 
2006 - Maciej Hreniak (Ruch Grudziądz) zdobył w Rio de 
Janeiro złote medale na młodzieżowych 
mistrzostwach świata w pływaniu (na dystansie 800 
i 1500 m stylem dowolnym). 


Sierpień 
w sierpniu owoc cięży drzewu, 
rolnik chodzi wedle siewu. 


w sierpniu wszelki zbytek 
nie idzie w pożytek
>>>
I WRZESIEŃ 


43 1 


(Wrzesień) 


1. PONIEDZIAŁEK 1939 - Wybuch Ił wojny światowej - ostrzał artyleryjski 
Bronisława Grudziądza. W szarży 18. Pułku Ułanów Pomorskich 
Bronisławy pod Krojantarni zginął m.in. płk Kazimierz Mastalerz, 
Reny dowódca pułku. 
2. wrOREK 1576 - Przybycie króla Stefana Batorego do Grudziądza. 
Bohdana 2000 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał kompozytor 
Bohdany Augustyn Bloch. 
Elizy 
3. ŚRODA 1924 - W Grudziądzu rozpoczął działalność Instytut 
Bronisza Muzyczny im. S. Moniuszki (kierownik Wincenty 
Eufemii Tomaszewski). 
Przecława 
4. CZWARTEK 1939 - Początki okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Dalii 
Laurencjusza 
Rościgniewa 
5. PIATEK 1939 - Zamordowanie przez Niemców stolarza Wiktora 
Delii Zawadzkiego, pierwszej ofiary okupacji niemieckiej 
Stronisławy w Grudziądzu. 
Wiktoryna 1993 - Groźny pożar w zajezdni tramwajowej przy 
ul. Dworcowej. 
6. SOBOTA 1626 - Przybycie do Grudziądza króla Zygmunta III Wazy 
Betiny (IV pobyt) wraz z synem Władysławem. 
Rozalindy 
Uniewita 
7. NIEDZIELA 1767 - W Grudziądzu obradował ostatni Sejmik Generalny 
Domasławy Prus Królewskich. 
Meli 1904 - W Grudziądzu urodziła się Lisamaria Meirowsky, 
Ryszardy która wraz ze św. Edytą Stein zginęła w Auschwitz. 
8. PONIEDZIAŁEK 1921 - W Grudziądzu powstało Towarzystwo Akcyjne 
Czcibora "Teatr Pomorski" (dyrektor Stanisław Książek - 
Marii Staszewski). 
Nestora 1922 - Odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie 
Stowarzyszenia Urzędników Budowy Domów SM 
w Grudziądzu.
>>>
J44 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


9. WTOREK 1999 - Zmarł w Warszawie Janusz Leppek, poeta, plastyk 
Jacka i fotografik pochodzący z Grudziądza. 
Pimena 2006 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał Ernest Bryll, 
Ścibora poeta, b. ambasador RP w Irlandii. 
2006 - W Warszawie zmarł Lucjan Kydryński, znany 
dziennikarz, publicysta i konferansjer, pochodzący 
z Grudziądza. 
10. ŚRODA 1989 - W Grudziądzu odbył się I Światowy Zjazd Oficerów 
Eligiusza Służby Stałej Kawalerii II Rzeczpospolitej Polskiej. 
Irmy 2002 - Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu przyznano medal 
Łukasza BIBLlOTHEKA MAGNA PERENNISQUE. 
11. CZWARTEK 1921 - Uruchomienie w Nowej Wsi stacji radiowo - 
Helgi telegraficznej "GRD Grudziądz". 
Naczeslawa 2004 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał ks. bp Józef 
Prota Zawitkowski. 
12. PIĄTEK 1883 - W Grudziądzu Wiktor Kulerski zorganizował tajne 
Amadeusza obchody 200-lecia odsieczy wiedeńskiej dla swoich 
Gwidona kolegów, uczniów seminarium nauczycielskiego. 
Sylwina 
13. SOBOTA 1923 - Pożar budynku Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
Aleksandra 
Lubomira 
Morzyslawa 
14. NIEDZIELA 1884 - Zmarł grudziądzki kupiec i szyper Michał Zakrocki, 
Ramony powstaniec z 1830 i 1863 r. 
Roksany 
Rozanny 
15. PONIEDZIAŁEK 1945 - W salach Muzeum otwarto pierwszą powojenną 
Albina wystawę grudziądzkich artystów plastyków: Wiktora 
Budzigniewa Hellera, Kazimiery Wolskiej -J azłowińskiej, 
Lolity Kazimiery Krzyszkowskiej, Teodora Nowaka 
i Bronisława Zacharka. 
1963 - Inauguracja obchodów 900-lecia Grudziądza. 
2006 - Wiktor Kulerski został patronem Gminnej Biblioteki 
Publicznej w swojej rodzinnej miejscowości - Grucie. 
16. WTOREK 1993 - W tym dniu Grudziądz miał 103408 mieszkańców. 
Kamila, Kamy 
Łucji
>>>
1 WRZESIEŃ 


45 1 


17. ŚRODA 1941 - Ogłoszenie wyroku w procesie grudziądzkim 
Drogoslawa członków "Roty" (4 wyroki śmierci, w tym jeden 
Lamberty zaoczny) . 
Narcvza 
18. CZWARTEK 1935 - W Owczarkach zmarł Wiktor Kulerski (1865-1935). 
Ariadny 1996 - Rada Miejska nadała pośmiertnie Bronisławowi 
Irminy Malinowskiemu tytuł Honorowego Obywatela 
Zachariasza Grudziądza. 
1999 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał prof. Stefan 
Stuligrosz. 
19. PIĄTEK 1965 - W Grudziądzu został oddany do użytku budynek 
Konstancji nowoczesnego dworca kolejowego. 
Leopolda 1965 - Odsłonięto pomnik Światowida na kopcu Góry 
Soni Zamkowej (w 2005 r. przeniesiony do parku 
Miejskiego). 
20. SOBOTA 1943 - Na terenie Niemiec, po ucieczce z Oflagu Doessel, 
Franciszka został zamordowany ppor. Karol Kobyłko, b. oficer 
Olega 64. Pułku Strzelców Murmańskich w Grudziądzu. 
Sozanta 
21. NIEDZIELA 1772 - W wyniku I rozbioru Polski Grudziądz został włą- 
Bożydara czony do Królestwa Pruskiego. 
Jonasza 1921 - Otwarcie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu. 
Oty 
22. PONIEDZIAŁEK 1913 - Księża Melchior Kądzioła z Krakowa i Władysław 
Jonasza Rutz z Mokrego poświęcili Zakłady Graficzne 
Maurycego Wiktora Kulerskiego w Tuszewie. 
Tymona 
23. WTOREK 1953 - Powstanie Koła Miejskiego Polskiego Związku 
Boguchwala Filatelistów w Grudziądzu. 
Liny 2006 - Podczas uroczystości w Grudziądzu nadano imię gen. 
Tekli dyw. Emila Przedrzymirskiego- Krukowicza 
16. Pomorskiemu Pułkowi Artylerii w Braniewie, 
spadkobiercy tradycji grudziądzkiego 16. pal. 
24. ŚRODA 1901 - Uruchomienie linii kolejowej Mełno - Radzyń - 
Gerarda Chełmża. 
Hermana 1951 - Zmarł w Kanadzie Julian Szychowski, Honorowy 
Maryny Obywatel Grudziądza. 
1986 - Powstanie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza.
>>>
1 46 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


25. CZWARTEK 1946 - Uruchomienie, po odbudowie ze zniszczeń 
Gaspara, Kleofasa wojennych, linii kolejowej Grudziądz-Kwidzyn. 
ladystawa 
26. PIĄTEK 1945 - Rozpoczęła działalność żegluga na Wiśle 
Justyna w Grudziądzu: w kierunku północnym do Gdańska 
Nili i Elbląga, i w kierunku południowym do Warszawy. 
Zbystawa 2006 - Na wspólnej uroczystości obchodzono 50-lecie 
oddziału PTH i 20-lecie Koła Miłośników Dziejów 
Grudziądza. 
27. SOBOTA 1422 - Podpisanie pokoju nad Jeziorem Mełno. 
Damiana 1981 - Na grudziądzkim moście zginął w wypadku 
Kosmy samochodowym mistrz olimpijski Bronisław 
Mirabeli Malinowski. 
28. NIEDZIELA 1772 - Po l rozbiorze Polski w Grudziądzu rozpoczęła 
Klemensa działalność pruska administracja. 
Libuszy. Nikity 
29. PONIEDZIAŁEK 2007 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymała aktorka 
Gabriela Maja Komorowska. 
Marcelego 
Marceliny 
30. WTOREK 1626 - Z rozkazu Zygmunta 111 Wazy zostaje zbudowany 
Honoraty w Grudziądzu pierwszy w dziejach miasta most na 
Honoriusza Wiśle. Wymarsz 11 000 żołnierzy przeciw Szwedom 
Samanty pod Gniew. 
1984 - W Kórniku zmarł przedwojenny wiceprezydent 
Grudziądza Stanisław Michałowski. 


Także 
we wrześniu: 


1651 - W dniach l-U wrzesma odbył podróż Wisłą 
z Warszawy do Malborka król Jan Kazimierz 
i ze statku oglądał panoramę Grudziądza. 


Wrzesień 
Gdy wrzesień bez deszczów będzie 
- w zimie wiatrów pełno wszędzie. 


Jak we wrześniu krety kopią po nizinach, 
będzie wietrzna, ale lekka zima.
>>>
I PAŻDZIERNIK 


47 1 


( Październik) 


1. ŚRODA 1903 - Wyszedł nr 1. "Dziennika Grudziądzkiego" (wydawca 
Danuty W. Kulerski). 
Igora 1916 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem Podwyższenia 
Klementyny Krzyża Świętego w Grudziądzu (ul. Bydgoska). 
1934 - Wyszedł Numer Jubileuszowy "Gazety Grudziądzkiej 
(1894-1934)". 
2000 - Uruchomiono Oddział Zamiejscowy Wydziału Nauk 
Ekonomicznych i Zarządzania UMK. 
2. CZWARTEK 1882 - Kowal August Ventzki założył w Grudziądzu warsztat 
Marty naprawy maszyn rolniczych. 
Sławomira 1894 - W Grudziądzu wyszedł nr l "Gazety Grudziądzkiej". 
Trofima 2004 - W parafii św. Stanisława Biskupa na Rządzu 
ustanowiono drugiego patrona - św. Teresę Lisieux, 
z racji przechowywania tam figury św. Teresy, 
ocalonej z przedwojennego kościoła garnizonowego 
w Grudziądzu. 
3. PIĄTEK 1910 - Kupiec Feliks Karolewicz wykupił z rąk niemieckich 
Ewalda hotel "Pod Młodym Lwem" w Grudziądzu przy 
Gerharda ul. Dolnotoruńskiej 28/30. 
Kandyda 
4. SOBOTA 1911 - W Mniszku uruchomiona została filia grudziądzkiej 
Edwina Fabryki Hertzfeld i Victorius. 
Manfreda 
Rozalii 
5. NIEDZIELA 1922 - Otwarcie Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
Fausta 
Flory 
Placyda 
6. PONIEDZIAŁEK 1945 - Po odbudowie ze zniszczeń wojennych uruchomiona 
Brunona została linia kolejowa Grudziądz-Toruń. 
Fryderyki 
Petry
>>>
1 48 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


7. WTOREK 1945 - W Grudziądzu, po przerwie wojennej, rozpoczął 
Dobromiły działalność Hufiec Harcerek. 
Krystyna 
Tekli 
8. ŚRODA 1934 - W Grudziądzu zostało utworzone Towarzystwo 
Loreny Fotografów"Słońce" (prezes Henryk Gąsiorowski). 
Pelagiusza 2007 - W Warszawie zmarł ks. prałat Zdzisław Peszkowski, 
Taidy Honorowy Obywatel Grudziądza. 
9. CZWARTEK 1993 - Odsłonięto obelisk ku czci gen. T. Komorowskiego 
Arnolda "Bora" i AK (proj. Tomasz Czajka). 
Dobrawy 2006 - Biskup toruński Andrzej Suski poświęcił odnowiony 
Przedpełka ołtarz główny w grudziądzkiej farze. 
10. PIĄTEK 1920 - W Grudziądzu zostało utworzone Koło Przyjaciół 
Kalistrata Harcerstwa (przewodnicząca Helena Kunertowa). 
Mariny 1982 - W Grudziądzu odbyły się l Biegi Uliczne 
Pauliny im. Bronisława Malinowskiego. 
2005 - Pierwsza w dziejach Grudziądza inauguracja 
stacjonarnych studiów dziennych w Ośrodku 
Dydaktycznym UMK. 
11. SOBOTA 1986 - Odsłonięcie odbudowanego Pomnika Niepodległości 
Burcharda na grudziądzkim Rynku. 
Emiliana 2005 - Obchody 140-lecia Zakładu Gazowniczego 
Zenajdy w Grudziądzu. 
12. NIEDZIELA 1953 - Ks. kardynał Stefan Wyszyński został wywieziony 
Eustachego przez UB z Rywałdu do Stoczka Warmińskiego. 
Krysty 
Salwina 
13. PONIEDZIAŁEK 1962 - Państwowy Teatr Popularny w Grudziądzu zmienił 
Edwarda nazwę na Teatr Ziemi Pomorskiej. 
Mikołaja 
Wilfrydy 
14. WTOREK 1972 - Odsłonięcie pomnika Mikołaja Kopernika 
Alana w Grudziądzu przy ul. Staro rynkowej , dłuta 
Fortunat y Henryka Rasmusa. 
Gaudentego
>>>
1 PAŹDZIERNIK 


49 1 


15. ŚRODA 1938 - Z okazji 15-lecia Centrum Wyszkolenia Kawaleńi do 
Jadwigi Grudziądza przybył marszałek Edward Rydz-Śmigły. 
Jagody 1945 - Z odbudowanej Gazowni i sieci miejskiej popłynął 
Zoriana gaz. 
16. CZWARTEK 2003 - Rada Miejska podjęła uchwałę o nadaniu godności 
Aurelii Honorowego Obywatela Grudziądza papieżowi 
GawIa Janowi Pawłowi 11. 
Marty 2005 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał Stefan 
Frankiewicz, a Honorowe Obywatelstwo Grudziądza 
- Czesław Szachnitowski. 
17. PIĄTEK 2002 - Odbiór i oddanie do eksploatacji miejsko-gminnej 
Lucyny, Marity oczyszczalni ścieków w Nowej Wsi. 
Wiktoriusza 
18. SOBOTA 1996 - Oddanie do użytku nowoczesnego, ekologicznego 
Klementyny składowiska odpadów w Zakurzewie. 
Reny, Ziemowita 
19. NIEDZIELA 1975 - W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 9/11 został otwarty 
Ferdynanda Klub Nauczyciela "Kaganek". 
Ferdynandy 
Frydy 
20, PONIEDZIAŁEK 1851 - W miejscowości Tarbes (Francja) urodził się 
Anastazego Ferdynand Foch, marszałek Francji, Honorowy 
Kantego Obywatel Grudziądza. 
Witalisa 1917 - W Grudziądzu przebywał Władysław S. Reymont. 
1955 - W Grudziądzu zmarł Alojzy Ruchniewicz, Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 
21. WTOREK 1906 - W Ołomuńcu (Czechy) urodził się Jan Ładoś, 
Brygidy Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Hilarego 1996 - Zmarła lek med. Salomea Sujkowska, Honorowy 
Wszebory Obywatel Grudziądza. 
22. ŚRODA 1965 - W Grudziądzu została otwarta filia Wyższej Szkoły 
Halszki Ekonomicznej z Sopotu. 
Kordiana 
Przybyslawa
>>>
1 50 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


23. CZWARTEK 1993 - W Grudziądzu, po wieloletniej przerwie, utworzona 
Edwarda została ponownie parafia garnizonowa. 
Ignacji 
Odylii 
24. PIĄTEK 1587 - Do Grudziądza przybył król Zygmunt III Waza 
Alojzego i zatrzymał się w domu mieszczanina Floriana 
Antoniny Siegharda (I pobyt). 
25. SOBOTA 1925 - Duchowni prawosławni Rudyk i Kurylas dokonali 
Bończy poświęcenia kaplicy prawosławnej w grudziądzkim 
Chryzanta Wojskowym Szpitalu Rejonowym. 
Kryspina 
26, NIEDZIELA 2007 - Rada Miejska nadała pośmiertnie dr. Ludwikowi 
Edwarda Rydygierowi tytuł Honorowego Obywatela 
Ewarysta Grudziądza. 
Ludmiły 
27. PONIEDZIAŁEK 1945 - W Grudziądzu odbyły się uroczystości żałobne ku 
Iwony czci mieszkańców miasta zamordowanych przez 
Sabiny Niemców w latach 1939-1945. 
Stoigniewa 2001 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał ks. prof. 
Andrzej Szostek, pochodzący z Grudziądza. 
28. WTOREK 1879 - Ukończona została budowa grudziądzkiego mostu 
Judy kolejowo-drogowego na Wiśle w Grudziądzu. 
Tadeusza 
Wszeciecha 
29. ŚRODA 1939 - Rozstrzelanie przez Niemców 10 grudziądzkich 
Dalii zakładników przy al. Piłsudskiego. 
Longina 2006 - Szkoła Podstawowa w Dusocinie otrzymała imię 
Teodora prof. Ludwika Rydygiera, słynnego chirurga 
urodzonego w tej miejscowości. 
30. CZWARTEK 1928 - Fabryka "PePeGe" w Grudziądzu zaczęła produko- 
Alfonsa wać dziennie 30 000 par obuwia gumowego, m.in. 
Edmunda kaloszy, śniegowców i "pepegów", czyli tenisówek. 
Konstancji 2006 - Prezydent RP Lech Kaczyński odsłonił w Grudziądzu 
pomnik Solidarności.
>>>
PAźDZIERNIK 


51 I 


31. PIĄTEK 
Augusta 
Godzimira 
Wolfganga 


1410 - Odejście z Grudziądza w kierunku Torunia wojsk 
polskich pod dowództwem Mościca ze Stęszewa. 
1704 - We Frankfurcie n. Odrą zmarł prawnik i historyk 
prawa Jan Schulz-Szulecki, pochodzący z Grudzią- 
dza i nobilitowany przez króla Jana III Sobieskiego. 
1996 - Przekształcenie fabryki GZPG w spółkę akcyjną 
"Stomil". 


II 
II 
il 
l' 
{ 
,I 


Także 
w październiku: 


1920 - W Grudziądzu przy Głównym Rynku 22/24 
utworzone zostało Towarzystwo Akcyjne "Dom 
Towarowy" . 
1945 - W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 5 została otwarta 
Stacja Opieki nad Matką i Dzieckiem. 


Październik 


Gdy liście brzozowe żófkną od spodu, 
spodziewaj się wczesnej zimy i lodu. 


Mgfy pażdziernikowe 
zbierają chmury zimowe. 


l,
>>>
1 52 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( Listopad) 


1. SOBOTA 1882 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Chełmża. 
WSZYSTKICH 
ŚWIĘTYCH 
Andrzeja 
Seweryny 
Wiktoryny 
2. NIEDZIELA 1922 - Utworzenie w Grudziądzu Pomorskiej Szkoły Sztuk 
DZIEŃ ZADUSZNY Pięknych (kierownik Wacław Szczeblewski). 
Bogdana 
Bożydara. Henryka 
3. PONIEDZIAŁEK 1998 - W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 6 rozpoczął 
Herberta działalność Ośrodek "Caritasu" im. Błogosławionej 
Huberta Juty. 
Wita 1998 - Bożesław Tafelski został prezydentem Grudziądza. 
4. WTOREK 1721 - W Rawie Mazowieckiej zmarł jezuita i hagiograf 
Gerardy Stefan Wielowiejski, b. nauczyciel grudziądzkiego 
Karola Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich. 
Olgierda 
5. ŚRODA 1939 - W Chojnicach w "Dolinie Śmierci" został zamordo- 
Elżbiety wany b. grudziądzki wikary ks. Albin Pakaiski, 
Modesty miłośnik historii i członek Koła Historycznego. 
Zachariasza 1984 - Oddano do użytku pierwszy na osiedlu Rządz dom 
SM (uL J. Sujkowskiego 6). 
6. CZWARTEK 1910 - Otwarcie w Grudziądzu, na terenie twierdzy, Izby 
Ariety. Leonarda Pamięci niemieckiego pisarza Fritza Reutera. 
Ziemowita 
7. PIĄTEK 1960 - Wystąpiła z pierwszym koncertem Miejska Orkiestra 
Antoniego Symfoniczna w Grudziądzu (dyrygent Wacław 
Kariny, Melchiora Sadowski) . 
8. SOBOTA 1980 - Szkoła Podstawowa nr 10 w Grudziądzu przyjęła na 
Klaudii swojego patrona Ignacego J. Paderewskiego, 
Sędziwoja muzyka, kompozytora i pierwszego premiera 
Wiktora Niepodległej Polski.
>>>
I LISTOPAD 


53 1 


9. NIEDZIELA 


1936 - W Grudziądzu przy ul. Chełmińskiej 32/34 został 
otwarty "Oddział nadawczy nr l" grudziądzkiej 
poczty. 
1990 - Przywrócenie herbu miasta Grudziądza z 1937 r. 
(biskup na tle murów z wieżyczkami). 
10. PONIEDZIAŁEK 2002 - Andrzej Wiśniewski wybrany został, w wyborach 
Leona bezpośrednich, na prezydenta Grudziądza. 


Anatolii 
Nestora 
Ursyna 


Luby 
Natalii 
11. WTOREK 
ŚWIĘTO 
NIEPODLEGŁOŚCI 
Bartłomieja 
Marcina 
Trudy 


12. ŚRODA 


Jonasza 
Konrada 
Witolda 


13. CZWARTEK 
Arkadii 
Mikołaja 
Stanisławy 
14. PIĄTEK 
Emilia 
Laury 
Rogera 
15. SOBOTA 
Amelii 
Leopolda 
Przybygniewa 


1931 - Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego 
(Centrum Wyszkolenia Żandarmerii). 
1933 - Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego 
(park Dworcowy). 
1946 - Po raz pierwszy podjęta została próba wysadzenia 
Pomnika Wdzięczności Armii Radzieckiej. 
1955 - Powstanie grudziądzkiego Oddziału Polskiego 
Towarzystwa Historycznego. 
1938 - W Grudziądzu-Franciszkowie (okolica obecnej 
ul. Granicznej) został otwarty i poświęcony "Dom 
Społeczny". 


1921 - Zaczyna urzędowanie pierwsza z wyboru polska 
Rada Miejska Grudziądza. 


1956 - W Grudziądzu odbył się popis amatorskich zespołów 
jazzowych i estradowych województwa bydgoskiego 
i gdańskiego. Była to pierwsza tego rodzaju impreza 
w Polsce. 
1878 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz- Jabłonowo. 
1879 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Laskowice. 
1906 - Na terenie Rejencji Kwidzyńskiej (m. in. w powiecie 
grudziądzkim) strajkowali polscy uczniowie 
w 160 szkołach ludowych.
>>>
1 54 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


16. NIEDZIELA 1918 - W Grudziądzu została wydana odezwa Koła 
Edmunda Polskiego przy Parlamencie Rzeszy Niemieckiej oraz 
Marka, Otomara Sejmie Pruskim (Berlin) - "Twórzmy państwo 
swoje". 
17. PONIEDZIAŁEK 1918 - Utworzenie Polskiej Rady Ludowej na Miasto 
Floryny Grudziądz (przewodniczący Wiktor Kulerski). 
Salomei 1919 - Pożar zniszczył część grudziądzkiego ratusza. 
Walerii 1945 - Odnaleziono akt erekcyjny pomnika Niepodległości, 
wmurowany 10 lutego 1930 r. w fundament 
monumentu. 
18. WTOREK 1945 - W Grudziądzu przebywał premier Tymczasowego 
Klaudyny Rządu Jedności Narodowej Edward Osóbka- 
Romana Morawski. 
Tomasza 
19, ŚRODA 1972 - W Grudziądzu otwarto Klub Międzynarodowej Prasy 
Matyldy i Książki. 
Pawła 
Salomei 
20. CZWARTEK 1945 - W Grudziądzu, po odbudowie ze zniszczeń 
Edyty wojennych, uruchomiono linię tramwajową nr l. 
Feliksa 
Rafała 
21. PIĄTEK 1995 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Izby 
Marii Przemysłowo-Handlowej. 
Remigiusza 2005 - Zmarl Tadeusz Ruciński, instruktor pilot, współzał- 
Reny ożyciel i długoletni działacz Aeroklubu Grudziądz- 
kiego. Pochowany został na cmentarzu parafii 
św. Walentego w Gdańsku. 
22. SOBOTA 200 l - Przekazanie do użytku schroniska dla bezdomnych 
Jonatana kobiet w Wielkich Lniskach. 
Stefana 
Zdobysława 
23. NIEDZIELA 1991 - Likwidacja Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Felicyty Turystyczno-Krajoznawczego im ks. dr. ppłk. 
Klemensa Władysława J. Łęgi w Grudziądzu. 
Ornesta
>>>
I LISTOPAD 


55 1 


24. PONIEDZIAŁEK 1883 - Założenie niemieckiego Towarzystwa Starożytności 
Delfiny, Flory w Grudziądzu. 
Romana 
25. WTOREK 1997 - Przy parafii Wniebowzięcia NMP w Grudziądzu, 
Katarzyny ul. Moniuszki 8, została otwarta Izba Pamięci Stowa- 
Klemensa rzyszenia Kolejarzy im. św. Józefa. 
Tęgomira 
26. ŚRODA 1919 - Inż. Józef Włodek mianowany zostaje komisa- 
Lechosława tycznym prezydentem Grudziądza. 
Leona, Leonarda 2006 - Robert Malinowski został prezydentem Grudziądza. 
27. CZWARTEK 1968 - W wypadku drogowym zginął kustosz Muzeum 
Franciszka w Grudziądzu Józef Błachnio, znany historyk 
Kseni, Walerego i krajoznawca. 
28. PIĄTEK 1956 - W wyniku przemian "październikowych" reakty- 
Jakuba, Romy wowano Aeroklub Grudziądzki. 
Stefana 
29. SOBOTA 1918 - Powstanie Rady Żołnierzy Polaków w Grudziądzu. 
Błażeja. Fryderyka 
Saturnina 
30, NIEDZIELA 1930 - Odsłonięcie Pomnika Niepodległości na gru- 
Andrzeja dziądzkim Rynku. 
Maury 
Ondraszka 


Także w 
listopadzie: 


1920 - Utworzenie w Grudziądzu Centralnej Szkoły 
Podoficerów Piechoty nr 2. 
1938 - Upadek działalności Stronnictwa Ludowego 
w Grudziądzu i powiecie grudziądzkim. 


Listopad 


Potowa listopada 
styczniową aurę zapowiada. 


Rolnik nie lubi zmiennego listopada, 
bo kwietniowe śniegi zapowiada.
>>>
1 56 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


(Grudzień) 


1. PONIEDZIAŁEK 1992 - Podniesienie kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu 
Bianki, Natalii do rangi kolegiaty. 
Natalisa 
2. wrOREK 1936 - W Grudziądzu zostało utworzone 4-letnie 
Balbiny Gimnazjum Kupieckie. 
Ksawerego 1941 - W Warszawie zmarł marszałek Edward Rydz- 
Pauliny Śmigły, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
2001 - Utworzenie na terenie Grudziądza i powiatu 
grudziądzkiego 4 dekanatów: Grudziądz I i II oraz 
łasińskiego i radzyńskiego. 
3. ŚRODA 1918 - Udział delegatów Grudziądza w Polskim Sejmie 
Hilarego Dzielnicowym w Poznaniu. 
Kasjana 1945 - Ministerstwo Odbudowy w Warszawie przyznało 
Łucji l mln zł na odbudowę Grudziądza. 
4. CZWARTEK 1998 - W Grudziądzu odbyło się sympozjum naukowe 
Barbary "Grudziądz miastem Chrystiana - 900-lecie 
Bernarda powstania cystersów". 
Lubomiły 1998 - Fortyfikacje Wielkiej Księżej Góry zostały wpisane 
do rejestru zabytków. 
2005 - W Krakowie zmarł płk w stanie spoczynku Roman 
M. Bąkowski, kawalerzysta, żołnierz AK. 
5. PIĄTEK 1948 - Uroczyste oddanie do użytku odbudowanego ze 
Anastazego zniszczeń wojennych budynku teatralnego 
Kryspina. Sabiny w Grudziądzu. 
6. SOBOTA 1906 - Wiktor Kulerski wprowadza w swojej drukarni 
Dionizji i redakcjach gazet 8-godzinny dzień pracy. 
Jaremy 1939 - Grudziądz liczył w tym dniu 49 688 mieszkańców, 
Mikołaja z tego 39 557 to Polacy (wg obliczeń okupanta). 
7. NIEDZIELA 1996 - Linia tramwajowa nr 2 w Grudziądzu została 
Agaty przedłużona od ul. Południowej do osiedla Rządz 
Dalii (o 1,9 km). 
Sobiesława
>>>
I GRUDZIEŃ 


57 1 


8, PONIEDZIAŁEK 1970 - W tym dniu Grudziądz liczył 75 511 mieszkańców. 
Delfina, Marii 
Wirgiliusza 
9. WTOREK 1859 - Grudziądzcy Żydzi opracowali statut dla swojej 
Anety, Joachima gminy. 
Wiesława 
10. ŚRODA 1881 - W Zakrzewie k. Złotowa urodził się Damazy Klimek, 
Daniela, Julii kupiec, drogerzysta, działacz narodowy i Honorowy 
Radzisławy Obywatel Grudziądza. 
1925 - Założenie Chóru Męskiego "Echo" w Grudziądzu. 
11. CZWARTEK 1931 - W Teatrze Miejskim w Grudziądzu wystąpiła 
Damazego gościnnie znana aktorka Jadwiga Smosarska. 
Waldemara 
Wojmira 
12. PIĄTEK 1954 - W Grudziądzu zmarł gen. bryg. w st. spoczynku 
Aleksandra Franciszek Zieliński, mieszkaniec Robakowa, 
Dagmary kawaler Orderu Virtuti Militarni kl. V. 
Suliwoja 
13. SOBOTA 1655 - Zdobycie Grudziądza przez Szwedów. 
Juliusza 1885 - Otwarcie Rzeźni Miejskiej w Grudziądzu. 
Łucji 1981 - W Grudziądzu zostało aresztowanych i interno- 
Włodzisławy wanych 16 miejscowych działaczy NSZZ 
"Solidarność". Wywieziono ich do Potulic. 
14. NIEDZIELA 1932 - Został utworzony grudziądzki okręg "Caritasu". 
Alfreda, Izydora 
Zoriny 
15. PONIEDZIAŁEK 1910 - W Kowanówku (Wielkopolska) zmarliekarz, literat 
Celiny i tłumacz, dr Aleksander Winklewski, pochodzący 
Ignacego z Grudziądza. 
Waleriana 1993 - W Warszawie zmarł ks. dr prof. Janusz Pasierb, 
b. wikary w Grudziądzu. Jest patronem nagrody 
utworzonej przez grudziądzki KIK. 
16. WTOREK 1924 - "Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić w trzech 
Albiny wydaniach. 
Euzebiusza 1962 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Kujawsko- 
Zdzisława Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego.
>>>
158 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


17. ŚRODA 1867 - W Łasinie zostało założone Towarzystwo Rolnicze. 
Jolanty, Łukasza 
Olimpii 
18. CZWARTEK 1994 - W Warszawie zmarła autorka książek dla dzieci 
Bogusława i młodzieży Jadwiga Korczakowska, b. mieszkanka 
Deotymy Grudziądza. 
Gracjana 
19, PIĄTEK 1984 - W Grudziądzu zmarł nauczyciel, dyrygent i działacz 
Dariusza, Gabrieli śpiewaczy Paweł Osiński. 
Urbana 
20. SOBOTA 1990 - Ostatnia premiera w Teatrze Ziemi Pomorskiej w Gru- 
Bogumiły dziądzu - widowisko "Pastorałka Małoszowska". 
Dominika, Zetiryna 
21. NIEDZIELA 1382 - W Grudziądzu została utworzona Fundacja 
Honoraty, Jana im. Bartłomieja Hervesta, mieszczanina i założyciela 
Tomisława przytułku dla ubogich. 
22. PONIEDZIAŁEK 1267 - W Grudziądzu odbył się zjazd biskupów z Pomezanii, 
Bożeny, Judyty Chełmna i Warmii. 
Zenona 
23. WTOREK 1899 - Uruchomienie wodociągów w Grudziądzu. 
Dagny 1923 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem 
Jana Kantego Najświętszego Serca Pana Jezusa w Małym Tarpnie. 
Sławomira 
24. ŚRODA 1997 - W Grudziądzu zmarł działacz kulturalny i popu- 
WIGILIA laryzator dziejów Grudziądza Edwin Brzostowski. 
Adama, Ewy 
Grzegorza 
25. CZWARTEK 1922 - W Grudziądzu urodził się Witold Piechocki, dr praw, 
BOŻE sędzia i pisarz, związany z Olsztynem. 
NARODZENIE 
Glorii 
Piotra 
Spirydiona 
26. PIĄTEK 1922 - W Królewskiej Hucie zmarł aptekarz i działacz 
Szczepana narodowy Michał Wolski, główny założyciel 
Dionizego Towarzystwa Przemysłowców Polskich 
Wr6ciwoja w Grudziądzu (1888).
>>>
I GRUDZIEŃ 59 1 


27. SOBOTA 1918 - Wywieszenie polskiej flagi na budynku Domu 
Fabioli, Maksyma Polskiego "Bazar" w Grudziądzu przez członków 
Żanety Polskiej Rady Robotników i Żołnierzy. 
28. NIEDZIELA 1918 - Z inicjatywy Polskiej Rady Ludowej na Powiat 
Antoniego Grudziądz-Wieś oraz Polskiej Rady Ludowej na 
Cezarego Miasto Grudziądz powstał Oddział Polski przy 
Teofili Niemieckim Czerwonym Krzvżu. 
29. PONIEDZIAŁEK 1912 - Powstanie Katolicko-Polskiej Partii Ludowej 
Dawida w Grudziądzu. 
Dominika 
Jonatana 
30. WTOREK 2005 - Otwarto Ośrodek Balneologii w Grudziądzu. 
Eugeniusza 
Łazarza 
Sabiny 
31, ŚRODA 1934 - Z wieży "Klimek" został odegrany po raz pierwszy 
Melanii "Hejnał", kompozycji Stanisława Szpuleckiego. 
Sylwestra 1996 - Rozformowanie Ośrodka Szkolenia Specjalistów 
Sylwii Ubezpieczenia Lotów, który przy ul. Chełmińskiej 
w Grudziądzu działał 16 lat. 


Także w grudniu: 1918 - W Grudziądzu rozpoczęło działalność Dowództwo 
II Okręgu tajnej Organizacji Wyzwolenia Pomorza 
(OWP), z siedzibą w hotelu Feliksa Karolewicza, 
przy ul. Toruńskiej 28 - 30. 
1947 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Łasinie. 


Grudzień 
Mroźny grudzień, śnieg do pasa, 
do Trzech Królów nie popasa. 


Przed Sylwestrem deszcze, 
będzie zima jeszcze. 
Przysłowia zebrał: Tadeusz Rauchfleisz 


Daty do "Calendarium" zostały opracowane przez Stanisława Porębę oraz Wiesławę 
Bielawę, Ryszarda Bynera, Eugeniusza Chmielewskiego, Jerzego Krzysia i Tadeusza 
Rauchfleisza.
>>>
t 

;. 

c 
1$,'1, ' 
 \
:4 
.... 7. "J'f'! 
 ,t:_ 
'\ 

 'I "' j ' 
 ':'fT} f 
 
" 
"', .... \
 , 
'
,' ,
,' .;
 '_ 'f
 
'_
 /t
! J:_-
_":
 . .\,'
_. 
rP , - -- . '-'. '" "tf'/;, 
,
 .'.1/ .;- '. 'I'" ł"--'.-_ \ \t i ' 6' // 


f
' L JtcJ
 '.: 1

 i' " ,
:. 
 
1 
.. 'lo 
 

\""', 
:
. . 
' .., 
 'f -::- 
 f1 [' i 
:. ) « .g£
'.-:
 '.. o.':' ''''\
8
r . 

o;'; rr.rf\' . ",
' .,
' .
 
, ':1 . ': :.' "..1 I"' . 
 . 
· J '_....
n };"J"U 
 Jł 
' r:s,'{i I .ł:'.;:\ r. ,., 
, 
 ,f'
 !:' . 
 l: -".:-, , 
'J

t 
 
" .;--
 .'. 

'...--I '-', _ I', _. 
;
. 
r1 
q';tr Ol 
_:
 ,,
. :co !'{;i£;;'::-j . ';'
. .'" -:'

--:-:-
'" . 

 '
. .",., ''II .,
' '".c.1:..J.... '
.. ., . ' 

;.
 
tU

'''
 . - 
--, 

:=' 
, . .', - . i-
':-: '-
i_?C;: ; 
',
\ 
. -..;.' .':'
 i:' H ' t j lC\ 1 1 =, 
- - .. \ 
 } \ \ 
' - . '." ' 
. ;i;:- '
' '. 
 
! _.. ł ,'.' ,
_ _,. 
... -, .,
" :' - -.' .- 


. . l Le g ionów 90 w Grudziądzu 
KamIenica przy u . 


Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
KALENDARZ NA 2009 ROK 


STYCZEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt So 
123 
4 5 6 7 8 9 10 
1112 13 14 15 16 17 
18 19 20 21 22 23 24 
25 26 27 28 29 30 31 


KWIECIEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 234 
5 6 7 8 9 10 11 
12 13 14 15 16 17 18 
19 20 21 22 23 24 25 
26 27 28 29 30 


LIPIEC 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 234 
5 6 7 8 9 10 11 
12 13 14 15 16 17 18 
19 20 21 22 23 24 25 
26 27 28 29 30 31 


PAźDZIERNIK 
N Pn Wt Śr Cz Pt So 
123 
4 5 6 7 8 9 10 
1112 13 14 15 16 17 
18 19 20 21 22 23 24 
25 26 27 28 29 30 31 


LUTY 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 234 567 
891011121314 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 


MAJ 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
2 
3 4 5 6 7 8 9 
10 1112 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 
31 


SIERPIEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 
2 3 4 5 6 7 8 
9 10 1112 13 14 15 
16 17 18 19 20 21 22 
23 24 25 26 27 28 29 
30 31 


LISTOPAD 
N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1234567 
891011121314 
15 16 17 j 8 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 


MARZEC 
N Pn Wt Sr Cz Pt So 
1234567 
891011121314 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 31 


CZERWIEC 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 2 3 4 5 6 
7 8 9 10 12 13 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 29 30 


WRZESIEŃ 


N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 2 3 4 5 
6 7 8 9 10 1112 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 


GRUDZIEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt So 
1 2 3 4 5 
6 7 8 9 101112 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 31
>>>
"'_::-'f,;
!.'o::.
:'''o
;.__o :';
.-=-'-' L' 

""
:.

 
 '
! 
. ,t'; 
, 
? 
 
J, '; 
 '
 r, t . \ 

 ... ;
; . 


 j.. 1- ",.. 


 
'-' " 
,- ; 
r;i '.... 
.

.- 
 .;.-:
--'
 
, \ 

.\.J ..". 

 " r" ';"i: \ 
 
 
 

 , " 

 , 0 . :

::::
f , ' , "' ,: ;',' '?'
 :1 
'Ił ' , 

-
 - ". . 

:,;' }:{r"{'
'-:":; 





:: 

T"", " 
 
 .

i ;
}: 
, , ' 

 f, 
 ,-.::..:, .. ł!';;.,.. " 
,1S; , 
. '"' 
 
 1 r :} ,
' : ::' 1: . 
a :c; 
;t 

 . 
I t
.
.. 
,s,
 
 "" ., 
 {;


.'; 
 ,
f: 
,'
 ti:-
 f.' , ' i 
"Ę6:: 
""'
' , :.':
: 
';'
-: 
 f ' t
 
j
f*. :_r o _ . o o. "i.. Ii.'-- li( -.;.-- 

 -'.. - ."""
' 

-:',r
",'
:
 !. 
 
o 
. ._. ! 
... _ 
'

l : 
. '''
:£ , 
;
} '_'
 . ': .t ,1', t'
 ' . 

l 
 .' , 
 r
;}
 . ii 
'o 
:" ,i '" ":'L --
= "...._ , ...

.:-

 "
 
', 
:-j 

: 
 :
 
 =: ;
 ,
 
 


Kamienica przy ul. Władysława Jagiełły I 113 w Grudziądzu 
Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
Stanisław Poręba 


WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE 
ROCZNICE W 2008 ROKU 


15/ -110 rocznica śmierci Xavera Froelicha, najwybitniejszego 
historyka Grudziądza i regionu. (1898) 


18/1 -85 rocznica założenia spółki "Polski Przemysł Gumowy" 
(PePeGe) w Grudziądzu. (1923) 


11/11 -360 rocznica śmierci Jana Działyńskiego, głównego fundatora 
Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich w Grudziądzu. 


(1648) 


11/11 -120 rocznica powstania Towarzystwa Przemysłowców Polskich 
w Grudziądzu. (1888) 


15/11 -110 rocznica śmierci Josepha Herzfelda, współzałożyciela fabryki 
odlewów żeliwnych i emalierni w Grudziądzu. (1898) 


16/11 - 80 rocznica urodzin w Grudziądzu Aleksandra Ścibora-Rylskiego, 
pisarza, scenarzysty i reżysera filmowego. (1928) 


17/V -45 rocznica zwodowania w Stoczni Szczecińskiej statku 
m/s "Grudziądz". (1963) 


23/V -85 rocznica założenia Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Krajoznawczego w Grudziądzu. (1923) 


14 V -100 rocznica utworzenia organizacji o charakterze narodowym 
"Czytelni dla Kobiet" w Grudziądzu. (1908)
>>>
64 Stanisław Poręba 


17 V -70 rocznica przeniesienia redakcji "Gazety Grudziądzkiej" 
z Grudziądza do Poznania. (1938) 


1 VI -80 rocznica utworzenia Centrum Wyszkolenia Kawalerii 
w Grudziądzu. (1928) 


11 VI -115 rocznica wybuchu pożaru ratusza na grudziądzkim Rynku. 
(1893) 


15 VI - 765 rocznica bitwy nad jeziorem Rządz pomiędzy powstańcami 
pruskimi i rycerstwem księcia Światopełka a Krzyżakami. 
(1243) 


25 VI - 80 rocznica urodzin w Grudziądzu Władysława Wągla, pisarza 
i działacza społecznego. (1928) 


29 VI -130 rocznica urodzin Leona Ossowskiego, pierwszego polskiego 
starosty grudziądzkiego. (1878) 


30 VI -85 rocznica utworzenia Towarzystwa Sportowego Olimpia. 
(1923) 


15 VIII -125 rocznica uruchomienia linii kolejowej Grudziądz-Malbork. 
(1883) 


26 VIII -115 rocznica urodzin Jana Weissa, grudziądzkiego drukarza 
i dziennikarza, po 1945 r. redaktora naczelnego "Głosu 
Grudziądza" i "Głosu Pomorza". (1893) 


131X -85 rocznica pożaru budynku Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
(1923) 


221X -95 rocznica poświęcenia i uruchomienia Zakładów Graficznych 
Wiktora Kulerskiego w Tuszewie. (1913)
>>>
WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE 


65 


5 X - 95 rocznica ukazania się drukiem pierwszego w dziejach miasta 
polskiego przewodnika turystycznego "GRUDZIĄDZ" 
(z planem. oraz polskimi nazwami ulic i placów), autorstwa 
Ignacego Znińskiego. (1913) 


19 X - 75 rocznica otwarcia przy pl. 23 Stycznia w Grudziądzu 
Publicznej Biblioteki i Wypożyczalni Nowości Wydawniczych 
im. Wiktora Kulerskiego. (1933) 


11 XI - 75 rocznica odsłonięcia pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego 
w pobliżu dworca kolejowego w Grudziądzu. (1933) 


17 XI -90 rocznica założenia Polskiej Rady Ludowej na Miasto 
Grudziądz. (1918) 


17 XI - 80 rocznica śmierci w Grudziądzu mistrza szewskiego i działacza 
narodowego Jana Gołębiewskiego, powstańca z 1863 r. 
(1928) 


2 XII - 115 rocznica utworzenia Towarzystwa Ludowego w Grudziądzu. 
(1893)
>>>
l 

'1:!(:'
 
 
,,' 
 eo., ..ł.';
-.. 
i "'') '
-ł-.I.. " 
" \";.s '" 
-" ,
,.., 





_...,
 " ".. 
 """ 


-- 

 -'-
 -'-
 
 ... 
, 
-
" -:. t


 ,_
_S,-
?
: 
' . .:; '. 
 ,,:
 
ł- (
r :c i--= 
 
;= 
}
J r r ' :
::


 
.:.

. · 



::. t
'.." 
.
 

, v. - - ,-
--_ '. -:t 
 ,- -.. '. 
. -" fi" ::' :::-"::'
'__
 --
 
.4t. 

- 


/ 


; ;'
 
\ .-;.,ł 
f; i
.L . 
,,
"
,:
: 

'u' r' ,- :" 

i fłI.
 . 


.
4- 

. 


J " ''''', 
-. ". 
--- '=:
;:
ł-
ł.') :' 


"_ ł..- 
......,.,.. 


" 


t 
:
 : 

 l " f 
,.,./ 
'\Ii . 

.
 
4
 .' ',1 
;. -'
, t 
 ,.:iil1. 
,.

.

 ':' 


.1.. '
 
l, . '. 




 


---
"rL'" 
; '-... 
. ' 


J ',;M 
-ł:' . 
,-:1-.,'" . 
\:;; 
 .........---..' 
,"1
 :1, I' 
#.-ł.I .1#. 
-t ..",.,. 
- -'.... ."
." ...t...... "1'
 
. 4" ,,J tJ".; \1:p..... \ ., 
.
 \J#: _ 
..:-ł
:--6Hf1/}
.;: :::.:.:. i 




.. 


.... 


..,.-. . 


J...:.
 
- 
"y' 
-
ł
" 


'\. 


Kamienica przy ul. Nadgórnej 60 a w Grudziądzu 


Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
Stanisław Poręba 


PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 
(POCHODZĄCY Z REGIONÓW WSCHODNICH) 


Od redakcji 
Noty biograficzne patronów grudziądzkich ulic zamieszczamy w kolejnych 
rocznikach "Kalendarza Grudziądzkiego", poczynając od 2001 roku. 


UL. HUGO KOŁŁĄTAJA 
(Osiedle Tarpno, boczna ul. I. J. Paderewskiego) 
HUGO KOŁŁĄTAJ (UL 1 IV 1750, Oederkały Wielkie, Wołyń - 
zm. 28 II 1812, Warszawa), ksiądz, pisarz, historyk, filozof, działacz 
polityczny i społeczny, reformator szkolnictwa. 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. Uczył się w Pińczowie. Studia odbył 
na Akademii Krakowskiej (dr filozofii). W 1775 L przyjął święcenia 
kapłańskie. Uzupełniał studia w Wiedniu i Rzymie (dr teologii). Od 1776 L 
mieszkał w Warszawie i był związany z Towarzystwem Ksiąg 
Elementarnych i Komisją Edukacji Narodowej. Przeprowadził reformę 
studiów na Akademii Krakowskiej (1778-1780). Brał udział w opracowaniu 
planów reformy szkolnictwa powszechnego i średniego. W 1791 L został 
podkanclerzym koronnym (usunięty przez Targowicę). Uczestnik 
Powstania Kościuszkowskiego (1794) i autor Manifestu Połanieckiego. 
W latach 1794-1802 był więziony przez Austriaków w Ołomuńcu 
i Josephstadł. Przez kilka lat na Wołyniu współpracował z T. Czackim 
i pomagał mu w zakładaniu Liceum Krzemienieckiego. W okresie Księstwa 
Warszawskiego był działaczem państwowym. Autor licznych prac, m. in. 
"Do Stanisława Małachowskiego o przyszłym sejmie anonima listów kilka", 
"Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego". Nigdy 
nie był w Grudziądzu.
>>>
68 


Stanisław Poręba 


UL. MARII KONOPNICKIEJ 
(Osiedle Chełmińskie, boczna ul. H. Jackowskiego, okolice 
ul. Chełmińskiej) 
MARIA z Wasiłowskich KONOPNICKA, pseud. "Marko", "Jan Sawa", 
"Jan Waręż" i inne, (UL 23 V 1842, Suwałki - zm. 8 X 1910, Lwów), poetka, 
nowelistka, krytyk, autorka utworów dla dzieci, tłumaczka. 
Dzieciństwo i młodość spędziła na Ziemi Kaliskiej, póżniej mieszkała 
w Warszawie i poza granicami kraju (Niemcy, Francja, Szwajcaria, Włochy). 
W 1903 L otrzymała jako dar od narodu dworek w Żarnowcu (Galicja). 
Tam mieszkała do końca swojego życia. Jest autorką licznych 
wierszy (m. in. czterech serii "Poezji"), nowel (m. in. "Mendel Gdański", 
"Miłosierdzie gminy"), autorką utworów dla dzieci (m. in. "O krasnoludkach 
i sierotce Marysi", "O Janku Wędrowniczku", "Na jagody"), eposu "Pan 
Balcerw Brazylii", tekstu "Roty" (1908). Tłumaczyła też naj. polski utwory, 
m. in. H. Heinego, G. Hauptmanna, P. Heysego i E. d'Amicisa. 
"Gość Świąteczny", dodatek do "Gazety Grudziądzkiej", drukował 
w latach I wojny światowej jej liczne utwory pod pseud. Jan Sawa. 
Po 1920 r. Szkoła Powszechna w Grudziądzu przy ul. Rzezalnianej 23- 
25 została nazwana jej imieniem. Nigdy nie była w Grudziądzu. 


UL. TADEUSZA KOŚCIUSZKI 
(Śródmieście, boczna ul. Solnej) 
TADEUSZ KOŚCIUSZKO (UL 4111746, Mereczowszczyzna, Polesie 
- zm. 15 X 1817, Solura, Szwajcaria), wojskowy, generał, Najwyższy 
Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794 L 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. Uczył się w Kolegium Pijarów 
w Lubieszowie i Szkole Rycerskiej w Warszawie (1765-1769) oraz 
w Paryżu, gdzie jako stypendysta królewski studiował m. in. inżynierię 
wojskową. W latach 1776-1783 walczył o niepodległość Stanów 
Zjednoczonych A. P. (płk inż., gen brygady, obywatel honorowy USA). 
Od 1789 L generał-major wojsk polskich. Przyczynił się do zwycięstwa 
nad Rosjanami pod Dubienką (1792). Był Najwyższym Naczelnikiem 
powstania w 1794 L, nazwanego póżniej Powstaniem Kościuszkowskim. 
Walczył w bitwach pod Racławicami, Szczekocinami oraz Maciejowicami, 
gdzie dostał się do rosyjskiej niewoli. Po zwolnieniu z niej przebywał 
w USA i Francji, następnie zamieszkał w Szwajcarii. Krytycznie odniósł 
się do Napoleona, Legionów Polskich i Księstwa Warszawskiego. 
W 1819 L jego prochy pochowano w katedrze wawelskiej. Nigdy nie był 
w Grudziądzu.
>>>
PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


69 


W latach I wojny światowej z inicjatywy "Gazety Grudziądzkiej" 
obchodzone były w Grudziądzu I i II Dni Kościuszkowskie. Po 1920 L 
Szkoła Powszechna przy ul. Nadgórnej i działająca przy niej I Grudziądzka 
Drużyna Harcerzy otrzymały jego imię. Była też w Grudziądzu X Drużyna 
Harcerek im. T. Kościuszki. 


UL. ADAMA MICKIEWICZA 
(Śródmieście, boczna Rynku) 
ADAM BERNARD MICKIEWICZ (UL 24 XII 1798, Zaosie k. Nowogródka 
- zm. 26 XI 1855, Konstantynopol, Turcja), największy polski poeta oraz 
dramaturg, publicysta i działacz polityczny. 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. Uczył się w szkole dominikanów 
w Nowogródku, studia odbył na Uniwersytecie Wileńskim (1815 - 1819), 
gdzie był członkiem tajnych towarzystw: Filomatów i Filaretów. Po studiach 
pracował jako nauczyciel w Kownie. W latach 1825 - 1829 przebywał na 
zesłaniu w Rosji (Petersburg, Moskwa, Odessa). Od 1829 r. mieszkał 
w Niemczech, póżniej we Francji. Redagował m. in. "Pielgrzyma 
Polskiego" i "Trybunę Ludów", wykładał literaturę rzymską w Lozannie 
(Szwajcaria) oraz literatury słowiańskie w College de France w Paryżu. 
W 1848 L utworzył we Włoszech legion polski, nazwany Legionem 
Mickiewicza. W 1855 L (okres wojny krymskiej) wyjechał do Turcji, aby 
tworzyć ochotnicze oddziały wojskowe do walki z Rosją. Ważniejsze 
utwory, m. in.: "Poezje", "Dziady" (cz. II i IV), "Grażyna", "Sonety", 
"Konrad Wallenrod", "Dziady" (cz. III), "Księgi narodu polskiego 
i pielgrzymstwa polskiego", "Pan Tadeusz" (1834). Jest autorem 
dramatów: "Konfederaci barscy" oraz "Jakub Jasiński albo Dwie Polski". 
W latach 1909-1920 działało w podgrudziądzkim Małym Tarpnie tajne 
"Towarzystwo Przyjaciół", propagujące kult "trzech wieszczów", m. in. 
A. Mickiewicza. Po 1920 L Szkole Powszechnej w Grudziądzu przy 
ul. Mickiewicza 18 nadano imię A. Mickiewicza. W latach międzywojennych 
Teatr Miejski w Grudziądzu wystawił kilkakrotnie jego "Dziady". Nigdy 
nie był w Grudziądzu. 


UL. STANISŁAWA MONIUSZKI 
(Śródmieście, boczna ul. Dworcowej) 
STANISŁAW MONIUSZKO (UL 5 V 1819, Ubiel k. Mińska - I 
zm. 4 VI 1872, Warszawa), organista, wybitny kompozytor, dyrygent, I 
nauczyciel. I 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. Muzyki uczył się w Warszawie 


-
>>>
70 


Stanisław Poręba 


i Mińsku, studia kompozytorskie odbył w Berlinie. Od 1840 L mieszkał 
w Wilnie, gdzie był nauczycielem muzyki, organistą kościoła św. Jana 
i dyrygentem orkiestry teatralnej. Od 1838 r. mieszkał w Warszawie, gdzie 
był dyrygentem opery. Profesor w Instytucie Muzycznym i autor podręcznika 
"Pamiętnik do nauki harmonii" (1871). Ważniejsze opery: "Halka", "Flis", 
"Hrabina", "Verbum nobile" i "Straszny dwór" oraz operetki i wodewile: 
"Nocleg w Apeninach", "Nowy Don Kiszot", "Jawnuta" i "Beata". Napisał 
ponad 300 pieśni solowych, opublikowanych w "Śpiewnikach domowych" 
(t. 1-12), m. in. "Dziad i baba", "Pieśń wieczorna", "Prząśniczka", "O matko 
moja" i "Pieśń wojenna". Pisał też muzykę do baletów, m. in. "Monte Christo" 
i "Na kwaterunku", muzykę do sztuk teatralnych, kantaty, sceny liryczne, 
ballady chóralne i utwory religijne, m. in. msze i litanie. Jego twórczość 
popularyzuje co roku Festiwal Moniuszkowski w Kudowie - Zdroju. Nigdy 
nie był w Grudziądzu. 
Do 1939 L działał w Grudziądzu Chór "Moniuszko". W 1935 L w pobliżu 
gmachu Teatru Miejskiego stanął pomnik kompozytora. 


Ul. GABRIELA NARUTOWICZA 
(Osiedle Kawalerii Polskiej, boczna ul. gen. J. Hallera) 
GABRIEL NARUTOWICZ (UL 17 III 1865, Telsze, Litwa - 
zm. 16 XII 1922, Warszawa), inżynier konstruktor, polityk. 
Studia ukończył w Petersburgu i Zurychu. Następnie zamieszkał 
w Szwajcarii, gdzie zajmował się budowaniem elektrowni wodnych (także 
we Włoszech i Hiszpanii). Od 1908 L był profesorem Politechniki 
w Zurychu. Inicjator wykorzystania wód Dunajca do elektryfikacji regionu. 
W latach I wojny światowej zainteresował się polityką. Do kraju powrócił 
w 1920 L i był ministrem robót publicznych, następnie ministrem spraw 
zagranicznych. 9 XII 1922 L został wybrany na I prezydenta 
II Rzeczypospolitej. Zamordowany przez powiązanego z endecją fanatyka 
E. Niewiadomskiego. O zabójstwie Narutowicza powstał polski film 
fabularny "Śmierć prezydenta". Nigdy nie był w Grudziądzu. 


Ul. ELlZV ORZESZKOWEJ 
(Osiedle Strzemięcin, boczna ul. A. Asnyka, okolice ul. J. Korczaka) 
ELlZA z Pawłowskich ORZESZKOWA (UL 6 VI 1841 , Miłkowszczyzna 
k. Grodna - zm. 18 V 1910, Grodno), powieściopisarka, wydawca, 
działaczka oświatowa. 
Pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Przez większą część swojego życia 
była związana z Grodnem. Jej twórczość należy do epoki pozytywizmu.
>>>
PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


71 


Jest autorką licznych opowiadań i powieści, nawiązujących tematyką do 
życia Polaków po upadku Powstania Styczniowego 1863 r. Walczyła też 
o emancypację kobiet i prawa dla Żydów. Ważniejsze powieści: ,,Pamiętnik 
Wacławy", "Marta", "W klatce", "Rodzina Brochwiczów", "Eli Makower", 
"Meir Ezofowicz", "Zygmunt Ławicz i jego koledzy", "Cham" i "Nad 
Niemnem". Za swojego życia doczekała się wydania "Dzieł Zebranych", 
liczących 47 tomów. Nigdy nie była w Grudziądzu. 


UL. marszałka JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO 
(Śródmieście, przedłużenie ul. marszałka F. Focha i gen. J. Hallera) 
JÓZEF KLEMENS PIŁSUDSKI, pseud.: "Wiktor", "Mieczysław", 
"Z. Mieczysławski" , "Ziuk" (ur. 5 XII 1867, Zułów, Wileńszczyzna 
- zm. 12 V 1935, Warszawa), wojskowy, Marszałek Polski, działacz 
niepodległościowy, współtwórca państwa polskiego po okresie zaborów. 
Pochodził z patriotycznej rodziny ziemiańskiej. Od wczesnej młodości 
związany był z konspiracją antyrosyjską, za co został zesłany na Sybir. 
Po powrocie związał się z PPS i był redaktorem tajnego pisma "Robotnik". 
Podczas rewolucji 1905 - 1907 był dowódcą Organizacji Bojowej PPS. 
Po upadku rewolucji wyjechał do Galicji, gdzie przygotowywał II 
paramilitarne formacje niepodległościowe, w ramach Związku Walki 
Czynnej i Związków Strzeleckich. W latach I wojny światowej był 
współorganizatorem Legionów Polskich. Osobiście dowodził I Brygadą 
Legionów. W 1917 r. zerwał kontakty z Niemcami i Austriakami, za co 
Niemcy uwięzili go w Magdeburgu. Po klęsce Niemiec powrócił do 
Warszawy (listopad 1918 r.), gdzie objął urząd Naczelnika Państwa. 
Zajmował się głównie organizacją Wojska Polskiego i obroną 
niepodległości Polski przed zagrożeniami zewnętrznymi. Był Wodzem 
Naczelnym WP w zwycięskiej wojnie polsko-bolszewickiej, zakończonej 
pokojem w Rydze. 19 III 1920 r. nadano mu stopień Marszałka Polski. 
W 1922 r. wycofał się z działalności politycznej i zamieszkał w Sulejówku. 
Do polityki powrócił w 1926 r. po tzw. "zamachu majowym", m. in. był 
ministrem Spraw Wojskowych i Generalnym Inspektorem Armii. 
Doprowadził do zawarcia paktów o nieagresji z ZSRR (1932) oraz II 
Niemcami (1934). Po śmierci został pochowany w Krakowie na Wawelu. I I 
W Grudziądzu przebywał J. Piłsudski 7 VI 1921 r. Wizytował I 
jednostki grudziądzkiego garnizonu i otworzył w Muzeum Miejskim, przy 
ul. Lipowej 28, I Wystawę Artystów Pomorskich. W drodze powrotnej do 
Warszawy zatrzymał się w Radzyniu (obecnie: Radzyń Chełmiński), gdzie
>>>
72 


Stanisław Poręba 


po ruinach zamku oprowadził go miejscowy proboszcz i znany pomorski 
historyk ks. Alfons Mańkowski. W radzyńskiej Szkole Powszechnej wpisał 
się do "Kroniki Szkolnej". 191111930 L W Grudziądzu, przy ul. Prowiantowej 
został otwarty "DOM ŻOŁNIERZA im. marszałka J. Piłsudskiego". 
11 XI 1931 L na dziedzińcu koszar Centrum Wyszkolenia Żandarmerii 
(ul. Karabinierów) został odsłonięty jego pomnik. Drugi pomnik został 
odsłonięty 11 XI 1933 L w tzw. "Parku Dworcowym". w pobliżu dworca 
PKP. Wszystkie te pamiątki zniszczyli Niemcy w 1939 r. 


AL. FRANCISZKA ŻWiRKI 
(Park Miejski, boczna ul. gen. J. Hallera) 
FRANCISZEK ŻWIRKO (UL 161X 1895. ŚWięciany, Wileńszczyzna- 
zm. 11 IX 1932, Cierlicko Górne, Czechy). lotnik, kpt. pilot WP, publicysta 
i pamiętnikarz. 
Maturę zdał w Nowozybkowie k. Homla. W 1915 L ukończył szkołę 
oficerską w Irkucku (Rosja) i służył warmii rosyjskiej jako chorąży, później 
podporucznik. W 1918 L służył w kawalerii armii gen. Antona Denikina. 
Tam przeszedł do lotnictwa i w 1919 L ukończył szkołę obserwatorów 
lotnictwa w Sewastopolu (Krym). Do Polski powrócił w 1921 L Ukończył 
Centralną Szkołę Gimnastyki i Sportu w Poznaniu (1922) oraz Szkołę 
Pilotów w Bydgoszczy i Wyższą Szkołę Pilotów w Grudziądzu (1924). 
W tej ostatniej szkole był też instruktorem (kwiecień - sierpień 1924 L). 
W 1924 L został awansowany do stopnia porucznika. Na stałe związał 
się z 1 .Pułkiem Lotniczym w Warszawie. Brał udział w licznych zawodach 
lotniczych, m. in. w 1929 L na samolocie RWO wraz z Antonim Kocjanem 
ustanowił rekord wysokości 4. 004 m, a wspólnie z inż. kpt. S. Wigurą 
odbył lot dookoła Europy na samolocie RWD-2 (1929) oraz zwyciężył 
w Challenge'u (Berlin. 1932). Zginął w katastrofie lotniczej. Pośmiertnie 
awansowany do stopnia kapitana, odznaczony Krzyżem Kawalerskim 
Orderu Odrodzenia Polski, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz 
rosyjskim Krzyżem św. Anny IV klasy. 
W 1932 L nowo założona XI Grudziądzka Drużyna Harcerzy przy 
Szkole Powszechnej im. H. Sienkiewicza w Grudziądzu otrzymała imię 
FL Żwirki i S. Wigury. Ok. 1933 L grudziądzka Rada Miejska nazwała 
aleję w pobliżu lotniska wojskowego jego imieniem. FL Żwirko trafił do 
literatury. Opowieści o nim napisali m. in.: Janusz Meissner, Tadeusz 
Miciukiewicz, Maria Wardasówna i Adam Wojtyga. Jego syn Henryk 
Żwirko (UL 1930) jest znanym autorem prac o tematyce lotniczej.
>>>
... 


Ryszard Boguwolski 


ZAMEK KONWENTUALNY 
W GRUDZIĄDZU 


Wyjątkowo korzystne pod względem obronności położenie zamku 
konwentualnego w Grudziądzu uczyniło go jedną z głównych twierdz 
ziemi chełmińskiej w średniowieczu. Murowaną warownię zakonną 
wzniesiono na północnym krańcu wzgórza, stanowiącego jednocześnie 
wysoki - wschodni brzeg Wisły, przypuszczalnie w miejscu 
wczesnośredniowiecznego grodu wyżynnego. 
Budowę rozpoczęto ok. 1260 roku i w zasadniczych zrębach 
ukończono ją ok. 1270 roku, choć prace wykończeniowe przedłużyły się 


.;.'
 


.'! 


II 
II 


,j 


-...",,1'_ ", o _ 
 ... '-' 
, '; .. ""'
 I 
.. .. .. -' : i ; .-' U I łI ,I 
,''':, . h 
;,." 
. '"':" c .' .,:\ 
-" ...,...-f , " . . .. ł --"'" 
.....
 _ .
.:ł.-.':-,. 


... 


. . 


. , 


...... 


"":" .. 


'.... ,"...ł . '':' 
. .ł' ' 
.--....... .-
... - 
.. 
Jł1 .... I 
 .- 
, ",""-,,.. .. . 



 


- }. 


'\ 


II 


-"-
-=:
 ;--'
-- 


..... 


..
,..
z + 


'" 


, ., 
..,r- - . 


",. , 


M 


'-',", 


.
 : 



 


--:....;łf 


" . 


. łł ' 


. 


.y
- 


Rekonstrukcja zamku wysokiego i przedzamcza (wg Zbigniewa Szczepanka) 
Fot. ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
74 


Ryszard Boguwolski 


do końca XIII stulecia. Zamek pełnił funkcję siedziby komtura i był 
niewątpliwie jedną z potężniejszych fortyfikacji zamkowych w państwie 
Zakonu Krzyżackiego. Składał się z zamku wysokiego, otoczonego 
przedzamczami. Pierwsze, górne przedzamcze, oddzielało zamek główny 
od miasta i zarazem służyło jako ciąg komunikacyjny. Drugie, dolne, 
otaczało dom konwentu od wschodu, północy i zachodu. Przedzamcze 
górne posiadało nieregularny kształt, zbliżony do wydłużonego trapezu. 
Otoczone było wysokim murem obronnym, do którego od wewnątrz 
dostawiono zestaw budynków. Te trzy człony zamkowe stanowiły 
oddzielne fortyfikacje, wkomponowane w teren o wyjątkowo korzystnych 
walorach obronnych. Dom konwentualny zajmował najwyższą partię 
wzgórza i był oddzielony od górnego przedzamcza dwoma murami 
i głęboką fosą, której relikt czytelny jest do dzisiaj. Wjazd do zamku 
górnego prowadził z przedzamcza południowego przez trzy bramy, 
mostem zwodzonym w międzybramiu i dalej bramą główną poprzedzoną 
przedbramiem. 
Zamek wysoki został zbudowany w formie nieregularnego czworoboku 
budynków z dziedzińcem pośrodku. Tutaj znajdowała się 50 - metrowa 
studnia zamkowa oraz - w północno-zachodniej nawie, wolnej 
od zabudowy - górująca nad zamkiem cylindryczna wieża (zwana 
od XIV wieku "Klimkiem") pełniąca funkcje obserwacyjne, więzienne 
i ostatniego punktu oporu. Wieża zbudowana z cegły, na planie koła 
o średnicy 8,9 m., wznosiła się pierwotnie na wysokość ok. 30 m. nad 
poziom dziedzińca. Po zniszczeniu w 1807 roku górnej partii, wieżę 
obniżono do wysokości około 20 m. i taki stan utrzymał się do 1945 roku. 
Była ona, podobnie jak wieże zamkowe w Brodnicy i Radzyniu 
Chełmińskim, wieżą wolno stojącą. Dojście do niej możliwe było jedynie 
przez most na wysokości 14 m. nad poziomem dziedzińca. 
Najbardziej reprezentatywne było południowe skrzydło zamku 
wysokiego, mieszczące kapitularz, refektarz i bogato zdobioną oraz 
wyposażoną kaplicę zamkową z dębowymi stallami i trzema gotyckimi 
ołtarzami. Kaplica była w każdym konwencie krzyżackim najważniejszym 
wnętrzem i o nią wykazywano szczególną dbałość. Miejsce wspólnej 
modlitwy braci w Grudziądzu w świetle spisów lustracyjnych i innych 
żródeł, zdaje się zdecydowanie wyróżniać pod względem bogactwa 
wyposażenia na tle innych kaplic konwentualnych. Wystarczy chociażby
>>>
ZAMEK KONWENTUALNY W GRUDZIĄDZU 


75 


.@
, 
I..-łł
\ 


... 


J.) ,t.łł 
': 

 ł 
ł 
ł 
; " . '
 . . 
' "., 
", A t 
 ' 
, , fi.. ' '6,., 
1.' (t&\

: 
 6',
, 
 J.t\\ 
I 
 '11.\',::. 
... o LU..." 0.
_
,""-_
\'.4.
 .J..aa;s"-;o 
-.; 


, 
... 



! 
...
 


.......... 


- ;
 -;-:- s. - 


--o )" 


! Ą ' jł ....... f ,' 
. 1 'i ),) .. 'r ,. 
. ! '
:" \

' :j;" " 
':.: . I I ' '; 'tt . ', \; ,:' ',..'
,. 
- ,. , 1. ' o
' 
 o o 


y' 


.... 


.,' "''%. .. 'Ił 
,"
, ..... 
 '\, 
.', " l' 
I 
'I 
-:1 

 ,.
 
." ,I 
 ' 


i 


, 
r., 


-;..:- 


.. 


11 



, 


_-o t"" '1 --'.;"'ł 


-'o; 


" , 


..i H "'. 


? ",
i:' 


'" ,";, : 
 I 
':1 : i: 
! 
,1 


;, 


: I 
:1;: 


'.. " 


'.:::, 
c., 
! :
;;
 


.. " 
...£ 
r 


.... 



 


Poliptyk Grudziądzki z ok. 1390 r., pochodzący z kaplicy zamkowej 
Fot. ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu 


wspomnieć, że zdobiło ją od schyłku XIV stulecia wybitne dzieło sztuki - 
"Ołtarz grudziądzki", który przeniesiono w trakcie rozbiórki kaplicy III 
(1795-1798) do miejskiego kościoła parafialnego pod wezwaniem 
Świętego Mikołaja. W trakcie I wojny światowej, z powodu trudności II 
finansowych, parafia sprzedała retabulum za 8 tys. marek Zarządowi 
Odbudowy Zamku w Malborku. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności ołtarz m 
przetrwał wojenne zawirowania i obecnie można go oglądać w Muzeum 
Narodowym w Warszawie. 
W skrzydle zachodnim, o dwóch kondygnacjach, odbudowanym 
jeszcze w XIV w. po katastrofie w 1338 roku, znajdowały się jadalnia 
i pomieszczenia przeznaczone dla służby. W osobnym budynku, na 
parchamie mieściły się sypialnia i jadalnia komtura oraz pokój gościnny 
wykorzystywany m. in. przez wielkich mistrzów. Do tego skrzydła przylegał 
od strony zachodniej kryty, wsparty na potężnych arkadach, ganek wieży 
latrynowej. 


III
>>>
76 


Ryszard Boguwolski 


't 


. 


-:i? ',':-4' " l . t " , \ 
.,; _-
 - o :/ - 


: 
o.' '" 
"f::iI ti.....-"'II'f'! PI', 
';.'ii";.

.
lir ,,'Y;f\'i, 
. : 
 : I ;i:

 I ;: i i l ;' ; 
 ';' I '
t R "' 1 1 
 "' i 
 l 
 :;
 f i ;I I 

 
 
 I ':':;I I i' 
 ' I 'f l "" 
;' I '; 
 

 ,dl !i' ,
 
 !iJ ,;. t l \.:: ! \ i: ! 
i 
T-'--' 
 f _'11.' ,J
:' ,,'t'
A
,'. 

'- .! _I. ! I

 

\Ul:! ,
. t.:' 
.
, łi :
. ... ..' "" ,:"" 
 ',: 'y, 
'r 
.: " 
r' '. . . .'.' ,o; , \
, ,..I' -, I
' !
;.:" 
I '.; i i; 'Ii" "'.
, 
 G .", ,
,.
.j, 
"7-::--"-- ""
' 
., (\J ' 


, , 
;,_ '!i 


I, ' '. ' , 
" . ,,' lo,""" - ,... I( '

:T'- .- 
. _
:- .-0 
 
 ,'-ł......
.....,...a..;...:;. . _--.. 
\ 
.:- ,..
 '

 



 : --
_. 
 
 
I-:
"-':
-r" 


- -:-.::=--- 



I 


- 
[ ' - 
. , 
.- .:....
 - 
';'. 
 .. 


Litografia południowego frontu zamku (Hans Jacobi,1848 r.) 
Fot. ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Lęgi w Grudziqdzu 


Podobnie jak skrzydło zachodnie, północna partia domu konwentu 
posiadała zróżnicowaną zabudowę. Mieściła ona piekarnię, kuchnię. 
infirmerię i sypialnię rycerzy. Źródła krzyżackie wymieniają ponadto partię 
piwniczną o przeznaczeniu gospodarczym. Jej najcenniejszym elementem 
obronnym była wieża bramna wjazdu wiodącego na dziedziniec od strony 
północnej, z dolnego przedzamcza. W budynku stojącym po wschodniej 
stronie dziedzińca ulokowano browar, a na piętrze dormitorium. Skrzydła 
tworzące siedzibę konwentu połączone były od strony dziedzińca 
krużgankiem zapewniającym komunikację w ramach trójczłonowej 
zabudowy. 
Dzieje zamku grudziądzkiego obfitują w wydarzenia mające lokalne, 
jak i krajowe znaczenie. Grudziądz był jednym z pierwszych miast, które 
zlikwidowało władzę Zakonu Krzyżackiego. 8 lutego 1454 roku zakończyło 
się 221-letnie panowanie Zakonu. Grudziądz powrócił do Polski. Nie 
powiodły się krzyżackie próby odzyskania zamku, bronionego przez
>>>
ZAMEK KONWENTUALNY W GRUDZIĄDZU 


77 


rycerstwo chełmińskie. Po pokoju toruńskim w 1466 roku zamek stał się 
siedzibą starostów grudziądzkich, którzy rezydowali tu (z niewielkim i 
przerwami) do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku. W tym okresie 
zamek gościł Kazimierza Jagiellończyka, Zygmunta Augusta, Stefana 
Batorego, Zygmunta III Wazę, Władysława IV i Jana III Sobieskiego. Miasto 
i zamek odwiedzili również (podczas czasowej okupacji) Karol Gustaw, 
Piotr Wielki i Fryderyk Wilhelm III. 
Największe zniszczenia oraz grabieże dotknęły grudziądzką 
fortyfikację podczas okupacji przez wojska szwedzkie, pruskie i rosyjskie. 
Szczególnie ucierpiała kaplica zamkowa podczas okupacji szwedzkiej 
(1655 - 1660 i 1703 - 1705). 
Po 1772 roku Ziemia Chełmińska przeszła pod panowanie pruskie. 
W 1801 roku król Prus, Fryderyk Wilhelm III wydał zarządzenie o rozbiórce 
i pozyskaniu cegieł i kamieni na budowę twierdzy grudziądzkiej oraz 
rozbudowę klasztoru reformatów. Ocalały jedynie niewielkie partie murów 
obwodowych, resztki kaplicy i wieża zamkowa. Wieżę, ostatni symbol 
Zakonu Krzyżackiego, wysadzili w powietrze Niemcy 5 marca 1945 roku. 
Z rozrzuconych po eksplozji brył wieży usypano w 1956 roku kopiec - II 
miejsce widokowe (niedawno zostało ono zlikwidowane). 
Opisy, zachowane plany, a nade wszystko bogata ikonografia, dzięki 
rysunkom A. Boota i E. J. Dahlbergha, świadczą jednoznacznie, że II 
warownia grudziądzka należała do naj piękniejszych zamków krzyżackich. 
Dużą rolę odgrywało jej malownicze i eksponowane położenie. II
>>>
Wasyl Leonienko (Ukraina) -linoryt 


Wasyl Leonienko (Ukraina) -linoryt
>>>
Jerzy Krzyś 


HETMAŃSKIE WIZYIY 


W swojej bogatej przeszłości Grudziądz gościł w murach miasta i zamku 
nie tylko władców, ale także najwyższych dowódców wojsk polskich. Jeden 
z hetmanów bronił miasta, drugi je zdobywał, a jeszcze inni zatrzymywali 
się tutaj w trakcie podróży. 
Najdłużej, gdyż przez kilka lat przebywał w rejonie Grudziądza hetman 
polny koronny Stanisław Koniecpolski (ok. 1594-1646) jako naczelny wódz 
w czasie zmagań polsko-szwedzkich. Przybył on nad Wisłę wprost 
z Ukrainy na czele regularnych wojsk Rzeczypospolitej w listopadzie 
1626 roku, aby stawić czoła wyborowej armii szwedzkiej. Wojska króla 
Gustawa Adolfa niespodziewanie opanowały ujście Wisły z sąsiednimi 
miastami. Wtedy to w obozie pod Grudziądzem zebrało się około 
12.000 zbrojnych, w tym i pospolite ruszenie. Część sił polskich działała 
na Pomorzu Gdańskim, reszta pozostawała w odwodzie pod 
Grudziądzem, gdyż zachodziła możliwość uderzenia Szwedów przez 
terytorium sprzyjających im Prus Książęcych. Łączność między 
zgrupowaniami zapewniał grudziądzki most pontonowy. Hetman polecił 
także ufortyfikować miasto i skierował do pomocy przy sypaniu szańców 
przed bramami cały pułk piechoty. Działania wojenne toczyły się ze 
zmiennym szczęściem w 1627 i 1628 roku. W tym czasie hetman 
wielokrotnie rezydował w grudziądzkim zamku starościńskim i czuwał nad 
rozwojem sytuacji strategicznej. Łagodził także protesty żołnierzy 
domagających się wypłaty znacznych kwot zaległego żołdu. 
Niezadowolenie było tak duże, że w obozie pod Grudziądzem wojsko 
zawiązało nawet konfederację. 
Jak się spodziewano, 19 sierpnia 1628 roku, armia szwedzka pod 
dowództwem króla uderzyła z Malborka przez neutralne ziemie Prus 
Książęcych na Grudziądz. Nad Osą Szwedzi napotkali jednak na 


II
>>>
80 


Jerzy Krzyś 


. ._;..
.. 
 ..'9i.,....... ...- -- -"',:...-::.....:- 
., ,,
,. -....
_..... "':,\...::
:tj""", 
:",:;:%,:
?:t: :::
:' 
l' .... 
"" - 

"!:' 
,.
 - 
'''':--' :-.. 
 


- , . 
-¥;
-:
:1;':""
"-:_
;-i
:':" 
. . ,
t

:14\
1
ł

" , 

 

",
"")o'-. 

 .'''=) 
--;.
""''':.,'"''
-sŁ
''' 
-



;"?!i ' 
;lf.






' 



'
'...
}

 
 

- ,



 

 
k

 : 
...'..' .:1"",- 
 O

 
.Iii-r;:..........;

;r;;.
 

+4i.i,::--.ij..;,':
....... 

 
 ": :

 
::i. 

:.. ...
*
 2
 
A-' :"\...'
.ł:.,.i... 
,
'I t'fi.. 

 '._- ..
.:.
.:- - '-i! 
:. I . 
,
 vi. 


,',
'
'.,' 

 
....-: ., 


. 
'I '! 
: Jl, , 
. : 
,' 
.łt' " ;. 
'\i;
 ;
.'. . . _\ 
\'" 
, 
tJ;
 . 


j"" 


-- 


_ ..:e,.:-,..-;..-:.. 

,
--, 

 
-_ ..._- 


.. 


t ' 


" 
}:t

t
 
'N - '

r
 
:'-'i:::
:
::
,:
 



 
 .


;. 
--

. '
, 

 .- 
, 


..". 


- 
-:'= 
 
-
;;:.= 
 - 

_-::===.- 
 - ..--- 


 .. -_:: 
, 
. - 

"=-
 , -, ,-
 - 


,," 
\ 
............. 
.
.. ..
 
.... 


. -{ & . 


;-: . 
" "1 


- 
. , 
.... 


Stanislaw Koniecpolski 


-
 
.. _=- =-4. 


- 


-.. .....- 


Repr. ze zbiorów autora 


zdecydowaną obronę skoncentrowanych sił polskich pod wodzą hetmana 
S. Koniecpolskiego. Trzonem tej obrony był obóz warowny na terenach 
kępy Nowej Wsi, gdzie zebrały się niewielkie, ale wyborowe siły polskie 
liczące ok. 8.000 ludzi, głównie chorągwie husarskie, Lisowczyków i lekkiej 
jazdy kresowej. Król szwedzki, wybitny organizator i wódz, chociaż 
dysponował o wiele silniejszą armią (ponad 20.000 żołnierzy) nie śmiał 
uderzyć na Polaków i wojsko zamknęło się w dużym oszańcowanym
>>>
HETMAŃSKIE WIZVTY 


81 


obozie w Mokrem. Stamtąd Szwedzi penetrowali całą okolicę aż po 
Turznice. Opanowali zamki w Rogóżnie, Pokrzywnie i po desancie miasto 
Nowe nad Wisłą. Jednak przez trzy tygodnie nie doszło do generalnej 
bitwy i armia nieprzyjacielska opuściła wyniszczone okolice Grudziądza. 
Polskie chorągwie przez cały czas blokowały ruchy wroga i były gotowe 
do decydującej walki. Wszystkimi ich poczynaniami energicznie 
i umiejętnie kierował hetman, "wielki wojownik", który miał respekt nawet 
u nieprzyjaciela. To właśnie dzięki temu wybitnemu dowódcy Grudziądz 
ocalał od okupacji szwedzkiej, grożącej olbrzymimi stratami. 
W następnym roku (1629) strony konfliktu zebrały większe siły. Polacy 
uzyskali także poparcie wojsk austriackich. Ponieważ w samym 
Grudziądzu panowała zaraza, wojsko polskie koronne zebrało się 
w pobliskim Szynychu. Stamtąd wyruszył silny związek samej jazdy (około 
4.500 szabel) pod osobistym dowództwem hetmana Koniecpolskiego 
i 25 czerwca zadał Szwedom dotkliwą klęskę pod Trzcianą (koło Sztumu). 
Po tej bitwie zawarto rozejm na 6 lat. I znowu nieprzyjaciel nie dotarł 
w głąb Rzeczypospolitej, w tym i do Grudziądza. Hetman wrócił na Kresy. 
W czasie trwania rozejmu, pod rządami nowego króla Władysława IV, 
w wyniku nałożonych podatków, zebrano silną armię, aby ostatecznie 
rozprawić się z wrogiem. Polskie chorągwie i pułki obozowały w sierpniu 
1635 roku wzdłuż drogi Grudziądz-Gardeja i podległy "popisowi", czyli 
przeglądowi przez króla, hetmana i komisarzy. Przestraszeni Szwedzi 
spowodowali wysłanie międzynarodowej misji mediacyjnej, która 
przypłynęła Wisłą do grudziądzkiego zamku, gdzie rezydował król. Obrady 
toczyły się także w obecności hetmana wielkiego koronnego 
S. Koniecpolskiego i kanclerza. Zostały uwiecznione na fresku, który zdobi 
muzeum w Kielcach. Na tej "grudziądzkiej konferencji" zwyciężyła idea 
pokojowego rozwiązywania konfliktu. W efekcie rozejm przedłużono na 
następnych 20 lat. Król, hetman z dworem i wojskiem opuścili rejon 
Grudziądza. 


* * * 


W zupełnie innych okolicznościach stanął pod murami Grudziądza 
znakomity wódz, kanclerz wielki koronny i hetman polny koronny Jerzy 
książę Lubomirski (1616-1667). Zjawił się tu na czele silnego związku 
wojsk polskich pod koniec "potopu", w sierpniu 1659 roku. Był to czas
>>>
82 


Jerzy Krzyś 


wypierania Szwedów z ziem polskich. Bronili się oni zawzięcie 
w ufortyfikowanych miastach i obozach. Grudziądz był też przekształcony 
w umocnioną szańcami twierdzę z załogą szwedzko-mieszczańską. 
Trzeba ją było zdobywać w czasie regularnego oblężenia. Dzięki talentom 
wojskowym hetmana, silnej artylerii, męstwu żołnierzy i partyzantów doszło 
do niebywale szybkiego zdobycia Grudziądza. Stało się to w wyniku 
jedynego szturmu generalnego, podczas szalejących w mieście pożarów. 


.j:i
 
"" 
-.......... .--.. 
- ¥ 


.... 


-


::!:. 


.....-- 


/

:, 
/
 
/:/
 

 
./ -9. 
/'.%;' 
#! 
/ 


:

 



 
 


. w....,:._ 



 


I 


:",." 


I".: 
4
 


..... , 


/ 


----...- .- 


-,,
.:p::.
 
Ą' ", / 



/ 


--- 
/" 


.00 ...... 
-_-c. 
_ ;:"40__
$ 


fi) 


...- 


#" 


./ ' 


\' 
\\ 



 


/' 



 

 
/ .", 
\ 
mll1lt,,; 
"I. 
/" 
I ,{ 
',' 
- ,; : 


// 


;; 
/ 



-- 




- 


Jerzy Lubomirski 


Repr. ze zbiorów autora
>>>
HETMAŃSKIE WIZVTY 


83 


Zawziętą walkę przerwano na rozkaz hetmana, aby ocalić część miasta 
z kościołem św. Mikołaja i pozostałych mieszkańców. Szwedzka załoga 
zamku poddała się na warunkach honorowych (29 sierpnia 1659 roku). 
W podzięce za osiągnięte zwycięstwo hetman zarządził nazajutrz 
nabożeństwo dziękczynne. Po kilkudniowym odpoczynku wyruszyło 
wojsko razem ze swoim wodzem pod nadwiślańską Głowę, zostawiając 
ogrom zniszczeń w mieście i na okolicznych polach. 
Można więc zapisać na kartach dziejów Grudziądza, że książę Jerzy 
Sebastian Lubomirski był głównym "wyzwolicielem" miasta spod okupacji 
szwedzkiej w latach 1655-1659, latach "potopu". 


*** 


W burzliwych latach waśni i wojen końca XVII i pierwszej połowy 
XVIII wieku wielokrotnie przejeżdżali przez Grudziądz hetmani koronni 
i litewscy. Zatrzymywali się tutaj, choćby z racji przeprawy swoich świt. 
Jednak naj dłużej , bo aż przez dwa miesiące, rezydował na zamku ze 
swoim orszakiem, wielki hetman litewski Kazimierz Paweł Sapieha, znany 
warchoł przepędzony z Litwy. Przez cały czas pobytu w Grudziądzu 
pozostawał na utrzymaniu miasta.
>>>
't 
{ 
t, 
A?:'-'.." 
'

 
11ffii 
 ....



 

 
,. --
 

 

 _' "",::
t
f
-:
L :.'1: 
-,

 :"
;
'
E
, ; :"i 1
 ." 
,.
h( 
to 


-, 


.r.

 


" 



 -f_ .!o ,;
!
O
 :
t 
 
._ . 
.

. o. 
-
t 
'

'
,f' '
fr



m'
l
;;'
':
:
' 
,
me ,'./, _,
,."...., .
"'c 'oC ,;tj!.'., t.. 

-,
." .

+-
 {;::£.f1i1- "!
l --.o:
. - , ...,
.. 
i
;:; t;i%it;
:.:. .." 1 
- i a I ,{;:C
:
,=;;,1d
:::::, _A ,
:"- i " 

"' fj
t-.. ;Z,: " : :!
_ I 

_",
 
 [ ,r .... 

. =,,,"" '
'I 
- .- ,.,,
:i';:'
j
 I:2 
f --;..,;,;;: .' -
. ...
;-'r;- U':-- 
li" :
f"
=
 
'
. '!fh' 
l 'Ji!Vj

X f__ _,


 , -,:
l,_
::';,4; 

. 
. ,
;.

¥




\,.
 - 


, -
 
,
, ł 
., 

J
 
1łs... 


Kamienica przy ul. Kościuszki 32 w Grudziqdzu 


Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
Adam Stenzel 


MARUSZA TO NIE TYLKO SOLANKI 


Marusza to niewielka miejscowość leżąca przy szosie Grudziądz - 
Radzyń Chełmiński, w odległości 6 km na południowy wschód od 
Grudziądza. 
Osada znana jest głównie ze źródła gorącej solanki (temperatura 60°C, 
wysokie stężenie bromu i jodu), na które natrafiono podczas poszukiwań 
geologicznych prowadzonych w 1972 roku. Właściwości lecznicze solanki 
z Maruszy przewyższają klasą żródła ciechocińskie. Od niedawna z ich 
dobrodziejstw korzystają mieszkańcy Grudziądza i okolic w ośrodku 
balneologii w pobliskim Węgrowie. 
Solanki w Maruszy to nie jedyna atrakcja tej miejscowości. Uważne 
oko dojrzy ukryty w parkowej zieleni ciekawy zespół dworsko-parkowy. 
Warto się tu na chwilę zatrzymać by poznać jego historię. 
Osada na przestrzeni dziejów nosiła różne nazwy: Marusche, Marusch 
Muhle, Marienmole, Maruszczka, Marusia, Marienmuhle. 
Pierwsze zapiski o Maruszy informują, iż już w XIV wieku istniał tu 
młyn, a dobra były własnością komturstwa pokrzywnickiego. W XV wieku, 
tuż po bitwie pod Grunwaldem obiekt został zniszczony. W 1425 roku 
bezużyteczny młyn z nadania rogozieńskiego wójta Jana Bychau (za 
zezwoleniem wielkiego mistrza Pawła von Russdorfa) otrzymał 
w dzierżawę Hans Wenzel. 21 lat póżniej dzierżawcą młyna został Jakub 
Schoetzen. W drugiej połowie XVI wieku Marusza stała się własnością 
królewską. Od 1592 roku dzierżawcą młyna z nadania króla Zygmunta III 
był Bartłomiej Dubski, a po nim od 1616 roku - Olbracht Dubski. 
Po drugiej wojnie szwedzkiej młyn, ponownie zniszczony, dzierżawił 
Andrzej Duchnau, a po nim jego zięć Paweł Jaschke. W latach 1726- 
1766 jako posiadacze młyna figurowali Jakub i Sara Rachtowie. 
W drugiej połowie XIX wieku właścicielem włości był Gotfried Mehrlein
>>>
86 


Adam Stenzel 


wraz z żoną Emilią z domu Lucks. To oni w 1861 roku postanowili wznieść 
w Maruszy dla swojej rodziny okazały, piętrowy dwór. Jedenaście lat 
później dobra liczące 316 ha odziedziczył ich syn Gustaw, który 
w 1888 roku przepisał swój majątek synowi Hermanowi oraz córce 
Johannie Pohlmann. W następnym roku rodzeństwo sprzedało Maruszę 
Willemu Woggonowi, tenże zaś w 1897 roku zbył włości Augustowi 
Ventzkiemu, założycielowi i właścicielowi fabryki maszyn rolniczych 
w Grudziądzu (późniejszej "Unii"). Ventzki ulokował w Maruszy fabryczne 
gospodarstwo doświadczalne, w którym przez 25 lat przeprowadzał próby 
oraz testował prototypy maszyn rolniczych swojej konstrukcji. 
W 1922 roku majątek w Maruszy przeszedł w polskie ręce zacnej, 
ziemiańskiej rodziny Donimirskich herbu Brochwicz. Protoplastą rodziny 
był pochodzący ze wsi Donimirz pod Wejherowem, Wojciech Donimirski 
(1720-1785), który w połowie XVIII wieku przeniósł się do ówczesnego 



 


.-: 
'" 


. . 


ł '" 
..- 


- 
"" 


.. a' 


- 
-,. 


'\ 


" 
 ' 
.. -1J 


.

' 
  ':'
:
" ' ; 
-. ....,..
...\- -,;; , 

 '
Io - . 
'
.;J-
 \ \
' 


, 

4
 


-
 



 r. i !} 
.I' '" 


- .. 
): 
k  

.
, . 

""\.- 


'"'-'" 


, 


. 
 
t ł- .- '.. . _..... _ 



, 


'.. ' 
..".
 ,.:. '-

 _
-:' ..:;,
",
t, '.' 


....... 



..;--:: 


Rodzina Donimirskich. Siedzą od prawej - August Donimirski, dowódca 18. PUP, 
Wanda Donimirska. Antonina Sikorska pierwsza polska właścicielka posiadłości, 
Witold Donimirski, u dołu drugi z prawej Stanisław Donimirski. syn Wandy 
i Witolda. W górnym rzędzie pierwszy z lewej Bernard Otrębski, przedwojenny 
zarządca majątku 


Fot. ze zbiorów autora
>>>
MARUSZA TO NIE TYLKO SOLANKI 


87 


woj. malborskiego, gdzie dzierżawił dobra królewskie Straszewo. W latach 
1771-1774 nabył dwa majątki ziemskie, Górki i Cygusy w byłym powiecie 
sztumskim. W XIX wieku liczba potomków Wojciecha szybko rosła. 
W wyniku rozrastania się rodziny, zwiększyła ona znacznie stan swojego 
posiadania. W rękach Donimirskich, w połowie XIX wieku znajdowały się 
takie majątki ziemskie jak: Buchwałd (Bukowo), Cygusy, Czernin, Ostrów 
Broże, Duże i Małe Ramzy, Telkwice i Zajezierze. Z upływem czasu część 
Donimirskich opuściła swoje rodzinne strony i osiadła na ziemi 
chełmińskiej, w Wielkopolsce, a nawet na ziemiach zaboru rosyjskiego. 
Rodzina ta była spokrewniona ze wszystkimi znaczącymi polskimi rodami 
ziemiańskimi Prus Zachodnich, gdzie walnie przyczyniła się do 
zachowania polskości, uczestnicząc we wszystkich przejawach życia 
narodowego Polaków. 
Po przegranym przez Polskę plebiscycie w 1920 roku, Witold Donimirski 
(1874-1939), właściciel majątku Czernin (Hohendorf) koło Sztumu, 
w wyniku szykan ze strony Niemców, powziął zamiar opuszczenia tych 
terenów. Ulegając namowom polskich władz, by nie osłabiać żywiołu 
polskiego na ziemi sztumskiej, zdecydował się pozostać na ojcowiźnie. 
Chcąc kształcić swoje dzieci w duchu polskości, rozpoczął poszukiwania 
majątku w Polsce. Wybór padł na Maruszę. Aby uniknąć szykan ze strony 
Niemców, oficjalnie właścicielką Maruszy od 1922 roku została siostra 
żony Witolda Donimirskiego, Antonina Sikorska. Dopiero siedem lat 
później majątek przepisano na żonę Witolda, Wandę z Sikorskich 
Donimirską. Była ona córką Anny z Łyskowskich i Stanisława Sikorskiego 
- kaszubskiego ziemianina, posła do sejmu pruskiego, szambelana 
honorowego papieźa Piusa X. Dziadkiem Wandy był pochodzący 
z Mileszew Ignacy Łyskowski, obecny patron jednej z ulic w Grudziądzu. 
W latach międzywojennych Marusza dla Donimirskich była punktem 
oparcia w Polsce oraz miejscem spotkań i zjazdów rodzinnych. Gościło 
tam wiele osobistości, m.in.: Wiktor Kulerski - załoźyciel i wydawca "Gazety 
Grudziądzkiej", Józef Włodek - prezydent Grudziądza, czy August 
Donimirski - pierwszy dowódca 18. Pułku Ułanów Pomorskich (w latach 
20. ubiegłego wieku mieszkał w Grudziądzu przy ul. Sobieskiego 6). 
Niestety zawierucha wojenna nie oszczędziła tej rodziny. Przeżyła tylko 
Wanda. Przez całą II wojnę światową była więziona w obozie 
koncentracyjnym w Ravensbruck, gdzie brała udział w obozowym ruchu
>>>
88 


Adam Stenzel 


1 


.. 


" 


:/'; , 'ł
c,:::., '. ' \
'J 


 -

 


..
 . ., 


" I. 


:;:, 
 ',..... -,.' 


" , 
.  


, D --: l \:' 
-, -- 

L.... ." 

'. 
 

.


 "'-. 
, '.\ 


., 


,', 
_......\'"... ;, 


,. 
'! 


:' ..:
 f;;; 


'
.: 


. .. 


f 
 


" . 


Witold Donimirski 


Fot. ze zbiorów autora 


oporu. Zmarła w 1974 roku w Warszawie. Jej mąż Witold, po wysiedleniu 
z Czernina, został aresztowany i osadzony w Sachsenhausen. Tam też 
w grudniu 1939 roku został zamordowany. 
Po zakończeniu działań wojennych cały dawny majątek w Maruszy, 
którego obszar wynosił 334 ha, przejął Skarb Państwa. Utworzono tu 
Zakład Rolny, który od 1970 roku podlegał PGR Grudziądz. We dworze 
urządzono biura i mieszkania dla pracowników. Na początku lat 90. 
dwudziestego wieku gospodarstwo przejęła Agencja Własności Rolnej 
Skarbu Państwa. W czerwcu 1993 roku AWRSP wydzierżawiła grunty
>>>
MARUSZA TO NIE TYLKO SOLANKI 


89 


Rolno-Produkcyjnej Spółce z 0.0. ARENDA. Trzy lata później spółka stała 
się właścicielem całości. 
W 2007 r. właściciele spółki ARENDA dokonali podziału geodezyjnego 
dawnej posiadłości. Od części gospodarczej oddzielono park wraz 
z dworem, które we wrześniu tegoż roku nabył p. Tadeusz Górski, 
właściciel pobliskiej masarni. 
Dwór wzniesiony został w 1861 roku staraniem rodziny Mehrlein. Jest 
to budowla w stylu eklektycznym, murowana z cegły i otynkowana, 
piętrowa z mieszkalnym poddaszem, wysoko kolebkowo podpiwniczona 
na fundamencie kamienno-ceglanym. Posiada dach naczółkowy 
z lukarnami, kryty dachówką. Główne wejście ukryte jest w filarowym 
ganku, który podtrzymuje taras pierwszego piętra. Na wysokości 
poddasza umieszczono wystawki o konstrukcji szachulcowej. Obramienia 
okienne na wysokości pierwszego piętra wzbogacone są maszkaronami. 
W dwutraktowych wnętrzach dworu zachowały się piękne drewniane 
schody z wyrzeźbioną głową orła oraz częściowo stolarka okienna. 
Do północnej części dawnej rezydencji przylega dobudowana na 
początku XX wieku parterowa przybudówka. Od strony parku występuje 


, /
' ''¥,;: 
L'
 
 
.
 T
 II "/t };1!!..1I 
, - = --
:-:-';:'.'r;-:Y- .f......' -
 "
' ł 
' 
 ;l---:- ;....,... i(;! r&" ;
. 
" ''I''':
" -ł'- ."-" '
' 
 
JĆl-- 
i '.l,;:.i..' - łł
-'" .! 

 ..\.,.
 

\ ". '," 
 I :J1 1U .ił I ' 
,. !i ł t ". 
'." . .': ' ".. \1 
, 


.. " :/ł 
, 



j 


et 


,.:0'1. o 


Dwór w Maruszy - lata 30. minionego wieku 


Fot. ze zbiorów autora
>>>
90 


Adam Stenzel 


dwukondygnacyjna oficyna (dawna służbówka) oraz trójkondygnacyjna, 
czworoboczna wieża, wzniesiona podobnie jak dwór w 1861 roku, 
zakończona ostrym, czterospadowym dachem z lukarnami. Pełniła ona 
funkcję gołębnika, a później przechowywano w niej zioła. 
Dwór i jego otoczenie z wielkim sentymentem wspomina Stanisław - 
syn Witolda i Wandy Donimirskich: 
"...pozostal w mojej pamięci obraz Maruszy z lat mojego dzieciństwa 
i nieprawdą jest, jak się często uważa, że są to wizje idealizowane. Teren, 
na którym wybudowano dwór i utworzono park, obejmo wal dwa ramiona 
niewielkiej rzeczki Maruszki. Jej lewe ramię przeplywa/o przez mtyn. Wartko 
ptynęla gdy mtyn pracowal (na znacznej dlugości, począwszy od mtyna jej 
koryto jest dziś zasypane). Nad jej prawym ramieniem przejeżdża się 
mostem do dziś, dojeżdżając od szosy do dworu. Tym odgalęzieniem 
splywal zawsze nadmiar wody, której nie zdo/al zużytkować mtyn. Obie 
odnogi Maruszki lączyly się na końcu parku, ptynąc dalej jednym tylko 
korytem. 
...Marusza byla niegdyś pięknym obiektem. Jakże uroczy byt dwór otulony 
zielenią bluszczy i dzikiego wina. Galość tonęla w zieleni i kwiatach. Wśród 
trawników i klombów wity się dobrze utrzymane alejki. Bardzo atrakcyjny 
byt park. Roslo w nim wiele starych drzew także rzadkich okazów. Przed 
werandą rósl piękny czerwony buk, w glębi parku platan i drzewo 
tulipanowe. Nad plynącymi odnogami Maruszki przerzucono cztery 
malownicze mostki, w parku byto ponadto wiele zakątków. Na laweczkach 
można byto siąść i sluchać szmeru ptynącej Maruszki i śpiewu ptaków, 
których tak wiele niegdyś w parku się gnieżdzilo. Do dworu od strony parku 
przylegala urocza weranda. Marusza stanowila nasz drugi dom... " 
Z ciekawszych zabudowań gospodarczych dawnego majątku 
zachowała się obora wybudowana w 1863 roku, chlewnia z 1870 roku 
oraz dawny młyn wodno-parowy z 1889 roku, przebudowany ostatnio na 
masarnię. 
Walory dawnego dworu w Maruszy, który należy do ciekawszych 
rezydencji ziemiańskich okolic Grudziądza, podnosi dodatkowo starannie 
utrzymany przez obecnego gospodarza park krajobrazowy o powierzchni 
1,6 ha, założony w początkach XIX wieku. Występuje tu 29 gatunków 
drzew oraz 11 gatunków krzewów. Na szczególną uwagę zasługują 
pomniki przyrody: wspaniały, ponad 300-letni cis dwupienny, 200-letni
>>>
MARUSZA TO NIE TYLKO SOLANKI 


91 



,. - , o 


-,., --'......- 


,;1. 


ł-, 


" ' 
'" 


. 
. 
!4.,' 


...; 


Iii":'.', 


. 
. 


-
-- 


.' 


"'; 


Ifi 
,El 
..:--. 
J -- 
I!;!' lit, 
1tl II 


G "'I' 
. 
I
 t 
- -
' I 

 , 


u 


P11 

I; 

 



 
.
 
.. 
----' 


-- 
, 


l' 


----- -- 


,. 


'.... 

 tU 


 
' r '" "".... 
, I 'L. Irl,
 ': 
r- 
Io ", !( J 
"ts ' ' :. 
.LL 


n 
.. 
,r 


'!o-' 


", 


Dwór w Maruszy - zdjęcie współczesne 


Fot. ze zbiorów autora 


jesion wyniosły, 160-letnia olsza czarna oraz pokaźny buk zwyczajny 
odmiany zwisającej. 
W części południowo-wschodniej parku zachowały się fragmenty 
murowanej niszy, wybudowanej w 1914 roku, z wyrytym prawdopodobnie 
nazwiskiem budowniczego. 
To niezwykłe w swej urodzie założenie dworsko-parkowe w Maruszy, 
o dość ciekawym wyglądzie w otoczeniu parkowej zieleni, zachowało urok 
dawnej wiejskiej rezydencji ziemiańskiej. 
Dwór nie jest wpisany do rejestru zabytków województwa kujawsko- 
pomorskiego. 


-
>>>
'-
 --.., 


"I. 
, ',- " 
,/ 
, :c .;:'-:,
 , 
" 
" 
A
 
,. 
/' J r.-, ""'--

 ..' '
 J " 
/' /,;" 
 -. t"'ji, " ''''''4, 
," ,...:i -s it- -','- ,'.; ....'.ł 

 I"' '''''' I '" "'":,,. 
'-, 
 . L__ --- 
 ,,'-' ," "
' '.-" ,:


i; 
-


;'::
- r:;-' 
' -=
,'-::J: ;:
 -':;.1-..::', 
;'

" 
"-4 , ' 
 t 
 , 
 ;. ... 
 
 .: " 't _ :" ,;-;", ,,,,4 
l J r l _ ;.-?
 , 





} 
- 1 - I _ 
 
I ) 

 ..
"r l 
Ei
 , ' , t , 
 . '
 

 \ 
;:;,,"'" 
, ;" 
,r r-. " 
;Wf 
 ' --', 
 l"-,':f"'. 
;
 -", - -'- , 
 . 

, 
'
 
'
 
 '::,== f; 
, 
 
...' [ r" ; , : i.f - " j'" .,'F;' 
l.,-,-- 
' .' ': - r ' , -- .
,- 
,... , . r-._
'L';-;Pf.. 
,;if'1&.Il '.Fi: l,' fi 
c."t:ł' t : ' : 'T:- 
j"': 
J ',I I_
'
 l ' W;; 
:- _ 
" 

:v' 
 

-;'" - ...;.... J " ,-",' 
"J ','.." _ ą
:

" 
" 
 l ' ,
 .-
% 
l 
- ;:
 
,.I ' 


 


,. : 
" \ 
, . 



' 
"]J,
 

 r ' 

 
.-i 
I 


, ł 
t
 


P-'
 n ' !l ł ..., 
1 1 

".. ,'';: '
,' 
!.;' 
 o 

 -'
ł
 

 
! 
 ;3

::, 


l
-
1 


..,- .. 


..,.
, .. 


..
!'fl2
 -- 


Kamienica przy ul. Rapackiego 54 a w Grudziądzu 


Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
Włodzimierz Grabowski 


FOR1YFIKACJE STRZEMIĘCINA 


Oddanie do użytku w 1879 roku ważnego strategicznie mostu 
kolejowo-drogowego przez Wisłę spowodowało, że pruskie władze 
wojskowe postanowiły reaktywować twierdzę w Grudziądzu. Biorąc pod 
uwagę brak możliwości przystosowania cytadeli do wymogów 
współczesnego pola walki, na którym pociski wystrzeliwane z armat 
gwintowanych miały wielokilometrowy zasięg, pojawiła się konieczność 
wysunięcia na przedpole silnych, samodzielnych punktów oporu, tak 
zwanych fortów. Najwyżej położonym obszarem na południe od mostu 
była Kępa Strzemięcińska, logiczne było więc usytuowanie fortu właśnie 
w tym miejscu, choć nie na kulminacji wzniesienia, lecz na jego 
południowych stokach. Uzyskano w ten sposób skuteczne zamaskowanie 
dzieł obronnych. 
Budowę fortu rozpoczęto od wzniesienia w latach 1891-92 głównego 
schronu koszarowego piechoty, otoczonego następnie wałem ziemnym 
i trójkątną w przekroju fosą, w której rozpięto szeroką sieć z drutu 
kolczastego. Na dnie fosy usytuowano także wysoki płot forteczny, którego 
stalowe pręty zakończono zaostrzonymi "zębami" i "zadziorami". 
Jednocześnie w wał czoła fortu wbudowano jednokomorową wartownię. 
Położony w centrum fortu potężny schron główny miał strukturę ceglaną. 
Jedynie strop i ścianę czołową pokryto warstwą piachu i betonu. Wewnątrz 
schronu umieszczono osiem izb dla żołnierzy, dwa pomieszczenia dla 
oficerów, kuchnię, latrynę i wierconą studnię głębinową. 
W 1914 roku, w ramach rozbudowy mobilizacyjnej, wbudowano w wał 
fortu trzy betonowe wartownie, z komorami przesklepionymi półkoliście 
na blasze falistej. Schron główny został częściowo wysadzony w powietrze 
we wrześniu 1939 roku przez wycofujące się oddziały polskie. 
W 1944 roku władze niemieckie włączyły fort Strzemięcin w główną linię 
obrony. Kulminację wału pokryto liniami okopów, w które wkomponowano 


-
>>>
94 


Włodzimierz Grabowski 


2 schrony betonowe przeznaczone dla karabinu maszynowego, tak zwane 
"tobruki" . Na przedpolu wykopano głęboki rów przeciwpancerny, ciągnący 
się aż do skarpy wiślanej. 
W 1945 roku skutecznie broniły się w forcie oddziały niemieckie, które 
wycofały się dopiero wobec groźby okrążenia, gdy wojska radzieckie 
przeprawiły się przez Wisłę w okolicy ulicy Kalinkowej. 
Po wojnie ruiny schronu głównego zostały częściowo rozebrane. Mimo 
to zachęcam do odwiedzenia tego miejsca, gdyż struktura fortu jest nadal 
dobrze czytelna. Zachowało się kilka pomieszczeń żołnierskich 
z malowniczymi ceglanymi kikutami sklepień. Na skrzydłach fortu można 
obejrzeć schody wybiegowe przeznaczone dla żołnierzy opuszczających 
schron po zakończeniu nawałnicy artyleryjskiej wroga. Są to jedyne takie 
obiekty wybudowane na terenie całej grudziądzkiej twierdzy. W wale 
można obejrzeć zachowane w dość dobrym stanie wszystkie wartownie 
oraz "tobruki" . 


.
 , 


". - .w
 ;.: f ,'..','.. ,c.., 


 ' /,.' " ,'

 ..
" 
. /0 
. .....: . "'4 


, p" 
I' , . 


'\ 
,
It, f 


o
 '", 1:- _ " ' . :_."':'. ...1 
-.
. 
,.:' "
f
" L 
- . 
o
,... 
.' /', ' 14$-.' 
v' Ar".. 
 tr ł.....: 
.'o _
 

/I,W':
" "'__ 

I i . 


. 
J' 
,'" 



 


'.: ... .,1" 
:.-:
.' :-
.-łł
' 


.. 


"ł!.:. . 
 



f.*.,-.t"';
-ł
0 


'" 


..j, "",III-. 
"J:.j;r
., ';'. _ " 
: .'.- . -
.. ,.
 ,-
p' 
J 
 - ł
a ("'
,,
;;::L' 
":. '. ,.
'
 .'
" ..,- 


"" :....-. 


'f,!,'rr\
' . :"f' .', 




 



. 


," 

:, t
, 
. 

;, 


" 
, o 
 


't 


, I 


"'- 


.... 


, , 

 ....J.:. ..., 


" ' 
"' 


,.., 



 ... 
.- 
" 

, 


,A.. 
... . 



. 


.
 
. . 


; :, '.. 
'. 
'"'0 o ._ 


..,.1" 


"" 


,
; 


\: 
...:\o.....o... '1: 


'. '0,.,' 
,
 .;' 


Ruiny schronu koszarowego fortu Strzemięcin 


Fot. ze zbiorów autora
>>>
FORTYFIKACJE STRZEMIĘClNA 


95 


Opuszczając fort warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną strukturę 
militarną, tym bardziej, że jest to unikat w skali fortyfikacji pruskiej, dziś 
już niemal zupełnie zapomniany. W południowo-wschodnim obszarze fosy 
zbudowano w 1913 roku ćwiczebną strzelnicę dla fortecznych karabinów 
maszynowych. Wynaleziony pod koniec XIX wieku karabin maszynowy 
szybko znalazł się na wyposażeniu armii pruskiej, doskonale nadawał 
się także do obrony budowli fortecznych. Dla potrzeb twierdz powołano 
specjalne kompanie wyposażone w karabiny wzór 08 (popularne 
"Maxi my"). W Grudziądzu utworzono aż dwie takie kompanie, 
stacjonujące w budynkach koszarowych przy obecnych ulicach 
Karabinierów i Myśliwskiej. Ćwiczenia w celności strzelania odbywały się 
na specjalnie przystosowanych otwartych strzelnicach. Nie rozwiązywało 
to jednak problemów szkoleniowych oddziałów fortecznych. Personel 
musiał bowiem ćwiczyć prowadzenie ognia w pomieszczeniach 
zamkniętych, w narażeniu na hałas, wysoką temperaturę i nadmierne 
stężenia gazów prochowych. Strzemięcińskie dzieło ćwiczebne 
zbudowano w głębokim wykopie, którego ściana stanowiła rodzaj 
kulochwytu. Sam obiekt składał się z izby bojowej wyposażonej w dwie 
strzelnice oraz pomieszczenia magazynowego. Wejście prowadziło od 
góry szybem wyposażonym w klamry. Po obu stronach wzniesiono 
masywne ściany oporowe zapobiegające osuwaniu się ziemi ze stoku 
fosy. Aczkolwiek schron jest częściowo wysadzony, to jego struktura jest 
nadal dobrze czytelna. 
Fort Strzemięcin stanowił główny ośrodek oporu, jednak na obszarze 
kępy wzniesiono jeszcze inne budowle forteczne, warte odwiedzenia, 
choć zachowane w różnym stanie. Idąc od fortu w kierunku wschodnim, 
po przekroczeniu asfaltowej drogi, wchodzimy na tren dawnej baterii 
półpancernej, zbliżonej niegdyś w strukturze do baterii Leśny Dwór 
(usytuowanej w pobliżu osiedla Lotnisko, dobrze zachowanej). 
Zbudowana w latach 1898-1900 działobitnia była wyposażona w trzy 
armaty kalibru 105 mm, osłonięte pancerzem typu okrętowego. Niestety 
obiekt został wysadzony w powietrze i zachowały się tu jedynie nieliczne 
fragmenty bloków betonowych. Czytelna jest natomiast struktura wału 
ziemnego i fosy. Na przedpolu baterii zbudowano w 1944 roku betonowy 
schron dowodzenia, został on jednak w ostatnich latach zasypany, 
a powstały nasyp ziemny przeznaczono pod zabudowę szeregową. 
Jeszcze niżej, w pobliżu sklepu ogrodniczego, istniał kolejny schron 


-
>>>
96 


Włodzimierz Grabowski 


.tO 
 
 .  '.. ''i', _ ',

f : - ,, ; , : I 
 , : '
 " 
 ,. ' , """"' , 

 , :,

t , 
 _ 
;
 ,, ,
 .. ; . . , : , 
 , 
 , E . b ' , '
 
 . 
 . /., . ,;7 . 
 , ' 
:
.'


:";'.'::j:;
:" ."c. c '
::, 7:' " .; ,

; 
" ,:', ",;.', .. ? " -, ,'.' . 
"f
, '....
'.
.:('(
 ,, ', . '

 , '
t
':
;
::!,'
:
 ':
" ,'j ,': _.,," 

L ", .
;
.
 
.. ff'... . -_ 

 
 · 
t . t( .. i.... . 1. \.- - -' 
 : : , . 
 ... 
'"" --... : (,:::'" 
,,-.
S;:j' 
 .'\i
""", :"'
r' ',
" . t J 
;",; X' ::" ;, ':ib" ;'''''
.':-';
?,_:{:.. 


:"'
,, ... , ft. ','" i- 
 
:;- -,', 
," , , ' 'r

. 
;." _.,,

;. .., f 
' 
,,' 
. 
"c", ' :
 '...':  , l' "\C 
.:. ,,' ',' 
:

. ;, 
" - ' "'
 (" 


fi, ': \-', ' 


:;
 ' 
. ,c- 


- '.
 .. 


.' 


, " 
"I, - ..;,.. " !:!...j! 


,-:- 
r : 


" 


.... 



 '..: 


Ruiny ćwiczebnego schronu dla fortecznych karabinów maszynowych 
Fot. ze zbiorów autora 


"tobruk", został on jednak zasypany w trakcie budowy drogi. Ostatnią 
budowlą fortyfikacyjną usytuowaną na wschodnich stokach wzgórza jest 
schron piechoty IR 9 zbudowany w 1914 roku. Został on zasypany 
w trakcie budowy drogi dojazdowej do osiedla Strzemięcin. Podążając 
ulicą Kraszewskiego możemy zobaczyć "zagadkową", potężną płytę 
betonową. Jest to po prostu strop schronu. Obiekt został zakupiony przez 
osobę prywatną, w najbliższych latach planowane jest jego częściowe 
odkopanie i zagospodarowanie. 
Ciekawe obiekty obronne możemy także zobaczyć spacerując od 
strony fortu Strzemięcin w kierunku Wisły. Początkowo wędrujemy wzdłuż 
ziemnego okopu - przedpiersia, wykopanego już w 1903 roku. Dochodząc 
do skarpy wiślanej ujrzymy na jej kulminacji dwa betonowe, podkowiaste 
stanowiska przeznaczone dla przewożnych wieżyczek pancernych 
z armatami kalibru 53 mm. Zbudowana w 1898 roku bateria pozwalała 
ostrzeliwać koryto Wisły. Idąc ścieżką na północ docieramy do placu
>>>
FORTYFIKACJE STRZEMIĘCINA 


97 



' 


- '
1 " " 
."'
' ,. ,.. 

:' _' '
4 -. __. 


,. , 


.l.!-.1-
..'0"- . 


r. 


_..A 
..--- 


O' ,. 


 [ ' 
. " 

., 


.. 



-
 ' 


.. , 
_'
 
.. , 
......... 
-'. 
. .. 
--:=. 
- 


.. ...- 
- - '!FI --.:- 
... "I . ,l'---- , ":. 
_. ił.-.--.=- 
_ ___ IM_w._ ..r___ 
- '-:' 


": -'0 "
o 


- --= 
W-;"-!o 


-- 


- 
.. 



, .=' 



,'" 


-' . 


. 
,
 'ft:
 .... 


. """,,, 


---------- 
- 
-:-- -.-- 
- 


'j- 


J 


- - ..... . 


':. -:. - o 



-N.,
.- 


. -.... 'F:....:; 
'" /
' '!",j, ),' ' 
, 
 " '\.yY.ł. 
.\,' )" ,,} Ji'y
A.., " 
:-..x;,." ;; ,"',1-', 'j.'}:,\-T. 
,(', ., 


,
":-"" 


, , , 


Dom wałmistrza 


Fot. ze zbiorów autora 


w pobliżu ulicy Śniadeckich. Gęste zarośla kryją szczątki potężnego 
schronu amunicyjnego, wysadzonego przez polskich saperów w 1939 
roku. Aby dowiedzieć się, jak wyglądała ta budowla, musielibyśmy udać 
się na ulicę Żwirki, przy której znajduje się zbliżony w strukturze schron, 
zajmowany obecnie przez klub jeździecki. Chcąc zakończyć wędrówkę 
po strzemięcińskich obiektach militarnych, idziemy na południe, wzdłuż 
dawnej drogi fortecznej. Dochodzimy tu do świetnie zachowanego domu 
wałmistrza, zajmowanego dawniej przez podoficera zajmującego się 
w czasie pokoju bieżącą konserwacją umocnień. 
Fortyfikacje Kępy Strzemięcińskiej są, mimo duźego stopnia dewastacji, 
interesującym przykładem sztuki fortyfikacyjnej przełomu XIX i XX wieku. 
Wszystkie opisane w artykule obiekty są objęte ochroną konserwatorską, 
co zwiększa szansę ich zachowania. Fortyfikacje te można zwiedzić 
podczas dwugodzinnej wycieczki. Walory turystyczne tych ciekawych 
budowli podnosi fakt położenia w bezpośrednim sąsiedztwie dużego 
osiedla oraz dobra komunikacja.
>>>
I 


c. 


- 


- 


, 


, 


Krzysztof Cander 
Wspomnienie z Grudziqdza - Widok z Góry Zamkowej I, 
1980/83, płótno, tempera 


Fot. Romuald Górecki 
- ze zbiorów Muzeum im. ks. dr, Władysława Lęgi w Grudziądzu
>>>
Jerzy Domasfowski 


JEDNA Z NAJSTARSZVCH ULIC 


Ulicę Sikorskiego zna każdy w Grudziądzu, bowiem należy ona do 
głównych arterii miasta. Jest też jedną z najstarszych. Już na planie 
miasta z 1756 roku, na terenie leżącego za Bramą Łasińską przedmieścia 
Fijewo, zaznaczono niemal niezabudowaną drogę polną, wiodącą od 
ogrodów ku starościńskiemu folwarkowi i dalej poprzez mostek na Trynce 
ku należącym również do zamku łąkom, w większości dzierżawionym 
przez mieszczan. Po 1772 roku, na miejscu drogi została wytyczona dość 
szeroka ulica Urzędowa (Amtsstrasse), gdy władze pruskie na terenie 
Fijewa, wzdłuż ul. Kwidzyńskiej (Wybickiego) z przyległościami, 
rozplanowały tzw. Kolonię. Osiedle to powstało z myślą o budowniczych 
grudziądzkiej twierdzy. Złożone z murowanych i tynkowanych 
klasycystycznych domków z ogródkami, parterowych i - rzadziej - 
piętrowych, nadało tej części miasta nowoczesny, schludny, a nawet 
elegancki wygląd, nieco przypominający niektóre dzielnice Poczdamu, 
ulubionej rezydencji króla Fryderyka II. Taki stan, jeszcze w trakcie 
realizacji, uwieczniono na planie miasta z 1781 roku. Taki też charakter 
ulica zachowała przez kolejnych 100 lat, wyznaczając kraniec zabudowy 
miejskiej, jak to widzimy na planach z 1872 i 1897 roku. 
Nazwa ulicy przypominała o leżącym nad Trynką folwarku fijewskim, 
który pod zaborem, po likwidacji starostwa, przeszedł wraz z innymi jego 
posiadłościami ziemskimi we władanie pruskiego państwowego 
(królewskiego) urzędu domenalnego. W XIX wieku przy ulicy wzniesiono 
sąd i więzienie, później niedaleko szpital i łaźnię miejską, pod koniec 
stulecia parę wyźszych kamienic, na początku XX wieku w pobliżu jej 
wylotu przy ul. Młyńskiej - starostwo powiatowe. To właśnie Urzędowa, 
jako pierwsza ulica w Grudziądzu, około 1820 roku otrzymała brukowaną 
nawierzchnię. W połowie XIX wieku folwark został wykupiony przez 
właścicieli majątku Mały Kuntersztyn leżącego za T rynką i na jego miejscu
>>>
100 


Jerzy Domasłowski 


powstały zabudowania znanego browaru. Po odzyskaniu niepodległości 
ulica otrzymała imię ks. prałata Konstantego Budkiewicza, proboszcza 
parafii św. Katarzyny w Petersburgu, który w 1923 roku padł ofiarą 
radzieckich prześladowań religijnych. Ponieważ w czasach Polski Ludowej 
patronat taki okazał się nie do utrzymania, ulicy nadano imię 
gen. Władysława Sikorskiego, tragicznie zmarłego w 1943 roku 
naczelnego wodza i premiera rządu polskiego na uchodźstwie w latach 
II wojny światowej. 
Fragment ulicy sprzed około stu lat przedstawia widokówka wydana 
przez znaną firmę Reinicke und Rubin w Magdeburgu. Wysłano ją 
w 1915 roku, jednak forma awersu z pozostawionym na dole białym 
pasem na korespondencję sugeruje, źe pierwsze wydanie mogło być 
około 10 lat wcześniejsze. Na widokówce widzimy zachodni odcinek ulicy, 
przy ul. Wybickiego. Naroźnik, na którym dziś wznosi się okazała 
modernistyczna siedziba ZUS, wtedy jeszcze nie był zabudowany. Po 
lewej stronie znajdują się relikty zabudowy Kolonii. Pierwszy był słabo 
widoczny w głębi piętrowy dom nr 1 (obecnie nr 8), dalej piętrowy dom z 
mansardowym dachem (obecnie nr 10-12), a przy nim przykład domu 


, 
, ,- 
, r, ___ 


o -J t
 


j - 

:-- _o. 
:t. 0 
:-..- 


o ..--:-" 
 
. o o 
_ .
, :

 
. . .
 
"i
1, ':'0' . 
.
L'::i, 
.. . 
.: '

, 


. 
. 
I¥: 


" " 
 ".'''' 
.-'joj:, ,,",'.. 

 - 

: .
: 1 


'.( 


:':1 


,: t 


" .'- .
.10 .I.
 -' i. 
 .-I
I"':.'. jj.i 


["" 
... I:I

 ::- 
.- 
dO';. łJ
 o, 
I I 
,,
 
. \I 


- :'" .'-: ¥
"':'o. 


'.
 


I 'J 


, ,c.r' 


.-t:' .......... 
" 'Y 'o" 

. ;:-r 


""o ' .. 
::""'f(.;_ . 


- 
-" 
 '1 '0 


-
..... 


j.
 



 o
 -
 - -- -.:
:(
 _" 


riraudenz 


 ., _1 


.J'{mfulrass. 


2&18 


Widok ulicy Sikorskiego z początku XX wieku 


Pocztówka ze zbiorów autora
>>>
JEDNA Z NAJSTARSZVCH ULIC 


101 


parterowego zwieńczonego wysokim szczytem. Płaszczyzny elewacji 
ożywione były boniowaniem. Niestety, z biegiem lat dwa pierwsze budynki 
(nr 8-12) przebudowano, usuwając z elewacji wszelki detal 
architektoniczny, uproszczono też dachy. Domu na pierwszym planie już 
nie ma. W tym miejscu po II wojnie światowej stanął duży budynek 
mieszkalny. Elewacje - na zdjęciu - kryją się za młodymi drzewkami 
zasadzonymi około 1900 roku. Pomiędzy nimi, po prawej stronie, 
widoczna jest jedna jedyna latarnia gazowa, zapewne ustawiona na koszt 
właściciela sąsiedniej dużej kamienicy. Ten trzypiętrowy budynek, 
o charakterystycznej ceglanej neorenesansowej elewacji z tynkowanym 
parterem i obramieniami okien, zachował się do dzisiaj (nr 11, wówczas 
18). Jedynie na dolnej kondygnacji zamiast mieszkań pojawiły się sklepy. 
W miejscu sąsiedniego płotu znajduje się wjazd na posesję, natomiast 
kolejne niskie budynki nr 9 i 7 (dawniej 20 i 19) zastąpił nowy dom 
o neutralnej fasadzie, poprzez wysoki dach wpisujący się w dawną 
zabudowę. Dalszy, nieco wyższy dom nr 5 (d. 21), z biegiem lat został 
zupełnie przebudowany, zachowując jedynie pierwotną bryłę. W dobrym 
stanie przetrwała - widoczna w głębi - wysoka eklektyczna kamienica 
nr 3 (d. 22) ze szczytem i wykuszem. Wzniesiona w 1898 roku łączy 
cechy neorenesansu z detalami neogotyckimi. Widok zamyka jeden 
z parterowych domków przy dawnej ul. Kwidzyńskiej; wkrótce zastąpiła 
go trzypiętrowa kamienica modernistyczna nr 33, stojąca do dziś. Zza 
niego wystaje tajemnicza wieżyczka. Jak świadczą stare pocztówki, 
znajdowała się na dachu dużego spichrza przy ul. Kościuszki (między 
Solną i Wąską) zbudowanego z muru pruskiego (póżniej zupełnie 
przebudowanego) i mogła pełnić funkcję lokalnej strażnicy 
przeciwpożarowej. 
Ul. Sikorskiego miała wtedy charakter typowo mieszkalny (nie widać 
żadnej witryny sklepowej), toteż ruch panował niewielki. Ze starych ksiąg 
adresowych wynika, że przed I wojną światową struktura społeczna 
mieszkańców była bardzo zróżnicowana, od wyższych urzędników 
i nauczycieli, po drobnych rzemieślników i robotników. Dopiero w czasach 
polskich zaznaczyła się wzmożona obecność kancelarii adwokackich 
i notarialnych, wynikająca z bliskości sądu. Pod nr 10 (d. 2) dłuższy czas 
wzmiankowano aptekę Quiringa. Pod nr 3 (pierwotnie 22) stare księgi 
adresowe wymieniają piekarnię Stanisława Grabowskiego, a po I wojnie 
światowej - Jana Zajączkowskiego. W kamienicy nr 11 w latach 20. 


-
>>>
102 


Jerzy Domasłowski 


" ' 


,:1: 
I t 1 


,- 


" 
'-' , '.. 
, I', 
.  " --,I'
łl 
:" !
 . 
_ .....
_! Jol /I , 


" 


1#"1 ',' 

t' ,I 1 ' 
:.. t 
 
, ' 
.' ..: 
 
 
;.,,-:ł 
!, {
" c 
! 'Ir,r
 " l " 

 11 

'.",. ,
.".
 
' I ':' ij 
. L , "': \'I 
 il ': f!? ;.II'
'- .....
 
I, " I
 Il 
 '", ":
::,, L"I
' I ' I 
. .'_'-'.C. 
 " '.' 
., II I ' " . , ; ..,,
 '"I ,t, !, . - .I 

-ł '_hl. t 


J 


:"V. 



: 


'" 
.. 


'. 



-.-: 


J 


- 


J ' 


""""" 


\-1 /; 


Fragment ul. Sikorskiego - zdjęcie wspótczesne 


Fot. Gerard Szukay 


XX wieku zamieszkał artysta malarz Roman Merzowicz (1888-1946). 
Prowadził on w Grudziądzu prywatną szkołę rysunku, później przeniósł 
się do Zakopanego, a po II wojnie światowej był pionierem polskiej 
aktywności kulturalnej w Wałczu. 
Jednak najsłynniejsza osobistość związana była z domem pod 
numerem 8 (d. 1), gdzie w czasach pruskich przez długie lata utrzymywał 
kancelarię adwokacką dr Stefan Łaszewski (1862-1924) - wybitny działacz 
narodowy i społeczny, polityk, następnie pierwszy wojewoda pomorski 
w odrodzonej Polsce, sędzia Sądu Najwyższego i prezes Najwyższego 
Trybunału Administracyjnego. Warto ten fakt uczcić stosowną tablicą 
pamiątkową (Toruń wzniósł mu nawet pomnik). 
Wpierw jednak należałoby opracować plan przemyślanej rewaloryzacji 
zabudowy obszaru Fijewa, które utraciło sporo z dawnych wartości 
estetycznych. Grudziądz jest tego wart.
>>>
Zbigniew Zawadzki 


SECESJA NA KARTACH POCZTOWYCH 


Secesja - to kierunek w sztuce europejskiej i amerykańskiej, rozwijający 
się na przełomie XIX i XX wieku. Samo słowo secesja pochodzi z łaciny: 
"secessio"- wycofanie się, odstąpienie. 
W poszczególnych krajach ten awangardowy ruch artystyczny 
przybierał różne nazwy: w Niemczech - Jugendstil lub Sezessionstil, 
we Francji - Art Nouveau, w Anglii - Modern Style, we Włoszech - Stile 
floreale lub Stile liberty, w Polsce - Secesja, Młoda Polska lub Styl 1900. 
Modernistyczny styl objął wszystkie dziedziny artystyczne, od 
architektury sakralnej i świeckiej poprzez rzeżbę, malarstwo, grafikę, 
metaloplastykę, biżuterię, wzornictwo tkanin, meble, stroje, oprawy 
i okładki książek, czasopism, plakaty, ulotki, pocztówki, a nawet jadłospisy 
i in. 
Secesja zerwała programowo z kultem epok minionych. Zwróciła się 
przeciw powszechnemu naśladowaniu sztuki dawnej. Głosiła prawo każdej 
epoki do własnej sztuki, będącej wyrazem jej dążeń i upodobań. 
Podstawowe cechy sztuki secesyjnej - to dekoracyjność, stylizacja, 
asymetria i swobodne układy kompozycyjne. Posługiwano się subtelną 
pastelową kolorystyką. Jednym z artystycznych środków wyrazu była linia 
falista - linia "w ruchu". Inspiracje najczęściej czerpano z motywów flory 
i fauny. Artyści lubili rośliny o wysokich łodygach: lilie, irysy, mieczyki, 
rośliny pnące, powoje, dzikie róże, rośliny wodne rozpościerające się 
płasko na powierzchni wody. 
Secesja jako sztuka w swoich początkach nie była zbytnio ceniona, 
często nazywano ją "kiczem". Z czasem zweryfikowano pojęcie kiczu 
i zmieniono pogląd na secesję. 
Styl secesyjny był stylem krótkotrwałym, ale wniósł istotny wkład 
w rozwój sztuki nowoczesnej. Zwolennicy tego stylu zaczęli projektować 
artystyczne przedmioty użytkowe jako wyraz wrogiego nastawienia do 
masowej produkcji przemysłowej, co znajdowało uznanie w coraz 


-
>>>
104 


Zbigniew Zawadzki 


szerszych kręgach odbiorców. 
Miłośnicy secesji mieli swoje stowarzyszenia. Najbardziej znane to: 
Secesja Monachijska - Munchener Sezession (1892), Secesja Berlińska 
- Berliner Sezession (1899), Secesja Wiedeńska - Wiener Werck Stedte 
(1897), Młoda Polska, której ośrodkiem był Kraków. 
Do najwybitniejszych przedstawicieli kierunku zaliczają się: 
Antonio Gaudi - architekt, który zaprojektował, przede wszystkim 
w Barcelonie, kamienice o bajkowych formach i do dziś niedokończoną 
budowlę o niesamowitej formie - kościół Sag rada Familia, uznany za dzieło 
jego życia, 
Luis Komfort Tiffany - amerykański złotnik i projektant szkła, 
Alfons Mucha - czeski malarz i grafik, mistrz secesji, którego cykl "Pory 
roku" oraz "Kamienie szlachetne" i litografia" Zodiac"- znane są na całym 
świecie, 
Gustav Klimt - austriacki malarz i grafik, tworzący dzieła wolne od 
wszelkich konwencji, ograniczeń narzuconych przez akademickie 
koncepcje. Namalowany przez niego portret "Ad ela Bloch-Bauer I", znany 
też jako "Złota Adela", w 2006 roku został sprzedany za astronomiczną 
sumę 135 mln USD, 
Hektor Guimard - twórca słynnych żeliwnych ozdób przy wejściach do 
metra w Paryżu. 


IC11 
 

' 
F 
C

 r 
..ł. 
'"
re, 


t;. - o.,. 
_
 ;. ",r;. -; ," ': 
I, IIIf -.,
, ..'. ." , 
" 
ł .
!, 
" ..
 ,_c, '- ,j "_ ,":", ' 


., 

(. 


, 
I 


I
- 


:. 


'- 
qruss aus der Concordia, qraudenz id ,y.. 
t.c:lephon- finschl. 1
8. 
j(.,'ą 
... '9--" f"'2;"''''
 
 . .14
" 
('r
 7J oto. 
/
, r 1« .....'IfMr,. Ąt..tf'c:l........ł."4' 
, '/" 
/')""v...... (' 
7" to 41. . 
 e r--":;' '_ 
fA 
 ł 'i 4' 
:7..,.. ,. oJ';? ...... 
It ot. , /. Z ."'"" 
##? .f" /?? 
L. 


.... 


,.4'JV tA 


Budynek restauracji "Concordia" 


Pocztówka ze zbiorów autora
>>>
SECESJA NA KARTACH POCZTOWYCH 


105 


'j 


Budynki, w których kolejno mieściło się seminarium nauczycielskie 
Pocztówka ze zbiorów autora 
Warto przypomnieć, że Światowa Wystawa w Paryżu w 1900 roku, 
której symbolem jest wieża Eiffla (300,5 m), w głównej mierze poświęcona 
była secesji. 
Polskimi przedstawicielami secesji są: Józef Mehoffer, Stanisław 
Wyspiański, Leon Wyczółkowski, Władysław Ślewiński, Józef Pankiewicz. 
Secesja miała również duży wpływ na wygląd kart pocztowych. 
Znaczna część pocztówek z pierwszego okresu wydawniczego 
(naj starsza znana z 1892 roku), obrazujących Grudziądz na przełomie 
wieku, posiada istotne cechy zdobnictwa secesyjnego. 
Wydawcy grudziądzcy, i nie tylko, zadbali, aby karty przedstawiające 
Grudziądz w niczym nie ustępowały pod względem zdobniczym kartom 
innych miast kraju i Europy. 
Szczególnie widać to na najstarszych kartach - litografiach, tak 
zwanych "Grussach" , na których każdy fragment miasta lub stylowy 
budynek zdobiony był ornamentem liniowym lub kwiatowym. Częstyele- 
ment zdobniczy stanowiły tłoczenia - relief. Każdą kartę opatrywano 
fantazyjnym napisem: Gruss aus..., czyli Pozdrowienia z... 
Pierwsza z kart grudziądzkich ilustrujących ten artykuł, to karta z obiegu 
1904 roku, przedstawiająca dwa ujęcia budynku restauracji "Concordia", 
w pięknej, płynnej, liniowej i roślinnej ozdobie, z rysunkiem - w tondzie - 
głowy kobiety z bujnie rozwianymi włosami, które fascynowały artystów
>>>
106 


Zbigniew Zawadzki 


secesji. We włosach upięte są asymetrycznie kwiaty. 
W restauracji tej Wiktor Kulerski w 200. rocznicę odsieczy pod 
Wiedniem wygłosił odczyt o Sobieskim i jego zwycięstwie, za co 
został wydalony z seminarium nauczycielskiego. Budynek "Concordii" 
w 1921 r. został zakupiony przez dozór kościelny parafii św. Mikołaja 
i po przebudowie zamieniony na kościół pod wezwaniem Najświętszego 
Serca Pana Jezusa. 
"Serdeczne pozdrowienia z Grudziądza od Zgromadzenia Nauczycieli 
Katolickich"- takim napisem opatrzona jest druga z załączonych kart, 
przedstawiająca trzy budynki seminaryjne w układzie chronologicznym. 
Zdjęcia budynków oplecione wijącymi się liniami - łodyżkami z liśćmi, 
w pełni rozwiniętymi kwiatami oraz pąkami kwiatów, które symbolizowały 
coś jeszcze nienarodzonego - coś oczekiwanego. W małym okienku, nad 
fantazyjnym tytułowym napisem, umieszczono słowa - "Obawiać się Boga, 
Czcić Króla, Kochać Braci" - które prawdopodobnie są mottem 
zgromadzenia. 


" - 


-{
" J I t 
- .L ---.,. 
:. 
- r' f 
" .( 


, . 


tA. 
... 
 


. 
. 1 


t." 
.' 


. \:. 
. 


..:!"/" 
..., - 
o""", 


I 
..; 
,', 
i 


, . 


, '; "...' 

, 
I 


......J 
'
 


'., 


· . 111
.,}t , 
) '-ł' f.. 
 
.
..- \t 
 
,
 1-1 
"\ "'- 
 

*.
 


 t. 



 


......'.../ 
:7/ 


.ć' 

,'J _ 
,A

/ 
L
/ 
," 


" 
..
; 
 " 


/ 
', 
...".1. 


Secesyjne karty pocztowe 


fi 
' 


_-... _---:--"; h-=--
 

;--. 


:','
' 
,. 
f',' 
....: '\{ 
 


-
.. 


:

 


','..r'\ 
, , 


'.. 


\. 





' 
-,ii 
. 
, . 


'" , 
"1"-':. 
. 
_"lo I_- 
o.. . 


\_.- : 


I
 


,
 


-


:. 


I 


Pocztówki ze zbiorów autora
>>>
r 


Jerzy Krzyś 


BIAŁO-CZERWONA Z POŚCIELI 


Przytaczamy kilka mniej znanych, czy już częściowo zapomnianych 
szczegółów dotyczących wydarzeń towarzyszących powrotowi 
Grudziądza w granice Macierzy. Te interesujące informacje nawiązujące 
do pamiętnego 23 stycznia 1920 roku, kiedy to wraz z oddziałami Wojska 
Polskiego do naszego miasta zawitała niepodległość, udało się odświeżyć 
wspólnie z miłośnikami dziejów Grudziądza, m.in. Czesławem 
Szachnitowskim - Honorowym Obywatelem Grudziądza, Stanisławem 
Porębą i Edwardem Wiśniewskim. Cenne zapiski znalazłem także 
w archiwum dr Salomei Sujkowskiej. 


* * * 


Przed przekazaniem Polakom szpitali wojskowych, Niemcy chcieli 
wywieżć z Grudziądza m.in. bardzo cenny wówczas aparat rentgenowski 
(typu Gross Heliodor) oraz instrumentarium sali operacyjnej. Za 
pozostawienie sprzętu na miejscu zażądali 10.000 marek. Ostatecznie 
kwotę tę wyłożyli wspólnie Stanisław Bronikowski, Damazy Klimek 
i dr med. Jan Sujkowski. Dzięki temu pięknemu gestowi, polski Szpital 
Okręgowy zyskał niezbędne wyposażenie i od razu mógł należycie 
funkcjonować. 


*** 


Już 19 stycznia 1920 roku przybył do Grudziądza z komisjami 
odbiorczymi i zatrzymał się w hotelu "Królewski Dwór" redaktor Stefan 
Hoffman, który uprzednio pracował w redakcji "Gazety Grudziądzkiej", 
a przeniósł się do niej 25 czerwca 1907 roku z poznańskiej redakcji "Gońca 
Wielkopolskiego". Jeszcze przed pierwszą wojną światową S. Hoffman 
wyjechał do Anglii, a potem do Stanów Zjednoczonych. Z "Błękitną Armią"
>>>
108 


Jerzy Krzyś 


wrócił do Polski i otrzymał jako podporucznik polecenie rekrutacji 
ochotników do formujących się oddziałów. Towarzyszyła redaktorowi żona, 
działaczka Polskiego Białego Krzyża. Po przybyciu do naszego miasta 
ppor. Hoffman włączył się do prac redakcyjnych w "Gazecie 
Grudziądzkiej" . 


*** 


Spontanicznie witano wkraczające do Grudziądza oddziały Wojska 
Polskiego. Wszystkich zadziwiała mnogość flag biało-czerwonych na 
domach i w wystawach sklepowych. Produkowano je własnym sposobem 
z czerwonego inletu na wsypy pościelowe i z białych prześcieradeł. Taką 
chorągiew ktoś włożył w wystającą rękę pomnikowej postaci cesarza 
Wilhelma I, stojącej na środku Rynku. W ten sposób nawet kajzerowski 
posąg witał polskich żołnierzy. W czasie uroczystości powitalny wiersz 
patriotyczny wygłosił uczeń Janusz Klimek. 6-letni wówczas Czesław 
Szachnitowski był jednym z uczestników tej manifestacji. 


*** 


;. "',0:4, 
. I 


, , 


I, 



'! '
t:: 

' . . - -.'*'" 
'''11.:'', .,:u:u 
 =... ..-o
 .. 
'... 
.... ,....-'" 
 .','-- I 1f!" . 
\ '
.- ".. 
" ł ' 
":'" 4 . . 
.: . 
 

L"'
 - 
(. L-'s lo' 
-:--J ł \ " J:::..; 
 
1 
 - ,ł/.. .", .... 
! ' 
. 
, 



' 
...- 


.!/t' 


, ' 

 i:'. 

[' . 


.,' 

 

 



 


.
'I\ '" 
. ..V 
\, ".... 
,
, 



 


.f 


.j .- 


I 


I 
" 


" 


. . 

 


, '.'9 


,- -ł' 
-

1f 
-.... 
 
......... .......,. 


AJ 
.\ ' 


, . 

 


, ", 
, . '.." . 
'\ \'. 
'. .. \ '. 


\- " 
\ 


Generał Józef Haller (na pierwszym planie) w Grudziądzu, zdjęcie z lat 20. 
minionego wieku 
Fot. ze zbiorów Biblioteki Miejskiej im. Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu
>>>
BIAŁO-CZERWONA Z POŚCIELI 


109 


Wraz z pociągiem pancernym "Wilk" i pociągiem sztabowym 
przyjechała w południe 23 stycznia ekipa dziennikarzy - korespondentów 
wojennych, a wśród nich redaktor naczelny "Myśli Niepodległej" 
z Warszawy Andrzej Niemojewski oraz francuscy żurnaliści p. Vaucher 
i p. Bourguignon. Goście uczestniczyli w uroczystościach powitalnych na 
Rynku, w farze, a także w wieczornym bankiecie. Komisaryczny burmistrz 
Józef Włodek, władający z racji studiów w Belgii biegle językiem 
francuskim, oprowadził osobiście dziennikarzy po ratuszu oraz był z nimi 
na wieży "Klimek", aby pokazać panoramę Grudziądza. Relacja z tego 
pobytu w "Myśli Niepodległej" była bardzo pochlebna, szczególnie 
podkreślano entuzjazm mieszkańców, pochód z lampionami i pochodniami 
oraz "pięknie skomponowaną kantatę". 


* * * 


Z grupą sztabowców i dziennikarzy przyjechał także do Grudziądza 
mjr Edward Ligocki, zastępca szefa Oddziału II Dowództwa Frontu 
Pomorskiego (literat, dziennikarz, dyplomata - obieżyświat). W swoich 
pamiętnikach pl. "Dialog z przeszłością" (Warszawa 1970) skrytykował 
przemówienie gen. dyw. Stanisława Pruszyńskiego wygłoszone na 
powitanie. 


*** 


Jak długo Grudziądz znajdował się pod zaborem prusko - niemieckim? 
Jeżeli liczyć od podpisania I rozbioru Polski 5 sierpnia 1772 L, to 
do 23 stycznia 1920 L, upłynęło 55.171 dni, a więc 147 lat, 5 miesięcy 
i 18 dni. W drugiej wersji, za początek zaboru bierze się oficjalne przejęcie 
Grudziądza przez specjalną komisję, co nastąpiło 27 września 1772 L 
Od tego dnia do zakończenia zaboru minęło 55.118 dni, to jest 147 lat, 
3 miesiące i 26 dni. 


*** 


Wielu grudziądzan nurtuje pytanie. dlaczego dowódca Frontu 
Pomorskiego gen. broni Józef Haller był nieobecny 23 stycznia 1920 r. 
przy rewindykacji Grudziądza? Otóż 22 i 23 stycznia generał służbowo 
przebywał w Warszawie. Na czwartek 22 stycznia zwołano zebranie
>>>
110 


Jerzy Krzyś 


organizacyjne kapituły Orderu Virtuti Militari z udziałem Naczelnika 
Państwa J. Piłsudskiego, weteranów powstania styczniowego i wyższych 
oficerów, a wśród nich płka Stanisława Skrzyńskiego, dowódcy Dywizji 
Strzelców Pomorskich i Organizacji Wojskowej Pomorza. Podczas 
uroczystości w Warszawie gen. J. Haller został uhonorowany Krzyżem 
Srebrnym Virtuti Militari, który nosił do końca życia, gdyż nie był już 
odznaczony orderem wyższej klasy. Srebrne Krzyże VM otrzymali także 
płk S. Skrzyński i weterani. 23 stycznia odbyło się drugie robocze zebranie 
kapituły. Dlatego gen. J. Haller przybył do Grudziądza z kilkudniowym 
opóżnieniem. 


*** 


23 stycznia 1920 r. 3. pułk strzelców granicznych, strzegący dotąd 
granicy polskiej z Prusami Wschodnimi, między Mławą a Rypinem, 
otrzymał rozkaz spiesznego przegrupowania do rejonu Grudziądza, 
w którym odtąd stacjonowało dowództwo pułku i II dywizjonu. Pododdziały 
strzegły granicy od styku z Wolnym Miastem Gdańskiem do Mławy. 
Zabezpieczały także mieszkańców przed ekscesami rewizjonistów 
niemieckich na nowo utworzonym pograniczu.
>>>
r 


Adam Stenzel 


CERKIEW W SZPITALU 
WOJSKOWYM 


Jedną z mniej licznych grup wyznaniowych w Grudziądzu są 
prawosławni. Swój dom modlitwy mają przy ul. Legionów 5/15, gdzie 
mieści się kaplica pod wezwaniem św. Mikołaja. 
Geneza prawosławia sięga wczesnego średniowiecza. Wówczas to 
zaczęły się pogłębiać różnice polityczne, ekonomiczne, cywilizacyjne 
i regionalne między greckim Wschodem i łacińskim Zachodem. Walka 
o prymat w chrześcijaństwie biskupów Rzymu i Konstantynopola, konflikty 
prestiżowe, pogłębiane sprawami dotyczącymi spraw kultowych 
i doktrynalnych doprowadziły ostatecznie do rozłamu, który dokonał się 
w 1054 L; była to tzw. schizma wschodnia. 
Pod względem doktrynalnym prawosławie opiera się na Piśmie 
Świętym i tradycji, do której należą pisma tzw. ojców kościoła i orzeczenia 
siedmiu pierwszych soborów, Pod względem kultowym prawosławie 
wyróżnia się zasadą komunii pod dwiema postaciami, w liturgii opiera się 
na obrządku bizantyjskim z językiem starocerkiewno słowiańskim, 
a sakrament małżeństwa nie przeszkadza w przyjęciu kapłaństwa przez 
niższe duchowieństwo. Święta Bożego Narodzenia prawosławni obchodzą 
według kalendarza juliańskiego, a więc 13 dni póżniej niż używający 
kalendarza gregoriańskiego katolicy. Z kolei Wielkanoc, zgodnie z uchwałą 
podjętą podczas soboru w Nicei w 1325 L, przypada po pierwszej pełni 
wiosennej i po passze żydowskiej. 
Obecnie na świecie istnieje 18 autokefalicznych kościołów 
prawosławnych. Jednym z nich jest Polski Autokefaliczny Kościół 
Prawosławny. Jest to największa po Kościele rzymskokatolickim grupa 
wyznaniowa w Polsce, zorganizowana w samodzielną metropolię. Tworzą 
ją diecezje: warszawsko-bielska, białostocko-gdańska, lubelsko-chełmska, 
wrocławsko-szczecińska, łódzko-poznańska, przemysko-nowosądecka
>>>
112 


Adam Stenzel 


oraz obejmująca cały kraj diecezja wojskowa z biskupem Mironem na 
czele. Zwierzchnikiem w Polsce jest, z tytułem Metropolity warszawskiego 
i całej Polski, Jego Eminencja, Wielce Błogosławiony Arcybiskup Sawa 
oraz sobór krajowy. Kandydatów do stanu duchownego kształci 
Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie oraz Katedra Teologii 
Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku. Obecnie Kościół prawosławny 
ma w Polsce około 800 tys. wyznawców, posiada cztery klasztory męskie 
(Supraśl, Jabłonna, Wojkowice k/Przemyśla, Saki) oraz trzy żeńskie 
(Grabarka, Białystok, Woj nowo) . Władze kościelne wydają własne pisma 
- miesięczniki "Wiadomości Cerkiewne" i "Przegląd Prawosławny" oraz 
kwartalnik "Cerkiewny Wiestnik". 
W wyniku zakończenia I wojny światowej oraz rewolucji w Rosji po 
1920 r. do Polski, a tym samym i Grudziądza napływała masowo ludność 
ze wschodniej Europy. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini, 
w zdecydowanej większości wyznawcy prawosławia. Szacuje się, 


.. 
."" 


, . 
. 
.. 
,. 
. 
ł. 
 


. . . 
 . 


, 
r - 
'fi' 
" 
'ł 


\ 


, 
'" 


...... 


J 


1 



 . 


- 


, 
, 



I 
:... 


- _.1.. 


I 
.:..c..

- 



. ----- 


. -, . 


f 
, 



 4:-- 


"1 


Wnętrze kaplicy prawosławnej pod wezwaniem św. Mikołaja 
Fot. ze zbiorów autora
>>>
CERKIEW W SZPITALU WOJSKOWYM 


113 


--''----'" 
 ' 


...........
"'..... _...r_- 


, "', 


l. 
ł " 


I 
" 


'. ' 
... 


 ' 


oL .ł. 


.1 


.1 J 



 


Wnętrze kaplicy prawosławnej pod wezwaniem św. Mikołaja 
Fot. ze zbiorów autora 


iż W okresie międzywojennym tereny Polski zamieszkiwało około 
5 milionów wiernych tego wyznania. 
Początki parafii prawosławnej w Grudziądzu związane są z duszpas- 
terstwem wojskowym. W okresie międzywojennym XX wieku stosowano 
praktykę powoływania rekrutów do odbycia służby wojskowej polegającą 
na tym, iż do jednostek znajdujących się na zachodzie i północy kraju 
wcielano przeważnie poborowych z kresów wschodnich i odwrotnie. 
Na początku lat 20. minionego wieku w polskiej armii było około 
15-20 proc. prawosławnych oficerów i żołnierzy. W 1922 r. przy 
Dowództwie Okręgu Korpusu VIII w Toruniu utworzono Wojskową Parafię 
Prawosławną. W tymże to roku w garnizonie Grudziądz powstała wojskowa 
prawosławna cerkiew, obsługiwana przez duchownych z Torunia. Trzy 
lata póżniej, w 1925 r. na terenie ówczesnego szpitala wojskowego przy 
ul. Lipowej (dziś Legionów), w szczycie parterowego budynku, gdzie 
obecnie znajduje się rentgen, urządzono i poświęcono Garnizonową 
Kaplicę Prawosławną pod wezwaniem św. Mikołaja Cudotwórcy.
>>>
114 


Adam Stenzel 


Inicjatorem tego przedsięwzięcia był oddany sprawie dojeżdżający 
z Torunia ks. kapitan Stefan Rudyk, który wraz z ks. kapitanem 
Grzegorzem Kuryłasem sprawował posługę duszpasterską także dla osób 
cywilnych. W 1927 r. ks. Rudyk został przeniesiony na stałe z Torunia do 
Grudziądza. Wówczas jako prawosławny kapelan rejonowy z siedzibą 
w Grudziądzu obsługiwał garnizony w Gdyni, Brodnicy, Chojnicach, 
Tczewie, Starogardzie Gdańskim oraz Świeciu. 
W 1930 r. po odejściu ks. Rudyka do Katowic, jego miejsce zajął 
wspomniany już ks. Kuryłas, a po nim kolejno księża A. Kalinowicz 
i Wsiewołod Łopuchowicz. 
W 1938 r. stan żołnierzy wyznania prawosławnego w grudziądzkim 
garnizonie wynosił 1361 osób oraz około 100 parafian cywilnych. 
Po wybuchu II wojny światowej kaplicę cerkiewną wraz z wyposa- 
żeniem przeniesiono z obiektu wojskowego do pobliskiego budynku 
prywatnego p. Sygatyńskiej, przy obecnej ul. Legionów 51/5, gdzie 
znajduje się do dziś. 
W latach okupacji posługę duszpasterską sprawowali księża Michał 
Migaj i Piotr Radkiewicz. 
Z pośród parafian cywilnych najbardziej liczną była rodzina Żudraków. 
Głowa rodu - Mikołaj Żudrak, w przeszłości oficer Legionów Piłsudskiego, 
uzyskał od prezydenta Grudziądza Józefa Włodka polskie obywatelstwo. 
Jego żona - Helena (pseudonim Mateczka) brała udział w konspiracji. 
W jej mieszkaniu spotykali się członkowie miejscowej AK. Zmarła 
w 1974 r. we Wrocławiu. Syn Żudraków - Piotr (pseudonim Tadeusz) 
podczas II wojny światowej walczył w AK. Poległ w 1944 r. pod Łukowem. 
Pośmiertnie w 1973 r. odznaczony został Krzyżem AK. 
Po 1945 r., w wyniku represyjnych działań NKWD, część parafian 
przesiedlono, inni ukrywali się, bądż zmienili swoją tożsamość 
wyjeżdżając z Grudziądza. Z tego powodu liczebność parafian drastycznie 
spadła. Część przedwojennego wyposażenia kaplicy - w tym ikonostas, 
ikony, księgi, szaty i inne elementy zostały wywiezione z Grudziądza 
i przekazane nowo organizowanej parafii prawosławnej w woj. olsztyńskim. 
Obecnie proboszczem grudziądzkiej parafii pod wezwaniem 
św. Mikołaja, należącej do diecezji łódzko-poznańskiej (zwierzchnik - 
arcybiskup Szymon), jest ks. Mikołaj Hajduczenia. Swoją posługę w parafii 
sprawuje z przerwami dojeżdżając z Torunia od 1982 r. Emocjonalnie
>>>
CERKIEW W SZPITALU WOJSKOWYM 


115 


, 
t ' 

 t 
't I 
. . 
.' 
. , 


. u..C"_ 
- ... ..- 


. .i' '!, ,:' .: 


'. . 
. , 



 '- 
'("::11.
- . 
:.' 
" , 
" ." \. 


, . 
" 
hi:. 
u. 
:
r 
.

 . 
.::D t 
- -;:! 
. 


, 
,-, 


-'. 
c; .. 


j 


,


 ""?- 


r.
-. ' . 
, ..; 
 
, " 
;.. :"'11(; -, Ił,',' : ';fl 


c- 
o .
 l
 .t 


..' 


Proboszcz grudziądzkiej parafii ks. Mikołaj Hajduczenia 
Fot. ze zbiorów autora 


związany jest z Grudziądzem, gdyż w latach 20. ubiegłego wieku jego 
dziadek - Grzegorz T arasewicz odbywał służbę wojskową w Centrum 
Wyszkolenia Kawalerii. Warto dodać, iż ks. Hajduczenia jako podpułkownik 
pełni również urząd prawosławnego dziekana Pomorskiego Okręgu 
Wojskowego. 
Prawosławne nabożeństwa w Grudziądzu odbywają się raz w miesiącu, 
w soboty o godz. 10.00, po uprzednim uzgodnieniu terminu z kilkunastoma 
wiernymi.
>>>
r 


. 


I 


I. 


Krzysztof Cander 
Wspomnienie z Grudziądza - Widok z Góry Zamkowej II, 
1980183, płótno, tempera 


Fot. Romuald Górecki 
- ze zbiorów Muzeum im. ks, dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
Stanisław Poręba 


AKTORKI I AKTORZY 
TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO (cz. I) 


W dwudziestoleciu międzywojennym, w ciągu 11 lat istnienia zawodowej 
polskiej sceny teatralnej w Grudziądzu (1921-1932), pierwszej w dziejach 
naszego miasta, na scenach ówczesnych grudziądzkich teatrów, m. in. 
TEATRU POMORSKIEGO (1921 -1922), TEATRU MIEJSKIEGO (1922- 
1925 i 1926 - 1932), TEATRU POPULARNEGO (1924 - 1925), 
ZJEDNOCZONYCH TEATRÓW POMORSKICH (Toruń - Grudziądz- 
Bydgoszcz, 1925 - 1926) oraz TOWARZYSTWA MUZYCZNEGO 
"OPERA LEŚNA" (1928 - 1929), grało ogółem łącznie około 260 aktorek 
i aktorów. 
Dzieje tych teatrów zostały przedstawione na łamach "Kalendarza 
Grudziądzkiego", m. in. w artykułach: Zarys dziejów Teatru Pomorskiego 
w Grudziądzu (1921 - 1922) i "Stanislaw Książek-Staszewski (1864 -1928) 
[R. 5], Zarys Dziejów Teatru Miejskiego w Grudziądzu. Sezon 1922/23 
i Tadeusz Niewiakowski (1893 - 1982) [R. 6], Zarys Dziejów Teatru 
Miejskiego w Grudziądzu [R.7], Zarys Dziejów Teatru Miejskiego 
w Grudziądzu (sezon 1924/25) [R.8] , Zjednoczone Teatry Pomorskie, Toruń 
- Grudziądz - Bydgoszcz (sezon 1925/26) [R. 9], Dzieje Teatru Miejskiego 
w Grudziądzu (1926 -1929) [R.10] oraz Dzieje Teatru Miejskiego 
w Grudziądzu (1929 - 1932) [R. 11]. 
Prezentujemy część I wykazu grudziądzkich aktorek i aktorów, których 
nazwiska zaczynają się od litery A do C. Ciąg dalszy wykazu będzie 
publikowany w następnych rocznikach "Kalendarza Grudziądzkiego". 


ANDRZEJEWSKA z Józefowskich Romana Irena [in. Roma Wysocka 
- Andrzejewska, Irena Prus - Wysocka] (ur.8 VIII 1892, Poznań - 
zm. 9 XII 1975, Skolimów), aktorka. Żona aktora i reżysera Józefa 
Andrzejewskiego. Grudziądz: T M, 1922/23. Główne role: m. in.
>>>
.,.. 


118 


Stanisław Poręba 


BALLADYNA (J. Słowacki "Balladyna"), MARIA (S. Wyspiański 
"Warszawianka"), BELA (M. Maeterlinck "Burmistrz ze Stylmondu"). 
Członek ZASP (1923 - 1949). 
ANDRZEJEWSKI Józef (ur. 9 III 1884, Poznań - zm. 10 I 1952, 
Poznań), aktor, reżyser, dyrektor teatrów. Grudziądz: T M, 1922/23. 
Reżyser: m. in. J. Słowacki "Balladyna", Wł. Anczyc "Kościuszko pod 
Racławicami". Gł. role: m. in. GUSTAW i KONRAD (A. Mickiewicz 
"Dziady"), LlCHOCKI i LIRNIK CNł. Anczyc "Kościuszko pod Racławicami"), 
BURMISTRZ (M. Maeterlinck "Burmistrz ze Stylmondu"). Czł. ZASP (od 
1923 r.). 
BACHNERÓWNA Regina Stefania [in. Regina Bachner - Ludkiewicz] 
(ur. 7 - zm. 7), aktorka. Grudziądz: T P, 1921/22, T M, 1922/23. Gł. role: 
m. in. JADWIGA OCHOTNICKA (M. Bałucki "Klub kawalerów"). Czł. ZASP 
(od 1923 r.). 
BAJON - GÓRSKI Władysław (ur. 7 - zm. 7), aktor. Grudziądz: T M, 
1922/23. Gł. role: m. in. WALEK (J. K. Gawalewicz "Czartowska ława"). 
BANASZKIEWICZ Gustaw (ur. 7 - zm. 7), aktor. Grudziądz: T M, 1929/ 
30. 
BARSKI Jan Antoni [in. Jan Antoni Bajer] (ur. 22 VIII 1886, Nowa 
Huta k. Kielc - zm. 12 XI 1958, Gniezno), aktor. Grudziądz: T P, 1921/22, 
T M, 1922/23. Gł. role: m. in. ARCHANIOŁ (A. Mickiewicz "Dziady"), 
STAROSTA SZUJSKI (Wf. Anczyc "Kościuszko pod Racławicami"), FON 
KOSTRYN (J. Słowacki "Balladyna"). 
BAY - RYDZEWSKI Franciszek [in. Franciszek Baj - Rydzewski, 
Franciszek Rydzewski] (ur. 4 X 1884, Lubaczów - zm. 21 VI 1978, Opole), 
aktor, reżyser. Brat aktora i reżysera Marcina Bay - Rydzewskiego (1877- 
1952). Żonaty z aktorką Izabelą S. Skalską. Toruń - Grudziądz - 
Bydgoszcz: Z T P, 1925/26. Grudziądz: T M, 1926/27, 1927/28. Reżyser: 
m. in. J. Słowacki "lilia Weneda", A. Bisson "Pani X", G. Zapolska "Kaśka 
Kariatyda". Gł. role: m. in. DERWID (J. Słowacki "lilia Weneda U ), RADOST 
(A. Fredro "Śluby panieńskie"). W 1968 r. obchodził 60-lecie pracy 
scenicznej. W 1976 r. przekazał swój majątek na Fundusz Odbudowy 
Zamku Królewskiego w Warszawie. 
BENASÓWNA [in. Benesówna, imię nieznane] (ur. 7 - zm. 7), aktorka 
operetki. Grudziądz: T M, 1924/25. 
BENDA Karol [wł. Karol von Spitzbarth] (ur. 17111893, Warszawa-
>>>
AKTORKI I AKTORZY TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO (cz. I) 


119 


zm. 25 VIII 1942, Warszawa), aktor, reżyser, dyrektor teatrów. Toruń - 
Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P, 1925/26, dyrektor. Założyciel Opery 
Pomorskiej w Toruniu. Współautor libretta do operetki J. Lawiny- 
Świętochowskiego "Panna wodna". Czl. ZASP (1923 - 1939). 
BIELAWSKA Halina (ur. ? - zm. ?), aktorka. Grudziądz: T M, 1931/32. 
BOCHDANOWICZ [Bogdanowicz] Romana Irena (ur. 28 II 1899, 
Warszawa - zm. 6 V 1970, Kraków), aktorka, reżyser. Grudziądz: T P, 
1921/22. 
BOJARSKA Helena [Elwira ?] (ur. ? - zm. ?), aktorka. Grudziądz; 
T M, 1928/29. 
BORATKIEWICZ Zenon (ur. ? - zm. ?), aktor. Grudziądz: T M, 1930/ 
31. 
BORKOWSKI Zbigniew Sylwin[wł. Dunin - Borkowski] (ur. 1893, 
Warszawa - zm. 21 V 1950, Otwock), aktor. Grudziądz: T M. 1924/25. Gl. 
role: m. in. ĆWIERCIAK (A. Grzymała - Siedlecki "Spadkobierca"). Czł. 
ZASP (1923 - 1949). 
BRODELKIEWICZ Bolesław [wł. Bolesław Brodel] (ur. 30 X 1874, 
Warszawa - zm. 6 VIII 1966, Skolimów), aktor, tancerz, baletmistrz. 
Grudziądz: T M, 1922/23. 
BRVDZIŃSKA - POTOCKA z Gąsiorowskich Maria (ur.? - zm.?), 
aktorka teatralna i filmowa. Od 1915 r. żona aktora Wojciecha 
Brydzińskiego (1877 - 1966), a od 1927 r. hr. Maurycego Potockiego 
(Jabłonna k. Warszawy). Grudziądz: T M, 1922/23. Gł. role: m. in. 
KATARZYNA ryv. Szekspir "Poskromienie złośnicy"), HRABINA HARTYS 
(C. K. Norwid "Pierścień wielkiej damy"). Grała też w filmach: m. in. 
KRYSTA ("Miłość i śmierć", 1919), TATIANA ("Uroda życia", 1921) 
i "Niewolnica miłości" (1923). Czl. ZASP (od 1923 r.). 
BURSKI Franciszek (ur.? - zm.?), aktor. Grudziądz: T M, 1922/23, 
1923/24, 1924/25, 1926/27, 1927/28. Toruń - Grudziądz - Bydgoszcz: 
Z T P, 1925/26. Mieszkał przy ul. ks. K. R. Budkiewicza 3 (1924 - 1928). 
Gł. role: m. in. FON KOSTRYN (J. Słowacki "Balladyna"), WOJCIECH 
CICHOŃ (J. K. Gawalewicz "Czartowska ława"), LELUM (J. Słowacki "lilia 
Weneda"). Czł. ZASP (od 1923 r.). 
BVSTRZVŃSKA - ROSŁANOWA Maria (ur.? - zm.?), aktorka. Żona 
aktora Bolesława Rosłana. Grudziądz: T M, 1924/25. Czl. ZASP (1923 - 
1949) .
>>>
120 


Stanisław Poręba 


BYSTRZVŃSKI Stefan [wf. Bonard, Wacker?] (ur. ? - zm. ?), aktor, 
reżyser. Grudziądz: T M, 1930/31, Gl. role: m. in. ERYK REICHENSTEIN 
(E. Karski, T. Niewski "Upiór z Dusseldorfu"), WIKTOR (S1. Żeromski 
"Ponad śnieg"). Czł. ZASP (1923 - 1939?). 
CELlŃSKA - WOŁOWSKA Czesława [wf. Czesława Werkaut] 
(ur. 29 IX 1889, Lwów - zm. 25 III 1954, Łódż) , aktorka, śpiewaczka. 
Grudziądz: T M, 1931/32. Czf. ZASP (1923-1939). 
CHMURKOWSKA z Fiszerów Maria Marcela (ur. 9 11901, Warszawa 
- zm. 9 VI 1979, Warszawa), aktorka. Żona aktora i reżysera Feliksa 
Chmurkowskiego. Toruń - Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P,1925/26. 
Gł. role: m. in. ELLA (T. Brandon "Ciotka Karola"), ANNA (S. Wyspiański 
"Warszawianka"), HELENA (A. Fredro "Pan Jowialski"), SONIA 
(M. Szatrow "Bolszewicy"), JOASIA (S. Wyspiański "Sędziowie"). 
CHMURKOWSKI Feliks (ur. 18 V 1896, Warszawa - zm. 16 IV 1971, 
Warszawa), aktor, reżyser. Używał też pseud. Feliks Tęczyński. Toruń 
- Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P, 1925/26. Reżyser: m. in. M. Bałucki 
"Grube ryby", V. Sardau, E. Moreau "Madame Sans-Gene", 
M. Hennequin, P. Veber "Pani prezesowa". Gl. role: m. in. DZIAD 
(S. Wyspiański "Sędziowie"), ORGON (A. Fredro "Dożywocie"), ROBERT 
(Wł. Anczyc "Robert i Bertrand czyli Dwaj złodzieje"), NAPOLEON 
0/. Sard au , E. Moreau "Madame Sans-Gene"), KAPELAN (A. Fredro 
"Damy i huzary"). Grał też w filmach: m. in. "Dzieje grzechu", "Jaśnie 
pan szofer", "Pan Twardowski", "Kłamstwo Krystyny", a po 1945 r.: "Za 
wami pójdą inni", "Młodość Chopina", "Cafe pod Minogą" i "Piątka z 
ulicy Barskiej". Czł. ZASP (1939? - 1949). 
CHRZANOWSKA Stanisława (ur. 15 X 1883 - zm. 9 XII 1952, 
Skolimów), aktorka. Grudziądz: T M, 1927/28. Gl. role: m. in. DULSKA 
(G. Zapolska "Moralność pani Dulskiej"), CIUCIUMKIEWICZOWA 
(M. Bałucki "Dom otwarty"). Czf. ZASP (1923 - 1949). 
CICHOCKI Roman (ur. 18111887, Poznań - zm. 2 VIII 1961 , Duszniki 
Zdrój), aktor, reżyser, dyrektor teatrów. Grudziądz: T M, 1924/25, 1926/ 
27 (m. in. kierownik administracyjny teatru, sekretarz). Toruń - Grudziądz 
- Bydgoszcz: Z T P, 1925/26. Gf. role: m. in. GRZESIO DYRDEJ 
(J. K. Gawalewicz "Czartowska ława"). Czł. ZASP (1923 - 1949). 
CICHORACKI Władysław Franciszek (ur. 3 VIII 1899, Starogard - 
zm. 10111967, Bydgoszcz), aktor teatralny i filmowy, tancerz. Używał też
>>>
-- 


AKTORKI I AKTORZY TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO (cz. I) 


121 


pseud. Wołodia Tichonow. Żonaty z aktorką Stefanią Cichoracką. 
W młodości pracował w Metropol - Operette w Berlinie i grał role 
charakterystyczne w kilku niemieckich filmach niemych. Grudziądz: T M. 
1924/25, 1926/27. Toruń - Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P, 1925/26. 
Gł. role: m. in. KUSY (L. Rydel "Zaczarowane koło"), KISZ (L. Kalman, 
L. Stein, B. Jenbach "Księżniczka czardasza"), EKONOM (B. Gorczyński 
"W noc lipcową"). Odbył podróże artystyczne, połączone z występami, 
po Węgrzech, Jugosławii, Rumunii, Grecji i Egipcie. 
CWOJDZIŃSKI Antoni, Pseud. Antoni Wojdan (UL 9 X 1896, Brzeżany 
k. Tarnopola - zm. 7 VII 1972, Londyn), aktor reżyser, dramatopisarz 
i komediopisarz. Żonaty ze śpiewaczką Marią Geiger - Cwojdzińską, 
póżniej z aktorką Teodozją Bohdańską (1894 - 1962). Ojciec kompozytora 
Andrzeja Cwojdzińskiego, Grudziądz: T M, 1929/30. Gł. role: m. in. KSIĄŻĘ 
i RYCERZ CZARNY (S. Wyspiański "Wesele"), ZAGOZDA (S1. Żeromski 
"Róża"), KSIĄDZ i WYSOCKI (A. Mickiewicz "Dziady"), BISKUP 
STANISŁAW (S. Wyspiański "Bolesław Śmiały"). Autor sztuk: m. in. "Teoria 
Einsteina" (1934), "Freuda teoria snów" (1937), "Polska podziemna" 
(1943), "Einstein wśród chuliganów" (1959), "Sprzężenie zwrotne" (1966). 
W 1984 L Teatr Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu wystawił jego sztukę 
"Freuda teoria snów". 
CZARNECKI Henryk Karol (UL 1880-zm. 1949, Częstochowa), aktor, 
dyrektor teatrów. Grudziądz: T M, 1926/27, 1927/28, 1928/29, 1931/32, 
dyrektoL Mieszkał przy ul. Dworcowej 23/25 (1927-1928). Gł. role: m. in. 
GOŚĆ (J. Lemaitre "Najstarsza"), SERWATKOWSKI (G. Kamiński "Żona 
z karierą"). W 1930 L obchodził 3D-lecie pracy scenicznej. Aktorzy nadali 
mu przezwisko "Migacz", ponieważ nigdy nie dotrzymywał obietnic. 
Czł. ZASP (od 1923 L). 
CZECHOWSKA z Zieleniewskich Tatiana (UL 12 VI 1903, Kijów - zm. 
23 111968, Warszawa), aktorka, działaczka społeczna. Żona urzędnika 
bankowca Zygmunta Czechowskiego, matka rzeżbiarki Wiktorii Eleonory 
Czechowskiej - Antoniewskiej, Toruń - Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P, 
1925/26. Grudziądz: T M, 1926/27, 1927/28, 1928/29. Mieszkała przy 
ul. Kościuszki 28, ul. Lipowej 45 i ul. Kościuszki 44 (1925-1938). Gł. role: 
m. in. CHARLOTTA (A. Czechow "Wiśniowy sad"), PANI STARA 
(L. H. Morstin "Polacy nie gęsi"), KMITOWA (A. Mickiewicz "Dziady"). 
Od 1929 L przewodnicząca Komisji Imprezowej przy Państwowym
>>>
- 


122 


Stanisław Poręba 


Seminarium Nauczycielskim Męskim w Grudziądzu i kierownik teatrzyku 
amatorskiego dla dzieci przy Zarządzie Miasta Grudziądza. 
CZEKAŁŁA - PIĄTOSA Helena [in. Helena Czekałłówna]. Pseud. 
Helena Wandyczowa (UL 23 V 1888, Warszawa - zm. 26 IV 1952, 
Radom), aktorka. Żona aktora Wiktora Wandycza. Grudziądz: T M, 1922/ 
23. Gł. role: m. in. REGINA (J. K. Gawalewicz "Czartowska ława"), ZUZIA 
(A. Fredro "Odludki i poeta"), PAWŁOWA (J. Bliziński "Marcowy kawaler"). 
Czł. ZASP (1923 - 1939). 
CZERNIAWSKA Maria [in. Maria Daniłowa] (UL 1893 - zm. 12 VII 1931 , 
Ciechocinek), aktorka, śpiewaczka. Żona aktora Maksymiliana 
Chmielarczyka (1891-1953). Toruń Grudziądz - Bydgoszcz: Z T P, 
1925/26. Głównie występowała w operetkach i rewiach, m. in. 
WALENTYNA (F. Lehar, V. Leon "Wesoła wdówka"), SYLVIA VARESCU 
(L. Kalman, L. Stein, B. Jenbach "Księżniczka czardasza"), FANNY 
(O. Nedbal, L. Stein "Polska krew"). 


Niektóre skróty: 
TM - Teatr Miejski 
TP - Teatr Pomorski 
ZTP - Zjednoczone Teatry Pomorskie 
ZASP - Związek Artystów Scen Polskich
>>>
-- 


Anna Janosz-Olszowy 


MONIUSZKO PRZED TEATREM 


"Liczne drużyny śpiewacze Pomorza, które pieśń polską nie tylko 
ukochaty, ale rolę jej w calej pelni doceniając, pelnią z poświęceniem 
slużbę w jej idei, obchodzą dziś swe święto. Święto, w którem nie tylko 
z murów prastarego Grudziądza rozbrzmi silnie pieśń polska, ale podczas 
którego to święta śpiewacy zlożą hold jednemu z największych pieśniarzy 
polskich, kompozytorowi Stanislawowi Moniuszce, wznosząc mu pomnik". 


Jest to fragment powitania zawartego w "Jednodniówce Śpiewaczej" 
wydanej z okazji odsłonięcia pomnika Stanisława Moniuszki oraz 
Konkursu I, II, III Okręgu Pomorskiego Związku Kół Śpiewaczych 
w Grudziądzu. 
Inicjatorem budowy pomnika był prezes grudziądzkiego chóru 
"Moniuszko" Marian Stankowski. Trzeba przy tym jednak zaznaczyć, 
że sześć lat wcześniej z takim projektem wystąpił prof. Eugeniusz 
Dawidowicz. 
Zawiązał się komitet organizacyjny, na czele którego stanął Robert 
Piłat wiceprezes II Okręgu Pomorskiego Związku Śpiewaczego. 
W komitecie znależli się też Wojciech Siemiątkowski prezes okręgu, Paweł 
Malinowski dyrektor okręgu, Roman Arlt sekretarz, Władysław Piątkowski 
skarbnik oraz członkowie Seweryn Szubarga, Marian Stankowski, Józef 
Delewski. Komitet bardzo prężnie zabrał się za organizację uroczystości. 
Jak donosił "Goniec Nadwiślański", 15 kwietnia 1935 r. odbyło się w lokalu 
p. A. Matuszewskiego w Rynku zebranie komitetu zjazdowego pod 
kierownictwem wiceprezesa okręgu R. Piłata. Komisja gospodarcza 
kierowana przez M. Stankowskiego zajęła się m.in. zapewnieniem 
posiłków dla licznej rzeszy chórzystów, którzy przyjadą na uroczystość 
odsłonięcia pomnika i konkurs śpiewaczy. Ustalono, że masowe obiady
>>>
124 


.... 


Anna Janosz-Olszowy 


będą po 30 groszy, a w restauracjach po cenie możliwie jak najniższej. 
Organizatorzy zabiegali, aby do komitetu honorowego pozyskać 
najznamienitsze osoby regionu. Protektorat przyjął wojewoda pomorski 
Stefan Kirtiklis. Ponadto w komitecie znależli się: Wincenty Łącki - starosta 
krajowy pomorski, Stefan Kossjor - dyrektor Pomorskiej Izby Skarbowej, 
Hipolit Niepokulczycki - starosta powiatowy, generał dywizji Mieczysław 
Norwid-Neugebauer - inspektor armii, ks. dr Stanisław Okoniewski - 
biskup chełmiński, ks. prałat Bolesław Partyka, dr Michał Pollak - kurator 
okręgu szkolnego poznańsko-pomorskiego, generał brygady Kazimierz 
Sawicki - dowódca 16. dywizji, generał brygady Wiktor Thomme'e _ 
dowódca OK VIII i Józef Włodek - prezydent Grudziądza.' 
Autorem i twórcą pomnika Stanisława Moniuszki był artysta rzeżbiarz 
prof. Ignacy Zelek z Torunia. Zdecydowano, że pomnik stanie w ogrodzie 
przed Teatrem Miejskim. Na ten cel opodatkowały się chóry oraz 
poszczególni śpiewacy. 
Odsłonięcie pomnika, zaplanowane na 29 czerwca 1935 roku, 
połączono z kilkoma, ważnymi dla ruchu śpiewaczego jubileuszami. 
Lokalna prasa podkreślała, że rok 1935 jest jubileuszowym rokiem chóru 
mieszanego "Lutnia", który obchodzi 25-lecie i chóru męskiego "Echo", 



 
0::;.0:
"00 
OhO..XOV
' 
'. 


'. 


p 
{ -o ::0 
;' 
:';' 
" '!.-A:$"
 . 
._.
..oo 


. .. o 
o .
.' " 
Glu, .'
'U" 
o...,. . o. o o-o). 
l,': 
'./ 
-" 


,,';' .
fr 


:'1 


, '
 
'
', ,!:f;;',,
 

:.., 
':t:f1';) 1 /; 
"J 1. 
(. 

 -t. 
, . 
:

?,
: .::" 


""""', : 1 
t{ł , 
0'0 , 0_;J... , 

" ( o.; ,T: 
: L 
 . 
 ,,
,Ct,,',. 


 
.:.

:,:
 



 

 

 . 
,
');
:

j
¥i 


Prof. Ignacy Zelek w swojej pracowni przy popiersiu 
Stanislawa Moniuszki 



 


Repr. z "Jednodniówki Śpiewaczej"
>>>
MONIUSZKO PRZED TEATREM 


125 


założonego w 1925 roku. Postanowiono też urządzić zjazd śpiewaczy z 
udziałem chórów trzech okręgów. 
Do 1927 roku polskie amatorskie, świeckie i kościelne zespoły 
śpiewacze w Grudziądzu i jego okolicy były członkami I Nadwiślańskiego 
Okręgu Śpiewaczego Pomorskiego Związku Kół Śpiewaczych, mającego 
swoją siedzibę w Toruniu. Z inicjatywy chóru męskiego "Echo" 
z Grudziądza, właśnie w 1927 roku zorganizowano oddzielny Okręg 
Grudziądzki jako tzw. II Okręg Pomorskiego Związku Kół Śpiewaczych 
z siedzibą w Grudziądzu. Jak podaje działacz i kronikarz ruchu 
śpiewaczego Leon Witkowski, nowy okręg skupiał chóry z samego 
Grudziądza, jak i z trzech sąsiednich powiatów: grudziądzkiego, 
świeckiego i chełmińskiego - a więc również z Chełmna, Świecia, Nowego 
nad Wisłą, Radzynia, Łasina, Laskowic, Wielkiego Komórska, Osia, 
Lubiewa, Jeżewa i Lalkowy. W 1935 roku, czyli w interesującym nas 
momencie, okręg grudziądzki liczył 12 zespołów śpiewaczych: 9 chórów 
mieszanych i 3 chóry męskie. 
Na Święto Pieśni zgłosiły się chóry miejscowe: mieszany "Lutnia", 
mieszany "Moniuszko", męski "Echo", męski "Sygnał" i ponad 30 chórów 
z całego Pomorza, m.in. z Torunia, Brodnicy, Aleksandrowa Kujawskiego 
oraz polskie chóry z Wolnego Miasta Gdańska. 
Zdaniem L. Witkowskiego, 29 czerwca 1935 roku do Grudziądza 
zjechało ok. 1000 śpiewaków, miesięcznik "Chór" podaje natomiast. że 
uczestników było nawet półtora tysiąca. 
O godzinie 9 rozpoczęła się próba chórów na dziedzińcu gimnazjum 
matematyczno - przyrodniczego przy ul. Sienkiewicza, a o godz.10 
nastąpił wymarsz do kościoła. Podczas mszy świętej w farze śpiewał jubilat 
- chór "Lutnia" pod dyrekcją prof. P. Malinowskiego. Śpiewacy wykonali 
m.in. Mszę Ch. Gounoda. 
"Po nabożeństwie, uroczystości przeniosfy się do parku, mieszczącego 
się tuż przy bardzo ruchliwej arterii miasta, a mianowicie ulicy Marszalka 
Focha, lączącej dworzec ze śródmieściem. W glębi parku widoczny jest 
gmach teatru miejskiego. Po środku na szerokiej plaszczyżnie, ciosanej z 
sztucznego granitu, pomnik. Kryla go jeszcze przed oczami gromadzącego 
się coraz liczniej tlumu publiczności i rzesz śpiewaków zaslona" - czytamy 
w miesięczniku "Chór" z 1 sierpnia 1935 r. 
Ceremonia odsłonięcia pomnika Moniuszki transmitowana była przez
>>>
126 


Anna Janosz-Olszowy 


Polskie Radio Toruń. Była to pierwsza relacja nadawana "na żywo" 
z terenu. Debiutującym sprawozdawcą był Józef Wysocki. Oto jak 
wspomina on chwile przed odsłonięciem: "Przed teatrem, na ukwieconych 
i wspaniale ozdobionych plantach, chóry i organizacje spoteczne, masy 
spoteczeństwa. Na podwyższeniu mikrofon sprawozdawczy, światetka 
sygnalizacyjne, maty pulpit ze starannie przygotowanymi notatkami. (...J 
Podmuchy wiatru szarpią catunek pokrywający dostojne popiersie 
Moniuszki". 
Uroczystość rozpoczęła się o godzinie 11 .15 od hymnu państwowego, 
który zagrała orkiestra 64. pp. Następnie chóry męskie wykonały Gaude 
Mater Polonia. 
Prezes II okręgu śpiewaczego dyr. Siemiątkowski powitał wojewodę 


,
 


. '-... 


r'
-:! 



(
 


_ IT::':'r:ml : - - ... 
'., 
 / 
o.... \t. 
,# 


... 
'.." ł 


--, p. 


 


::c 


Pomnik Stanisława Moniuszki 
Fot. ze zbiorów Muzeum 
im. ks. dr. Władysława Łęgi
>>>
MONIUSZKO PRZED TEATREM 


127 


pomorskiego i innych przedstawicieli władz. Dalej, w swoim przemówieniu, 
powiedział m.in.: "Pomnik ten ma być dowodem wdzięczności dla tego, 
który z perelek w pieśniach naszych ludowych zawartych, stworzyl dzie/a 
artystycznie tak piękne, tak wspaniale, iż zachwycają i oczarowują nie tylko 
nas Polaków, jego wspólziomków, ale caly świat kulturalny" (cyt. za 
miesięcznikiem "Chór"). 
Wojewoda pomorski Stefan Kirtiklis dokonał odsłonięcia pomnika 
Stanisława Moniuszki. A oto jak ten moment uroczystości zapamiętał 
sprawozdawca radiowy: 
.....do pomnika zbliżal się wojewoda by dokonać odslonięcia. Pociągnąl 
za sznur, by zerwać oslaniające pomnik plótno. Ale czy twórca ..Halki" 
i ..Strasznego dworu" nie chcial ujawniać swego incognito, czy ręka 
odslaniającego by!a za delikatna, bo pomnik z uporem kry! się pod pIachtą, 
a dostojnik ponawial bez skutku próby odslonięcia pomnika. Dopiero bfysnąl 
jakiś he/m strażacki, zręczny mIody czlowiek kilkoma skokami wspiąl się 
aż do szczytu pomnika i zdarl pIachtę. Wlaściwie to on dokonal 
odslonięcia. . . ". 
Po tym najważniejszym momencie uroczystości przyszedł czas na 
kompozycje naszego wielkiego kompozytora. W wykonaniu chórów 
męskich z towarzyszeniem orkiestry 64. pp zabrzmiał Polonez z opery 
..Halka", a następnie po przemówieniu prezydenta miasta J. Włodka chóry 
mieszane wraz z orkiestrą zaprezentowały się w Chórze niedzielnym 
z ..Halki". Połączonymi chórami dyrygowali P. Malinowski i Paweł Osiński. 
Uroczystość odsłonięcia pomnika Stanisława Moniuszki zakończyło 
wspólne odśpiewanie Hymnu Pomorza Zygmunta Moczyńskiego pod 
batutą kompozytora.
>>>
.., 


.;1 


;' 1 
:! 
., 
 


J' 


Krzysztof Cander 
Pożegnanie dnia N, 1993/94, płótno, tempera 


Fot. Romuald Górecki 
- ze zbiorów Muzeum im, ks. dr, Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
,.".... 


Jerzy Krzyś, Anna Janosz-O/szowy 


HEJNAŁ KAPITANA 
SZPULECKIEGO? 


Jedną z wielu atrakcji turystycznych Grudziądza jest hejnał, grany 
codziennie w południe z wieży ratuszowej. Miła dla ucha melodia trąbki 
rozlega się daleko nad dachami starówki i stokami nadwiślańskimi, 
współzawodnicząc z dżwiękami sygnaturki fary, rozbrzmiewającymi na 
południowy Anioł Pański. 
Hejnał zrodził się w latach trzydziestych ubiegłego wieku, w wyniku 
owocnej akcji obywatelskiej kochających swoje miasto grudziądzan, 
skupionych w Towarzystwie Upiększenia Miasta Grudziądza. 
Towarzystwo, któremu prezesował Stefan Wodwud, wyłoniło specjalną 
komisję hejnałową. Rozpisała ona jesienią 1935 roku konkurs na melodię 
i ustaliła następujący prosty regulamin. Prace miały być anonimowe 
i oznaczone tylko numerem autora, a każdy z kompozytorów mógł 
przedstawić tylko jeden utwór. 
26 listopada tegoż roku odbyło się posiedzenie jury, któremu 
przewodniczył dr med. Egon Frendel (dermatolog i wenerolog), znany 
miejscowy muzykolog-amator i kompozytor. Okazało się, że wbrew 
ustaleniom regulaminu 17 kompozytorów zgłosiło do konkursu aż ... 
41 prac. Powstał więc duży problem i przez losowanie wybrano tylko po 
jednym utworze danego kompozytora. Po tej selekcji przedstawiono do 
oceny 16 utworów hejnałowych. Do ich wykonania na żywo 
zaangażowano grono trębaczy z orkiestr wojskowych garnizonu. 
Orkiestranci odgrywali wielokrotnie każdy z utworów, a komisja je 
punktowała, oczywiście nie wiedząc, kto skomponował melodię. 
Najwięcej punktów, gdyż aż 65, uzyskał utwór kpt. Stanisława 
Szpuleckiego, znanego kapelmistrza 64. Pomorskiego Pułku Strzelców 
Murmańskich. Kompozycja tego hejnału oparta była na niektórych 
motywach "Roty" Marii Konopnickiej. Komisji, a potem i grudziądzanom, 
bardzo to się podobało, jako że Grudziądz był w okresie międzywojennym 
miastem przygranicznym z palącym problemem szowinistycznej części
>>>
130 


Jerzy Krzyś, Anna Janosz-Olszowy 


mniejszości niemieckiej. 
Po raz pierwszy hejnał odegrano z iluminowanej wieży "Klimka" na 
powitanie Nowego 1936 Roku, czyli dokładnie o północy, w noc 
sylwestrową. Entuzjazm mieszkańców był ogromny i do dzisiaj jeszcze 
garstka grudziądzan pamięta to niezwykłe wydarzenie. Od tej pory 
sygnalista wojskowy grał hejnał zawsze w południe i przez długi czas, 
także o godzinie 18. Tak było aż do okupacji niemieckiej. 
Hejnał wskrzeszono po wojnie dopiero w połowie lat 50. ubiegłego 
wieku. Ponieważ "Klimek" już nie istniał, hejnał grano z galeryjki na wieży 
ratuszowej, począwszy od 22 lipca 1956 roku. Pierwszym trębaczem był 
Brunon Orłowski, po nim przez wiele lat grał s1. chor. w s1. spocz. 
Mieczysław Nowak (na zdjęciu) I były orkiestrant 5. Pułku Ułanów 
Zasławskich w Ostrołęce, a następnie s1. sierż. sz1. rez. Bolesław Leśniak. 


r 


. 
;':) 


Fot. ze zbiorów autora
>>>
HEJNAŁ KAPITANA SZPULECKIEGO? 


131 


1'-' 


.
 
\ 
I 
- '- , 
I 


J 


JII "-lIr".11 


" 
, 


/ 
" f 


1-- 
fi 
/ 
/' 
I 


/ 
/ 


W południe z wieży ratuszowej płynie miła 
dla ucha melodia 


Fot. Gerard Szukay 


Po dłuższej przerwie, gdy zabrakło chętnych trębaczy wojskowych, 
zastosowano aparaturę odtwarzającą z czterema kolumnami 
głośnikowymi. Radość grudziądzan nie trwała długo. Po awarii urządzenia 
nie kwapiono się zbytnio z naprawą, czy wymianą sprzętu na nowy. 
Obecnie aparatura działa znakomicie i codziennie w południe płynie 
melodia, tak miła dla ucha grudziądzan. 
Dysponujemy dwiema wersjami hejnału. Nie wiemy czy Szpulecki jest 
autorem obu wersji - obecnie granej i wcześniejszej. Pod względem 
melodii i harmonii różnią się one kilkoma szczegółami. To, co natychmiast 
jest zauważalne, to różnice w rytmie. 
Utwór można podzielić na trzy nieregularne części: 6 taktów, 4 takty, 
6 taktów.
>>>
132 


Jerzy Krzyś, Anna Janosz-Olszowy 


Hejnał Grudziądzki (wersja wcześniejsza) 
Stanisław Szpulecki 



 ,:i-, 1':'1 
 _' 
 
u ,, - 

- -. 


-

 
7 

 1':'1 
u 

r . 



'
 


1':'1 

fI 


s 


11 

=t_i. łl
 
: :: 


Hejnał Grudziądzki (wersja obecna) 


Stanisław Szpulecki 


4
;


. 
t ... ..

 
------ '---" 


7 

 1':'1 
u 
-/-=ir 


ł 



-( 
 


1':'1 
1::['. 


s 



 
,
 
 
-r:rt=fi=-f

 
J » 


Dwie wersje hejnału 


Repr. ze zbiorów rodziny Szpuleckich 


W pierwszej sześciotaktowej części mamy dwie frazy składające się 
z trzech taktów, w których autor operuje tym samym materiałem 
melodyczno-rytmicznym. Pierwsza oparta jest na akordzie tonicznym, 
a druga na dominantowym. Główna różnica w tym fragmencie między 
obiema wersjami polega na tym, że w pierwszej wersji rytm szesnastkowy 
pojawia się dopiero w drugiej frazie, natomiast w obecnie granej wersji 
już w pierwszym takcie utworu. Obecność fermat pozwala na przedłużenie
>>>
HEJNAŁ KAPITANA SZPULECKIEGO? 


133 


dżwięków i daje większą swobodę wykonawcy w interpretowaniu tego 
fragmentu. Obie frazy kończą się na dżwięku tonicznym. 
Druga część to cztery takty, które można potraktować jako łącznik lub 
przedłużenie części pierwszej. Autor operuje materiałem muzycznym 
zaczerpniętym z pierwszych trzech taktów hejnału. 
Część trzecia, ostatnia, w obu wersjach jest identyczna i składa się 
z sześciu taktów. Pierwsza fraza dwutaktowa to materiał muzyczny 
zaczerpnięty z "Roty". Kolejna fraza ma trzy takty, ponieważ jeden takt 
jest powtórzony identycznie. Ostatnia fraza jest rozszerzona 
o jednotaktowe zakończenie, w którym następuje rozwiązanie na tonikę, 
czyli na podstawowy dżwięk tonacji, w której napisano utwór. 
Otwarte pozostaje pytanie: czy autorem obecnie granej z wieży ratusza 
wersji hejnału jest Szpulecki? A może ktoś pierwotną wersję nieco 
zmodyfikował dla uatrakcyjnienia melodii?
>>>
, 
-.,.:
;' 


. 
.aI 


-;"', - 


_. 
," 


" 


.- 


ł 



 


'.li : 


r,
 


i 


.. 


Krzysztof Cander 
Grudziądz - Gazownia, 1995, płótno, tempera 


Fot. Romuald Górecki 
- ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
Janusz Frankiewicz 


WALCznI I UMIERALI 
ZA OJCZYZNĘ 


W historii Grudziądza było wiele wydarzeń przynoszących temu miastu 
i jego mieszkańcom poczucie godności i dumy z tego, że przynależą do 
społeczności, która nigdy nie zapomniała o obowiązku wobec swojej 
ojczyzny. Przykładem świadczącym o tym mogą być z pewnością czyny, 
jakich dokonywali w czasie II wojny światowej członkowie spokrewnionych 
grudziądzkich rodzin - Kaube i Koprowskich. Kiedy w 1939 roku na Polskę 
napadły hitlerowskie Niemcy i Związek Radziecki, wszyscy członkowie 
tych rodzin stanęli do walki w obronie swojej ojczyzny. Uczestniczyli oni 
w walkach kampanii wrześniowej, w działaniach Polskich Sił Zbrojnych 
na Zachodzie oraz w działaniach bojowych ruchu oporu w Polsce. Znaleźli 
się niestety i tam, gdzie więziono i mordowano patriotów polskich - 
w niemieckich i sowieckich więzieniach, obozach śmierci oraz w łagrach. 
Skazywano ich na śmierć - Tadeusza Kaube wyrokiem sądu berlińskiego 
zgilotynowano, a starszego brata Franciszka zamordowało NKWD 
w Katyniu. 
W maju 2006 roku Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza w Warszawie 
wydała książkę mojego autorstwa pt. "GOREJĄCE OGNIE". Publikacja 
ta stanowi rekonstrukcję niektórych wydarzeń, jakie wiązały się z źyciem, 
działalnością i losami tych rodzin oraz jej członków przed samą wojną, 
w czasie wojny i bezpośrednio po jej zakończeniu. Odległość czasowa 
zubożyła pamięć, przede wszystkim o szczegółach wielu wydarzeń. 
Z tych właśnie względów książka jest zbeletryzowanym opisem, w którym 
szczegóły uzupełniane są narracją autorską. 
Rozważając postawy bohaterów książki i dokonane przez nich czyny 
powstaje pytanie: co sprawiło, że te rodziny z poświęceniem życia stanęły 
do walki z agresorami i okupantami od samego początku, aż do końca 
II wojny światowej? Nie ma wątpliwości, że tą siłą sprawczą oraz źródłem
>>>
136 


Janusz Frankiewicz 


tych postaw, a także zachowań był wielki patriotyzm, jaki tkwił 
w świadomości tych ludzi. Nie wziął on się z niczego. Rodziny te z dziada 
pradziada wpajały swoim dzieciom miłość oraz wierność do ojczyzny. 
A więc czym jest patriotyzm, jaka jest jego rola i funkcja, od czego on 
zależy? 
Patriotyzm, to postawa społeczno - polityczna, oparta na zasadzie: 
miłości i przywiązania do swojej ojczyzny. jedności i solidarności 
z własnym narodem, poczucia więżli społecznej i wspólnoty kulturowej. 
Patriotyzm, to forma ideologii narodowej, postulującej podporządko- 
wanie spraw osobistych na rzecz dobra i obrony ojczyzny oraz gotowość 
do poniesienia ofiar, jeśli jest to niezbędne dla ratowania kraju. 
W historii naszej ojczyzny nieraz patriotyzm okazał się potężnym 
i skutecznym narzędziem walki o wolność i przyczynił się do wielu naszych 
zwycięstw. 
W patriotycznych czynach narodu polskiego godne miejsce zajmuje 
społeczność grudziądzka, która przez setki lat broniła swoje miasto przed 
oderwaniem go od ziem polskich. 
Gdyby nie wielki patriotyzm, jaki zawsze cechował naród polski. to 
kto wie, jak wyglądałyby losy nie tylko Polski, ale wielu innych krajów. 
Świadczy o tym dobitnie patriotyczno - społeczny ruch "Solidarności", 
dzięki któremu nie tylko Polska, ale również i inne kraje zmieniły swoje 
oblicze. 
W postawach i działaniach bohaterów książki "GOREJĄCE OGNIE" 
jest wiele prawdziwych i pięknych przykładów wielkiego poczucia 
patriotyzmu i działania pod jego wpływem. 
Na początku książki jest opisany. zgodny z prawdą, epizod 
o umierającym Franciszku Kaube - głowie rodziny. Na łożu śmierci 
wypowiada on, tuż w przeddzień wybuchu wojny. jakże prorocze słowa: 
"Polska ginie, widzę gorejące ognie, wiele gorejących ogni ..." . Ten 
umierający człowiek żegna się z tym światem zatroskany o losy ojczyzny. 
Innym przykładem poczucia wielkiego patriotyzmu może być postać 
Heleny Kaube - matki przywódcy "Roty". Zdając sobie sprawę jak 
niebezpiecznym był zamiar zorganizowania ruchu oporu, starała się 
odwieść syna od tego zamiaru. Mówiła do niego: "Tadziu, boję się 
o ciebie i o was wszystkich, nie róbcie tego. to taka potęga i z nią chcecie 
walczyć? W odpowiedzi usłyszała: "Mamo, wolę śmierć niż niewolę, za
>>>
WALCZYLI I UMIERALI ZA OJCZYZNĘ 


137 


nami pójdą inni, tysiące Polaków chwyci za broń. Zginie wielu, może 
i my, ale w końcu nasze będzie zwycięstwo. Gdyby nasi przodkowie nie 
mieli odwagi stanąć do walki, kiedy zaistniała taka potrzeba, to Polski już 
dawno by nie było. To nasz obowiązek". 
I tutaj stała się rzecz zastanawiająca i nieprawdopodobna. Matka już 
nie odwodzi Tadeusza od jego zamiaru, sama zostaje członkiem 
organizacji, wspiera i pomaga mu. Wspierają go także najbliżsi: starsza 
siostra Anna i brat Mieczysław, mąż Ireny Kaube - Aleksander Niedzielski, 
brat Franciszka Koprowskiego - Teofil. Cała rodzina wstąpiła do "Roty". 
Do tej organizacji wstępują, uznając przywództwo 19-1etniego Tadeusza 
Kaube, ludzie o różnej profesji, poziomie intelektualnym i statusie 
społecznym. 
Zastanawiające, jak i czym ten młody człowiek zdobył sobie u nich 
wszystkich zaufanie i autorytet? 
Helena Kaube zasługuje na wyjątkowe uznanie, szacunek oraz pamięć. 
Aresztowana przez gestapo i maltretowana na przesłuchaniach, w końcu 
skazana na wieloletnie, ciężkie więzienie, przeżywa w celi śmierć swojego 
najmłodszego syna Tadeusza. Schorowana i wycieńczona opuszcza 
więzienie po odbyciu wyroku. Zaraz po powrocie do domu dowiaduje się 
o śmierci drugiego swojego syna Franciszka, którego w Katyniu 
zamordowało NKWD. Trwoży się o życie córki Anny przebywającej 
w obozie śmierci w Ravensbruck. Nie wie, co się dzieje z zięciem 
mjr. Koprowskim. Trudno sobie nawet wyobrazić, co czuła i jak cierpiała 
ta wspaniała matka Polka. 
Długą drogę walki i czynu zbrojnego miał mjr Franciszek Koprowski - 
znany przed wojną oficer Centrum Wyszkolenie Kawalerii w Grudziądzu, 
olimpijczyk, krótko przed wybuchem wojny delegowany do Kopenhagi 
na stanowisko attache wojskowego. Po zajęciu Danii przez hitlerowskie 
Niemcy brał udział w walkach obronnych we Francji, a po jej kapitulacji 
został ewakuowany do Anglii. Tam natychmiast jako ochotnik zgłosił się 
na kursy walki dywersyjnej. Ukończył je z wyróżnieniem. W nagrodę 
otrzymał nominację na pierwszego polskiego komendanta Kursu Walk 
Dywersyjnych - "Cichociemnych". 
Mimo tak prestiżowej wojskowej funkcji, robił wszystko, aby jak 
naj prędzej znależć się w ojczyźnie, by tam walczyć o jej wolność. 
W 1943 roku zostaje przerzucony do kraju, gdzie obejmuje funkcję szefa
>>>
138 


Janusz Frankiewicz 


ośrodka wywiadu. Po kilku miesiącach działalności aresztowany przez 
gestapo, przechodzi mordercze przesłuchania i w brawurowej akcji ucieka 
z więzienia. Mianowany na dowódcę 6 Brygady Dyspozycyjnej AK działa 
na Wileńszczyźnie. Ta brygada dobrze dała się we znaki Niemcom 
i współpracującym z nimi Litwinom. Brygada bierze udział w wyzwalaniu 
Wilna i kiedy zwycięskie polskie flagi załopotały nad miastem, 
mjr Koprowski odjeżdżał samochodem więziennym na przesłuchania do 
NKWD. Wyrok - 10 lat zsyłki na Sybir. Stamtąd ucieczka i po czterech 
latach od zakończenia wojny, powrót do ojczyzny. Ten wielki patriota 
i żołnierz za swoje czyny bojowe został odznaczony Krzyżem Orderu 
Virtuti Militari, Złotymi Krzyżami Zasługi z Mieczami, czterokrotnie Krzyżem 
Walecznych oraz wieloma innymi odznaczeniami krajowymi 
i zagranicznymi. 
Piękną kartę patriotycznego czynu zapisał o sobie młody porucznik 
kawalerii - Franciszek Kaube. To on ze swoim szwadronem kawalerii 
zaciekle bronił Grudziądza w 1939 roku, a później uczestniczył w wielu 
bitwach obronnych, jakie toczyły się na terenie całej Polski podczas 
kampanii wrześniowej w 1939 roku. Jego młodego życia pozbawili 
w Katyniu zbrodniarze NKWD. 
Odwagę i wielkie poczucie obowiązku wobec ojczyzny wykazali także 
pozostali członkowie rodziny Kaube i Koprowskich. 
Anna Koprowska - starsza siostra Tadeusza, za swoją aktywną 
działalność w organizacji "Rota" zesłana została do obozu koncentra- 
cyjnego w Ravensbruck, gdzie przebywała pięć lat, do końca wojny. 
Mieczysław Kaube - skazany na cztery lata ciężkiego więzienia, wyrok 
odsiedział w całości. 
Aleksander Niedzielski - mąż Ireny Kaube po odbyciu kary czterech 
lat więzienia umiera z wycieńczenia i nabytej w więzieniu gruźlicy. 
Teofil Koprowski - brat mjra Koprowskiego odbył czteroletni wyrok 
ciężkiego więzienia. 
Jak wielką siłą sprawczą i motywującą musiał być patriotyzm dla tych, 
w większości młodych Polaków, kiedy szli do walki na śmierć i życie, 
pomimo, że ich serca przepełnione były wielką miłością do swoich bliskich 
i wielkim pragnieniem bycia z nimi. Ich obiecujące przed wybuchem wojny 
życie z bliskimi nagle runęło i zamiast tego znaleźli się w okowach 
przeklętej, bezwzględnej wojny, niewyobrażalnych cierpień i tragicznych
>>>
WALCZYLI I UMIERALI ZA OJCZYZNĘ 


139 


dla nich wydarzeń. 
Wszyscy oni z honorem i bezprzykładnym męstwem wypełnili swój 
patriotyczny obowiązek wobec narodu polskiego i ojczyzny. Z honorem 
i odwagą umierali. 
A oto treść zachowanego do dziś listu pożegnalnego Tadeusz Kaube 
z więzienia do swojej ukochanej matki, napisany w przeddzień wykonania 
na nim wyroku śmierci: 


KOCHANA MATKO! 
"Dziś wieczorem wyspowiadalem się i przyjąlem komunię świętą, bo jutro 
rano mam pożegnać się z tym światem. To dobrze, że z Bogiem moglem 
się w ten sposób pożegnać, gdyż tak latwiej przyjdzie mi umrzeć. Jednego 
mi tylko żal, że Tobie kochana Mamo nie mogę już dalej i więcej odplacić 
i odwzajemnić za tą calą mi/ość, jakiej dozna lem od Ciebie. Odchodzę, 
umierając w przekonaniu, że to nasze ziemskie bytowanie jest przejściowe, 
przemija, a tylko to dalsze życie" po drugiej stronie" czeka i da nam pefnię 
szczęścia. W tym przekonaniu pragnę dziś z Tobą Mamo moja się pożegnać 
ufając, że wlaśnie tam kiedyś się spotkamy i proszę Cię o modlitwę za 
moją skromną duszę. Nie bądź Mamo, proszę smutna, wszak znów się 
spotkamy w mi/ości. Twój syn - Tadeusz". 


W liście tym Tadeusz nie martwi się o siebie, tylko o matkę, żeby nie 
była smutna, bo przecież się jeszcze zobaczą, tam w niebie. Daje jej 
nadzieję. 
Tak szli na śmierć wielcy polscy patrioci i takimi byli oni: Tadeusz 
i Franciszek Kaubowie, obywatele Grudziądza. 
Jeśli patriotyzm jest wartością tak cenną i skuteczną w walce o wolność 
i niepodległość, to staje się oczywistym, że działanie mające na celu 
kształtowanie patriotycznych postaw wobec ojczyzny, powinno mieć 
status ideologii narodowej, niezależnie od tego, czy jest to czas pokoju, 
czy też wojny. 
Wychowanie patriotyczne, jako forma ideologii narodowej, jest u nas 
realizowana, pytanie tylko, czy w wystarczającym stopniu? Czy 
przypadkiem ten obecny wielki postęp technologiczny - era komputerów 
i telefonów komórkowych, a także sytuacja. w jakiej znalazła się Polska 
wstępując do NATO i Unii Europejskiej nie przesłania i nie dewaluuje
>>>
140 


Janusz Frankiewicz 


potrzeby nieustannego działania na rzecz wychowania młodych Polaków 
w duchu miłości i obowiązku wobec ojczyzny? Czyż równocześnie z erą 
wielkiego postępu technologicznego nie kroczy również era światowego 
islamskiego terroryzmu, przed którym należy się bronić i być wobec niego 
czujnym? A czy dzisiaj nie słyszymy głosów roszczeniowych 
spadkobierców niemieckiego nacjonalizmu, który zrodził niemiecki 
faszyzm i hitlerowskie Niemcy - sprawcę śmierci milionów istnień 
ludzkich? 
Dlatego też wychowaniu patriotycznemu polskiej młodzieży należy 
dzisiaj nadać adekwatny do współczesnych potrzeb i realnych zagrożeń 
wymiar oraz znaczenie. 
Podstawą wychowania patriotycznego zawsze był i jest patriotyczny 
wzorzec. W naszej historii są niezliczone przykłady męstwa, wielkiej 
ofiarności oraz poświęcenia Polaków w obronie swojej ojczyzny. Nie 
przebranym żródłem patriotycznych wzorców są czyny dokonywane przez 
naszych rodaków podczas II wojny światowej. Do tej pory jednak te 
bezcenne materiały historyczne nie są w sposób wystarczający 
wykorzystywane. Mało jest dobrych książek a szczególnie filmów, które 
mogłyby nie tylko w naszym kraju, ale i za granicą, ukazać wielki wysiłek 
narodu polskiego i poniesione przez niego ofiary w walce z faszyzmem 
i komunizmem, dla dobra własnego i innych narodów. 
Od zakończenia II wojny światowej minęło przeszło 60 lat. Jest jednak 
jeszcze wiele dowodów i świadectw patriotycznych wydarzeń i czynów. 
To wszystko, co jeszcze można, należy ratować od zapomnienia, by 
służyło wspólnemu dobru i pamięci o bohaterach tych wydarzeń i ich 
dokonaniach. 
Społeczeństwo grudziądzkie pamięta o swoich bohaterach. Zbierane 
są pamiątki i dokumenty, jest wiele materiałów oraz opracowań o nich 
i o ich czynach. Imionami bohaterów Grudziądza nazywane są ulice, 
szkoły, drużyny harcerskie. Są też kamienie i tablice pamiątkowe. Dobrze 
działają na rzecz upamiętniania i upowszechniania wiedzy o patriotach 
grudziądzkich: szkoły i licea, drużyny harcerskie, społeczne organizacje 
jak np. Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, Koło Miłośników Dziejów 
Grudziądza. Dzięki temu, nie tylko obecni, ale i przyszli mieszkańcy tego 
miasta będą mieli możliwość poznania bogatej i chlubnej historii 
Grudziądza i jego mieszkańców.
>>>
--. 


WALCZYLI I UMIERALI ZA OJCZYZNĘ 


141 


Wydaje się. że książka pt. "GOREJĄCE OGNIE" przyczyni się również 
do poszerzenia i upowszechnienia w skali całego kraju wiedzy o wielkim 
patriotyzmie i bohaterskich czynach mieszkańców Grudziądza w czasie 
II wojny światowej. 


.. 


-- 

 " 


\ 


I 
 .. 
p-." 
.
..... - 



 ":" . 
'-t. 
'}
lY' 
 

 \9
 
;

 " 
-,,-,,' \ /-" () '-. , 
./

JB{!
:". ' 
\\ ' ,-
 
I J 
I .; 


, 


\\ 
\ 
',
 
It. 
.1 
I 

, . . 
..., 


, J 

 
. 
.
l
 


,I " 
ł " " 


Patriotyczna uroczystość na Rynku 


Fot. Piotr Bilski
>>>
, 'i' I 
I ,
 


. 
 
t t T r 

 

' t ,\ 
,,. 


.. 


. 'I ':; 


....-1(". 


J " 


ł' , 
.....
 
 'k"-- 
 .. 


--- 
.. 


Krzysztof Cander 
Świątynia - Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej 
Marii Panny w Grudziądzu, 1995, płótno, tempera 


Fot. Romuald Górecki 
- ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
Ryszard Byner 


POWIWOJPROTOPLASTĄ 
GKS OLIMPIA 


W 2008 roku swoje 85 urodziny będzie obchodzić Grudziądzki Klub 
Sportowy Olimpia, Ten zasłużony i jeden z najstarszych, nie tylko 
w regionie, klub jest wizytówką naszego miasta, 
.. Protoplastą Olimpii był Klub Sportowy Powiwoj, który powstał tuż 
po odzyskaniu niepodległości w 1920 roku i podobnie jak Towarzystwo 
Gimnastyczne Sokół miał polskie korzenie. W tamtych trudnych czasach 
prowadzenie działalności sportowej nie było łatwe. Z powodu kłopotów 
finansowych KS Powiwoj, z dwiema drużynami piłkarskimi, nie miał szans 
na przetrwanie. Dlatego z inicjatywy grupy miłośników sportu - dr. Juliana 
Gubina - Dzięgielewskiego, Kazimierza Andróta, Franciszka Kolczyka 
i Jana Perikerta postanowiono utworzyć organizację sportową o stabilnych 
podstawach finansowych. Tylko takie stowarzyszenie mogło 
zagwarantować utrzymanie nie tylko drużyn piłkarskich, ale również podjąć 
w mieście rywalizację w innych dyscyplinach, w których dotychczas 
dominowali sportowcy niemieccy. 
30 czerwca 1923 roku podczas zebrania w hotelu "Kellas" (przy 
ul. Wybickiego) powołano do życia Towarzystwo Sportowe Olimpia. 
Pierwszym prezesem został doktor Julian Gubin-Dzięgielewski, który 
wcześniej kierował klubem Powiwoj. 


.. Kilkakrotnie zmieniała się nazwa klubu. Po wojnie tradycje TS 
Olimpia kontynuował Grudziądzki Klub Sportowy. Niestety nie 
przypadkowo pominięto słowo Olimpia. Częste reorganizacje federacji 
sportowych spowodowały, że klub przybierał co rusz to nowe nazwy. 
Wszystkie oddalały się od tej pierwotnej. Mieliśmy zatem Spółdzielczy 
Grudziądzki Klub Sportowy, Terenowe Koło Sportowe Spójnia, a po fuzji 
Spójni i Ogniwa - Terenowe Koło Sportowe Sparta. Dopiero po 
październikowej "odwilży" działaczom udało się przeforsować nazwę, 
która nawiązuje zarówno do tej pierwszej z 1923 roku, jak i do
>>>
144 


Ryszard Byner 


GKS ,OLIMPIA' 
GRUDZIĄDZ 


obowiązującej zaraz po wojnie. Oficjalnie od 1957 roku po dziś dzień 
klub działa jako Grudziądzki Klub Sportowy Olimpia. 


.. Przedwojennych działaczy Olimpii - społeczników i patriotów 
spotkały represje ze strony hitlerowców, Już na początku okupacji został 
zamordowany prezes Władysław Grobelny. Wkrótce jego los podzielił 
pierwszy prezes dr Julian Gubin - Dzięgielewski. Podczas pierwszej 
publicznej egzekucji 10 polskich zakładników rozstrzelani zostali działacze 
klubowi Edmund Baranowski i Jan Kawczyński. Egzekucja ta odbyła się 
29 pażdziernika 1939 roku w miejscu, które sąsiaduje z obecnymi 
budynkami GKS Olimpia na stadionie Centralnym. 


.. Pierwszym w historii obiektem klubowym był stadion przy 
ul. Parkowej, oddany do użytku jesienią 1925 roku, Posiadał boisko do 
piłki nożnej, tor kolarski i motocyklowy, bieżnię lekkoatletyczną 
i amfiteatralnie usypany wał ziemny z miejscami siedzącymi dla
>>>
POWIWOJ PROTOPLASTĄ GKS OLIMPIA 


145 


publiczności. W 1927 roku obiekt powiększył się o dwa korty tenisowe 
i szatnię dla zawodników. Pieniądze na budowę stadionu pozyskiwano 
m.in. dzięki organizowaniu atrakcyjnych imprez sportowych i festynów. 
Najwięcej widzów ściągnęły mecze piłkarskie z renomowanymi drużynami 
- Pogonią Lwów, Gedanią Gdańsk, Warszawianką i Polonią Warszawa, 
wyścigi kolarskie, motocyklowe oraz pokazy zapaśników i siłaczy. 
Po 1945 roku sportowcy Olimpii nie wrócili już na ul. Parkową, gdyż 
stadion został zniszczony podczas działań wojennych. Klub otrzymał do 
dyspozycji stadion przy ul. Warszawskiej, z którego sportowcy korzystali 
niespełna 30 lat. Rozgrywano tu mecze piłkarskie, zawody motocyklowe, 
natomiast zimą urządzano lodowisko dostępne dla hokeistów i miłośników 
łyżwiarstwa. W 1973 roku stadion został zlikwidowany, a teren między 
ul. Warszawską i ul. Czarnieckiego przeznaczono pod budownictwo 
mieszkaniowe. 
Na początku lat 50. ubiegłego wieku nad Wisłą wybudowano przystań 
wioślarską. Ten dobrze wyposażony obiekt służył wodniakom Olimpii do 
1991 roku. 
W roku złotego jubileuszu sportowcy Olimpii przenieśli się do centrum 
- z ul. Warszawskiej na stadion Centralny, wybudowany przez miasto. 
Obiekt, wraz z zapleczem, był i jest nadal rozbudowywany oraz 
modernizowany. Powstała tu m.in. hala sportowa z boiskami i bieżnią 
tartanową. W ostatnich latach stadion otrzymał solidne ogrodzenie, 
wymieniono nawierzchnię syntetyczną, wybudowano trybuny 
z prawdziwego zdarzenia. Pod trybuną główną urządzono zaplecze 
z szatniami, gabinetami odnowy itp. 


.. Na przestrzeni minionych 85 lat w GKS Olimpia czynnie uprawiało 
sport tysiące zawodników, pracowało kilkuset trenerów i działaczy. 
W klubie funkcjonowało około 20 sekcji, m.in. piłkarska, lekkoatletyczna, 
kolarska, motorowa, koszykówki, bokserska, tenisa ziemnego i stołowego, 
wioślarska, siatkówki, judo, pływacka, gimnastyczna, szachowa, hokeja 
na trawie i na lodzie, brydżowa. Niestety większość z nich już nie istnieje. 
Każda z sekcji miała swoje wzloty i upadki. 
Największym osiągnięciem najstarszej sekcji piłkarskiej było 
w 1964 roku zakwalifikowanie się drużyny juniorów do finałów mistrzostw 
Polski. Tu ślepy los sprawił, że zespół Olimpii, który grał wyśmienicie, nie 
zdobył złotego medalu, a mając taki sam dorobek punktowy jak 
mistrzowska drużyna zajął tylko czwarte miejsce.
>>>
146 


Ryszard Byner 


W obecnym sezonie 2007/2008 drużyna seniorów dobrze 
wystartowała w rozgrywkach mistrzowskich i dzielnie walczy o awans do 
III ligi. Marzą o tym kibice, piłkarze, szkoleniowcy i działacze. 
Trzy lata młodsza jest sekcja lekkoatletyczna, legitymująca się 
największymi sukcesami. Grudziądzanie zdobyli ponad 100 tytułów 
mistrza Polski. Długą listę medalistów otwiera Zofia Staruszkiewicz, 
dwukrotna mistrzyni kraju w biegu na 200 m (1936-37). Pierwszym 
w historii klubu rekordzistą świata był Zygfryd Donarski, który 
w 1958 roku jako junior uzyskał najlepszy na świecie czas w biegu na 
1500 m z przeszkodami. Z kolei pierwszy złoty medal mistrzostw Europy 
zdobył w 1968 roku oszczepnik Andrzej Szajda. Nikt jednak nawet nie 
zbliżył się do osiągnięć długodystansowca i przeszkodowca Bronisława 
Malinowskiego (poświęcamy mu więcej miejsca w dalszej części tego 
artykułu). 
Warto jeszcze dodać, że od lat młody zespół lekkoatletów Olimpii walczy 
jak nie w I, to w II lidze. Od końca lat 40. minionego wieku z sekcją jest 
związany niegdyś zawodnik, a obecnie trener Zbigniew SChubring, 
wychowawca kilku pokoleń zawodników. 
Pięknym dorobkiem legitymują się tenisiści stołowi, skupieni 
w autonomicznej sekcji Olimpia-Unia. Od 10 lat seniorzy występują 
w ekstraklasie i zdobywają medale mistrzostw Polski. Złoty krążek 
drużyna wywalczyła w 2001 roku, ponadto sześciokrotnie sięgała po 
srebro i dwukrotnie po brąz. Na akademickich mistrzostwach świata 
w 1998 roku Marcin Kusiński (Olimpia) wspólnie z Piotrem Skierskim 
zdobył złoty medal w grze deblowej oraz wspólnie z kolegami z drużyny 
srebrny medal. Z kolei mistrzostwo Polski dla Olimpii wywalczył w deblu 
Szymon Malicki mający za partnera Lucjana Błaszczyka. Indywidualnie 
najwyżej zaszedł Marcin Kusiński, który dwa razy wywalczył tytuł 
wicemistrza kraju. Mają się też czym pochwalić juniorzy i młodzieżowcy. 
Co roku podopieczni trenera Józefa Lewandowskiego przywożą po kilka 
medali z indywidualnych i drużynowych mistrzostw Polski - w sumie 
zgromadzili siedem krążków złotych, trzy srebrne i dziewięć brązowych. 
W 2007 roku pingpongiści Olimpii zajęli drugie miejsce w ogólnopolskim 
współzawodnictwie sportowym dzieci i młodzieży. 
W sekcji szachowej ujawnił się talent Henryki Konarkowskiej, mistrzyni 
międzynarodowej, wielokrotnej mistrzyni Polski. Grudziądzanka 
uczestniczyła w turnieju pretendentek do walki o tytuł mistrzyni świata. 
Grudziądz był ongiś silnym ośrodkiem pięściarstwa. Z zawodników
>>>
POWIWOJ PROTOPLASTĄ GKS OLIMPIA 


147 


----- 


'- .. 


.\,,-. "-. 


: , 



 


, ' 
: ,;' 


'.d 


Drużynowy mistrz Polski w tenisie stołowym w 2001 r. - od lewej Wojciech 
Maćkowiak, Łukasz Czerwiński, Grzegorz Adamiak, Zbigniew Mojski, trener 
Józef Lewandowski, Marcin Kusiński, Marek Prądzyński. 
Fot. ze zbiorów ASTS Olimpia-Unia 


Olimpii prym dzierżył Leszek Leiss, 7 -krotny mistrz Polski i wielokrotny 
reprezentant kraju. Jest on jednym z nielicznych bokserów, którzy zdołali 
pokonać osławionego Zbigniewa Pietrzykowskiego. 
Największym osiągnięciem drużyny koszykarzy było dwukrotne 
zdobycie w 1958 i 1959 r. tytułu mistrza Polski juniorów. W zespole tym 
występowali póżniejsi reprezentanci Polski Zbigniew Felski, Ryszard 
Likierski i Andrzej Drews. 
Z zespołu siatkarek wywodzi się wielokrotna reprezentantka kraju 
Krystyna Hajec-Wleciałowa, członkini drużyny, która zdobyła brązowy 
medal mistrzostw Europy. W jej ślady poszła grudziądzanka Dominika 
Smereka-Leśniewicz, aktualna reprezentantka kraju, mistrzyni Europy 
(2003), występująca w drużynie bydgoskiego Pałacu. 
Nie wszyscy zapewne wiedzą, że grudziądzki speedway narodził się 
w ...Olimpii. W latach 1935-37 Jan Witkowski zdobył tytuł motocyklowego 
mistrza Polski. Po wojnie wicemistrzami zostali Władysław Gątkiewicz
>>>
148 


Ryszard Byner 


,
'" 
l::" 


.#. 


... .
 


--".';- .... 




j
..jt
T_
 _ 

'$--.: 


tł- . 
.
 


-..-).\.."""...'"..(.... 
,2. C
y
!-\: 
,
.


 



' 


, . 

,..--' 

 '!
.. 


Najbardziej utytułowany przedwojenny 
zawodnik Olimpii - Jan Witkowski, 
motocyklowy mistrz Polski w latach 1935-37 
Repr. ze zbiorów GKS Olimpia 


i Jan Najdrowski. W 1948 roku grudziądzanie w rozgrywkach drużynowych 
zdobyli brązowy medal i wywalczyli tytuł mistrza Pomorza. Na torze Olimpii 
karierę rozpoczął Jan Malinowski, póżniejszy czołowy żużlowiec Unii 
Leszno i wielokrotny reprezentant Polski. 
Medale mistrzostw Polski zdobywali też pływacy, gimnastycy, 
wioślarze, judocy. W II lidze grali hokeiści na trawie. Brak sztucznego 
lodowiska nie pozwolił kontynuować rywalizacji grudziądzkim hokeistom, 
którzy potrafili sprawić kibicom niejedną miłą niespodziankę. Dobrze 
zapowiadający się wychowanek Olimpii - Jerzy Brzeski (także czołowy 
piłkarz) po przejściu do bydgoskiej Polonii wielokrotnie reprezentował 
barwy narodowe. 


.. Do historii przeszedł porywający bieg Bronisława Malinowskiego 
na 3000 m z przeszkodami podczas Igrzysk Olimpijskich w Moskwie, 
W pamięci kibiców utrwaliła się determinacja, konsekwencja i wielki sukces 
wychowanka GKS Olimpia. Grudziądzanin nie załamał się po tym, jak 
jego największy rywal uzyskał 40 metrową przewagę. Biegnąc swoim 
tempem, na ostatnim łuku dogonił Tanzańczyka Filberta Bayi i z wyraźną 
przewagą jako pierwszy minął linię mety. To zwycięstwo dało Bronkowi 
upragniony złoty medal. Olimpijski triumf był jednocześnie ukoronowaniem 
jego kariery sportowej, nagrodą za wielką pracę i wyrzeczenia. Ta kariera
>>>
POWIWOJ PROTOPLASTĄ GKS OLIMPIA 


149 


to 13 lat treningów i startów, podczas których przebiegł 90 tys. km, to 
sukcesy na bieżniach stadionów całego świata. Był to także powód do 
satysfakcji i dumy dla jego trenera Ryszarda Szczepańskiego. 
Na dorobek Bronisława Malinowskiego, specjalizującego się w jednej 
z najtrudniejszych konkurencji lekkoatletycznych - biegu na 3000 m 
z przeszkodami, trzykrotnego olimpijczyka, składa się poza wspomnianym 
złotem zdobytym w Moskwie, srebrny medal na igrzyskach w Montrealu, 
czwarte miejsce na igrzyskach w Monachium, trzy tytuły mistrza Europy 
(w tym jeden w kategorii juniorów), 10 krotne mistrzostwo Polski, 
wicemistrzostwo świata w biegach przełajowych. Był współrekordzistą 
świata. 20 razy ustanawiał rekord Polski - jego osiągnięcia w biegach na 
3000 m z przeszkodami, 5000 m i na dystansach nieklasycznych do dziś 
nie zostały w Polsce poprawione. Mimo upływu trzech dziesięcioleci! To 
najlepiej świadczy o klasie wychowanka grudziądzkiego klubu, któremu 
pozostał wierny do końca. Zginął tragicznie 27 września 1981 roku 
w wypadku samochodowym na moście w Grudziądzu. 
W dowód zasług dla swojego klubu, miasta i polskiego sportu Bronisław 



..- .
 
 


"fe _". 
_ 
 ,0.:.. 
,.-0 r ".:f 


., "-- 


";. 
 ... 


-" . 
 .-". 


"'"'-,.,.. """Y" 


,. ';.,-',-'"," 


--f;': . o r 


':. 
: r. 
. 


.....,T-. _..'. 


. 


:;:-
 


, ,
 


\ 


-
 c, 


j 



 _.-f _. 


..";':".,;;,.!':- " 

oo 


\ 
\ 


,.--' 
- 


, I 
, ł 
l 


. ..... 


Na podium medaliści Igrzysk Olimpijskich w Moskwie w biegu na 3000 m 
z przeszkodami - od lewej Filbert Bayi, Bronisław Malinowski i Etu Tura 
Fot. ze zbiorów Ryszarda Szczepańskiego
>>>
150 


Ryszard Byner 


Malinowski otrzymał pośmiertnie tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza 
oraz prestiżowe nagrody im. Janusza Kusocińskiego i Fair Play. Jego 
imię noszą grudziądzki stadion Centralny i przyległa ulica oraz most 
kolejowo-drogowy na Wiśle (o czym informuje tablica pamiątkowa 
ufundowana przez p. Zdzisława Osińskiego, właściciela firmy IN EL). Mistrz 
olimpijski z Grudziądza patronuje wielu szkołom w całej Polsce. Pamięci 
Bronka poświęcony jest międzynarodowy bieg uliczny w naszym mieście. 


.. Wiele osób związało się z klubem na długie lata, Najpierw byli 
sportowcami, potem szkoleniowcami i działaczami, a nawet zostawali 
prezesami. Wacław Michalak, tenisista, kierownik sekcji, ostatni przed 
wojną i pierwszy po jej zakończeniu prezes Olimpii otrzymał tytuł 
honorowego prezesa klubu. Wcześniej godność tę nadano Kazimierzowi 
Andrótowi i Władysławowi Grobelnemu. 
Funkcję prezesa sprawowali również byli sportowcy - lekkoatleci 
Robert Malinowski (od 2006 r. prezydent Grudziądza), Witold Kraśniewski 
i Ryszard Szczepański - ostatnio społeczny dyrektor klubu, obchodzący 
60-lecie (!) przynależności do GKS Olimpia. Obecny prezes Jacek 
Bojarowski legitymuje się ponad 20-letnim stażem piłkarskim. 
Swego rodzaju fenomenem był Jerzy Gostomczyk piastujący funkcję 
prezesa klubu przez 36 lat! On również znalazł się w gronie honorowych 
prezesów. 
W klubie żywa jest pamięć o innych nieżyjących już działaczach 
i szkoleniowcach. W sposób szczególny Olimpii zasłużyli się: Tadeusz 
Marchlewski, Stefan Karolewicz, Zdzisław Zając, Kazimierz Zieliński, 
Zygmunt Kowalski, Henryk Rogowski, wychowawca wielu pokoleń 
lekkoatletów Antoni Felski, trenerzy: koszykarzy - Bogdan Stachowiak 
i tenisistów stołowych - Eugeniusz Gronau. 


· · W roku swojego 8S-lecia GKS Olimpia prowadzi 5 sekcji: piłki nożnej 
(IV liga), lekkoatletyczną (II liga), judo, brydża sportowego (II liga) i tenisa 
stołowego (ekstraklasa). Klub liczy około pół tysiąca zawodników, ponad 
50 szkoleniowców i działaczy. Olimpia jest najstarszym i największym 
klubem sportowym w Grudziądzu. 
Aktualnie zarząd GKS Olimpia tworzą: Jacek Bojarowski - prezes, 
Marek Szymkowicz - wiceprezes, Cezary Markuszewski, Edmund 
Jankowski, Zbigniew Szymczyk, Andrzej Froncek i Adam Stenzel - 
członkowie.
>>>
Karola Skowrońska 


REKONSTRUKCJA POMNIKA 
NIEPODLEGŁOŚCI 


o pomniku Żołnierza Polskiego, stojącym na grudziądzkim Rynku, nie 
ma zbyt wielu publikacji. Historia jego powstania jest jednak bardzo 
ciekawa i warto pokusić się o przypomnienie faktów, które towarzyszyły 
jego odbudowie. 
Pomnik został odsłonięty w 1930 roku, w 10. rocznicę powrotu 
Grudziądza do Macierzy. Dziewięć lat póżniej zniszczyli go hitlerowcy. 
Jego odbudowa po wojnie stała się patriotycznym obowiązkiem 
społeczeństwa i władz miasta. 
Wbrew pozorom nie było to takie proste i łatwe. Po latach milczenia, 
dopiero w 1979 roku, podczas Ogólnopolskiego Zjazdu Absolwentów Szkół 
Średnich Grudziądza z lat 1920 - 1939, z inicjatywy Koła Absolwentów 
z Gdańska, zebrani podjęli uchwałę o konieczności odbudowy pomnika 
Żołnierza Polskiego na Rynku w Grudziądzu. Uchwałę skierowano do 
Miejskiej Rady Narodowej, która ją zignorowała. Początek lat 80., 
zakończony stanem wojennym, nie sprzyjał podejmowaniu takich 
inicjatyw. Dopiero w 1982 roku absolwenci zwrócili się tym razem do 
Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury o podjęcie tej inicjatywy i włączenie 
jej do programu pracy. 
GTK odpowiedziało na ten apel pozytywnie i rozpoczęło wszechstronne 
działania związane z wierną rekonstrukcją Pomnika Niepodległości, 
zwanego także Pomnikiem Żołnierza Polskiego. 
Próbowano uzyskać akceptację wielu czynników. Wojewódzki 
Konserwator Zabytków 14 lutego 1983 roku wyraził zgodę na odbudowę 
Pomnika Żołnierza Polskiego, a Wydział Kultury i Sztuki Urzędu 
Wojewódzkiego 21 lutego tego samego roku poparł ideę odbudowy 
Pomnika Niepodległości. W uzasadnieniu napisano, że "brak jest 
zastrzeżeń natury artystycznej, historycznych i lokalizacyjnych". 
Zarząd GTK, uzbrojony w taką dokumentację, postanawił zwrócić się
>>>
152 


Karola Skowrońska 


' 7 r--, 


. -' , 


.' 


,",y
 
. ' , 


, 


.. 


/, -,' 
..-} .,;..;
 I.
'" : 
"' 
"-\,1""/" Ij 


\ 


, 
,,,- 


'. ._......:... 1 


\ . ' 


-"0 


- 


'
 


r 
'._ -r 
, ,i 



 ' 


1 
I I 


, , , 



f' M 


, 
J" . 
j, 
., , 
+, 


.... . 
. 


. -."
 


.- 


:'ii" " 


,;;;'
4.;;.::',
 
_.
:' ..';. ..
 ,i'
,. 
- -.: '. -.. 
,
 ;:,
c- .(!:,.: . 
,,,,;, 
, "
 :....:.. \ ", 
.. 'TJ-, 


Pomnik powstał w toruńskiej 
pracowni rzeźbiarzy Eweliny 
i Henryka Siwickich 
Fot. Janina Gardzielewska 
- ze zbiorów Grudziądzkiego 
Towarzystwa Kultury 


,,, 


do Miejskiej Rady Narodowej z wnioskiem o odbudowę Pomnika 
Niepodległości, zwanego także Pomnikiem Żołnierza Polskiego. 
Podczas sesji Rady 24 lutego 1983 roku umożliwiono Karoli 
Skowrońskiej, prezes GTK, złożenie wniosku o przyjęcie uchwały 
odbudowy pomnika, bez której dalsze prace nie mogły być prowadzone. 
Uchwała została podjęta (nr XXJ93/83) "w sprawie powołania Społecznego 
Komitetu Odbudowy Pomnika Żołnierza". 
O nazwaniu tego pomnika Pomnikiem Niepodległości nie można było 
wtedy nawet marzyć. Powołano Społeczny Komitet, a przewodniczył mu 
ówczesny prezydent Grudziądza Bożesław Tafelski.
>>>
REKONSTRUKCJA POMNIKA NIEPODLEGŁOŚCI 


153 


Dalej już było trudniej. 
Zarząd Polityczny Ludowego Wojska Polskiego w Warszawie, w piśmie 
z 9 czerwca 1983 roku skierowanym do Społecznego Komitetu 
w Grudziądzu zaznaczył: "Warto jednak rozważyć, czy powinna to być 
prosta rekonstrukcja przedwojennego pomnika? Naszym zdaniem powinien 
on również symbolizować wyzwoleńczy czyn żofnierzy Ludowego Wojska 
Polskiego i Armii Radzieckiej, którzy wyzwolili Wasze miasto spod okupacji 
hitlerowskiej... " 
W ślad za tym pismem następuje eskalacja nacisków i wymogów. 
Niemniej 1 września 1984 roku odbywa się na grudziądzkim Rynku 
wielka uroczystość wmurowania aktu erekcyjnego w betonowy cokół 


....,.
 l 
i_;
 . 


\ 
\ 


:. 
t " 
. I ' /' 
 
" 
" - 


, 
 
t ,', '.-' ';- '- ---- 
.. C '. 
.,
 "', · 
...
 
 " 
 


1"-., o 
..... M 
.. 


.... 
': 'I 


" 


,': . 
.:F 


I II 


" 

t 


'I .....1.\:, 
"I"" 
'Ił . I 


, . 


: \, 



 
, i :1 
,,'-:.-;4 A
 l 

' 
i: _ ,- ' 


,. 


.. 
.o 


-o
 .. 


.,. 


:' 
 - 
 '. 
.... .' . 


, '
 


-, - t 

' 
.,:j 


.".---ł, 


- 
..
 --
 
.,,- 

 


."'."__r
.""'"":;:''' 0_11\. 0
0_1 


Montaż pomnika na grudziądzkim Rynku - pracami 
kierował inż. Ludomir Przybylak 
Fot. Bożena Malicka 
- ze zbiorów Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury
>>>
154 


Karola Skowrońska 


--= -'\. 


"Pomnikowa" tablica 


Fot. Gerard Szukay
>>>
REKONSTRUKCJA POMNIKA NIEPODLEGŁOŚCI 


155 


pomnika. 
W tekst aktu erekcyjnego ingerowała działająca wówczas cenzura, stąd 
też w dokumentacji GTK zachowały się aż trzy wersje tego aktu. 
Wydawałoby się, że już nic nie stoi na przeszkodzie, aby pomnik 
powstał. 
Otóż dopiero teraz zaczęły się poważne problemy. 
Batalię przeciwko pomnikowi rozpoczął Pomorski Okręg Wojskowy 
i Zarząd Polityczny LWP w Warszawie. 
Nie ma zgody na żadne, nawet znikome odniesienie się do 
międzywojennego pomnika, zarówno w formie (hallerczyk, sztandar, 
drzewce z orłem w koronie), jak i w datach (23 stycznia 1920) 
i w powrocie do nazwy "niepodległości". 
Rozpoczyna się "bitwa" o pomnik, która trwa dwa lata. 
11 października 1986 roku zdumieni i szczęśliwi mieszkańcy 
Grudziądza uczestniczyli, po 47 latach, w odsłonięciu zrekonstru- 
owanego pomnika symbolizującego i Żołnierza, i Niepodległość, 
i Polskość. 


Jest jeszcze post scriptum: 
Ponieważ uzgodniono (wfadze polityczne WP i Komitet Odbudowy), że 
postać żolnierza będzie wierną rekonstrukcją przedwojennego pomnika, 
a nie byto zgody na sugerowane napisy - wyrażono zgodę tylko na jeden 
napis "Nie zginęla i nigdy nie zginie", 
Wobec tego, jeszcze w 1985 roku, GTK zamówilo wykonanie przez 
twórców rekonstrukcji pomnika, artystów z Torunia, pp. Ewelinę i Henryka 
Siwickich, tablicy informacyjnej. 
Projekt gipsowy tablicy przefeżal w gabinecie prezesa GTK aż do 
1990 roku (orzel mial koronę!). Dopiero 23 stycznia 1990 roku, 
w 70. rocznicę powrotu Grudziądza do Macierzy, odlana z brązu tablica 
informacyjna zosta/a uroczyście wmurowana na grudziądzkim Rynku 
i poświęcona przez bp. Mariana Przykuckiego. 
Takie są ma/o znane, a chyba ciekawe, fakty związane z rekonstrukcją 
najbardziej znanego grudziądzkiego pomnika.
>>>
.. Ił Ił 
, " ;;1 
..... 
40 '.. 
.4. 


" 
 
/, .j 
. ' 
"- '..... ; 
v'\ , 

 
. 
1..- 
 


. -ol 
"'" .. 
. -
 

 
- 
.. 
. 
.A Ił 
o.., 



.j 

i 


, , 
.' 



: ; 


",e 
, : 



 


'" 
I 
I' 
I 
I 


r t ..... 
.( 
, . 
1 
,
 ... 
',.
 ,:' , , 
l", 
... 
.A . 


Krzysztof Cander 
Portret Mikolaja Kopernika, 1972, plótno, tempera 
Fot. Gerard Szukay
>>>
Grzegorz Rygielski 


NAUCZYCIELSKA GRUPA TWÓRCZA 


30-lecie powstania Nauczycielskiej Grupy Twórczej "NaGruT"- 
przypadające w 2005 roku - zbiegło się w czasie z obchodami 1 OO-Iecia 
Związku Nauczycielstwa Polskiego i zbiorową - z tej okazji - wystawą 
zespołu, zorganizowaną w Salonie Wystawowym Klubu Akcent 
w Grudziądzu. 
Jest niemal pewne, że wielu grudziądzkich nauczycieli - w dalszej 
i bliższej nam przeszłości - ucząc przedmiotu zwanego niegdyś rysunkiem, 
póżniej wychowaniem plastycznym, a dziś - sztuką, zajmowało się 
twórczością własną. 
Wydaje się też, że przynajmniej niektórzy z nich, po obowiązkach 
zawodowych, podejmowali działalność artystyczną, tworząc indywidualnie 
w zaciszu domowym dla siebie bądż swoich bliskich. Najprawdopodobniej 
wielu z nich eksponowało swoje prace. Jedni czynili to w gronie rodziny 
lub przyjaciół, inni zaś, jak np.: nauczyciele Pomorskiej Szkoły Sztuk 
Pięknych w Grudziądzu czynili to z rozmachem i na szeroką skalę. 
Zawsze bywało i bywa tak, że wszelkie wystawy zbiorowe mogły 
zaistnieć w wyniku uczestnictwa w nich twórców indywidualnych. Taki 
charakter miały wystawy w czasie działalności artystycznej Wacława B. 
Szczeblewskiego, wystawy zbiorowe w czasach póżniejszych i taki też 
wydźwięk miała duża, ogólnomiejska wystawa twórców środowiska 
grudziądzkiego - wystawa otwarta - zarówno dla profesjonalistów, jak 
i amatorów, a zorganizowana w 1973 roku, w salach Zakładowego Domu 
Kultury "Stomil" przy ul. Wybickiego, przez władze miasta. 
Uczestniczyli w niej takźe grudziądzcy nauczyciele plastycy. Wystąpili 
wprawdzie w rozproszeniu, indywidualnie, zresztą, jak i pozostali 
uczestnicy, niemniej ich udział był znaczący. Eksponowali wówczas swoje
>>>
158 


Grzegorz Rygielski 


prace: Bogdan Brachfogiel, Michał Welc, Czesław Szachnitowski, 
Bogumiła Latowska i Grzegorz Rygielski. 
Nie ma informacji, jak dotąd, aby nauczyciele "zajęć plastycznych" 
grudziądzkich szkół podstawowych czy średnich tworzyli kiedykolwiek 
w przeszłości zorganizowaną grupę lub zespół o jednoznacznych 
tendencjach artystycznych. 
Wystawa w ZDK "Stomil" z udziałem nauczycieli stała się inspiracją 
do powstania takiego zespołu. 
Inicjatorem zorganizowania sekcji plastycznej był ówczesny prezes 
Związku Nauczycielstwa Polskiego w Grudziądzu, były senator Wincenty 
Olszewski. Nowo powstała grupa znalazła się jednocześnie pod 
patronatem ZNP, który wspomagał ją organizacyjnie, a także, co prawda 
w skromnej formie, finansowo. 
Jednak formalnie Nauczycielska Grupa Twórcza "NaGruT" zaistniała 
19 pażdziernika 1975 roku, podczas uroczystego otwarcia Klubu 
Nauczyciela "Kaganek" przy ul. Klasztornej. Otwarcie klubu uświetniła 
pierwsza zbiorowa wystawa plastyczna z udziałem: B. Brachfogla, 
M. Welca, Cz. Szachnitowskiego, B. Latowskiej, G. Rygielskiego, Krystyny 
Rygielskiej i Marii Kamińskiej. Uczestnicy wystawy wystąpili po raz pierwszy 
w ramach sekcji plastycznej jako zorganizowany zespół twórczy. Po raz 
pierwszy zaistnieli też w środowisku nauczycielskim. W latach następnych 
do grupy dołączyli: Zbigniew Pachuiski, Wanda Radż, Klara Stolp, Teresa 
Skrocka i Gabriela Murach-Pyszora. 
Indywidualny udział grudziądzkich nauczycieli w wielu wystawach 
i konkursach miejskich i wojewódzkich datuje się od wczesnych lat 60. 
ubiegłego wieku. Mimo wielu jeszcze okolicznościowych, wspólnych 
wystaw z okazji różnych okrągłych dat, prawdziwe scementowanie zespołu 
nastąpiło w latach 80., a w szczególności po plenerach wojewódzkich 
organizowanych w Krakowie (1986,1988,1990), Limanowej (1987), 
Augustowie (1989), a także bardzo wielu plenerach ogólnopolskich. 
Coroczne spotkania w różnych regionach kraju stwarzały liczne okazje 
do prezentacji swoich prac i jednocześnie - co może jest najważniejsze- 
umożliwiały konfrontację własnego dorobku z innymi twórcami. 
Bezpośredni kontakt z nimi i ogląd zróżnicowanych prac dawał okazję do 
porównań i wymiany poglądów, w wyniku czego pojawiała się u niektórych 
refleksja, a z nią swoisty krytycyzm prowadzący do bardziej obiektywnych 
ocen i osądów, szerszego widzenia, pełniejszej i swobodniejszej
>>>
NAUCZYCIELSKA GRUPA TWÓRCZA 


159 


interpretacji rzeczywistości. Dochodziło też do wyzwalania tolerancji dla 
inności, dostrzegania określonych wartości nie tylko w pracach własnych, 
ale też innych. 
Prowadziło to do rozwoju i wzbogacenia własnych doświadczeń 
warsztatowych. Owocem owych doświadczeń i rozwoju były nagrody 
i wyróżnienia zdobywane w konkursach wojewódzkich i ogólnopolskich. 
Szczególnie znacząca jest aktywność zespołu w najważniejszej imprezie 
artystycznej nauczycieli. a mianowicie - udział w Ogólnopolskim Biennale 
Twórczości Plastycznej Nauczycieli w Lublinie. Każde Biennale - jak do 
tej pory - przynosiło członkom grupy nagrody i wyróżnienia. 
Tak jak w 1975 roku "NaGruT" zaistniała w środowisku nauczycielskim, 
tak 18 pażdziernika 1991 roku nauczyciele plastycy zaistnieli w środowisku 
miejskim. Stało się to za sprawą przychylności dyrekcji Muzeum 
w Grudziądzu. dzięki której doszło do zorganizowania pierwszej zbiorowej 
wystawy nauczycieli jako grupy twórczej. 
W uroczystym wernisażu w zabytkowych wnętrzach nadwiślańskich 
spichrzy uczestniczyło ponad 100 gości. W podziękowaniu pisemnym 
skierowanym do wszystkich uczestników wystawy. a nadesłanym po jej 


" 


(' 
ł
' ,,-' / .. 


a 


, 



'r 
'I 


.... 


. ' . 
. 


- 


. 
"- j ... 


, 
 


. "''''-\
 
'
 


.. 


L .. 


- 


",,- ""
 


"'. " 
"- :t;'
 


\ 


l 


..- 't 
\o 


Czlonkowie "NaGruT" uczestniczą wystawach prac grudziądzkich twórców 
w Klubie Akcent Fot. Gerard Szukay
>>>
160 


Grzegorz Rygielski 


zakończeniu przez dyrekcję Muzeum, znalazła się informacja o wyjątkowo 
dużym zainteresowaniu społeczności grudziądzkiej nauczycielską 
wystawą. Świadczą o tym nie tylko liczne wpisy do księgi pamiątkowej, 
ale także frekwencja - wystawę zwiedziło 1845 osób. Kolejne zbiorowe 
wystawy członków "NaGruT" odbywały się w cyklach pięcioletnich, i tak 
w 1995 i 2000 roku - w Muzeum, a w 2005 roku - w Klubie Akcent. Zawsze 
odbierane były z uznaniem i cieszyły się dużym zainteresowaniem 
zwiedzających. W 2010 roku planowana jest kolejna wystawa. 
Oprócz działalności wystawienniczej, zbiorowej i indywidualnej, 
członkowie zespołu prowadzą w dalszym ciągu działalność dydaktyczną, 
a także charytatywną. W ubiegłych latach, co roku, przekazywano 
nieodpłatnie prace na aukcje sztuki współczesnej organizowane przez 
Muzeum na rzecz Fundacji Pomocy Samotnym Matkom. Przekazano 
również wiele prac na rzecz grudziądzkiej Caritas. 
Twórczość grudziądzkich nauczycieli mieści się w szeroko pojętym 
realizmie, od impresjonistyczno - fowistycznego ujmowania rzeczy- 
wistości, po kubistyczno - ekspresyjne rozwiązania formalne. W nowszych 
pracach pojawiają się pierwiastki surrealistyczno - abstrakcyjne. 
Aktualnie zespół stanowią: 


Maria Kamińska 
Urodzona 4 lipca 1941 r. w Grudziądzu. Absolwentka Wydziału Sztuk 
Pięknych UMK w Toruniu. Emerytowana nauczycielka plastyki. Uczyła 
w Zespole Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych w Grudziądzu. Należy 
do Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Plastycznej. Uprawia malarstwo 
sztalugowe. Z powodzeniem stosuje też technikę akwarelową i pastelową. 


Bogumiła Latowska 
Urodzona 20 lipca 1938 r. w Dudyniu k. Tarnopola. Absolwentka Wydziału 
Sztuk Pięknych UMK w Toruniu. Emerytowana nauczycielka plastyki. 
Uczyła w Szkole Podstawowej nr 3, IV Liceum Ogólnokształcącym i Zespole 
Szkół Medycznych w Grudziądzu. Jest członkiem Polskiego 
Stowarzyszenia Edukacji Plastycznej. Uprawia malarstwo sztalugowe. 


Zbigniew Roman Pachu/ski 
Urodzony 26 grudnia 1956 r. w Grudziądzu. Absolwent Państwowego 
Liceum Sztuk Pięknych w Bydgoszczy i Wydziału Sztuk Pięknych UMK 
w Toruniu. Nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej nr 21 i Gimnazjum
>>>
NAUCZYCIELSKA GRUPA TWÓRCZA 


161 


-=--"' 


::
;: l ; ;- 
 '\ \,
 ; ': ' 
£:; 
;"" 
:-
 ,,\ \ "h ,

"" 
."1-!
 _ \ ;-L' 



, 
 



.. 
, '
,": 
 


... ' 


, 

\:t:.:..;
 
ł 

.
_

. I 
....-,...... 
, .. -:'''' V\ 
".
. , 
. ""'
' 
",.,::,'
 " 


.........,...- 


.' 



:- 1 


. 


" 


. 

: .
';Y: 


ol 
, 


.......' 


..: "r ." 


--.: 
.... 
't .
 
'''f :: 
", ",i'j '. 


0. ' i 
t ,,'
 
.-."--_00,- ". 
" 


-_!"',; 


'"lo ......:".-i
.."" o 


, , 


 - -
 
;łi 
... 


, " 
.,;.-....! 
',',.;...,,:.'...,J. 1 ' '
""" .- 
"r. o J ,'" o 
o ,-o 


» 


\' ',- 
:-' 
. 11 ł
',:'-' , 
, : 

 .'
 '
: .:,1-.', .' 
.' . o ..
.l 
..;f.. . 
. ' ': ," ,-' " : '...., 
. '
t ',' 

" 
 \ .,"/ 


, -." 
I .- 
'\. 


...... 


\,- 



.---
 


\ 


..;. 
.;. .... 


Nauczycielska Grupa Twórcza w komplecie - od lewej Teresa Skrocka, Zbigniew 
R. PachuIski, Gabriela Murach-Pyszora, Maria Kamińska, Grzegorz H. Rygielski, 
Krystyna Rygielska, Klara Stolp, Bogumila Latowska 


Fot, Gerard Szukay 


nr 5 W Grudziądzu. Jest członkiem Polskiego Stowarzyszenia Edukacji 
Plastycznej, w którym pełni funkcję prezesa delegatury grudziądzkiej. 
Uprawia malarstwo sztalugowe, rysunek, plakat, projekty reklamowe, 


Gabriela Murach-Pyszora 
Urodzona 17 maja 1958 r. w Grudziądzu. Absolwentka Wydziału Sztuk 
Pięknych UMK w Toruniu. Nauczycielka plastyki w Szkole Podstawowej 
nr 17, Zespole Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych, Ognisku Pracy 
Pozaszkolnej i II Liceum Ogólnokształcącym w Grudziądzu. Należy do 
Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Plastycznej. Uprawia malarstwo 
sztalugowe, akwarelę i grafikę. 


Krystyna Rygielska 
Urodzona 22 grudnia 1938 r. w Gdyni. Absolwentka Instytutu Kształcenia 
Nauczycieli (kierunek plastyka) w Warszawie. Emerytowana nauczycielka
>>>
162 


Grzegorz Rygielski 


plastyki. Uczyła w Szkołach Podstawowych nr 9, 16 i 18 w Grudziądzu. 
Należy do Polskiego Stowarzyszenia Edukacji Plastycznej. Uprawia 
malarstwo sztalugowe. 


Grzegorz Henryk Rygielski 
Urodzony 19 stycznia 1936 r. w Boleszynie. Absolwent Wydziału Sztuk 
Pięknych UMK w Toruniu i Studium Podyplomowego Akademii Sztuk 
Pięknych w Warszawie. Były wojewódzki metodyk plastyki. Emerytowany 
nauczyciel plastyki. Uczył w Szkołach Podstawowych w Ostrowitem 
k. Jabłonowa, nr 4, 9, 16 i 12 w Grudziądzu, w II, V i Katolickim Liceum 
Ogólnokształcącym "Primum" w Grudziądzu. Należy do Polskiego 
Stowarzyszenia Edukacji Plastycznej. Uprawia malarstwo sztalugowe, 
rysunek, grafikę, akwarelę, plakat, medalierstwo. 


Teresa Skrocka 
Urodzona 10 kwietnia 1946 r. w Ludwikowie. Absolwentka Wydziału Sztuk 
Pięknych UMK w Toruniu. Emerytowana nauczycielka plastyki. Uczyła 
w Szkołach Podstawowych w Szumiłowie, nr 21 i Ognisku Pracy 
Pozaszkolnej w Grudziądzu. Należy do Polskiego Stowarzyszenia 
Edukacji Plastycznej. Uprawia malarstwo sztalugowe i rysunek. 


Klara Stolp 
Urodzona 27 października 1943 r. w Grudziądzu. Absolwentka Wyższej 
Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Emerytowana nauczycielka plastyki. 
Uczyła w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym nr 2 i III Liceum 
Ogólnokształcącym w Grudziądzu. Należy do Polskiego Stowarzyszenia 
Edukacji Plastycznej i Związku Polskich Artystów Plastyków. Uprawia 
malarstwo sztalugowe i rysunek.
>>>
,.. 


Karola Skowrońska 


, 
RZEZBOM NA RATUNEK 


Przed 30 laty z inicjatywy rzeźbiarki Janiny MIRECKIEJ, grudziądzanki 
mieszkającej i tworzącej w Warszawie, odbyły się w naszym mieście 
dwa międzynarodowe plenery rzeźbiarskie; pierwszy w 1978. a drugi 
w 1980 roku. 
Uczestniczyło w nich każdorazowo po kilkunastu rzeźbiarzy. 
Patronat honorowy sprawował ówczesny wiceprezydent Grudziądza 
Kazimierz Olszewski, a organizatorami byli: Urząd Miejski - Wydział 
Kultury oraz Grudziądzkie Towarzystwo Kultury. 


'';- 


L.'l 
I 


! : 


.\ 


Iw. L 


- -.... '- '.-.
 
r


.,;
,
.


:



 


-Ś
" ", "., 


.(

.' .
, 


",: ".:.
 '., 
[?:. 

 .
. 
.::,0"",' 
" 


. . '\ 


..... "2=.
'-"I;"'
 "'t o 
,,
j
i
,

': '
{"


" 
. 
 
;-=


 
c
: 'J; ;'
,
:., . ' ". "'. 
 
.
 
.. o - - 
,-, ", 
 
i
17

t
", .'-, 
 

,
..' .',' ,';
"";"'
'..1"
' 
',: 'r
' . '-; ',ry;l::..','" -" :,;;.'...,..."ó' 
.. 0- . -" -:. :-- .'\.-
ł-.: - 
 -:'-
.
o 


:' to' .,.' 
""\;--:.. ;......,. - 
- .;"- - 

 " 


,,,,," 

.:-ł- ,:;, 
.:" /i; 
- '!;"oL 


.!. ,'..',.._, 
. " 


-.: l"; 
:)_.oo:.o .i,,
"- 


. 'o,\:--
-:' -.
 -: _.- 


..-.-...- . 
,,' 


,« 


Strzemięcińskie "Ptaki Stomilki" Janiny Mireckiej 


Fot. Gerard Szukay
>>>
164 


Karola Skowrońska 


\ 


.', 


....j.... o, o 


;.- : 


- ....
 . 


.t 


,,
', ., 


- :
,.  
 



 


I 
i 
l 


- "Pieśń Kosmosu" Eweliny 
Michalskiej góruje nad 
Osadą Grud 
Fot. Gerard Szukay 
Idea przewodnia tego przedsięwzięcia to ozdobienie miasta rzeźbami 
i róźnymi formami przestrzennymi. 
Podczas tych plenerów powstało 20 rzeźb, które stanęły w różnych 
punktach miasta, a najwięcej na Strzemięcinie. 
Rzeźby i inne formy przestrzenne wykonano w metalu i drewnie, przy 
czym dużą pomoc materiałową i wykonawczą okazały grudziądzkie 
zakłady pracy. Największa rzeźba 8-ometrowa instalacja "Pieśń 
Kosmosu", autorstwa Eweliny Michalskiej, powstała w "Hydrogeowiercie". 
Prawie wszystkie rzeźby spodobały się grudziądzanom, poza jedną - 
"Bioakceleracją" Leona Gruzda - która postawiona została przed wjazdem 
na osiedle Strzemięcin i od początku wzbudziła kontrowersje, a nawet 
oburzenie Dopatrywano się w figurze zdeformowanego ciała nagiej 
kobiety. Pisano protesty i w końcu trzeba było ją usunąć. Została 


, 


r 


___ .1. 


I 


" 
"o C 0"- 


1,1
>>>
RZEŹBOM NA RATUNEK 


165 


zdemontowana i rozkruszona (była z betonu). 
Po trzydziestu latach z 20 rzeźb ocalało 11, m.in. ,,Ptaki Stomilki" , 
zwanetakźe ,,Pelikanami" (powstały w "Stomilu"), "Homeostaza", zwana 
takźe "Kozą" (Guntera Hanke z Niemiec), wspomniana "Pieśń Kosmosu" 
Eweliny Michalskiej - wszystkie na Strzemięcinie. Ponadto ocalały rzeźby: 
przed Hydro-Vacuum i halą sportową w Mniszku, na skwerze przy 
ul. Sikorskiego, przed Teatrem i dworcem PKP. Pozostałe skradziono, 
zniszczono, zdewastowano. Zniszczeniu uległy wszystkie rzeźby 
z drewna: w Ogrodzie Botanicznym, na ul. Groblowej, na skwerze przy 
POiE, w Rudniku. Skradziono metalową, piękną rzeźbę sprzed Muzeum, 
z al. 23 Stycznia, wielką płaskorzeźbę z brązu z frontonu pawilonu przy 
NOT, uszkodzono i wyłamano elementy zdobne z metalowych rzeźb na 


'-ł" Jt '" 


'
:; :
",.:. :,..;:«:.:.: ' 
''to oc 
, 
, 
,;' . "/ .t
,.
. 
-.;'\- .. .: ..' ...
 " 


ł 


,
'.... 
r.. . 


.. .
., t... . 


.. ....1. (. . 


." 


. "ł. 


"'l' 


" 
...' 


.-'&;"' 


 


, 
..t 


.. i. 


I ' 
, :. . ,.' 
 


"Kosmodrom" przy ulicy 
Sikorskiego jest dziełem 
grudziądzkiego rzeźbiarza 
Henryka Rasmusa 
Fot. Gerard Szukay 


'.
. 
. . 
.. .. 
. 1 'l.. 
. ....:
;
- : u -- ł' . , . '... . : . 
" :![... ,; , , ,I . , 

:
:
';,

:c
. ,
."; .


r.
".:i
::"
::
 5:,
:
:,
;
>>>
.... 


166 


Karola Skowrońska 


Strzemięcinie oraz przy dworcu PKP, okaleczono rzeźby przy Hydro- 
Vacuum w Mniszku i na skwerze przy ul. Sikorskiego. 
W latach 80. Grudziądzkie Towarzystwo Kultury doprowadziło do 
odnowienia kilku rzeźb, w tym Fryderyka Chopina przy Teatrze (wykaz 
rzeźb został zamieszczony w "Kalendarzu Grudziądzkim 2000", s. 115). 
Rzeźby, które ocalały nie są od lat odnawiane - zakłady pracy, 
przedsiębiorstwa, które przejęły opiekę nad nimi i zobowiązały się do 
stałej konserwacji - już od wielu lat nie istnieją. 
W 2001 roku Grudziądzkie Towarzystwo Kultury sporządziło 
dokumentację fotograficzną ocalałych rzeźb. Niestety, ich konserwacja 
to spory wydatek. 
Może znajdą się sponsorzy i ocalałe przed wandalami rzeźby powrócą 
do świetności? 


. " 


..., 


, " 
':'1 .. 


, . 
-.;;::- - ---o 


:, 


:ł o ' :."
 


'_0" ,,1" \,' ',J 
\.. 
I 


'__ J..0 .- 


o .." 
_ _
. 


_T"-.... ''', 


;0 
 
 - 


, ... 


,'
 
.', J ,..; ': 
 ' 
,
'
"i ,;",1':' ,.,... ".!, ..' 

:"'r to" . 
...... -1: ... -- 

 
 _ Ji
 " 
 .....".:
 .' , : , : ,, : -
 _ .- o ot o ;. ..", 
'-'t- '.. .
!- ,',- ,. _'.., '


=: 
}
:
 
 :...: y' '
":"
' .,...
' . ,;-.
. ;,'; 
:
?; 
'"". ";- 
... '
;.J"":' ...:-.. ..... 00 
-... ..........

.. - .. . 
- ,,,,..;..
..;: -- -, .. (.
. ... - li
___.o':"o -.... 
. .-, 
,
,..:, -(1 . ;.,:

" 
 ...,c " :

!
 "
 
 ?\', ,: 


-- ---' ..... 


- 
0_. ,,_ 


-, 


Rzeźba "Drzewo miedziane" 
Hanny Brzuszkiewicz 
w Mniszku 
Fot. Gerard Szukay
>>>
Tadeusz Rauchfleisz 


PRZYGODA Z "KALINKĄ" 


Od 30 lat grupa entuzjastów propaguje w Grudziądzu turystykę 
kolarską. Turyści kolarze organizują wycieczki, rajdy, zloty, które służą 
nie tylko rekreacji, ale również poznawaniu najciekawszych zakątków 
regionu i kraju, uczestniczą także w imprezach rowerowych za granicą. 
Klub Turystyki Kolarskiej PTTK "Kalinka" przy Spółdzielni 
Mieszkaniowej powstał 9 stycznia 1978 roku z inicjatywy grupy turystów 
kolarzy, członków Oddziałowej Komisji Turystyki Kolarskiej PTTK. Na 
zebraniu założycielskim obecnych było 18 osób (nie licząc dzieci, które 
potem zostały członkami klubu).W zebraniu uczestniczyli też: Janina 
Karow - sekretarz Zarządu Oddziału PTTK w Grudziądzu, Henryk 
Mechliński i Kazimierz Jaworski - przewodniczący i sekretarz Oddziałowej 
Komisji Turystyki Kolarskiej. Na spotkaniu wybrano pierwszy zarząd klubu. 
Nazwę "Kalinka" klub przyjął w kwietniu 1978 roku. 
Już w pierwszym roku istnienia klub związał się ze Spółdzielnią 
Mieszkaniową w Grudziądzu i odtąd swoją ofertą wzbogaca działalność 
społeczno - wychowawczą SM. 
Podstawową formą działalności w pierwszych latach istnienia były 
krótkie, jednodniowe wycieczki w okolice Grudziądza, a w sezonie letnim 
2-3 dniowe obozy w Borach Tucholskich. 
Od 1979 roku klub organizował 2-3 tygodniowe rowerowe obozy 
wędrowne po całej Polsce. Punktami docelowymi pierwszego takiego 
obozu były Kraków i Zakopane. Przez 15 lat, do 1994 roku, obozy objęły 
prawie całą Polskę. 
Już po kilku latach działalności klub stał się jedną znajaktywniejszych 
organizacji turystycznych w województwie toruńskim, nagradzany był 
licznymi pucharami i nagrodami. W 1985 roku Zarząd Oddziału PTTK 
w Grudziądzu nadał klubowi odznakę "Zasłużony dla Oddziału PTTK 
w Grudziądzu", a w 1998 roku Zarząd Główny PTTK nadał Złotą Honorową
>>>
168 


Tadeusz Rauchfleisz 


Odznakę PTTK. 
Ważną formą działalności był, prowadzony przez kilka lat, ogólnopolski, 
3-stopniowy konkurs "Wycieczki niedzielne z Kalinką". Promował on 
głównie Grudziądz i okolice. 
W minionych trzydziestu latach klub wyszkolił liczną grupę 
organizatorów i przodowników turystyki kolarskiej, późniejszych działaczy 
róźnych ogniw PTTK. Działacze klubu byli członkami Zarządu 
Wojewódzkiego PTTK w Toruniu, Zarządu Oddziału PTTK w Grudziądzu, 
Wojewódzkiej Komisji Turystyki Kolarskiej. Kilka lat klub spełniał rolę 
Oddziałowej Komisji Turystyki Kolarskiej w Grudziądzu. Są wśród 
członków klubu przodownicy turystyki pieszej, instruktorzy krajoznawstwa 
regionu i Polski. 
Stałymi imprezami kolarskimi, organizowanymi co roku są: Kolarski 
Rajd Noworoczny - w pierwszą niedzielę stycznia, Kolarski Rajd 
Księżycowy - w ostatnią niedzielę marca, Kolarski Rajd Prima Aprilis - 
w pierwszą niedzielę kwietnia, Kolarski Rajd Martyrologii Polskiej - 



, ' 



'Ił:" .,.' 
-. , '$-'-'" 


" 
. .:':.. 

, £j;
.
'\i' ';aj .1. 
, ...0 '. 



 

:
- 


,;
, . :', .....
: . '

 


'
 


o . t . 
I 


, 
.. 


),. o..:. 


", 


1). 


,;: .- 


.
 ol 
-'- ' 


,., 


.. -t..; 
,_ot . .- 
 
'1 .o .. 
C- (; 
U 


'" 


li 



 



 


t 


- ,. , 


.. 



. , 


Miłośnicy turystyki kolarskiej z klubu "Kalinka" 


Fot. ze zbiorów autora
>>>
PRZYGODA Z "KALINKĄ" 


169 


w ostatnią niedzielę kwietnia, obóz letni w Osiu - w połowie sierpnia, 
Kolarski Rajd Pamięci Września 1939 r. - w pierwszą niedzielę września, 
zlot "Jesień Kolarska" - w połowie pażdziernika i "Mikołajki Kolarskie" 
- w pierwszych dniach grudnia. 
W ówczesnym województwie toruńskim klub organizował co dwa lata, 
na zmianę z działaczami z Torunia - Wojewódzki Zlot Przodowników 
Turystyki Kolarskiej PTTK. Obecnie członkowie klubu biorą udział w Zlocie 
Aktywu Kolarskiego Województwa Pomorskiego i Kujawsko Pomorskiego, 
a w 2007 roku byli jego organizatorem. Zlot ten zgromadził w Grudziądzu 
działaczy z województw kujawsko-pomorskiego, lubuskiego, mazowiec- 
kiego, pomorskiego, zachodnio-pomorskiego. 
Jednakże naj popularniejszą formą działalności są wycieczki 
organizowane w soboty lub niedziele, w najbliższe okolice, połączone 
z krajoznawstwem. 
Ważnym epizodem w działalności klubu był udział w między- 
narodowych zlotach rowerowych, m.in. w Belgii, Danii, Holandii, Szwajcarii 
i Francji. W roku jubileuszowym planowany jest wyjazd do Portugalii. 
Klub liczy ponad 50 osób, w tym połowę stanowią członkowie PTTK, 
główni organizatorzy imprez turystycznych. Na wycieczkach sobotnio- 
niedzielnych zjawia się coraz więcej młodzieży, co pozwala mieć nadzieję 
na doczekanie kolejnych rocznic działalności klubu.
>>>
Wasyl Leonienko (Ukraina) - linoryt
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KAR1Y 


Klemens Baumgart 
Krzysztof Cander 
Władysław Janiszewski 
Zdzisław Peszkowski
>>>
172 


KS,PRAŁAT 
KLEMENS BAUMGART 
(1917 - 2007) 


" 


'\ 



, 


'-' 


, 
:ł- 


.' 
,. 


;
.. 


.£ 


:? 

..a? 


6- 

 
::s 
N 
UJ 
"O 
"- 
ej 
"- 

 
D 


.,- 


;- 
, 



 


.1 
,'I' J: 
. J. 
.,::'. 
: 
.' . 
...,/:
 



, 
.., 
", 


'. 
'. 
" 



 


"... Zostawiteś wśród nas swoje dfugie życie związane z historią 
Grudziądza... My chcemy o tym świadczyć, takiego Cię pamiętamy i chcemy 
mówić o Tobie jako o legendzie tego miasta..." - są to słowa z homilii 
Jego Ekscelencji biskupa Józefa Szamockiego wygłoszonej w czasie mszy 
św. pogrzebowej ks. prałata Klemensa Baumgarta, wieloletniego 
proboszcza parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Grudziądzu. 
Ks. prałat Klemens Baumgart urodził się 1 sierpnia 1917 r. w Wudzynku 
(powiat bydgoski). Był czwartym kapłanem spośród dziewięciorga dzieci 
Alojzego i Walerii. Maturę zdał w gimnazjum chełmińskim w 1936 r. 
W pażdzierniku tegoż roku rozpoczął studia w Wyższym Seminarium 
Duchownym w Pelplinie. II wojna światowa wstrząsnęła życiem młodego 
i wrażliwego kleryka, którego z całą rodziną aresztowano i osadzono 
w obozie pracy. Od 1941 r. do końca wojny przebywał w obozie pracy 
w Gdańsku. Wojna zabrała mu brata kapłana, ale nie zniszczyła zasad 
etycznych wyniesionych z domu rodzinnego. Ponadto umocniła go 
w powołaniu do kapłaństwa. Po ciężkich doświadczeniach obozowych,
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


173 


w październiku 1945 r. wrócił do Pelplina, by kontynuować naukę na 
IV roku studiów w Wyższym Seminarium Duchownym. Spośród 
34 kolegów seminarzystów, którzy w 1939 r. zaliczyli III rok studiów, do 
seminarium wróciło tylko sześciu. Święcenia kapłańskie otrzymał z rąk 
bpa Kazimierza Józefa Kowalskiego 25 maja 1947 r. Mszę św. prymicyjną 
odprawił w rodzinnej parafii w kościele św. Barbary w Wudzynie. Była to 
prymicja czwartego syna państwa Baumgartów. 
Swoje posłannictwo kapłańskie rozpoczął w kościele św. Mikołaja 
w Grudziądzu. Później związany był z parafiami w Rytlu, Nowem, 
Kościerzynie, Gdyni, Żukowie, a od 1970 r. z parafią Podwyźszenia Krzyża 
Świętego w Grudziądzu. 
Nowy administrator od pierwszych dni budził sympatię wiernych, jako 
kapłan otwarty na wszelkie ludzkie problemy zawsze szukał dróg 
kompromisu. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku z woli biskupa 
pełnił obowiązki dziekana dekanatu Grudziądz. Z wielką gorliwością 
rozwijał życie religijne. Poprawił warunki mieszkaniowe księży wikariuszy 
poprzez dobudowanie piętra do budynku plebani. W trudnych latach stanu 
wojennego wspierał rodziny internowanych. W tym też okresie prowadził 
działalność charytatywną, rozdzielając potrzebującym źywność i lekarstwa 
otrzymywane z zagranicy, głównie z Holandii. 
Ks. prałat Klemens Baumgart w Grudziądzu pozostawił trwały ślad - 
to z jego inicjatywy miasto otrzymało największą świątynię w minionym 
stuleciu. Kościół przy ul. Bydgoskiej, wybudowany w latach 1979-1985, 
jest jednocześnie pomnikiem pontyfikatu papieża Polaka, Jana Pawła II. 
Praca duszpasterska proboszcza Klemensa Baumgarta zaowocowała 
około piętnastoma powołaniami kapłańskimi. Z księży formowanych przez 
grudziądzkiego prałata kilku poszło w jego ślady i zostało budowniczymi 
kościołów w diecezji toruńskiej. 
Za pełne poświęcenia posługiwanie kapłańskie, w szczególności 
w trudnym okresie historycznym dla Kościoła w Polsce, został w 1994 r. 
uhonorowany przez Ojca Świętego, Jana Pawła II, godnością Kapelana 
Jego Świątobliwości. 
W 1997 r. ksiądz prałat Klemens Baumgart przeszedł na zasłużoną 
emeryturę i na miarę swoich sił wypełniał obowiązki kapłańskie. Ostatnie 
lata walczył z chorobą, pogodnie znosząc cierpienie. 
Odszedł do Domu Pana 19 stycznia 2007 r. Pogrzeb odbył się 
23 stycznia 2007 r. Zgodnie z prawem kanonicznym ks. prałat Klemens 
Baumgart jako budowniczy kościoła został pochowany przy świątyni, 
której oddał swoje serce i kapłaństwo. 
Uroczystą mszę św. pogrzebową celebrowało około stu kapłanów 
z diecezji toruńskiej, pelplińskiej i gdańskiej. Wraz z kilkoma tysiącami 


l
>>>
174 


mieszkańców Grudziądza przybyły delegacje organizacji samorządowych 
i stowarzyszeń katolickich. W pożegnalnych mowach wszyscy podkreślali 
pracowitość, skromność, życzliwość księdza prałata i to, że był 
konsekwentny wobec kapłańskiej zasady, którą sobie wyznaczył: 
"... z ludu mnie wzięto i dla ludu jestem... ". 
Na płycie nagrobnej umieszczono sentencję, którą ks. Klemens 
Baumgart napisał na obrazku pamiątkowym swojego złotego jubileuszu 
kapłaństwa: "AVE CRUX - SPES MEA" (Witaj Krzyżu, nadziejo moja). Ta 
wymowna dewiza towarzyszyła przez całe kapłańskie życie wieloletniemu 
proboszczowi i budowniczemu kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego 
w Grudziądzu. 


Helena Rykaczewska
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


KRZYSZTOF CANDER 
(1936 - 2006) 


. 


'1\ 
" ,', J
' 
. 
, 


'lo'" - 


Krzysztof Cander urodził się 5 lutego 1936 r. w Ostrowie Wielko- 
polskim, jako syn Aleksandra i Heleny z domu Grzęda. W 1939 r. przeniósł 
się wraz z rodzicami do Wąbrzeżna, gdzie przebywał również w czasie 
okupacji. Po wojnie, po krótkim pobycie w Kaliszu, zamieszkał w Poznaniu. 
Tam w latach 1951-1956 uczęszczał do Państwowego Liceum Sztuk 
Plastycznych. Bezpośrednio po maturze zdał egzamin do Państwowej 
Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku, gdzie studiował na 
Wydziale Malarstwa najpierw pod kierunkiem prof. Kazimierza 
Śramkiewicza, a następnie prof. Stanisława Borysowskiego. Dyplom 
z wyróżnieniem w zakresie malarstwa ściennego uzyskał w 1963 r. 
Po studiach osiedlił się w Grudziądzu. Od 1965 do 1978 r. mieszkał przy 
ul. Kosynierów Gdyńskich 40, gdzie posiadał również pracownię. Podjął 
pracę, początkowo na stanowisku plastyka w Dekoratorni MHD, pracował 
też jako nauczyciel rysunku w Technikum Odzieżowym. Od 16 stycznia 


175 



 
ej 
.;::: 
E. 

 
Ci5 
"Cj 
s:: 
ej 
s:: 
-6' 
.... 

 

 


c5
>>>
176 


1967 L do 31 marca 1968 był zatrudniony w charakterze asystenta 
w grudziądzkim Muzeum. Zajmował się głównie aranżacją plastyczną 
ekspozycji muzealnych, opracowaniem graficznym katalogów wystaw, 
zaproszeń i innych okazjonalnych wydawnictw. Zaprojektował też winiety 
do Informatora Muzeum oraz logo instytucji. W latach 1968 - 1974 
pracował w Grudziądzkich Zakładach Gastronomicznych, gdzie trudnił 
się grafiką użytkową i projektowaniem wnętrz. Na przypomnienie 
zasługują jego realizacje, już dziś niestety nieistniejące: sgraffito w kawiarni 
"Astoria", wnętrze i wyposażenie restauracji "Kaszubskiej" (obecnie 
"Pomorzanka"), wnętrze, wyposażenie oraz dwa freski - w tym jeden 
w formie fryzu o tematyce kopernikańskiej - w Klubie Międzynarodowej 
Prasy i Książki, który mieścił się przy Rynku Głównym. Nie przetrwały też 
inne prace wykonane przez artystę w latach 60. i 70. XX wieku, m.in. 
fontanna usytuowana przy al. 23. Stycznia, obok gmachu dzisiejszego 
Starostwa Powiatowego i fryz nad sceną w grudziądzkim teatrze. 
Zachowały się natomiast niektóre jego realizacje w grudziądzkich 
obiektach sakralnych - mozaika stanowiąca tło ołtarza głównego 
w prezbiterium kościoła pod wezwaniem Świętego Ducha i witrażowe 
okna w kościele pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. 
Z okresem pobytu artysty w Grudziądzu związana jest jeszcze jedna jego 
praca, a mianowicie Portret Mikołaja Kopernika (o wym.170 x 90 cm) 
wykonany w 1972 L W technice tempery dla miejscowego Planetarium 
i Obserwatorium Astronomicznego. 
W latach 1974 -1981 artysta zajmował się wyłącznie pracą twórczą. 
Jego obrazy, wystawiane w Warszawskiej Galerii Sztuki Współczesnej 
"Desa", znajdowały licznych nabywców. 
Krzysztof Cander w 1978 r. zmienił miejsce zamieszkania, 
przeprowadził się z Grudziądza do Bydgoszczy. 1 grudnia 1981 L podjął 
pracę na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu na etacie wykładowcy, 
a po roku starszego wykładowcy. Prowadził zajęcia z malarstwa i rysunku 
dla studentów drugiego roku. W 1985 L, po uzyskaniu tytułu docenta 
w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku, 
powierzono mu zorganizowanie, opracowanie programu nauczania 
i objęcie kierownictwa Zakładu Rysunku na Wydziale Sztuk Pięknych 
UMK. W 1990 r. artysta otrzymał nominację na stanowisko profesora 
nadzwyczajnego, a w 1998 L tytuł naukowy profesora sztuk plastycznych. 
Krzysztof Cander od 1965 L należał do Związku Polskich Artystów 
Plastyków. W latach 70. pełnił funkcje w centralnych władzach związku-
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


177 


przez dwie kadencje był członkiem Rady Artystycznej Sekcji Malarstwa 
Zarządu Głównego ZPAP. W 1989 L został mianowany przez ministra 
kultury i sztuki rzeczoznawcą w zakresie malarstwa. Odbył kilka podróży 
artystycznych do Drezna, Berlina, Moskwy, Petersburga, Bukaresztu 
i Budapesztu. Brał udział w plenerach zarówno w kraju, jak i poza 
granicami. 
Krzysztof Cander od 1963 r. aktywnie uczestniczył w życiu 
artystycznym. Prezentował obrazy i rysunki na ponad 20 wystawach 
indywidualnych, m.in. w Grudziądzu, Warszawie, Toruniu, Bydgoszczy, 
Fromborku i Gdańsku, a także za granicą w Schwerinie, Berlinie 
i Salgotarian na Węgrzech. Brał udział w wielu wystawach ogólnopolskich 
i środowiskowych. Jego dzieła reprezentowały sztukę polską na 
wystawach międzynarodowych i zagranicznych organizowanych 
w Niemczech, Francji, Szwecji, Litwie, Danii, Czechach i na Węgrzech. 
Za prace prezentowane na wystawach otrzymał wiele nagród i wyróżnień, 
m.in.: I nagrodę w konkursie "Człowiek i Krajobraz Ziemi Bydgoskiej"- 
1965 r.; nagrody na III, IV i X Festiwalu Polskiego Malarstwa 
Współczesnego w Szczecinie - 1966, 1968, 1980; nagrodę na 
Ogólnopolskiej Wystawie Młodych w Sopocie - 1968; Złoty Medal 
i I nagrodę Ministra Kultury i Sztuki na X Bielskiej Jesieni - 1972; nagrodę 
wojewódzką Prezydium WRN w Bydgoszczy II stopnia za działalność 
w dziedzinie malarstwa -1973; nagrodę Wojewody Śląskiego na wystawie 
ogólnopolskiej "Plenery Śląskie" -1975; nagrodę rektora UMK w Toruniu 
I stopnia za działalność artystyczną - 1981. Krzysztof Cander został też 
uhonorowany Odznaką "Zasłużony Działacz Kultury" w 1975 L, Medalem 
Komisji Edukacji Narodowej w 2000 L oraz odznaczony Złotym Krzyżem 
Zasługi w 1986 L i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski 
w 2005 L 
Jego prace znajdują się w zbiorach muzeów: w Krakowie, Toruniu, 
Bydgoszczy, Chorzowie, Grudziądzu, Włocławku, Fromborku, 
Budapeszcie i Salgotarian {Węgry} oraz w kolekcjach prywatnych w Polsce 
- Warszawie, Toruniu, Grudziądzu, a także poza granicami kraju - 
w Wiedniu, Paryżu, Sztokholmie, Oldenburgu, San Diego, Cincinnati, 
Tunisie i Bukareszcie. 
Krzysztof Cander zmarł 16 sierpnia 2006 L w Bydgoszczy i został 
pochowany na cmentarzu parafii św. Józefa przy ul. Toruńskiej. 


Jadwiga Drozdowska
>>>
...... 


178 


WŁADYSŁAW JANISZEWSKI 
(1920-2007) 


} : 


" 



--:...-=--:- :-7
_";:;"". 


. .... . -.
 I t. 



 
u 
:.o 
N 
... 
:\) 
'11 

 

 
C$ 
Ci; 
'j2 
C$ 
UJ 

 


10 sierpnia 2007 roku zmarł w Piasecznie mjr Władysław Janiszewski, 
wielki patriota, kawalerzysta II RP, człowiek bardzo skromny, który nigdy 
nie zabiegał o żadne zaszczyty i honory. 
Urodził się 27 lutego 1920 roku w Grójcu. Absolwent Szkoły 
Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, rocznik 1938 - 1939, 
uczestnik kampanii wrześniowej 1939 roku, bohaterski żołnierz Armii 
Krajowej - oficer kontrwywiadu we Lwowie. Po wojnie wiele lat pracował 
w handlu zagranicznym, był attache handlowym w Budapeszcie. Czynnym 
zawodowo pozostawał do końca swojego życia. Odznaczony był m. in. 
Medalem Zwycięstwa i Wolności oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu 
Odrodzenia Polski. 
Major Janiszewski należał do inicjatorów i założycieli - fundatorów 
w 1991 roku Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej w Grudziądzu. 
Uczestniczył we wszystkich osiemnastu zjazdach kawalerzystów II RP, 
które odbywają się w naszym mieście od 1989 roku. 
Niestrudzenie zabiegał o środki finansowe dla fundacji, pomagał
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


179 


gromadzić - sam także pozyskiwał - zbiory muzealne do utworzonych 
w 1992 roku, w grudziądzkim Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi, Sal 
Tradycji Jazdy Polskiej. Przekazywał także cenne archiwalia i zbiory 
biblioteczne o tematyce kawaleryjskiej do Biblioteki Miejskiej im. Wiktora 
Kulerskiego. 
W Jego warszawskim mieszkaniu przez wiele lat odbywały się 
posiedzenia stołecznych członków Rady Fundacji, zapadały ważne 
decyzje, powstawały plany działania Fundacji i propozycje programów 
kolejnych zjazdów kawalerzystów w Grudziądzu. Wraz z małżonką Ireną 
ujmowali swoją serdecznością i gościnnością. 
Podczas dorocznych sierpniowych wizyt w naszym mieście dziękował 
grudziądzanom za podjęcie trudu przywrócenia miastu tradycji 
kawaleryjskich, zainicjowania i kultywowania tych chlubnych tradycji, za 
życzliwość i serdeczne przyjmowanie każdego roku przybywających 
z całego świata weteranów kawalerii polskiej, którzy tak jak On ukochali 
kawalerię i Grudziądz, jej stolicę. 
Odszedł, ale pozostawił nam przesłanie, abyśmy nie zaniechali tego 
dzieła. 
Zapełniają się u Stwórcy pułki szwoleżerów, ułanów i strzelców 
konnych, rycerzy XX wieku. Dołączył do swoich kolegów nasz Major. 
Karola Skowrońska
>>>
180 


KS. PRAŁAT 
ZDZISŁAW JASTRZĘBIEC PESZKOWSKI 
(1918 - 2007) 


(. '\. . 
!
"{ 


" '" 



I 


" 
'\ 
l. 


'. 
, ,,- 



 

 
..s 

 
t'I 
CI) 
ej 
E 

 

 


Ksiądz prałat Zdzisław Jastrzębiec Peszkowski urodził się 23 sierpnia 
1918 roku w Sanoku. Będąc jeszcze w gimnazjum wstąpił do harcerstwa. 
Po maturze przyjechał do Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii 
w Grudziądzu (rocznik 1938 -1939). 
Po promocji oficerskiej w 1939 roku otrzymał przydział do 20. Pułku 
Ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego i walczył w kampanii wrześniowej. 
Dostał się do sowieckiej niewoli. Więziony był w Kozielsku, Pawliszczew 
Borze i Griazowcu. Cudem uratowany przedostał się do wojsk gen. 
Władysława Andersa. W Iraku przeszedł szkolenie jako oficer broni 
pancernej, organizował odrodzony 1. Pułk Ułanów Krechowieckich. 
Pracował z młodzieżą, która wyszła z gen. Andersem z "nieludzkiej ziemi".
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


181 


Przeszedł cały szlak bojowy: Iran, Irak, Syrię, Liban, Palestynę. Był także 
w Indiach. Służbę wojskową zakończył w stopniu rotmistrza 1. Pułku 
Ułanów Krechowieckich. 
W Anglii, po demobilizacji rok studiował w Oxfordzie, a następnie 
wstąpił do Seminarium Polskiego w Orchard Lake w USA. Święcenia 
kapłańskie przyjął w Detroit w 1954 roku. Uzyskał stopień doktora filozofii 
i magistra teologii. Jako profesor wykładał teologię i literaturę polską 
w Seminarium Cyryla i Metodego, a także w Kolegium Maryjnym. 
Podczas pierwszej podróży do Polski w 1957 roku spotkał się 
z kardynałem Stefanem Wyszyńskim, który przygarnął Go jak Ojciec. Po 
latach pisał: "Ilekroć przyjeżdżalem zawsze moglem być przy Nim, 
mieszkać w Jego domu, razem z Nim modlić się, rozmawiać i spożywać 
posilki. Uczylem się Jego mądrości w sprawach Ojczyzny i Kościola, 
a także szacunku i dobroci dla każdego cz/owieka". 
W 1966 roku został prezesem Polish American Historical Association, 
był duszpasterzem młodzieży i licznych grup polonijnych oraz naczelnym 
kapelanem Związku Harcerstwa Polskiego na Obczyźnie. Jest autorem 
ponad 150 prac naukowych z zakresu teologii, historii Polski, literatury 
i filozofii, autorem podręczników do nauki języka polskiego, kultury, 
modlitewników, wspomnień, utworów literackich i książek świadczących 
o Golgocie Wschodu i zbrodni katyńskiej. 
Ksiądz Zdzisław Peszkowski był także kapelanem Rodzin Katyńskich 
i Pomordowanych na Wschodzie. W osiemdziesiątą rocznicę swoich 
urodzin w 1998 roku pisał: "Z serca dziękuję Bogu za ten ostatni rozdział 
mojej kaplańskiej drogi, gdy po pięćdziesięciu latach dane mi byto wrócić 
do moich pomordowanych Braci, dotknąć Ich kości, namaścić Ich 
przestrzelone czaszki i otulić modlitwą. Czuję się w specjalny sposób Ich 
kapelanem. Może i po to zosta/em księdzem". I dalej pisał: "Najgorętszym 
moim pragnieniem jest to, aby Golgota Wschodu nigdy nie poszla 
w zapomnienie, aby Polska zawsze była silna mocą tej ofiary. Czy wolno 
nam o niej zapomnieć? - Ale chcemy pamiętać nie po to aby się mścić 
i szukać odwetu. Znając prawdę - pragniemy milować i przebaczać". 
Od 1970 roku był prałatem domowym papieża Jana Pawła II. 
Często podróżował z Ojcem Świętym podczas Jego pielgrzymek 
i był w Watykanie. 
Przez całe swoje życie, od ocalenia, walczył o prawdę, o godne 
upamiętnienie ofiar straszliwej zbrodni, o cmentarze w Katyniu, Miednoje 
i Charkowie. To On, świadek tej naj potworniejszej zbrodni wołał 
w Warszawie: "Przebaczamy oprawcom, będziemy jednak pamiętać, aby
>>>
l' 


182 


nic takiego nigdy się nie powtórzyfo ". 
W 2006 roku Sejm RP przez aklamację przyjął i poparł kandydaturę 
księdza Peszkowskiego do Pokojowej Nagrody Nobla. 
Do swojego Grudziądza rtm. Zdzisław Peszkowski powrócił 
w 1990 roku. Uczestniczył wtedy w II Zjeżdzie Kawalerzystów II RP. 
Poświęcił obelisk upamiętniający absolwentów Szkoły Podchorążych 
Rezerwy Kawalerii i spotkał się po ponad pięćdziesięciu latach ze swoimi 
kolegami z Centrum Wyszkolenia Kawalerii. 
23 stycznia 1995 roku wzruszony odbierał nadany przez Radę Miejską 
tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. Podczas uroczystości 
powiedział m. in.: "Przyjmując honorowe obywatelstwo miasta Grudziądza 
- przyjmuję je nie tylko dla siebie, ale także dla żofnierzy, uczonych, 
wychowawców, lekarzy, polityków. Polaków pefnych męstwa i determinacji, 
którzy dali swoją daninę sfużby Ojczyżnie, kiedy przyszfa najcięższa chwila 
- także daninę swojego życia i krwi. Życzę Wam, ukochani, tej pasji, jaką 
my żyliśmy w Grudziądzu. To byf punkt wyjścia do sfużby Polsce calym 
sercem". 
Kiedy 3 maja 2000 roku ksiądz Zdzisław Peszkowski odsłaniał i święcił 
grudziądzki Pomnik Katyński ku czci 165 oficerów polskich, mieszkańców 
naszego miasta zamordowanych w Katyniu, Miednoje i Charkowie wołał: 
"Do końca świata ludzkość wstydzić się będzie za zbrodnię katyńską 
i za kfamstwo o tej zbrodni". 
Przyjeżdżał do Grudziądza na Zjazdy Kawalerzystów. 1 września 
2003 roku, podczas XV Jubileuszowego Zjazdu, uczestniczył na Rządzu 
w inauguracji roku szkolnego w Zespole Szkół Ogólnokształcących 
nr 2 noszącym imię 18. Pułku Ułanów Pomorskich. Mówił do młodzieży, 
aby wierna była dziedzictwu swojego bohaterskiego patrona i dumna 
z BIAŁO-CZERWONEJ. 
16 października 2003 roku brał udział w uroczystościach nadania Ojcu 
Świętemu Janowi Pawłowi II Honorowego Obywatelstwa Grudziądza. 
Grudziądzanie często odwiedzali swojego rotmistrza w Warszawie 
uczestnicząc w jubileuszach i rocznicach Jego urodzin, a także w wielu 
innych ważnych wydarzeniach. 
Ksiądz prałat Zdzisław Peszkowski zmarł w Warszawie-Aninie 
8 pażdziernika 2007 roku i został pochowany w Świątyni Opatrzności 
Bożej w Wilanowie. 
Skromny, z krzyżem harcerskim na sutannie zostanie na zawsze 
w naszych sercach i naszej pamięci. 


Karola Skowrońska
>>>
Karola Skowrońska 


"KALENDARZ GRUDZIĄDZKI" 
. 
OZVWIA WSPOMNIENIA 


Kolejne tomy "Kalendarza Grudziądzkiego" wydawanego od 1997 roku 
trafiają do wielu czytelników, także spoza naszego miasta. Do nich należą 
kawalerzyści, przedwojenni absolwenci Centrum Wyszkolenia Kawalerii, 
którzy podczas kolejnych zjazdów w Grudziądzu otrzymują "Kalendarz" 
w prezencie od Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, organizatora 
tych kawaleryjskich spotkań. 
Fundacja wysyła także kolejne tomy tym, którzy z różnych względów 
do Grudziądza nie mogą przyjechać, a żywo interesują się miastem swojej 
młodości, będąc z dala od Ojczyzny. 
Lektura "Kalendarzy Grudziądzkich" ożywia wiele interesujących 
i wzruszających wspomnień, o których piszą kawalerzyści. 
Oto kilka fragmentów wybranych z wielu listów pisanych w latach 1997 
- 2006. 
,,Pięknie wydanym "Kalendarzem Grudziądzkim" zrobila nam Pani milą 
niespodziankę. Przypomniaf on nam mile, mfodzieńcze i narzeczeńskie 
czasy. Wydanie "Kalendarza" jest piękne. W "Królewskim Dworze" 
tańczyliśmy jako zakochana para. [Przyszła żona majora była 
grudziądzanką - przyp. K.S.] Nasza mifość przetrwafa ponad 5. letnią 
rozfąkę wojenną. " 
(Z listu mjr. Stanisława Ziółkowskiego z Londynu, absolwenta Szkoły 
Podchorążych Kawalerii, XI promocja oficerska 1934 r., oficera 24. Pułku 
Ułanów. Wnuk Nik Ziółkowski był żołnierzem Armii USA, zginął w Iraku w 2004 
roku z odznaką pułkową dziadka na mundurze.) 


"Sprawita mi Pani radość przysyfając mify list i udany "Kalendarz 
Grudziądzki". Szczególnie zainteresowal mnie rozdziaf "Calendarium 
grudziądzkie". Zna/azfem tam wiele znajomych nazwisk i znanych mi 
wydarzeń. Niektóre z tych wydarzeń mógfbym rzeczowo skomentować.
>>>
184 


Karola Skowrońska 


Może przyjdzie po temu okazja. Sporo miejsca znalazly sprawy kawalerii. 
Bardzo mnie to cieszy. " 
(rtm. Józef Hlebowicz z Konstancina, XI promocja 1937 r., oficer 13. Pułku 
Ułanów Wileńskich.) 


"W poniedziałek przyszedł wspaniafy "Kalendarz Grudziądzki", za który dzięki 
i podziw. Wydanie piękne i masa materiału historycznego. Osobiście 
dziękuję za wspomnienie o moim Ojcu w świetnym ustępie o "Królewskim 
Dworze"; wątpię, czy Ojciec przyznał się Mamie o swoich hulankach 
z bracią kawaleryjską. 
Kolejny "Kalendarz Grudziądzki" jak zwykle śliczny. Brawo. Z podziwem 
oglądałem odznaki garnizonu grudziądzkiego; nie miałem pojęcia, że był 
tak olbrzymi. Fotografie miasta podziwiałem z bratanicą, by wiedziała jak 
wygląda miasto, gdzie się urodził jej ojciec". 
(mjr Jan W. Karcz, syn płka Jana Karcza, dowódcy 1. Pułku Szwoleżerów 
Józefa Piłsudskiego i szefa Departamentu Kawalerii w przedwojennym 
Ministerstwie Spraw Wojskowych. Jan W. Karcz walczył w 10. Pułku Dragonów. 
Mieszka w USA.) 


"Ślicznie dziękuję za list i przesyłkę. "Kalendarz Grudziądzki ", jak również 
pocztówki, odświeżyfy moją pamięć o Grudziądzu. Oczywiście artykuł p.t. 
"Legenda Królewskiego Dworu" wyszedł wspaniale. Po przeszło 60. latach 
wrócilem sercem i myślami do tego "kącika" kawaleryjskiego. Przypomniało 
mi się małe wydarzenie związane z "Królewskim Dworem". Za naszych 
dumnych, czy też chmurnych podchorążackich czasów istniał zwyczaj, że 
podchorążowie starszego rocznika - "Dziadżkowie" zapraszali swoich 
"Sugubów", to jest podopiecznych z młodszego rocznika, do "Królewskiego 
Dworu" na kolację lub na pół czarnej. Koszty pokrywał "Dziadźko ". Pięknie 
to było z jego strony, ale i tam nie odbywało się bez "cukania". Mój 
"Dziadżko", podchorąży Henryk Michalik, poczęstował mnie bardzo 
smacznymi ciastkami, które musiałem spożyć pokryte grubą warstwą 
musztardy. Nie można się bylo od tego wymówić. Ale robiliśmy to wszystko 
z humorem i z myślą, że na przyszfy rok w ten sam sposób będziemy 
"podciągać" naszych młodszych kolegów. Przeglądając przysłane przez 
Panią pocztówki poznaję wiele obiektów. Ileż to razy przejeżdżaliśmy przez 
ten długi most na Wiśle w drodze do Grupy na ostre strzelanie, lub na 
nauce pionierki obliczaliśmy ile nam potrzeba materiałów wybuchowych
>>>
,... 


"KALENDARZ GRUDZIĄDZKI" OŻYwiA WSPOMNIENIA 


185 


na zniszczenie tego mostu i gdzie ten materiat przymocować. Każda 
pocztówka coś przypomina, nam staruszkom. Ciekaw jestem, czy jeszcze 
stoi na "Saharze" [teraz Carrefour - przyp. K.S.] wieża spadochronowa, 
z której musieliśmy nolens volens skakać wiele razy. Na tej samej "Saharze" 
pewnej księżycowej nocy na rozkaz podchorążego stużbowego, który 
petniąc stużbę stwierdzi!, że niektóre szable stojące na stojakach w korytarzu 
koszar mają ślady rdzy, zerwaliśmy się z tóżek i ubrani tylko w stroje Adama 
zatożyliśmy caty ekwipunek na nasze mtode cia/a. Pasy gtówne, tadownice, 
szable przy boku, bagnety, maski przeciwgazowe, karabinki przez plecy 
i na bose nogi ostrogi. Zbiórka przed koszarami, a następnie trójkami 
przemarsz na "Saharę", gdzie rozpoczęta się musztra. Takie to byty czasy, 
o których często się wspomina, jak nam byto wesoto". 
"Kalendarz Grudziądzki", który wtaśnie odebratem, jak zwykle - wspaniale 
wydany. Bardzo mi jest pomocny, gdy przygotowuję jakąś pogadankę 
w naszym tutejszym klubie. Wiele ciekawych wiadomości, na których mogę 
się opierać. Na ptaszczu Matki Boskiej Hetmańskiej, przy pomocy szkta 
powiększającego rozpoznatem wiele odznak putkowych kawalerii. Jednym 
stowem jestem w siódmym niebie. Jezioro Rudnickie, w którego wodach 
musiatem przeptynąć 100 metrów w czasie egzaminu do SPKaw., wygląda 
trochę inaczej. Za moich czasów nie byto tych pięknych plaży. Pamiętam 
dobrze stare spichrze nad Wistą". 
(płk Michał Zając, XVII promocja oficerska Szkoły Podchorążych Kawalerii 
1939 r., oficer 3. Pułku Szwoleżerów Mazowieckich i 9. Pułku Ułanów 
Małopolskich (polskie Siły Zbrojne na Zachodzie). Płk M. Zając od 1951roku 
mieszka w Australii, jest aktywnym działaczem Stowarzyszenia Polskich 
Kombatantów.) 


"Dziękuję Pani za mity list i wiadomości jakie z sobą przynióst. Dziękuję 
również za "Kalendarz Grudziądzki". Jest mi on tym drogi, że grudziądzki 
i taki kawaleryjski, o czym świadczy opis Centrum Wyszkolenia Kawalerii 
i 18. Putku Utanów Pomorskich". 
(mjr Leon Będkowski z Kanady, absolwent SPKaw., X promocja oficerska 
1933 r., oficer 12. Pułku Ułanów Podolskich, kawaler Orderu Wojennego VM.) 


"Zwracam się z prośbą o udzielenia nam zezwolenia na przedruk "Pocztu 
komendantów" Pana Jerzego Krzysia zamieszczonego w "Kalendarzu 
Grudziądzkim" do ostatniego numeru londyńskiego "Przeglądu Kawalerii 
i Broni Pancernej". "
>>>
186 


Karola Skowrońska 


(W.J. Fiedler redaktor "Przeglądu". Dr Jerzy Krzyś oczywiście udzielił takiej 
zgody.) 


"Grudziądz piękny znów się u mnie mile pojawi/o Bardzo dziękuję, "Kalendarz 
Grudziądzki" śliczny i ciekawy bardzo, i urocza okladka z tymi cudeńkami 
wczesnymi, tak pięknie w kamieniu wyrytymi na chrzcielnicy. Teksty 
ciekawe, encyklopedyczne. Frajdą są te liczne imiona, aż kusi, by 
powybierać smakowitsze. Zestaw pocztówek - to cymelum. Przyda się, by 
raczyć co wytrawniejszych odbiorców". 
(Bogusław Zakrzewski, ambasador RP w Brazylii w latach 1998 - 2002, 
uczestnik Zjazdów Kawalerzystów w Grudziądzu.) 


"Bardzo dziękuję za list i przesiany "Kalendarz Grudziądzki". Gratuluję tak 
ladnego wydania. Z przyjemnością dolączam je do poprzednich, które 
przechowujemy w naszej bibliotece. Widzialem, że dolączyla Pani 
p. Bobińską - Podhorską do listy znanych Grudziądzan". 
(rtm. Ryszard Dembiński, wieloletni dyrektor Instytutu Polskiego i Muzeum 
im. gen. Sikorskiego, a także prezes Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii 
w Londynie.) 


"Serdecznie dziękuję za doskonaly i pięknie wydany "Kalendarz 
Grudziądzki". Dla mnie tym cenniejszy, że w doskonatym artykule o kawalerii 
wymieniono nazwisko szefa Szkoty {podchorążych Kawalerii] i chorążego 
naszego sztandaru. Jestem pelen podziwu za treść i formę tego 
wydawnictwa ". 
(ppłk Witold Szaniawski, absolwent SPKaw., promocja oficerska 1939 r., 
oficer 7. Pułku Ułanów Lubelskich, kawaler Orderu Wojennego VM). 


"Dziękuję za list i wspaniaty "Kalendarz Grudziądzki". On jest zawsze tak 
pięknie i ciekawie wydany, że czytam go jako bardzo ciekawą książkę. 
Przypomina mi się z tej okazji westchnienie naszego wieszcza Adama 
Mickiewicza: ".. Ile cię cenić trzeba - ten tylko się dowie - kto cię straci/... " 
Tak! Zawsze się coś nowego odkrywa i dowiaduje, i jeśli chodzi 
o Grudziądz, to doprawdy urokliwe miasto. Jego samo polożenie i zabytki, 
i ta ciekawa przeszlość ustawicznej walki o samodzielność i polskość... 
Jak się ma do tego jeszcze takie wspomnienia, jak my kawalerzyści - to nic 
dziwnego, że nas tam pociąga "mlodość" z krańców świata... Uderzająca
>>>
r 


"KALENDARZ GRUDZIĄDZKI" OŻYwiA WSPOMNIENIA 


187 


i tragiczna jest natomiast lista strat mieszkańców Grudziądza, wymienionych 
w "Calendarium", tak cywilnych, jak wojskowych, a wśród tych znajomi 
koledzy". 
(płk Emil Mentel, absolwent SPKaw., promocja oficerska 1939, oficer 
1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego i Pułku Ułanów Karpackich, kawaler 
Orderu Wojennego VM. Mieszka w USA.] 


"Bardzo dziękuję za wspaniale zredagowany "Kalendarz Grudziądzki" 
i wspaniale widokówki Grudziądza. Patrząc na nie wspominam sobie moje 
mlode podchorążackie czasy w tym mieście. Co prawda, pamiętam lepiej 
sale "Królewskiego Dworu" aniżeli spichrze nad Wislą, ale zawsze 
wspomnienia są wspomnieniami. Publikację poslalem po przeczytaniu do 
Leszka Bilyka, który skończyl Grudziądz rok przede mną", 
(ppłk Aleksander Gniewosz (010), absolwent Szkoły Podchorążych 
Rezerwy Kawalerii, rocznik 1938 - 1939, oficer 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich 
i Pułku Ułanów Karpackich, kawaler Orderu Wojennego VM. Mieszka w Brazylii.) 


"Dziękuję za tak pięknie wydany "Kalendarz Grudziądzki" oraz za zawarte 
w nim wzmianki o przedwojennej spóldzielczości (strony 37, 55, 70, 90 
i 115)". 
(mjr Marian Wojciechowski, absolwent SPRKaw, rocznik 1937-1938, oficer 
21. Pułku Ułanów Nadwiślańskich. Mieszka w USA.) 


"Dziękuję serdecznie za list i prezent w postaci pięknego "Kalendarza 
Grudziądzkiego". Jak to milo, że poza datą można w nim znaleźć tyle 
aktualnych wiadomości dotyczących miasta mojej mlodości. Planuję sobie, 
zawsze przed wyjazdem do Grudziądza, moją wlasną "wędrówkę" po 
mieście celem spotkania się ze starymi pamiątkami, które tam 
pozostawi/am. Chcialbym zobaczyć np. Gimnazjum Marii z Bielewiczów 
Pilsudskiej, szpital Wojskowy, w którym podjęlam decyzję wyboru zawodu, 
glówną ulicę miasta, gdzie razem z Mamą chodzifyśmy po zakupy. 
Odszukać adresy serdecznych koleżanek. Myślę, że to są moje 
mrzonki.. . ale pomarzyć sobie można". 
(dr Halina Kurnatowska - Służewska, córka płka Tadeusza 
Kurnatowskiego, dowódcy 18. Pułku Ułanów Pomorskich. Mieszka w Śremie.) 


Na zakończenie cytuję jeszcze jeden fragment listu płka Michała 
Zająca z Australii: " Dziękuję raz jeszcze za ostatnią przesylkę, którą
>>>
188 


Karola Skowrońska 


"trawię" od A do Z i muszę się przyznać, że Pani sprawita mi niesamowitą 
przyjemność. Wracam myślami do tych bruków grudziądzkich, które tak 
często przemierzafem pieszo i konno. Byf to najprzyjemniejszy okres 
mojego dfugiego już życia ". 


* * * 


Wszyscy autorzy przytoczonych listów byli i są członkami naszej 
grudziądzkiej Fundacji. 


p .,- 


-........ -...' 


'."." 
"4 
" '. 
 
,,'I#t, , , 
.' ',;,.. . /' ł

_
'"  ,;.1 ,""- .', 
, '. .

" ....-;:ti "


"

..' '-___ 
'
 
,

 ..
' ." .
.:. ':;,
'- .t
 ;

 
 

 :;':;. 
 ... .
=_ " 
_ ._'- _ ; . . ..... ..i. -' -.j" 

 -..., .", --' --.",' - -;,..... '- -_....
;.. 
, 


, r:. 
.1. , 


"
.. 



 


1." 


.. 
"L' . 


'. 


",.' 


9", 


,. 


l 


'JI 
, 10 


«;.... 
v 


,.,1- 
v,,
 


'- 


.." -
 
, - 
.. 
. ...-- 


;..:...,. ;- "'- 


:.. 


. '.. 
-?... 



:: :" ,,' 


- -o 
.... --- "'.; . 

-; :,...;::, "
;''' -:

:: 
',:-: ':
:''; 


:':';; 
,:':: tt";
. ::-';' _ 


Pamiątkowe zdjęcie z XVIII Zjazdu Kawalerzystów II RP. Siedzą od lewej: 
Józef Adamczyk 7. p.ul., Antoni Antoniewicz 16. p.ul., Jerzy Sas Jaworski 
22. p.ul., Jerzy Brzozowski 4. .ul., Andrze' Kamieniecki 2. p.ul., Zbigniew 
Makowiecki 3. psk, Mad staw Janiszewski 4. psk, Henryk Solawa 3. p.ul., 
Tadeusz Bączkowski 19. p.ul., Antoni Ławrynowicz 3. psk, Antoni Baszkowski 
17. p.ul. Za kawalerzystami - reprezentacja Szwadronu Kawalerii Wojska 
Polskiego 


Fot. Gerard Szukay
>>>
Janusz Hinz 


GRUDZIĄDZ W NAJNOWSZVCH 
PUBLIKACJACH 


ASTRAMOWICZ-LEYK Teresa, Wiktor Kulerski (1865-1935): polityk- 
wydawca - dziennikarz. - Łysomice: Dom Wydawniczy Duet, 2006. 
BORUCIŃSKA Krystyna, Mądra głowa, czyli poznawanie świata. - 
Grudziądz: Wydawnictwo "Super" Marian Chylewski, 2006. 
CHEŁMINIAK Marek, WECKWERTH Marek, Skarby Kujaw i Pomorza. - 
Bydgoszcz: Bydgoski Dom Wydawniczy Margrafsen, 2006. 
CHMIELEWSKI Witold Jan, Kształcenie nauczycieli w okresie 
ideologizacji szkolnictwa (1944-1956). - Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 
2006. 
CUTTLER Zdzisław Józef, Saperzy II Rzeczypospolitej. - Warszawa: 
Wydawnictwo Pat, 2005. 
CZEREPOWICKI Krzysztof, Odznaki krajoznawcze i turystyczno- 
krajoznawcze regionu grudziądzkiego. - Grudziądz: Koło Miłośników 
Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2006. 
DOMOWICZ Lesław, Cytadela Grudziądzka. - [Kwidzyn]: Wydawnictwo 
Victor, 2006. 
GROCHOWALSKI Wojciech, Opowieść o pułkowniku Jerzym 
Urbankiewiczu. - Łódź: Papier-Service, 2006. 
Grudziądz 1945: wspomnienia / [zdj. Henryk Gąsiorowski, Salomea 
Sujkowska, Tadeusz Walesa, tekst Katarzyna Miller et aL]. - Grudziądz: 
Wydawnictwo Kalamarski, 2007. 
Grudziądzki Informator Statystyczny 2005. - Grudziądz: Wydział Rozwoju 
i Promocji Miasta. Urząd Miejski, 2006. 
GRZELAK Czesław, Stańczyk Henryk, Kampania polska 1939 roku: 
początek II wojny światowej. - Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 
cop. 2005. 
Historia towarzystw lekarskich w regionie kujawsko-pomorskim: 200. 
rocznica powstania towarzystw lekarskich w Polsce: praca zbiorowa
>>>
190 


Janusz Hinz 


pod red. Zygmunta Mackiewicza. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo 
Naukowe, 2006. 
Kalendarz Grudziądzki 2007, 1.11 / pod red. Anny Janosz-Olszowy. - 
Grudziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2006. 
KAMIŃSKI Henryk, Polskie ostatki, czyli Kubuś w fabryce gumek (zbiór 
opowiadań z humorem i nie tylko). - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów 
Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2007. 
KLASSA Marcin, Grudziądzkie tramwaje (stan na dzień 22 kwietnia 
2007 roku). - Grudziądz: nakład autora, 2007. 
KŁACZYŃSKI Zbigniew, Grudziądzki ruch filatelistyczny w latach 1921- 
1953-2006. - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Cen- 
trum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2006. 
Krótki przewodnik po Grudziądzu przygotowany w ramach realizacji 
programu Szkoła Marzeń przez młodzież Technikum w Zespole Szkół 
Gastronomiczno-Odzieżowych / [red. Julia Ozga et aL]. - Grudziądz: 
Zespół Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych, 2006. 
KRZYŚ Jerzy, Walki i groby: szlak pamięci września 1939 roku w gminie 
Gruta. - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Cen- 
trum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2007. 
KUDYBA Wojciech, Rana, która przyzywa Boga: o twórczości poetyckiej 
Janusza S1. Pasierba. - Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego 
Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II; Nowy Targ: Podhalańska 
Państwowa Szkoła Zawodowa, cop. 2006. 
KWIATKOWSKA Wiesława, Kancelaria Ewangelickiego Kościoła 
Unijnego w Prusach Zachodnich w latach 1817-1920 i pozostałe po niej 
akta. - Toruń; Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006. 
MULARCZYK Andrzej, Polskie miłości i pięć nowych opowieści. - 
Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2006. 
NIERZWICKI Dariusz "Serafin", Wiersze z lat 1986-1990. - Gdańsk: 
Halina Sobierajska-Nierzwicka, 2006. 
NIERZWICKI Dariusz "Serafin", Wiersze z roku 2001. - Gdańsk: Halina 
Sobierajska-Nierzwicka, 2006. 
NIERZWICKI Dariusz "Serafin", Wiersze z roku 2002. - Gdańsk: Halina 
Sobierajska-Nierzwicka, 2006. 
Odkryj Dolinę Dolnej Wisły: przewodnik dla aktywnie zwiedzających 
[pod red. Roberta Goni i Włodzimierza Bukowskiego; teksty Alicja Gonia 
et aL]. - Gruczno: Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły; Bydgoszcz: 
Apeiron, 2006.
>>>
... 


GRUDZIĄDZ W NAJ NOWSZVCH PUBLIKACJACH 


191 


Polski wywiad wojskowy 1918-1945 / materiały pod red. Piotra 
Kołakowskiego i Andrzeja Pepłońskiego. - Toruń: Wydawnictwo Adam 
Marszałek, cop. 2006. 
PORĘBA Stanisław, Oskarżeni w procesie filomatów w Toruniu 
(9-12 września 1901 r.): słownik biograficzny. - Grudziądz: Koło 
Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni 
Mieszkaniowej, 2006. 
PORĘBA Stanisław, Oskarżeni w procesie filomatów w Toruniu 
(9-12 września 1901 L): słownik biograficzny. - Wyd. 2 pOpL i uzup. - 
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" 
Spółdzielni Mieszkaniowej, 2006. 
PORĘBA Stanisław, W 1 OO-Iecie Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego 
(1906-2006): praca zbiorowa / [zespół aut. Stanisław Poręba, Tadeusz 
Rauchfleisz, Henryk Stopikowski]. - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów 
Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2006. 
RADZIMIŃSKI Andrzej, Kościół w państwie Zakonu Krzyżackiego 
w Prusach 1243-1525: organizacja, uposażenie, ustawodawstwo, 
duchowieństwo - wierni. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2006. 
Rok 1945 na Kujawach i Pomorzu: koniec wojny - początek nowej 
rzeczywistości / pod red. Zdzisława Biegańskiego i Zbigniewa Karpusa. - 
Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2006. 
ROMAN lAK Wojciech, Wybrane zagadnienia urbanistyki i architektury 
w województwie pomorskim w latach 1920-1939. - Warszawa: 
Wydawnictwo Neriton, 2005. 
ROSSA Andrzej, Obrona powietrzna Polski w latach 1921-1939. - Toruń: 
Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006. 
ROZVNKOWSKI Waldemar, Omnes Sancti et Sanctae Dei: studium nad 
kultem świętych w diecezjach pruskich państwa zakonu krzyżackiego / 
Waldemar Rozynkowski; Muzeum Zamkowe w Malborku. - Malbork: 
Muzeum Zamkowe, 2006. 
SIDORKIEWICZ Krzysztof, Represje organów sprawiedliwości 
w sprawach politycznych w województwie pomorskim (bydgoskim) w latach 
1945-1956. - Toruń: Wydawnictwo Mado, 2005. 
SIERADZAN Czesław, LEDRO - ratunkiem człowieka. - Grudziądz: "Świt" 
- Czesław Sieradzan, 2006. 
SIERADZAN Czesław, Problemy III RP. - Grudziądz: "Świt" - Czesław 
Sieradzan, 2006. 
SOĆKO Adam, Układy emporowe w architekturze państwa krzyżackiego.
>>>
192 


Janusz Hinz 


- Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2005. 
SOŁTYK Katarzyna, Prawdziwa Polska: skarby nadwiślańskiej krainy = 
The real Poland: marvels fram the land of the river Vistula. - Warszawa: 
Mulico Oficyna Wydawnicza, 2006. 
Szkice o twórczości Janusza S1. Pasierba / pod red. Roberta Cielaka 
i Piotra Urbańskiego. - Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu 
Szczecińskiego, 2006. 
Uroczystości odsłonięcia tablicy pamiątkowej na domu rodzinnym 
Ryszarda Milczewskiego-Bruna (ul. Paderewskiego 18, godz. 11.30) oraz 
oddania do użytku pierwszych domów na osiedlu Nowe Tarpno przy 
ulicach Ryszarda Milczewskiego-Bruna i Edwarda Stachury (godz. 12.00), 
Grudziądz, 6 XI 2006 r./oprac. Tomasz Otremba. - Grudziądz: 
Towarzystwo dla Upamiętnienia Ryszarda Milczewskiego-Bruna i Edwarda 
Stachury w Grudziądzu, 2006. 
WICIK Zenon, Metafizyka myśli: filozofia informatyczna. - Grudziądz: 
Wydawnictwo Zenon Wicik, 2006. 
49. Grudziądzkie Dni Techniki listopad 2005/ Rada Grudziądzka Federacji 
Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych, 2005. 
50. Grudziądzkie Dni Techniki listopad 2006/ Rada Grudziądzka Federacji 
Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych, 2006.
>>>
Oprac. Anna Granica 


KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ 
KULTURALNYCH, TURYS1YCZNYCH 
I SPORTOWYCH 


Styczeń 
* Koncert Noworoczny Chóru Alla Camera oraz gości: Bogusława 
Morki(tenor} i innych artystów scen operowych - Centrum Kultury Teatr, 
5 stycznia 
* XXIX Kolarski Rajd Noworoczny - Klub Turystki Kolarskiej Kalinka, 
6 stycznia 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację /1 runda 
- Klub Imprez na Orientację Ekoton, 12 stycznia 
* Koncert pl. "Projekt Niemen" - Centrum Kultury Teatr, 18 stycznia 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr, 20 stycznia 
* Koncert kameralny z okazji 88 rocznicy powrotu Grudziądza do 
Macierzy - Muzeum, 23 stycznia 
* "Białe wakacje" - cykl zajęć dla naj młodszych czytelników w czasie 
ferii zimowych w Oddziale Dziecięcym Biblioteki Miejskiej oraz filiach 
bibliotecznych nr 1, 3, 4, 7, 8, 13, 14, od 28 stycznia do 8 lutego 
* " Białe wakacje" - koncerty, warsztaty teatralne, zajęcia plastyczne 
- Centrum Kultury Teatr, Klub Akcent, 28 stycznia - 8 lutego 
* "Białe wakacje" - cykl zajęć i warsztatów dla dzieci - Muzeum, 
28 stycznia - 8 lutego 
* "Grudziądz 1920 roku" - wystawa fotogramów - Czytelnia Czasopism 
Biblioteki Głównej 
* Konkurs plastyczny na grafikę komputerową - Oddział Dziecięcy 
Biblioteki Głównej 
* Konkurs czytelniczy "Przygody drewnianego pajaca Pi nokio" - filia 
biblioteczna nr 3
>>>
194 


Opr. Anna Granica 


-, 
1- ,i °o
. 

'Y:':" r:..:. 

, ::
: " 
. "': .
 


"J:;'\.
 


. .;o{:, f: .\ ,- ,
' 
 
-, 


.-.;.. . "j" ,,.. :, 
 
. ,. i 
',(.. :
', 

; - ',' i 
o:' :--: --.. 
..; _o.i; 


-- \,.:' - 
 .,.
- 


-'. 1 


- --- 


, 
 . 
 '.::"-- 
I : \. ' -
' "'- 
; :.{: 



 - -;'-;, .,_ .1 


., ,. ' ,J., 


\!'\ 



 


" I 


-1 


,. '0 

J - 


:_..$ 


-. 

 
.'.. 
\...
 ., 


h-.:" 


- 


... 


," 


... 


" 


J 


,.. 



.. 


Kuligi cieszą się dużym powodzeniem 


Fot. Piotr Bilski 


* Wystawa prac uczestników zajęć w pracowni plastycznej Centrum 
Kultury Teatr - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Dzień Babci i Dzień Dziadka - spotkanie integracyjne - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Lubię zimę" - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna nr 14 
* "Co wiem o Warszawie?" - konkurs literacki - filia biblioteczna nr 14 
* Kuligi zimowe - Miejski Ośrodek Rekreacji i Wypoczynku 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent. Przez cały rok w każdy piątek 
odbywać się będą koncerty (muzyki m.in. jazzowej, bluesowej, folkowej, 
rockowej, poetyckiej) w wykonaniu zaproszonych zespołów z kraju, jak 
również artystów z Grudziądza 


Luty 
* Koncert Karnawałowy - "Skrzypek na dachu" w wykonaniu Nowego 
Teatru ze Słupska - Centrum Kultury Teatr, 3 lutego 
* Wystawa Cyjanotypia, Gumiści - Klub Akcent, 14 lutego - 6 marca
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


195 


* XVII Zimowa Impreza na Orientację Ekotona - Klub Ekoton, 16 lutego 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr,17 lutego 
* Wystawa ekslibrisów z kolekcji Henryka Stopikowskiego - filia 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Walentynki" - konkurs plastyczno-literacki - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją - prelekcja w filii bibliotecznej 
nr 13 i Ośrodku Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Jan Grabowski i jego utwory" - konkurs literacki - filia biblio- 
teczna nr 14 
* Kuligi zimowe - MORiW 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


Marzec 
* XXXIX rajd wielodyscyplinowy "Grudziądz wolny" - Wojskowe Koło 
PTTK "OSeSeK", 8 marca 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr, 9 marca 
* Agata T obolewska. Malarstwo - wystawa w Klubie Akcent, 13 marca 


j ' 
\'t ,t ;
 - = - -. ' . 
( \
' 
, ;,
 

'-'
rj \.- 
'" I " ' v
 J c :,
, 

 ' :,-, 
II 
 , - 
, 


,.
 ,c... t ;'1.' 


J ,,, 
' f ' - 
:' , ' " 
 ił. '_: 
'..
 . . 
... 'IW l 


. I 'ł.I ł. ,- 


,- 


L 


- 
11 


..... 


--.., 


. '\ ''i';('i
;-:
 ';,' J" 
., i..... 
 
-".. . 1'

1 -f' '.. 
, ,,:i''t 7"... .;
 
).,. I' ",,,, 
... 

' 
 :'. o


_ _:' 
1\ , '\';,,{, - ' 

'\ 


, 
- 


- i i 


'
lJ;, 
, L' 

 


,. 


.... 


" 


 - 
, .. 
'-: ' 



 
.1 


,0,, ,_',1\ i" 



 


... ,- 


r .' 
'1 


,d \-, 
 
. , 
". f...1 
· l' 'c
 _ 


" 


--- ... 


., 
00, " 


, iii --ł"" 
- 


, ' I 
'.\. ' ' 


, 


Wystawa prac uczestników zajęć w pracowni plastycznej Centrum Kultury Teatr 
Fot. Piotr Bilski
>>>
196 


Oprac. Anna Granica 


* IX Rajd "Powitanie wiosny" - SKKT Meteor, 15 marca 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację/ll runda 
- Klub Ekoton, 15 marca 
* Koncert Wielkopostny, 16 marca 
* XXVII Kolarski Rajd Księżycowy - KTK Kalinka, 29 marca 
* Grudziądzka Wiosna Teatralna "Polityka w Teatrze" - spektakle na 
scenie Centrum Kultury Teatr, 29 marca 
* "Najładniejsze jajo w mieście" - konkurs na najpiękniej wykonaną 
pisankę - Oddział Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* Kiermasz wielkanocny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Ogólnomiejski konkurs plastyczny na wykonanie ekslibrisu - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa malarstwa Michała Hawełko - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Światowy Dzień Inwalidów i Osób Niepełnosprawnych - prelekcja 
pracownika Wydziału Spraw Społecznych UM - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Czy znam Grudziądz" - konkurs literacki i rysunkowy - filia 
biblioteczna nr 14 
* "Koniec epoki..." - wystawa zdjęć z archiwUm zakładu fotograficznego 
Edwarda Janusza, wykonanych na szklanych negatywach, 
zrekonstruowanych przez Grzegorza Gorczyńskiego w technice gumy 
dwuchromianowej - Muzeum, marzec-kwiecień 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


Kwiecień 
* Grudziądzka Wiosna Teatralna "Polityka w Teatrze" - spektakle na 
scenie Centrum Kultury Teatr, 5,12,19, 26 kwietnia 
* XXVIII Kolarski Rajd "Prima Aprilis" - KTK Kalinka, 6 kwietnia 
* "Żydzi Otwoccy" - wystawa fotograficzna Tomasza Brzostka - Klub 
Akcent, 10 kwietnia 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację 
III runda Klub Ekoton, 12 kwietnia 
* VII Rajd "Chrońmy przyrodę" - MKT Zawrat, 19 kwietnia 
* VIII rajd pieszy "Wiosna w przyrodzie" - SKKT przy SP nr 5, 26 kwietnia 
* XXXII Kolarski Rajd "Szlakiem Martyrologii" - KTK Kalinka, 27 kwietnia 
* Międzynarodowe Zawody Balonowe o Puchar Prezydenta
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


197 


Grudziądza 
* Puchar Kociewia w Imprezach na Orientację - WK PTTK "OSeSeK" 
* "Przynieś zużytą baterię do biblioteki" - spotkanie z okazji Dnia Ziemi 
oraz promocja segregacji śmieci i toreb wielokrotnego użytku, Oddział 
Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* "Mali ilustratorzy książek" - konkurs plastyczno-literacki - filia 
biblioteczna nr 1 
* "Nowe przygody Mikołajka" - konkurs czytelniczy - filia biblio- 
teczna nr 3 
* "Moje ulubione książki" - recenzje - filia biblioteczna nr 4 
* "Warto przeczytać" - konkurs na plakat reklamujący ulubioną książkę 
- filia biblioteczna nr 7 
* "Nobliści" - wystawa książek polskich laureatów nagrody Nobla - 
filia biblioteczna nr 7 
* Spotkanie z pisarzem dla dzieci - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa malarstwa Miry Albińskiej - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 


.. 
'd J -,. - 
; ,fi 


.
 


o,........ 


l" ' . 
It,,:,"- 



:ł
l
lL l,

 

I :J 


i\\:i ," 
,.,
 
,.....
 


"", 


':
";':?.'
 ':i
;
'O. 


::! 


.... .
-' 


-' 


, ' 


\ 


/ 


! '. 
,\}, 
) -- 


l " 



.... 


'" 



 !.i/' " 

 


ł 
;; , 

 


O" 


1...'\ 
-... -..I 


........ 


t 
 


.. " jl...... 


".} '; 
, --"- 
: :1 
.' 


" :t' 
r? , "I:'.}/- 
, , 
;:: r', i ' 

; .
 " 


.....,. 
r'
' 
l; 


....... 


'\. 


, \
 


, 



 



: \ 


.0,,- 
;/- " 


Od kwietnia do października organizowane są rajdy rowerowe 


Fot. Piotr Bilski
>>>
198 


Oprac. Anna Granica 


* "Czytelnik i jego ulubiona książka" - spotkanie najaktywniejszych 
czytelników filii nr 13 
* Z okazji Dnia Tańca występ zespołu "KOTY" z Ogniska Pracy 
Pozaszkolnej oraz nauka tańca - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Bohaterowie baśni J. Grimm" - konkurs rysunkowy z okazji 
145 rocznicy śmierci pisarza - filia biblioteczna nr 14 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Rajdy rowerowe - MORiW, kwiecień-październik 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


Maj 
* Koncerty w ramach XV Festiwalu Muzyki i Sztuki Krajów Bałtyckich 
PROBALTICA 2008 - Muzeum,1-18 maja 
* XIX Międzynarodowy Wyścig Kolarski Juniorów o Puchar Prezydenta 
Grudziądza, 1- 4 maja 
* Pokaz walk rycerskich - Błonia Nadwiślańskie - MORiW, 1 maja 
* Zwiedzanie cytadeli - Miejski Ośrodek Informacji Turystycznej, 
3 maja 
* Koncert kameralny z okazji Święta Konstytucji 3 Maja - Muzeum, 
3 maja 
* Grudziądzkie Amatorskie Prezentacje Artystyczne GAPA 2008 
(przegląd w kategoriach: plastyka, muzyka, taniec) - Centrum Kultury 
Teatr, 5-9 maja 
* Malarstwo Urszuli Przewoźniak - wystawa - Klub Akcent, 8 maja 
* XXVI Rajd "Przyjaciół lasu" - SKKT Meteor, 10 maja 
* Grudziądzka Kieszeń Sceniczna - VIII Przegląd Teatrów Dzieci 
i Młodzieży - Centrum Kultury Teatr, 12 - 16 maja 
* "Poetycka Noc Muzeów" - pamięci Ryszarda Milczewskiego Bruno 
połączona z otwarciem wystawy poświęconej temu grudziądzkiemu poecie 
- Muzeum, 17 maja 
* Impreza na Orientację Lampion Ekotona - Klub Ekoton, 17 maja 
* V rajd pieszy "Pamięci gen. T. Komorowskiego "Bora" - SKKT przy 
Gimnazjum nr 7,31 maja 
* Malarstwo Gabrieli Murach-Pyszory - wystawa w Czytelni Czasopism 
Biblioteki Głównej 
* Spotkanie z autorem ksiąźek dla dzieci - Oddział Dziecięcy Biblioteki 
Głównej
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


199 


.. i-".1:"\ to 
"-

,,: ' 
4.. 
. .
; . 




 ,;,,' :;' 
\ 
 ,:' 
.
 '1.
 
- :, ".. 
:" '
. " 
",. "\" ," 
 


;;t.' , 
" 


. " 
-.. 


" 
t' 
-- J. ... 
:i 


''1' ' 


. -.'.- 
. ',-;'" 


, 
, 


i,..;';"'''=--- '.
 . 


,.' 


" 


..... 

 


.J
 
t. 


-.
,.,.... -
 . 


_ _:t..__ 


"'":.,,,"..-- .- 


:
... 


- 
 
.... 
., 


,/ 



 


{
... 


- " 
.:-..: . 


... 
 


. ..,.........:.... 
{'ł\0 
OOW\ 

 CA.'łl\ł"
 


-. 


'
 _, Pil' 


-., .. 


. ',' -\'-.\ -; 


f" 


'. ' 
.. 


.
 I -i, _ 
. h 
.r, ł ... .q r 
. J 
....-. -: '- .
'- i;.
: -:.

 
-
. 
:-;

.
.,'..- 
. . --..'.' -. -'- . 


Biegi rodzinne w lesie rudnickim 


Fot. Piotr Bilski 


* "Biblioteka moich marzeń" - konkurs plastyczno-literacki - filia 
biblioteczna nr 1 
* Spotkanie aktywnych czytelników - filia biblioteczna nr 3 
* "Czy znam UE?" - quiz edukacyjny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa prac plastycznych uczniów z Linowa i Lisnowa - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Prelekcja Karoli Skowrońskiej - Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* ,,Pacanów" w utworze K. Makuszyńskiego w 55 rocznicę śmierci 
pisarza - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna nr 14 
* Wycieczka na Słowację - WK PTTK "OSeSeK" 
* Biwak w Łebie - WK PTTK "OSeSeK" 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Wystawa kwiatów - Sekcja Miłośników Roślin Ozdobnych GTK - Klub 
Akcent 
* Bieg Wiosny - w ramach ogólnopolskiej akcji "Polska Biega" - MORiW 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty
>>>
200 


Oprac. Anna Granica 


Czerwiec 


Z okazji Dni Grudziądza: 
* Urodziny Miasta - koncert plenerowy - Błonia Nadwiślańskie, 
21 czerwca 
* Noc Świętojańska - MORiW, 21 czerwca 
* Wycieczka z przewodnikiem po Grudziądzu - MOIT 
* "Grudziądz w fotografii" - konkurs na najpiękniejszą fotografię 
- filia biblioteczna nr 3 
* "Zabytki Grudziądza" - quiz tematyczny - filia biblioteczna nr 4 
* Wystawa fotografii Henryka Szczepańskiego "Moje małe 
Ojczyzny - Grudziądz" - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Koncert oratoryjny 
* II Festyn archeologiczny "Człowiek w średniowieczu" - 
dziedziniec Muzeum 
* VII rajd wielodyscyplinowy "Dni Grudziądza 1291-2008" - WK 
PTTK "OSeSeK" 
* Spływ kajakowy - MORiW 


* Wystawa pokonkursowa Grudziądz Foto - Klub Akcent, 5 czerwca 
* VII Rajd "Ze Skautem na szlaku" - SKKT Skaut przy SP nr 16, 
7 czerwca 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację 
IV runda - Klub Ekoton, 7 czerwca 
* Wystawa "Orkiestry wojskowe" - Pałac Opatek, 20 czerwca 
* Inauguracja Festiwalu "Lato na Starym Mieście", 28 czerwca 


W ramach festiwalu raz w tygodniu w różnych częściach miasta 
i instytucjach odbywać się będą spektakle uliczne i koncerty plenerowe 
oraz wystawa prac plastycznych grudziądzkich artystów. Organizator 
- Centrum Kultury Teatr 


* "Plener Grudziądz 2008" - wystawa prac studentów UMK - Muzeum 
* "Moja przygoda w Muzeum" - wystawa pokonkursowa prac uczniów 
grudziądzkich szkół - Muzeum 
* Wystawa prac będących plonem diecezjalnego konkursu plastyczno- 
literackiego z okazji Tygodnia Kultury Chrześcijańskiej - Muzeum
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


201 


"-, 


. -' 
"1' -,' 



 
,," 



. 
. 


." ,.., 
...,,;:C
 
 


, 
, .,.' 


.., .. 


..,;. - 


..0:.... 
'.
. :...
 


. ," 


o.:.'."7
. 
 


-...... t 


. I 


',,
 
.
, ...... 
"'- 
 ' 


. \- 
.
''''. 
 


" 
.., ;
:;;; 


.' 
.' ," ,I 


"'e 


-..... i 
 


c;o 


, , 



r _ 1'1 , 
, ;-=-, -, '.. "',0 !'! 
- '"'- -,,\ 
. - 


"......-., 
 


. .,1 
- ": 



.. '.J i:
. 
, ::..
 
 \1' 


':ł-_:-._ 


- ,: -.:. 
't- 


'f. . 


,0, 


," , ' 


- 

 .- 


" 


Z wystawy "Przestrzeń i bryła" w Muzeum - "Akt leżący" autorstwa Pauliny 
Kaczor-Paczkowskiej Fot. Piotr Bilski 


* Zawody na Orientację o Puchar Dowódcy Garnizonu Grudziądz - 
WK PTTK "OSeSeK" 
* "G. Ossowski - badacz Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875- 
1878)" - wystawa. na której zostanie zaprezentowana również postać 
grudziądzkiego kolekcjonera C. Florkowskiego, jednego z założycieli 
Towarzystwa Starożytności i Muzeum - spichrze nr 13/15 
* "Aleksander Laszenko 1883-1944" - wystawa malarstwa i grafiki ze 
zbiorów Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku - Muzeum, 
czerwiec-sierpień 
* "Promocja Młodych" - koncert uczniów Państwowej Szkoły Muzycznej 
I i II stopnia im. St. Moniuszki w Grudziądzu - Muzeum 


Lipiec i sierpień 
* IV Rajd "Szlakiem Zabytków Sakralnych" - KTK Kalinka, 6 lipca 
* Wyjazd na zlot UECT w Portugalii - KTK Kalinka, 9-22 lipca 
* Lato z Kalinką - biwak i codzienne rajdy po Borach Tucholskich - 
KTK Kalinka, 13-16 sierpnia 
* XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II RP w Grudziądzu,
>>>
202 


Oprac. Anna Granica 


22-24 sierpnia 
* "Mundur kawaleryjski 1914 - 1945" - wystawa przygotowana na 
XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II RP - spichrz nr 17, 24 sierpnia 
* Pożegnanie wakacji - koncert plenerowy - Błonia Nadwiślańskie, 
30 sierpnia 
* "Lato w bibliotece" - cykl zajęć dla młodych czytelników 
w Oddziale Dziecięcym Biblioteki Głównej oraz filiach bibliotecznych 
nr1,3,4,8, 13, 14 
* Rajd Górski OSeSKa "Tatry 2008" - WK PTTK "OSeSeK" 
* XI Rodzinny Rajd Górski WP "Tatry 2008" - WK PTTK "OSeSeK" 
* XXXVII Centralny Zlot Turystów Wojska Polskiego - WK PTTK 
"OSeSeK" 
* Festiwal Kulturalny "Lato na Starym Mieście" - raz w tygodniu imprezy 
kulturalne 
* Regaty kajakarskie - Plaża Miejska nad J. Rudnickim 


Wnesień 
* Rajd Kolarski Pamięci Września 1939 - KTK Kalinka, 7 września 
* Pracownia Jacka Bukowskiego z Warszawy. Wystawa zbiorowa - 
Klub Akcent, 11 września 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na OrientacjęN runda 
- Klub Ekoton, 13 września 
* Poetyckie Okruchy Lata - koncert - Klub Akcent, 22 września 
* Międzynarodowy Bieg Uliczny im. Bronisława Malinowskiego, 
27 września 
* Inauguracja Niedzielnych Koncertów w Teatrze - Centrum Kultury 
Teatr, 28 września 
* Spacery z przewodnikami z okazji Światowych Dni Turystyki - MOIT, 
28 września 
* Międzynarodowy Turniej Bokserski Miast Kopernikańskich - MKS 
Start 
* XVIII Rajd Wielodyscyplinowy "Pamięci Września" - WK PTTK 
"OSeSeK" 
* XXI Drużynowe Mistrzostwa Polski w Marszach na Orientację - Klub 
Ekoton 
* "Sygnety drukarskie" - wystawa plansz graficznych - Czytelnia 
Czasopism Biblioteki Głównej 
* "Filemon kontra Reksio" - konkurs literacki na opowiadanie
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


203 


o zwierzętach - filia biblioteczna nr 3 
* Ogólnomiejski konkurs plastyczny "Ulubiona postać bajkowa" - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa prac dzieci uczęszczających na zajęcia do pracowni 
plastycznej Ogniska Pracy Pozaszkolnej - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Ratujmy Ziemię" - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna nr 14 
* "Auf zu neuen Ufern - 24 artystów z Holandii, Niemiec i Polski 
w twórczym dialogu z gdańską tkaniną z 1620 r." - Muzeum, 
wrzesień-październik 
* Inauguracja Sezonu Teatralnego - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


Z okazji Europejskich Dni Dziedzictwa: 
* Spotkanie z przedstawicielami mniejszości narodowo-etnicznych 
- Oddział Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* "Cytadela i fortyfikacje" - prelekcja Michała Żebrowskiego 
z Muzeum - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 


Październik 
* XXXII Zlot Jesień Kolarska - KTK Kalinka, 3-5 października 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację 
VI runda - Klub Ekoton, 4 października 
* Wystawa malarstwa Bogumiły Latowskiej - Klub Akcent, 
8 października 
* VII Rajd pieszy "Szlakiem WP" - SKKT przy SP nr 5, 18 października 
* IX Rajd "Szlakiem zamków pomorskich" - MKT Zawrat, 
25 października 
* I Jesienne Manewry Ekotona - Klub Ekoton, 25 października 
* XXXVIII Rajd Turystyczny WP "Sudety 2008" - WK PTTK "OSeSeK" 
* XXII Mistrzostwa 1 OSK w Marszach na Orientację - WK PTTK 
"OSeSeK" 
* Konkurs literacki na krótką formę prozatorską zawierającą motywy 
grudziądzkie - Oddział Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* "Obchodzimy Dzień Przyjaciół" - zabawa i quiz tematyczny - filia 
biblioteczna nr 4 
* "Kolorowa jesień" - konkurs plastyczny dla naj młodszych czytelników
>>>
204 


Oprac. Anna Granica 


- filia biblioteczna nr 8 
* "Melodie znane i lubiane" - program przygotowany przez dzieci 
z Ogniska Pracy Pozaszkolnej - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa plastyczna uczniów z Małego Rudnika - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Młodzi poeci Grudziądza" - konkurs recytatorski - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Odkrywamy dary natury" - konkurs plastyczny - filia biblioteczna 
nr 14 
* "Galeria jesienna" - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna nr 14 
* Rozstrzygnięcie konkursu "Ozdabiamy domy kwiatami" - Klub 
Akcent. Organizator: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Bieg Jesieni - w ramach ogólnopolskiej akcji "Polska Biega", MORiW 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


\ 



 



 


, ' 


: I 



' 


- :- 


" ' 



 
\" 


I 
.' 


ł 


.. 
" 


y-- 


.
 


"., 


Scena "baletowa" z operetki "Baron Cygański" J. Straussa wystawionej w Grudziądzu 
przez zespół Opery Śląskiej w Bytomiu Fot Piotr Bilski
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


205 


Listopad 
* Koncert kameralny z okazji Narodowego Święta Niepodległości - 
Muzeum, 11 listopada 
* Zwiedzanie cytadeli - MOIT, 11 listopada 
* Wystawa malarstwa Marii Kamińskiej - Klub Akcent,13 listopada 
* "Szkoleniowy" Puchar Grudziądza w Marszach na Orientację 
VII runda - Klub Ekoton,15 listopada 
* XIX Rajd wielodyscyplinowy "Odzyskanie niepodległości 1918" - WK 
PTTK "OSeSeK" 
* Spotkanie z autorem książek dla młodzieży - Oddział Dziecięcy 
Biblioteki Głównej 
* "Jeżycjada - znana i lubiana" - konkurs plastyczny - filia biblio- 
teczna nr 3 
* VI finał i wystawa pokonkursowa prac uczniów biorących udział 
w integracyjnym, ogólnomiejskim konkursie dla szkół podstawowych 
i specjalnych - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* "Zaduszki poetyckie" - Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Andrzejki" - wieczór magii i czarów - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Wystawa "Z biegiem Wisły i Niemna, historyczne mapy i widoki miast 
Prus Wschodnich i Zachodnich, Polski oraz krajów bałtyjskich" - Muzeum, 
listopad-grudzień 
* "Stanisław Brzęczkowski (1897-1955) - pomorski grafik, ilustrator, 
rysownik". Wystawa monograficzna ze zbiorów Muzeum Okręgowego 
im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy - Muzeum, listopad-grudzień 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 


Grudzień 
* Mikołajki Kolarskie - KTK Kalinka, 5 grudnia 
* Jarmark Świętego Mikołaja - Rynek Główny, 6 grudnia 
* XVI Rajd pieszy "Zakończenie sezonu turystycznego" - WK PTTK 
"OSeSeK" 
* Spotkanie z najaktywniejszymi czytelnikami w roku 2008 - Oddział 
Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* Konkurs na najładniejszą szopkę bożonarodzeniową - Oddział 
Dziecięcy Biblioteki Głównej
>>>
206 


Opr. Anna Granica 


* "Moja przygoda ze Świętym Mikołajem" - konkurs literacki - filia 
biblioteczna nr 3 
* Wykonywanie ozdób świątecznych i strojenie choinki - filia 
biblioteczna nr 8 
* Kiermasz świąteczny w filii nr 13 i Ośrodku Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* "Święta w oczach dziecka" - konkurs rysunkowy - filia biblio- 
teczna nr 14 
* Promocja Kalendarza Grudziądzkiego 2009 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Charytatywny Koncert Adwentowy - Klub Akcent 


. -- . 
-... :.
,-- 


,,
 

o"
o =-_ 


," 


, . 
'-, 


\"'" 
\ \'
 
"'
. 


-'
 


.:.. 


- 


t_., 


'
L 


-,' 


.. , 


.,' 


,. 


.... 
 


.. 
" 

' 


....--ii 


-- 


. 
1 


---- 


- 

 , 


Zespół Tadeusza Linowskiego 


Fot. Piotr Bilski
>>>
Ji !'
.: 


. . 
" ..- 





!
-: 
1'''.;''1 i 
t
... 

 .1 
. .... 
[....' 


. 
.-', 


....
. 
 
 : J ' 
, 
 
..
. j 
,. .: "", ,
', 
, - 'i" 
[..o., . ,łl iiiiJ . I ,.; tJ. 
.;",:;:- ::\1. . 'I" .
t'-' -, 
'--' 
, fil.... .lir' 
'.:. 

 


.;. 


." .: 


...0 .-"\. 
"o 


, ,. 


. 


 
,... 
'" 


.. 

:, 
 
" .. ' I , 
 , 
: 
... '.... 


;,. 
!It
 


'... , 
.... 


.., III 
,.:-t!il ..' 


" 


Krzysztof Cander 
Brama Wodna, 1968, deska, olej 


(/ 


i 


.. 


'... 
" 


I' . .......- 
 I.- 


... 
, 


b, 



.. 
, 


,- 



,.... 
=..:' .
..,. 


'" 
-7""'
':"'- 


. '. 
. 
\. r . ".:. 
.. \";1.
. 


" 
 


,. , 


Fot. Teresa Mazurkiewicz 
- ze zbiorów Muzeum im, ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziądzu
>>>
-41 


." 


1, 


, 
. , 


'.!oł 



 ., 



 ,. 


: o) 


:f 


;, J :C 
" 
, 


::1 


, :.,., 


:'... 



.II; 

I , 


:,. 


:. 


:--. 


....' 


'- 


; 
: :( :' . 
: ) :. ) 
C

... -;.1) 
:. " 
(L- a :,.i 
'11 :.: 
. '. 
: :i :
) 
1 oj,). 
t;, :..) 
: , ',- I 
r :,n} : 
 


l 


I:- t :' ) 
Ił :') 
 '( Oj 
, . 
1 
: .
) 
 ." 
:.1) : ( 
u.
) i,' ł 
{f '; r _ 
(i .-'. 
.,) : l.) 
,', ',I" :f) 
;. 
: .-, :.. 
,oi.) . :01) :,. . '. 
'" 
. 

 I' 
 0,ł 
r.jł :0 
:* 


2 

 
::! 
N 
UJ 

 
C 
.... 

 
CJ 


.... 
o 

 


::! 
N 
"C 
e- 
'N 
"C 
::! 
.... 
CJ 

 


"\l) 
E 
C 
"N 
o 
o... 
"
 

 
...., 
UJ 
"\l) 
6 

 
CI) 
'5:: 
C 
o... 
6b 
o 
- 
c 
N
>>>
Janusz Frankiewicz 


UCIECZKA DO WOLNOŚCI 


Po aresztowaniu majora Koperskiego w Wilnie, wywieziony został 
on do Moskwy i osadzony na słynnej Łubiance. Tam przeżył 
kilkutygodniowe śledztwo z użyciem znanych metod stosowanych przez 
NKWD. 
Zapadł surowy wyrok: dziesięć lat zsyłki do północno-wschodniej 
Syberii - kraju Jakutów. Podróż tam trwała 38 dni. 
Obóz pracy, do którego przywieziono majora Koperskiego wraz 
z innymi skazanymi, znajdował się w północnej części Kamczatki, 
a konkretnie w miejscowości Kamenskie nad rzeką Perzyną, która 
wpada do jednej z zatok Morza Ochockiego. 
W obozie pracy znajdowało się tysiące ludzi, w tym kilkunastu Polaków 
przywiezionych już po ogłoszeniu amnestii w sierpniu 1941 roku. Po 
amnestii wyjechało stamtąd, głównie do organizującej się Armii Polskiej 
w ZSRR pod dowództwem generała Władysława Andersa, wielu Polaków 
obecnych tam głównie dzięki deportacjom na początku lat 
czterdziestych. 
W obozie panowały trudne warunki, których wyznacznikami były głównie: 
głód, brud i wszy. Po dwuletnim pobycie w obozie, Koperski miał dosyć 
niewoli. Zrozumiał, że zbliża się jego kres, że jeśli czegoś nie zrobi to 
umrze lub zginie jak tysiące innych nieszczęśników. Postanowił, że lepiej 
zginąć w czasie ucieczki, niż skończyć życie na śmierdzącej pryczy. 
Podjął decyzję o opuszczeniu łagru. 


* * * 


Po piętnastu dniach samotnej ucieczki zmogła go choroba - wysoka 
gorączka i osłabienie. Tamtego wieczoru szedł resztkami sił, szukając 
jakiegoś schronienia. W końcu upadł i stracił przytomność. Kiedy otworzył
>>>
210 


Janusz Frankiewicz 


oczy, zobaczył w oddali małe, palące się światełko. Jeśli tam nie dojdę, 
to ze mną koniec, muszę tam dojść, muszę! Z trudem się podniósł 
i krok po kroku zbliżał się w stronę światła. Było coraz bliżej i coraz 
jaśniej świeciło. Już widział okno, kiedy upadł i znowu stracił 
przytomność. 
Kiedy otworzył oczy, zobaczył nad sobą okopcony drewniany sufit, 
podparty grubymi belami. W czymś w rodzaju paleniska płonął ogień, 
strzelając od czasu do czasu iskrami. 
Obok łóżka stała i spoglądała na niego dużymi, niebieskimi oczami, 
młoda rumiana kobieta z opadającym, grubym warkoczem. 
Wyrażnie uśmiechała się do niego, i co jakiś czas białym kawałkiem 
materiału ocierała pot z jego czoła i szyi. 
- Dziadku, dziadku, chodź no tutaj, on się obudził! - zawołała. Nad 
mężczyzną pojawiła się twarz starego brodatego człowieka. 
- Wykaraskał się, będzie żył, na pewno będzie żył - cicho szepnął 
dziadek. 
Dziewczyna przyniosła kubek mleka z miodem i delikatnie wlała łyk 
choremu do ust łyżeczką, a on wolno przełykał ciepły słodki płyn. 
- Gdzie ja jestem? - zapytał po chwili łamanym rosyjskim językiem. 
- Nic się nie bój. Ja jestem Natasza, a to mój dziadek, kim ty jesteś? 
- Wiktor, Wiktor Koperski, trafiłem tu z bardzo daleka. 
- Bądź spokojny, nic ci tu nie grozi, będę przy tobie. Mówiąc to 
Natasza znów wytarła pot z jego czoła i uśmiechnęła się. 
Major Koperski zamknął oczy i wydało mu się, że spada nagle 
w głęboką przepaść. 


* * * 


Wieś Babuszki, do której trafił Wiktor, liczyła raptem sześć chałup, 
położona była nad rzeką, wśród gęstych lasów, nad którymi piętrzyły 
się wysokie góry. 
Tutejsze lasy obfitowały w grzyby, jagody, borówki, maliny i jeżyny. 
Zimy były bardzo srogie. Temperatura dochodziła do minus 60 stopni. 
W październiku i kwietniu był mróz około minus 10 stopni, w listopadzie 
i marcu od minus 22 do minus 28 stopni. Zima trwała aż osiem miesięcy. 
Jednak w okresie największych mrozów prawie nie odczuwało się wiatru 
i łatwiej znosiło się tak niskie temperatury.
>>>
UCIECZKA DO WOLNOŚCI 


211 


Za to krótka wiosna i lato wynagradzała mieszkańcom trudy srogiej 
zimy. Bardzo dużo było słonecznych dni. 


* * * 


Duża część mieszkańców w rejonie, do którego trafił Koperski, to 
zesłańcy z lat dwudziestych, kiedy to na Ukrainie, nie licząc się z niczym 
wprowadzano kolektywizację wsi. Za karę wysłani do Jakucji tam 
budowali sobie domy i tam wychowywały się kolejne ich pokolenia. 
Stworzyli sobie znośne warunki egzystencji i pozostali do dziś. Tylko ich 
potomkowie niekiedy opuszczają rodzinny dom i różnymi drogami ruszają 
w świat. 
Natasza także pochodziła z ukraińskiej rodziny, zesłanej tam w latach 
dwudziestych. Twierdziła, że wśród jej przodków można odnależć polskie 
korzenie. Mieszkała ze swoim młodszym bratem Miszą. Jej ojciec zginął 
w czasie wojny, póżniej zmarła matka. Z bliskich został jej, poza bratem, 
dziadek Wania. Zawsze myślała, że po śmierci dziadka wyjadą stąd. 


* * * 


Wiktor odwrócił się, by popatrzeć na pływające po wodzie spławiki. 
Tak naprawdę to odwrócił się od Nataszy, bo zrozumiał, że się nie 
opanuje, patrząc dłużej na jej zgrabną figurę i ponętne piersi. Poczuł 
wielki niepokój, i jeszcze większe pożądanie. Zrozumiał, że zaraz wydarzy 
się coś ważnego i nieoczekiwanego. 
Natasza zbliżyła się do niego i zaczęła gorączkowo mówić: 
- Wiktorze, ja wiem, że bardzo kochasz swoją żonę, ale ty wiesz też 
i to, że nie wiadomo jeszcze, kiedy wrócisz do domu. Nie jesteś jeszcze 
starym mężczyzną. Czy nie potrzebujesz miłości tu i teraz? Ja ci ją 
dam, pragnę ci ją dać. Póki tu jesteś mógłbyś mi podarować trochę 
szczęścia, bo nie mam go skąd wziąć. Kto wie, może byłoby ono jedyne 
w moim życiu. Słowa Nataszy brzmiały zadziwiająco szczerze 
i zwyczajnie. Dziewczyna nie miała już sił by czekać, aż on sam, z wła- 
snej woli weźmie ją w ramiona. Dlatego pierwsza objęła go i przytuliła 
swoje jędrne piersi tam. gdzie biło serce Wiktora. I wreszcie poczuła jak 
jego ręce zaciskają się wokół jej szyi, jak usta przywierają do jej ust, 
i jak ich ciała stają się jednym ciałem, jak opanowuje ich namiętność, 
a po niej rozkosz...
>>>
212 


Janusz Frankiewicz 


* * * 


Natasza zawsze planowała, że po śmierci dziadka wyjedzie stamtąd. 
Nie chciała w syberyjskiej tajdze pozostać do końca życia. 
Znała doskonale bliższe i dalsze okolice, warunki, zwyczaje i obyczaje, 
orientowała się w miejscowych nastrojach, poznała wielu Jakutów. 
Uzgodniła z Wiktorem, że on zapewni jej pobyt tam, gdzie zechce 
zostać. Może w Stanach Zjednoczonych, może w Polsce. Dlatego m.in. 
rozpoczęli intensywną naukę języka angielskiego. 
Dziadek przysłuchiwał się rozmowom między nimi i próbował 
podpowiedzieć im najlepsze rozwiązanie. Przypominał, że od czasu do 
czasu handlarze skórami zwierząt futerkowych organizują wyprawę na 
Alaskę. Zabierają ze sobą kilka tysięcy futer. Za skórkę sobola na miejscu 
płacono od 4 do 10 rubli, tam otrzymywali dziesięć razy więcej. Nieraz 
zabierali ze sobą kogoś, kto chciał wyjechać, ma się rozumieć, nie za 
darmo. 
Renifer w zaprzęgu może zrobić 12 kilometrów na godzinę, a jest 
w stanie poruszać się dziesięć godzin. Dziennie może pokonać 
100 kilometrów, pod warunkiem, że jest dobrze karmiony i trasy są 
przejezdne. 
Cieśnina Beringa w styczniu jest całkiem zamarznięta. Łatwo przejść 
po lodzie szerokość 100 kilometrów. Do cieśniny jest 1200 kilometrów. 
W ciągu miesiąca można dotrzeć do Alaski. Trzeba tylko zorientować 
się, czy ktoś takiej wyprawy nie organizuje. Może w tym roku, może 
w przyszłym. Odbywa się to w ścisłej tajemnicy przed Rosjanami. Dziadek 
doradzał Nataszy, by pojechała do znajomego i zaufanego Jakuta, Loni 
Zubcowa i poprosiła go o pomoc. 


* * * 


Nadszedł długo oczekiwany dzień. W południe przyjechał wysłaniec 
Kolcewa i poinformował o miejscu skąd wyruszy wyprawa. Było do niego 
od wsi około czterdziestu kilometrów. W przeddzień wyprawy Natasza 
i Wiktor pożegnali się z dziadkiem oraz Miszą. Zaprzęgli do dwóch sań 
po dwa renifery, załadowali to, co mieli do zabrania i popędzili na 
zbiórkę. 
Sanie wykonane zostały z młodej sosny i zmontowane bez użycia
>>>
UCIECZKA DO WOLNOŚCI 


213 


gwożdzi, przy pomocy rzemieni i kołków. Nie mogły być zbytnio 
obciążone, najwyżej na 70-80 kilogramów. Wszyscy uczestnicy podróży 
zajechali bez przeszkód na miejsce zbiórki i tam przenocowali. 
W dniu wyruszenia wyprawy, o świcie, organizator ze swoimi 
pomocnikami wyznaczył każdemu miejsce w karawanie, która składała 
się z czterdziestu sań zaprzężonych w parę reniferów. Na co drugich 
saniach siedział człowiek, a na pozostałych znajdowały się bagaże. Lejce 
każdej pary reniferów przywiązane były do sań jadących z przodu. 
Zwierzęta szły, jeden za drugim, w jednej linii. Około trzydziestu reniferów 
zostało objuczonych workami, głównie z paszą dla zwierząt. Postoje 
miała ochraniać sfora czterdziestu psów. Takie przygotowanie karawany 
miało zapewnić szybkie i bezpieczne poruszanie się jej w terenie. 
Nadeszła niezapomniana chwila. Słońce ukazało się za horyzontem, 
temperatura powietrza sięgnęła minus 40 stopni. Uczestnicy wyprawy 
wyruszyli wreszcie w niebezpieczną i daleką drogę. 
Czy wszyscy dojdą do wyznaczonego celu? Czy nie przecenili sił? 
Odpowiedż na te pytania otrzymają za około trzydziestu dni. 


* * * 


Po trudnym dniu marszu znowu rozbito obóz. Natasza nie chciała 
jeść, miała dreszcze, budziła się w nocy, była spocona. Wiktor mocno 
się niepokoił. 
Rano znów trwały przygotowania do wymarszu. 
Z krzykiem wpadł do ich namiotu Jakut, mówiąc, że zmarł mu kolega. 
Natasza gorączkowała. Wiktor zostawił ją w śpiworze, ułożył na saniach 
i otulił futrzaną kołdrą. 
Wyprawa ruszyła naprzód, pozostawiając zmarłego Jakuta i kilka 
padłych reniferów. 
Na trasie Wiktor, co jakiś czas pochodził do Nataszy i kontrolował jej 
stan zdrowia. Przed wieczorem rozległy się krzyki z przodu karawany: 
"Widać cieśninę!". Słychać też było "Hurra, hurra!". Wiktor przybiegł do 
Nataszy. 
- Nataszko, jesteśmy nad cieśniną, słyszysz? Dziewczyna wolno 
otworzyła oczy, jakby nic nie słyszała. 
- Jesteśmy nad cieśniną, słyszysz? Uśmiechnęła się w końcu leciutko. 
- Już niedługo, dwa dni, musisz wytrzymać.
>>>
214 


Janusz Frankiewicz 


Nad cieśniną Beringa rozbito obóz. Wiktor zaniósł Nataszę ze 
śpiworem do namiotu. Zdjął z jej głowy oblodzoną czapę i otrzepał śpiwór 
ze szronu. Dał jej lekarstwa i napoił herbatą z miodem. Poprawa nie 
następowała. Oddychała ciężko i nieregularnie. Do celu pozostały dwa 
dni marszu. Noc minęła spokojnie. Wiktor miał nadzieję, że gdy zawiezie 
Nataszę do szpitala, zaraz nawiąże kontakt z angielską ambasadą. 
Pokonali cieśninę, która usłana była zwałami zamarzniętych brył lodu. 
Już niebawem powinna być widoczna łuna świetlna nad miastem, do 
którego podążali. Wiktor cały czas szedł przy saniach Nataszy. Co jakiś 
czas z trwogą dotykał policzka dziewczyny. Wkładał ze strachem swoją 
rękę do śpiwora, wyjmował ją z radością, gdyż pod wpływem dotyku 
robiła się ciepła. 
Daleka na horyzoncie łuna stawała się coraz jaśniejsza. Wkrótce 
błyszczeć zaczęły, najpierw pojedyncze, a później coraz liczniejsze 
punkty ulicznych lamp. 
Znowu z przodu karawany słychać było okrzyki: "Hurra, hurra!". 
Wiktor dotknął twarzy Nataszy, zaczął nerwowo sięgać głębiej, 
dotykał szyi, ramion. Były chłodne. Przeraził się. Zaczął odpinać sanie 
od tych jadących z tyłu i z przodu. Ruszył naprzód, okładając renifery 
kijem. Wyprzedzał kolejne zaprzęgi. Sanie z Nataszą znalazły się w 
mieście. Wiktor gorączkowo pytał przewodników, gdzie jest szpital. 
W szpitalu umieszczono dziewczynę w sali reanimacyjnej. 
Po jakimś czasie lekarz stwierdził jej zgon. 
Wiktor nie czuł żadnej radości z tego powodu, że odzyskał wolność. 
Był mocno przygnębiony śmiercią bliskiej mu osoby. Zastanawiał się, 
dlaczego los dla niektórych jest tak okrutny. 
Przybycie do miasta karawany wzbudziło zainteresowanie miejscowej 
ludności. Stała się rewelacją dnia dla lokalnej prasy i władz. 
Wiktor zgodnie z umową pomógł Kolcewowi korzystnie sprzedać 
skóry oraz kilkadziesiąt zabranych ze sobą soboli. Czekał na informacje, 
jakie za pośrednictwem policji powinny nadejść z ambasady angielskiej 
w jego sprawie. Wiedział, że nie będzie łatwo, by mu uwierzyli, ale 
uważał, że sobie poradzi i źe znajdą się np. świadkowie jego 
partyzanckiej działalności w latach wojny 
Na miejscowym parafialnym cmentarzu odbył się pogrzeb Nataszy. 
Uczestniczyli w nim wszyscy biorący udział w wyprawie.
>>>
UCIECZKA DO WOLNOŚCI 


215 


* * * 


Samolot z Nowego Jorku z majorem Koperskim na pokładzie 
wylądował na Okęciu w połowie lutego 1948 roku. 
Wiktor chodził po Warszawie i z przerażeniem oglądał gruzy Starówki 
i innych dzielnic miasta, zburzone świątynie, kamienice, urzędy 
publiczne. Jednak stolica mimo wszystko tętniła życiem. Nie poddawała 
się. W Polsce wprowadzano "demokrację ludową", którą miała właśnie 
wesprzeć monopolizacja władzy, czyli rządy jednej partii zależnej od 
Moskwy. Od propagandy na ocalałych murach jedynie słusznego soju- 
szu aż bolały oczy. Było o czym myśleć. 
Na dworcu kolejowym wykupił bilety do Grudziądza. Później wstąpił 
na pocztę, znalazł numer telefonu do Ani i zadzwonił... 


Wybrane fragmenty książki Janusza 
Frankiewicza pl. "Gorejące ognie" 
(wyd. Ludowa Spó!dzielnia Wydaw- 
nicza, Warszawa 2006). 
Ty tu! od redakcji "Kalendarza 
Grudziądzkiego" 


I ",J :.-:
 
'Pi" 


,r
 '. - 


/"_ o __ 
. 


 ;;
-
-
 


,.;.J 


_:;:
.- o .,.1 

...;:. --
,' 


.- -.eo::;' 
Jfooo: 


. .-" o',p'- 
'.,:,J _ .-,- 


-;.......... - 




. ...
 , 


.:. 


.- 
 ':- -. 


1iI:- :
o -__ 


" 
. 


: :"j
- 


"":-.",. o .:
':-' 


-', ... .-
>>>
"--.'\'.- 
 
;:;'''' 


;\ , \, 


I' , 


--' 
-- 


/, 1./ 


-- 
-..r-.- 


'", 
 
.
:.: .:P 
_..
.:
 . 


"....' 
. 


j', 


":::.
----...:-..::.-.....: ..: i. """--- 


, ... 
,. 


L\ 1,_,-' 
,0 . 



.... 


.
.D 


, 


-5 "\.", 
. :
.',
 
ł _" 0...' 


_
d
-c. 



- 
___" ;c. 
"'--- ' 
, \ 


"l' 


Akwarium w siedzibie Miejskich Wodociągów Oczyszczalni w Grudziądzu 
Fot. Piotr Bilski 


- / 


,
 


, ' 
,. 


,!,.,g . 
.,.
nn ,n 

 -1 " 



. 



- 


I. 
 

. ;'t. 
. ' 
" 


,,-, 


; 
\ 

 


,)-0 1 


-'
>>>
Tekst sponsorowany 


POSZUKIWANO ROPY NAFTOWEJ 
- ODKRYTO SOLANKI 


I I . 
ł l 
. ' I , , 


1
 


, ...; I 


,. 
. ,T _, 


, \ 


\ 


--,c-- 


"'-':1; 
 


o\:","i 


" , I " , 


1,11'1"': 1 I.. 


W 1972 roku w Maruszy, niedaleko Grudziądza, dokonując odwiertu 
w poszukiwaniu ropy naftowej i gazu, dowiercono się do dolnojurajskiego 
złoża wód termalnych. Na głębokości 1630 metrów natrafiono na złoża 
ciepłej wody. Miała ona temperaturę ok. 44° C i pod wpływem silnego 
ciśnienia trysnęła na wysokość ponad 13 m. 
Było to wspaniałe i jednocześnie zaskakujące odkrycie. Odkrycie, 
z którym nie wiedziano jak postąpić. Analiza chemiczna wypływającej 
wody, dokonana w 1972 roku, zakwalifikowała ją do wód solankowych 
o wyjątkowym składzie chemicznym takim, że obawiano się nawet, 
iż Grudziądz mógłby stać się poważną sanatoryjną konkurencją dla 
Ciechocinka. Z tego i wielu innych powodów odwiert pozostał przez 
30 lat nieczynny. 
Dopiero w 2001 roku, pod wpływem rosnącego zainteresowania
>>>
218 


Tekst sponsorowany 


" 
IV 


l' 


-- -ł 
- 


.
-
 


( 

.J .j 
ł. 
'
 " 

ł 
.
.:\ 

,...." 


zasobami geotermalnymi, z ini- 
cjatywy Spółki Geotermia Marusza, 
na podstawie istniejącej doku- 
mentacji PAN, opracowano doku- 
menty hydrogeologiczne zasobów 
wód hipertermalnych. Ponowne 
badania składu chemicznego, 
potwierdziły wyjątkowe własności 
lecznicze solanki, co spowodowało 
umieszczenie jej na liście złóż 
kopalin leczniczych. 
Złoża odkrytej solanki są 
praktycznie nie do wyczerpania, 
możliwość wydobycia określono na 
20 m 3 /godz. przez tysiąc lat!!! 
Głębokość, z jakiej jest wydoby- 
wana, gwarantuje stabilność 
składu chemicznego oraz jej 
nieskazitelną czystość. 
Odwiert w Maruszy dostarcza 
solankę, o stężeniu 7,94%, 
zawierającą lecznicze związki 
sodu, jodu, bromu, żelaza i boru, 
przynoszących ulgę w schorze- 
niach reumatycznych, skórnych, 
dróg oddechowych i neuro- 
logicznych. 
Jej walory w odnowie 
biologicznej są również niezaprze- 
czalne. Natura obdarowała 
Grudziądz prawdziwym skarbem, 
który może w znaczący sposób 
poprawić ogólny stan zdrowia 
mieszkańców, a także wpłynąć na 
rozwój miasta. 
Zmienić sposób postrzegania 
własnego zdrowia - to najtrud- 
niejsza misja, jakiej podejmuje się 
Geotermia na najbliższe lata. 
Sama solanka, aczkolwiek 
lecznicza, jednorazowo cudu nie
>>>
POSZUKIWANO ROPY NAFTOWEJ - ODKRYTO SOLANKI 219 


czyni. Z tego powodu, oprócz kąpieli 
solankowych, powstała cała gama 
usług dodatkowych, utrzymująca 
lub przywracająca zdrowie. 
Stworzono wiele form korzy- 
stania z wód solankowych: wanny 
indywidualne z hydromasażem, 
jacuzzi, grota solankowa, płytki 
basen dla dzieci oraz trzy baseny 
dla dorosłych. 
Kurację wodną uzupełniają: 
piramida z tężnią do zbiorowej 
inhalacji dróg oddechowych, dwie 
sale gimnastyczne, cztery gabinety 
masażu, sala fitness z naj nowo- 
cześniejszymi urządzeniami 
rehabilitacyjno-siłowymi, salon 
kosmetyczny, trzy sauny, pokój 
opieki nad dziećmi. Grudziądzkie 
solanki stały się miejscem 
odnowienia ducha i ciała dla całej 
rodziny. 
We wrześniu 2007 roku 
Geotermia zapoczątkowała uni- 
kalną w skali kraju współpracę 
z lekarzami, mającą na celu 
rozpowszechnienie wśród społe- 
czeństwa aktywnej autorehabilitacji. 
Oprócz opracowywania bardzo 
rozległych planów rozbudowy 
Geotermii, prowadzone są prace 
nad możliwościami wykorzystania 
niewyczerpanych zasobów solanki, 
do innych celów użytkowych. 
Solanki otworzyły nie tylko 
nową erę odnowy biologicznej 
w Grudziądzu. Solanki to także 
nowa karta w historii Grudziądza. 


.. 
I,", 


--:- , _.t 
 


---..... - .............. 



 


( 
!'J 



 


\ 

  



); 


f 


..)
 


GEOTERMIA MARUSZA 


"'....... O
>>>
_JI,' 


,; 

::
::\r 


-. J. 
I, , 


.. 


,; 


I:, " 
o _L 
 


Wieżowce na Strzemięcinie 


" 


'
. 


1: 
':..:j ,f 


J 


" "11 f' 
 
 
 
t- -'....
 
/'."f1 "", 
',/.,t' ',.;0 _ ... 
, :Co iJ 
1" 11 " .. 'ł:: ..... 
1" '

 
-::. 
;:J 
 
 
rI1 '''' ił i\ -. 
iI1 1.1r;:1 Ij 1\-' 
 
IIJI! r' -. __ .... . ' 

:
 fI! 
 11111 , r: ,\I -" \ 
"""JII 
 _ 
,,, 1I 
 i "- - ; 
lit r1 J-.J--' 
 - 
." ..1 L.. Ił 1\ m 
. 
 
. ..
"" 1ł1
 u_ 
.T ,1, r u;" -ł '\.' -ł 
iW! ,i" 'ł 
 - 
 ' :;., _:
.. 
. .. 


"I 


. 


Fot. Piotr Bilski
>>>
Tekst sponsorowany 


TERAPIA DZIECI AU1YS1YCZNYCH 


NZOZ OŚRODEK REHABILITACJI 
DZIECI SPECJALNEJ TROSKI 


Ośrodek jako placówka niepubliczna jest specjalistycznym zakładem 
opieki zdrowotnej, w którym udzielane są świadczenia rehabilitacyjne 
w bardzo różnej formie. Od dłuższego już czasu stosujemy całą gamę 
metod rehabilitacyjnych, a w szczególności: 
x PNF (wzorcuje się na naturalnych, fizjologicznych ruchach zdrowego 
człowieka, tym samym przywracamy utraconą funkcję; to torowanie 
sprawności układu nerwowo-mięśniowego poprzez stymulowanie 
proprioceptorów i eksteroceptorów ciała), 
x THERASUIT (miękka dynamiczna prioprioceptywna ortoza), 
x TERAPIĘ CRANIOSACRALNĄ (kompleksowa diagnostyka i terapia 
wad postawy oraz skolioz z wykorzystaniem elementów znanych metod 
terapeutycznych) , 
x TERAPIĘ DZIECI AUTYSTYCZNYCH (program zostal opisany 
w artykule przedstawionym poniżej), 
x TERAPIĘ MASTER (stopniowe odzyskiwanie i poprawa funkcji 
w przypadku jej zaburzenia; to model terapeutyczny opracowany dla 
poprawy stabilizacji, funkcji nerwowo-mięśniowej, pobudzenia mięśni 
stabilizacyjnych; zaburzenia szkieleto-mięśniowe, w rehabilitacji 
pacjentów neurologicznych oraz stymulacji neuro-ruchowej dzieci).
>>>
222 


Tekst sponsorowany 


PROGRAM TERAPEUTYCZNO - REHABILITACYJNY 
DLA DZIECI Z AUTYZMEM 
W OŚRODKU REHABILITACJI 
DZIECI SPECJALNEJ TROSKI 
W GRUDZIĄDZU 


Autyzm to całościowe zaburzenie rozwojowe dotyczące trzech 
podstawowych płaszczyzn: 
- rozwoju społecznego, 
- rozwoju mowy, 
- powtarzających się i stereotypowych wzorów zachowań, zainteresowań 
i czynności. 


Dlatego też postępowanie terapeutyczno - rehabilitacyjne w autyzmie, 
realizowane w Ośrodku Rehabilitacji Dzieci Specjalnej Troski obejmuje 
wszechstronną stymulację wszystkich sfer rozwojowych dziecka. 
W szczególności kompleksowa opieka terapeutyczno- rehabilitacyjna oraz 
bieżąca diagnostyka obejmuje: 
- zarówno indywidualne potrzeby zdrowotne dziecka (oddziaływanie 
terapeutyczne, rehabilitacyjne) jak też potrzeby całej rodziny (praca 
z rodziną, psychoedukacja), 
- wszystkie aspekty zdrowotne - zarówno biologiczne leczenie autyzmu, 
terapię psychologiczną (funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego, 
społecznego), terapię pedagogiczną, terapię porozumiewania się 
(pozawerbalnego i mowy), usprawnianie funkcji neurofizjologicznych 
percepcyjnych (redukcję zaburzeń sensorycznych) i wykonawczych 
(motoryki dużej, małej), 
- odpowiednie, indywidualnie dobrane formy i metody postępowania z 
powyższych obszarów (interdyscyplinarne), spośród różnych szkół 
i podejść. W świetle obecnej wiedzy nie ogranicza się pomocy do 
stosowania tylko jednego rodzaju terapii lub jednej metody. Konieczne 
jest stosowanie wielostronnych i zintegrowanych (poszczególne formy 
i metody nie mogą być realizowane w oderwaniu od siebie) programów 
oddziaływań.
>>>
TERAPIA DZIECI AUTYSTYCZNYCH 


223 


Całościowy program zajęć terapeutycznych dla dzieci z autyzmem 
(10 - 12 godzin tygodniowo) 


1, Ułożenie i systematyczna modyfikacja indywidualnego planu 
terapeutycznego dziecka (1 godzina) 


Program ustalany jest wspólnie z rodzicami na podstawie informacji 
uzyskanych z orzeczenia poradni, wywiadu z rodzicami oraz z obserwacji 
dziecka. Intensywność i zakres stosowanych metod jest 
zindywidualizowana w zależności od stopnia głębokości zaburzeń i wieku 
dziecka. Dokładna dokumentacja spotkań z dzieckiem i jego rodzicami 
umożliwia przepływ informacji między terapeutami. 


2, Zajęcia indywidualne z dzieckiem (6 godzin tygodniowo): 


Terapia psychologiczna (2 godziny tygodniowo) 
Celem terapii psychologicznej jest ocena i rozwijanie umiejętności 
w zakresie: 
- naśladowania (m.in. naśladowanie prostych czynności ruchowych, 
naśladowanie z użyciem przedmiotów, naśladowanie mimiki twarzy. 
naśladowanie sekwencji czynności, powtarzanie dżwięków, sylab, 
wyrazów) , 
- działań poznawczych (m.in. dopasowywanie obrazków do identycznych 
obrazków, dopasowywanie przedmiotów do obrazków, dopasowywanie 
obrazków do przedmiotów, łączenie w grupy, dopasowywanie kolorów, 
dopasowywanie kształtów), 
- koordynacji wzrokowo - ruchowej (m.in. rysowanie prostych linii - 
łączenie kropek, kolorowanie małych przestrzeni, wycinanie, układanki, 
labirynty) , 
- rozumienia mowy (m.in. wykonywanie prostych poleceń, identyfikowanie 
najbliższych osób, wskazywanie przedmiotów, wskazywanie 
podstawowych cech przedmiotów), 
- mowy czynnej (m. in. nazywanie przedmiotów, nazywanie części ciała, 
nazywanie położenia przedmiotów - przyimki, nazywanie przymiotników, 
nazywanie kategorii, zaimek ja, odpowiadanie na pytania społeczne), 
- samodzielności (m.in. jedzenie, toaleta. mycie się ubieranie), 
- uspołeczniania {m.in. zabawy naśladowcze, współdziałanie, redukowanie 
zachowań negatywnych takich jak: samouszkodzenia, agresja,
>>>
224 


Tekst sponsorowany 


demonstracje, zachowania stereotypowe). 
Terapia manualna (1 godzina) 
Celem terapii manualnej jest rozwój autonomicznego działania 
i doświadczania świata drogą przekształcania i poznawania rzeczy ręką 
pod kontrolą wzroku. Terapia manualna umożliwia także integrację 
działania z językiem i mową. 
Terapia zajęciowa (1 godzina) 
Celem terapii zajęciowej jest umożliwienie podnoszenia sprawności 
manualnej i ruchowej, percepcji wzrokowej, spostrzegania, koordynacji 
wzrokowo - ruchowej oraz zdolności do koncentracji uwagi. W terapii 
zajęciowej silny nacisk kładzie się na usamodzielnianie i rozwój 
samoobsługi. 
Terapia pedagogiczna (1 godzina) 
Celem terapii pedagogicznej jest wspomaganie rozwoju w zakresie 
samodzielności, wyrównywanie i korygowanie deficytów, eliminowanie 
przyczyn i przejawów zachowań negatywnych, a także kształtowanie 
umiejętności pozostawania w relacji z drugą osobą. 
Terapia logopedyczna (1 godzina) 
Celem zajęć logopedycznych jest ocena poziomu komunikacji dziecka, 
stymulowanie rozwoju mowy oraz doskonalenie językowych kompetencji 
społecznych poprzez zabawę i aktywność ruchową. 


3, Terapia polisensoryczna (1 godzina) 


Celem terapii polisensorycznej jest rozwój i uczenie się poprzez bodżce 
docierające do ciała za pośrednictwem narządów zmysłów. Dzięki tej 
formie terapii dziecko nie tylko uczy się, ale także zdobywa orientację i 
poczucie bezpieczeństwa, rozwija się i otwiera na nowe doświadczenia, 
staje się bardziej otwarte na otaczającą rzeczywistość. 


4. Grupowe zajęcia ruchowe i relaksacyjne - terapia tańcem, zajęcia 
z wykorzystaniem metody ruchu rozwijającego W. Sherborne (1 godzina) 


Celem zajęć grupowych jest uczenie dziecka zasad i norm 
społecznych, nawiązywania relacji i komunikowania się z rówieśnikami, 
a także zabawy niezbędnej dla prawidłowego rozwoju. W ramach zajęć 
grupowych wykorzystywane są m. in. metody kinezjologii edukacyjnej, 
metody dobrego startu i ruchu rozwijającego W. Sherborne.
>>>
TERAPIA DZIECI AUTYSTYCZNYCH 


225 


5, Rehabilitacja ruchowa (1 godzina) 


Celem zajęć prowadzonych w ramach rehabilitacji ruchowej jest 
ewentualne usprawnianie i stymulacja rozwoju motorycznego w zakresie 
motoryki małej i dużej, ćwiczenia ogólnokondycyjne, relaksacyjne, 
z wykorzystaniem dobranego indywidualnie dla każdego pacjenta zestawu 
ćwiczeń. 


6. Konsultacje dla rodziców (1 - 2 godziny) 


t -', 


... 




 
, 


\, 


. 


L 


DYREKTOR 
Aleksandra Brzozowska 


CHCBl POU6c 
SWOJEMU DZIECKU I SOBIE 
PłłaJJDi DO NlU 


OPUS II Sp. zo.o. NZOZ Ośrodeb 
Rehabilitacji Dzieci Specjalnej Trosbi 
w Cirudziqdzu, ul. Moniuszbi 13A 
tel. 056/64 32 281, O 603 963 593
>>>
} OflCj41na! strona! Inlernetowo!! GrudZI4dzldego łowi!.rzystwa! Kultury Mlcrosofllnterne1 hplorer r
 f., rx 


ł-.EdvcJlWIdak

'- 


n 


0-" C l.'!J.;'! 
 ;'- ,........ e 
eJhłtp;fłw-4k-


 .. m........ pdJ -.... 
 e1iGo :go 
pa= ł.¥lłl" i- 
GoogIc c...._ v ....RS. 1'- e- O-ł--I!;o'o- ';f"*"- ,- .-....- '! Q_. 
.,..........., 
 ,&n,. 


G17ld=iąd=kle Toww-=ysfwo KU/filiJ' 


. 
-- 
. 
. '.' 
" 


;
nH":I o:IIul'/o" I ;ub


Y"l)" I tr;
lt
" 
U
lI Illnk. ł ront"kt 


"'J - uerwlec: 

Miejsb 

GrI...ł.R
" 


.
 
I 


=- 



 


Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
z siedzibą 
w CENTRUM KULTURY TEATR 
86-300 Grudziądz 
ul. marszałka Facha 19 
tel. 056 46 234 76, 056 46 133 53, fax. 056 46 234 77 
www.gtk.grudziadz.pl 
gtk(ci)grudziadz. pl
>>>
I 


REKLAMY
>>>
l 


" , 


-;p 


- :.- 


l \ 
, 
\ 
, 
" ' . I I . 
 

 
I I , ! . 
,r . . 
 
I . 

 


,.; . 


.. 



 


ł. I 


. 


.-..;- 


:
. 


- 
.. . 



. 


P '\ \ ! \ I. 
-.; 
.. rT) 
 jy 
II. 11 
., . . 
 J 
ł ' 
, 
.. - I 
" . 
.. 
. . . . 
I 
\ .. ... .ol : 

 ... I . 
I I . '.
>>>
. 


Zakład Usług Technicznych 


INWESTPROJEKT 


86-300 Grudziądz, ul. Paderewskiego 16 
tel. 0564650574.0564650571. fax 056 465 04 92 
tel. serwisowy 05051921 19 
www.inwest-projekt.pl , e-mail: sekretariat@inwest-projekt.pl 


. 


. ;..... I 
. . ;:J 
. ,11 - 
. :11 ..;.... I 
.ł.. -. .. 
. . - .. 
. ..... 


. I . "1 . I . .t . 
;:J . Ił. I . ;:J- 
( -łl - . . . I ;.. 
. .. . 
 _ .. ;:J . 
- . . . . . . 
. . 


Kredyt O % na: 
· kompaktowe centrale grzewcze 
· kotły na paliwa stałe 
· kolektory słoneczne 
· pompy ciepła 


. t. , 


I 


f' 



 


II' 


J .... 


:J 


1 


.. 


J 


..,.. 


_,ń, 


łI 


\ 


'-
>>>
Korporacja Przemysłowa 


Sp. z 0.0. 
Posiadamy certyfikat --ł' 

 

 



':\ 
W 


CERTYFIKAT 
ZERTIFIKAT 


-- 
..lUT ...
 


...
. 
-- 


-'"----.,,-..--- 
_____0__.- 
...-----.----..-- 
--------- 


"":"'...:=="'ł-==.:"
-===:::'- 
------- 


==-
 =-
:..-:--= 


- ..-- 
_0'__- 


I :=: .- ;k 


Zakres certyfikacji: 
PRODUKCJA CZĘŚCI MASZYN 
I CZĘŚCI DLA PRZEMYSŁU 
SAMOCHODOWEGO, 
WYKONYWANIE FORM 
WTRYSKOWYCH, 
TłOCZNIKÓW, WYKROJNIKÓW, 
PRZYRZĄDÓW DO OBRÓBKI 
SKRAWANIEM, 
PRZYRZĄDÓW MONT AZOWYCH, 
SPAWALNICZYCH 
ORAZ PROTOTYPÓW 
MASZYN I URZĄDZEŃ 


I _ 3.. 


/k .. 



 


. 


..", 


- 


.. 
. 


ł 


-
 , 


I 


;"- . 


If · 
., . 
. J r'T - , 
. . . ,. 
, ,.. 


". . 
. 
..: 

 


.. . 
.... 


ul. Waryńskiego 85, 86-300 Grudziądz 
tel. 056 64 301 70,64 401 30, fax 05646 295 68 
e-mail:formit@formit.com.pl. www.formit.com.pl 


'. ,-so.;. 


... 


., 


°1'4I
.1:3 ': 
. . , 





;.;....-
 


O"j
>>>
" ł ' ,1'.;
...." 
- ':l!,f;, 
.. ' I 
.
 . 
'- .. 
;:d! 


Sklep Fir.mowy LEMIG0 
86-300 
rut!J""iąt!Jz 
ul. Nauczyciels
a 2
 
tel./fax 56 46 555 @!;) 


.f; 


r I. . 


./..; 


OBUWdE Z EVA: 
- sup
r .lekkie 
- utrzymujerciepło 1. 

 " ,. 
nawet w tempe
aturze -:
(!)OC 
; _ ' -wodoodporne,,' 
" -mocne 
- ma' a


Ślizgową 'p(i)
eszwę ., 
.' WYJ!osa:ł!one w WYJr110WClI1¥ 
- -. , 0Gieplacz, '. . 
'
 - zapewnia " 
k(i)!iY1f0rt 

kowania 


F-l...' I 


. ...., 


. 



 


" '. d :..: 


" 


'
Y' r 
1 
, " 


1. 
o\, ,/ 


" .... 


:;_ 1: 0._.' J
""'
 o. 
. 


I 


,j' tY" 


;fi Yeti 887 


;fi 


.

. .-, ....
. - 


-'I : II :; 


f d,.C . 
,".'0 ''\. 


www..sklepJe*pa.pl 


1
>>>
@J MELBUD 


ul. Składowa 4, 86-300 Grudziądz, www.melbud.pl 


Oferujemy 
- realizację obiektów z zalcresu budownictwa wodnego, 
ochrony środowisIca, robót inżyrliet'yjnych ziemnych i melioracyjnych 
-technild bezwyIcopowe 
- projekk1wanie, 
 nadzory, zastępstwa inwestycyjne, 
rozruchy technologiczne 
- wynajem sprzętu 
- wyroby betonowe oraz u
ug; produlccji pomocniczej 



.. .. 


&- .... 


.#,,,, i 


. ' 


". 


. I 
"f 



- 


, . 


. 


. . 


. 



 


;;o..f 
" 


''';;''-' 


lWJ F-nlED'SIĘ8IOft"5.TWO 

 FAIR PLAY
>>>
" Ih .. 


. . . '1 , .. . . .1. . 


l. ....... 


.. . a 


------------------ 
--------- -------- 


. 1 .. I '1'.04..1' . .1. . o! i:... 
 .' .).1... . 1 I : I 1 
U . I . I. @ . . lu. 'lI - . . .. ...1 
.. 


-
 -", ,-- 
 
 


)l 


ł. 
, h 
. :"., .-- 


- Usług; 
budowlane 


- Konstrukcje 
dachowe 
; pokrycia 


- 


fi 


.'''. 


ł* - 


D' 



 

 ::._....hIł, 


..- 


- 


. n ł- . 
'I .' pr
, · :! 

 t -----. 
-', PI'..., 
-- . ł..4. u." ",,' · 
n)I
-,bl r li:[:" : 
[ , - " , I 
- ' 
I I 


IdlllWlllI, zllI,'lłlwe lIud,.k.
>>>
Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z 0.0. 
w Grudziądzu 
ul. Mickiewicza 28/30 
tel. 0564504 901, fax 0564504934 
'i'\ Pogotowie wod-kan 994 
 

 
 
ISO 9001 ISO 14001 


OFERUJE: 


MONTAŻ NAPRAWĘ. REGULACJĘ 
I LEGALIZACJĘ WODOMIERZY 
BADANIA LABORATORYJNE WODY I ŚCIEKÓW 
ORAZ OSADÓW ŚCIEKOWYCH 
UKŁADANIE PRZYŁĄC Y 
I SIECI WOD-KAN 


:
S::Z
i

;/fECI S NITARNEJ :':i
;
,.;.,;)f -, 
n f I a 
. I ,'i"łtU'..
,-,:;., '. J: 
USUWAN ZATORO\\ 
A PRZYL\C 
 ACH ' , _
.;"'.IJ1

:;: . ""':
 
KANALL":AC\'J:\V '1,1 i\ El 01\ t.- ...:,.o.r
88
_ ' 
HVDROD\'N\ r - ,'_,' " 
3 - ' 
, . 
CZYS CZ\
I "J?( .... 
_ SANI' Alłl\'\ ",If' I 
HYDI O
'I . 7), tu:' V
r\Glpl 
, ,I 
 
, 
I fi 



 -- l. 
-, 
, , 


.i' 


..1. 



 
...... .:' 


't 
 
. . 'O, I 
 
o ." 0 " o" I ' 
II ,0'" I . ;.o'
I' e . J
' 


. . . ' 
. . . 


r.. 
 
[.;.  .r.. '
"J 


.' .. 



 _I 
'I ,.n 
n . . 


. 


. 
 \" ". .n 
".. . . \o. 
. . " . .... . 
 
. . 
" '" . . n. , " 

 . 
 
". 
 


rr, 



 


.
 .,
>>>
RAFPOL 


OPAKOWANIA FOLIOWE 
Lucyna i Zbigniew Rafińscy 
Zakład Produkcyjny Ruda 7 k / Grudziądza 
ul. M. Konopnickiej 13, 86-300 Grudziądz, 
tel. 05645-08-100, fax 056 45-08-109 
www.rafpol-folie.com.pl. 
e-mail: sekretariat(ci.:rafpol-folie.com.pl 


. A .... 
- __o , 


ISO 9001 : 2000 


Asortyment firmy: 
- rękawy i taśmy foliowe, 
folia aktywowana 
- folie termokurczliwe 
- kaptury termokurczliwe 
- nadruki na foliach 
- torby reklamowe 
- folie ogrodnicze, 
budowlane i dla rolnictwa 
- folia stretch , 
- folie modyfikowane 
- taśmy ostrzegawcze RUDA 
- opakowania dla przemysłu / 
 
chłodniczego, mięsnego 1'oruń 
" 
i mleczarskiego 
: '1 
'
? :
,-
 --:?:Jm 
.11- ...---.- .. · 
ł Ii ? 
I' - 


I 
I 
II I J " 


---- 


- 


........ 


0 0 .... ...." .......-
>>>
@ , 
;-- 
MZK I:r . 
"f!/iIItI1.I/ I fi, 


I"'" 


L.. 


J
D 


t I 
.Jl.f\.::.'L

 


CZYNNA: 
PONIEDZIAŁEK - PIĄTEK 06:00 - 20:00 
SOBOTA: 08:00 - 15:00 
NIEDZIELA I ŚWIĘTA: NIECZYNNA 
NAJWVŻSZA JAKOŚĆ 
NAJ NIŻSZE CENY!!! 
@
W
@@W& 
u&@clJ& 
?I 

@
uw@
D
@


@W 


CZYNNA: 
PONIEDZIAŁEK - PIĄTEK 06:30 - 21:30 
SOBOTA: 08:00 - 12:00 
NIEDZIELA I ŚWIĘTA: NIECZYNNA 


- ..... I 


: .. I .ł 


"I ..cI 


- I . . I ..... 


-I -I' .1 


ł 


. 
- 
w tym także: 
pierwsze badanie techniczne pojazdu 
zarejestrowanego po raz pierwszy za granicą 


,,'
>>>
\ ' 
\ . 


\ ' 


211 

: 
I 



i;! t A 
:::: 
:.:R 

 liIi J 
;.
., I" 


:


 

m .' 

 
! 


.. 


:;:' 


.. .----- 
f, -_) 
. ,_o 


.'" 


"r , 
fi: 


, 
l 
! 


..' 



 ' 


.
 


r i 


/ 


: = 
, - 
- 


, 


M 

 


- 



 
_ LO""" 
NQ) 
(D c:: 
'O!I:t- 
(DO 
LO Q. 
Oe 
'C 
ns 
 
.....J: 
- . 

I 
'C lO 
nr""" 
.- Q) 
N c: 
'C-= 
::1 ° 
Lo. Q. 
C)O 
Lo. 
O'C 
O
 
MJ: 
cb@ 
co N 
"'C 
'O!I:t ns 

 .- 
ns N 

'C 
(J ::1 
ns Lo. 
C 
.c .. 

== 
a:::ns 
.E 
- I 
::1 Q)
>>>
I 


. . . c- ... I' 
I 


.. ;; 


- II.' - =- ł :. .}@. II. .. . 
.I' ;1 =-.... 
.... @ II . II =- . 


I . I . . 
I 
I I I . 


, I .... 



 
INtEL 


I .ł 


. , 



 


.. 
, ," 


-....;;., . 
- 

.
 :,
--1 


] 


-c. \
 
. 


ł 


"-.. 


www.firmainel.pl 


---
>>>
I Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe I 



HORYZONr 


Rok rałożenia 1995 


I ...J · I ...J.J 

2iJ

1J -iaJ.3j2..0JJJ
JJJA:£.!0 /. IJa'" 
. 


pl "rell
J\j\alfHa;J '.1\ \ 

(' f);)\J' 
('i"O. 
k(Jl1seL
 ('-ja \
Y5::..aH
jGh jn
Ł;JI;J
ji 
te l e
 
fzv ]lfU\\ c.b
 s:..aro:
DpaEjrnO\j'J' 
dostęp do JrJ!arns!u 



 




 
P 
 

... 
" ' 
- , 


- 


. .: :. II 


. . I 


- . . "... ".: 


. . .
>>>
1 _ 


. . \ł 


H H H 


" .. 
"- 

 ł H . H . 
. . . 
.. 
.- . 
.. 
..... 
P..r 
'., 


. 


'_I 


.. 


, 


, - III 


. 


... 


, .. 


- .. . 


" 


J 
/J 


. 


. 


.' 


. . . 


l 


. 


ł I
>>>
A 


, , 


Marka MAT Premium powstała by 
w sposób doskonały spełnić 
oczekiwania najbardziej 
wymagajqcych Smakoszy. 
Wszystkie produkty z grupy MAT 
Premium cechuje najwyższa jakość 
surowca i technologii uży1ej do ich 
produkcji. Stosowanie tylko naturalnych 
przypraw oraz wędzenie w drewnie 
olchowym nadaje wędlinom 
niepowtarzalne walory smakowe 
i zapachowe. 


Zasmakuj wędliny MAT Premium. 
a ponownie cofniesz się w czasie by 
skosztować niezapomnianych smaków 
sprzed kilkudziesięciu lat. 


Wędlin oznaczonych markq MAT 
Premium szukaj tylko w dobrych 
sklepach mięsnym i wędliniarskich. 


www.mat.pl 


" I I 
I 

 . I 


, ."', 
'" 


kidbosa. k..wa)(u;ko. 


. . 
..1 -; ". 
.. . 
... . 


S7r'*a. 

 


IOkduica. 5OfocJa. 


) 


...
>>>
!!) 


I 


ł 


Grudziądz 



 



 
:
 {
 


ul. Włodka 16B 
pn-sob 9.00-20.00, nd 10.00-16.00 



 


; " 


" 


ul. Mickiewicza 20 
pn-pt 8.00-18.30, sob 8.00-14.00 


'.fł 
'
 ' 


., ',' 


l '\ 


Sklepy zaopatruje 
hurtownia 


ul. Solna 1 
pn 9,00-17.00, wt-pt 8.00-18.00 
sob 8.00-14.00 



 




.A.. 


-. 


'_I. 


- 
- 


ul. Waryńskiego 65 
tel. 056 45 04 700 
ul. Łyskowskiego 37 
056 46 10 724 


4' . 


"- 


. 
..... 



 


, . 


, '" 


, 
... 


. 


t 



 
. '", 


"'"' 


. 


ł 


. 


. 


. 


.
>>>
PRZEDSIĘBIORSTWO PRZEMYSŁU MIĘSNEGO 


" 
" 
,., 1 ". 
I . 


" 


, Tadeusz 
GORSKI 


Marusza koło Grudziądza - O 56 46 237 68 


J I 
. 
 
. t 
.. 1 
,6, ( 
. lo 
- c , 
1 ' 
, I 
r 
\ . . , '\;.. ł 
'..... " 
'. 
 
" 


.. .T. 


. . 


4 - .. , 


-. ...' 


=--- . 
-- - 
 -- 
-
 


.. . 


- 


.. ..... . 


. I '1. 


: . 


'-
. 


I 


. 


.,.. 
.... 
,....... 


;..,.
 


/' 


. 
. .
>>>
WYTWÓRNIA OCTU I MAJONEZU "OCETIX" SP. Z 0.0. 


. . 


...: 
SI. 

 


,- 
 
.' rosrf
 
-.........-"""
 


. 


. 
. 


. ' . 


. 


. 


. . . 


. 


. 


'ł 


-- 


... ' 
.. ijO'i' 


..: 


..,--- 


_.
 ... 



:..łr.JI 



z 


" 


? .; 


- '..J8Z'I' 


,\ ' 

 ... 


-- 



 


...: 
Uli. r . 


. 
"". 


'--, 


. 


'- 


" 


, "'-.. 
, 


,\ 


,/' --" 

. " 
-"---
 
... 
.- -'P 
- 
. II I . I . . 
.. 
. . . . . : . . : 
. . - . . . . . :J ... .
>>>
GRUDZIĄDZKA 
SPÓłDZIELNIA MLECZARSKA 


,'
V -: 
'-
, 
v, \.' 
" 


Polecamy 
teko spożywcze 
Z% i 3,2 % 
- serki hornocęnizowa 
- twaroci 
- śmietanę i śmietankę 
- maślankę 


(-- Ą 
" 
- 
- 


, '. 

, .... 
..,........,.",.-.;,,
 
l I "'
.. , ' 
\\ 
" , . __ . i" 
......... 

t \ 
....ę-' , , 
i" ..i 


, 


'. 


86-300 Grudziądz 
ul. RapackIego 12/14 
teL/fax 056 461 36 54. 
tel. 056 461 36 59. 461 36 60 


- k.efir 
- jogurt owocowy 1,5% 
- masłO' 
- sery tO'pion 
ry dojrzewając 
Midi Gouda 
Tylżycki 
Morski 



 


-ol' 


..-......-- .. 


..,
I..-I\"\ 
..." 
,


 
ł-;a ,#JW}' l . ...:. 
.:łł....
ł-............
..- 

 
,
w 
 t:::.:,.
OW}' 
,
.
 



;'
ł 
.. _....:
 .... 
 ...=- 
-
. --' 
. ' ,/ \ " 
 - 
, .. 0'- 
. ,-- 
,. 


G; 


. 
A:s... 

 


"... 


.... 


,. 


.... 


. . 


:r , 
. .., . 
. . ' . '.. 
" " 
,. ...... '. . 


. 
. ' 
. .
>>>
" " 


I 
! 

 


----- 



-- 


I" ,.:1., ,f.. 


. , . 



"",,- 
'" "- 

"" 

 
, , 
r 


, 


I 


:: 
- 


ł 
U 
.t.. 
I. ' .. , 
" t: . , I 
:/tut 
l I 
i, 
-...... 
I 
--...:.... 

 '-=j 
" - Tl 


I I. 
II ,1
_. 11 II  I 
. ....-- 


I II 


. 
 ,. . I ..., 
1 ,. ,., I' . '. .: 
 , , 
. Ol ., I. ..' : , : Ił II' I . Ił
>>>
-- /, 
 -- -- 
Dl' 1",,-, I' ' Grudziądzki Park 
III :.:; ł . Przemysłowy Sp. z 0.0. 
111 " ,"U. \\11\1- 
III ....- ul. Budowlanych 7 
--tli 
, - 
111: I 86-300 Grudziądz 
-III tel. +48 56 45 06 113. 
l' III I
 ':' :: e-mail: gpp@opec.grudziadz.pl 


Grudziądzki Park Przemysłowy 
Sp. z 0.0. to 40 ha dobrze 
skomunikowanej i zorganizowanej 
infrastruktury przemysłowej oraz 
trzy hale przemysłowe. 


I 



'!':!I!I:!Im'"'1nn 


, ... 1IJ
 .. ' 


,W1 .. 


__o 


-- 
't, 
,\ , 

' , 


'. 


\. 
" 
c, " 
J
 " t 
' \'ł

 . r .'" 
- --:...- 



, ' 
, " 


.. -:"\..
.; - 
, 
., 
, "-' 


Atrakcyjne warunki 
gospodarowania decydują 
o tym, że jest to najlepsze 
miejsce w Grudziądzu 
do rozwijania biznesu. 
Szerzej na: 
WWw.gpp.grudziadz.pl 


-...o..-
1". 


'"'" 



 
 ... 


..» 


!: :- I 


. . . 


. 


. 


. . 


. 


- -';-9 . 


. . .... . 
 r 


'. ' 


;-;;. ...' 
.
'
>>>
Hotel ENERGETYK 
Grudziądz, ul. Miła 2, tel. 056464 4206,464 41 93 
e-mail:hotel@zetcieplownia.pl. www.energetyk-hoteł.pl 




. -. ';f..::- -....ł_ -= -__, 


..

 


- !: - o 
...... 
,
. -, 


'., 


:""
' 


..i 


, '. 


,. 
"o,"" 


,. -'"r 


, 

 



. .t-""7_-"
.
' ;
,
 . ,_.' \ - 
y., .'f.-&.--. ....,. '; . 
..-.. ,'
;"'" " , 

 

 ". 
o 
'" 
MeTa. ---...... 
- 


{ U - J I
i : 
- - - 


I ł 
I f 


, . , 
.
 o, 
Ell' 


----- 


'.'-. 


"I'..: 

:
, 


· k- 


., 
-"" 


. -, 
1 J 


I 


'
 


. I 


Właścicielem 
 
 
hotelu jest 
. .. I A I . . . . 
. . 
I . . . . I . . . . . . - . 
.
>>>
. ::f rł I :::fu
 
. I 
 lu I [
 =t' . .. . ....,..' . . , 
I . . . " :::l d 
[r.... [ . . ""'
I
 . 
"'J 
J . " 


I 


. ' 
.. 
" . 
. 
" -
. . 
--
 -"'".- rr ... · 
" r s'"""t' "I "'...
.... 

 
.;;,. 


"'-'s..'''''' 
_ \ ... _... ..., 

J;. 
. , 
'..ł 
I \,,'''oiI''..... ' 
,-,c 
"'
 , . ' 'd 
!'
 - ;-
 


. I . ' I 
ł 
ł I I 
 . 


ł"'1 


I . 


. 
,\. 


/
I.
,

 
 


.. 


'.
';,. 


-;........;..-" .; 


',.l . 


,
 


. -..... . 


. 



-
 


;"kt 
 
..
. -... 
I,' '.. Al- _ 
 


....n 
:t 'to- 



.
 
", 
 


,
... 
. -
...# 


... 


.... 


, - 


--- 



-- 


....
-./ 
- 
, 
./ ,'. ' 
",. --=--,./ 


" 


'==\ 
:::ec 


I 
 


'.-... 


./. '-
: . 


, , . . . , , - , , , , . . , I 
. . . . .'. ..: . . . . 
. . . 
. . 1 . . . . . . 
. 
, . . " 1 , , . " 1 
. . .
>>>
Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe 


ELEKTIlD 
ł REn.anT 
\ Oferujemy: 
- wykonanie instalacji elektrycznych 
w budynkach mieszkalnych i przemysłowych 
- wykonanie instalacji odgromowych 
- budowę linii kablowych i napowietrznych nn i sn 

 wykonanie oświetlenia zewnętrznego 
- wykonanie instalacji domofonowych 
\\ 75 - wykonanie pomiarów ochronnych 
- ""ynaJem podnośnika montażowego DENKA LIFT wys, 28 m 
\1 
Zapraszamy do współpracy!!! 

 11: 
PUH "Elektro-Remont" 86-300 Grudziądz, ul. Szenwalda 30 
I \ I
.""" tel, (O-56) 4631144,4631118 


L a 


Rok zalożenia 1945 


.
 


Zakład Blacharsko-Instalacyjny 
Władysław Żurański 
86-300 Grudziądz, ul. Narutowicza 27 
tel,/fax 056 46210 28 
zbi@instalacja24.pl 
www.zbLtfirma.pl 
Poleca usługi: 
· dekarsko-blacharskie 
· instalacyjne 
- wodo - kan.. c.o. i gazowe 
- wentylacyjne 
i klimatyzacyjne 
· ślusarskie 



. 
,- 


Zakład stosuje nowe technologie 
dekarskie i ciepłownicze
>>>
. 
 .. 


. . 


. 


, I 


:łr I I 


11 · 


II -+-41'. 


I . 


. :ł 'I . I I. ., . .. 
,- 
'. , 
) f n 

 J 
 ; 
4- . .. , If 
. .jJJ I I 
.. I . .. . . I . . . ł Ił I -,,\ I 
. I I . 11 I I .. . 
I .. :.:. : ,I' :: .' 
1. , I . l I I .. J J. II 
--. 
. ..11. . . -.
. I 1"11 ł li 
. Ol -.I 
J I .,. I 
I , . . . 

. ... . 


.. .. . 


I' -.. 


. I I . 


- . o' 


. ' 


-. -.. 


. 



 



 


. 


- Wywóz nieczystości, 
gruzu i wynajem kontenerów "t' 
- letnie i zimowe 
oczyszczanie dróg 



O_ j 
'

ł- 

łlll;lIr 
_ 
 1 ''' II ' j ", "I. , 
.JillJill ,Ui!!Uil ;,;.:;! 
-www.pUm.p.ll 


- 
! I 


- Remonty cząstkowe 
i powierzchniowe dróg 
.- Usługi remontowo-bUdOW , 



 .. 
L - Usługi sprzętowe i tran
po


 
- Budowa i pielęgnacja ,- . 
terenów zielonych . J ,1 I 


ł- I .1 


.. - 


, - . .' .' II . 


. .
>>>
ŚLUSARSTWO Firma Tucholsl
i 



 


.. istnieje od 1911 £, 
. 'II, 


\ 


.' 


, 


" ' 


. 


.-" 
I 


_ " 
.r' 


..- 
.-...! 


, ., 


BRA'IY · FURTKI · BALUSTRADY · KONSTRlJKCJE STALOWE 
86-300 Grudziądz, ul. Kościuszki 46, tel. 605 456 052
>>>
@ ! ! ! 
. . . 
, . 
, . " 
. 


... 


. 


I . 
 . 


. 



 I 


www.yamahaszkola.pl 


Miejski Ośrodek Rt'kreacji i WypO('zyuku 
ul. Za Ba"euf'1II 2, Grudziądz 
tel./fax 056 462.56-5.1 
www.llloriw.pl 


posiadamy miejsce na udaną 
i niezapomnianą uroczystość rodzinną: 
wesela, urodziny. rocznice 
- łącznie na 75 osób 


'. I 


_' t . 


- "\.:." ' 



- 


dysponujemy boga rym zapleczem 
kuchennym (kuchenki, lodówki. 
eleganckie zestav.y naczyń), 
pokojem na zapleczu. parkingiem 
i obszernym tarasem
>>>
... 


. 
e , , I , 
I A I . A 
. . . 
-- Id . . I I . 
- . . . . I . I 
" . .. 

 


- . - 


(... "Ji:- 
., I I t" I .1'.04 ; .1' 


I ',' 4' 


" ; 


I 
:: :1 


, 


I. ' 


'- 


, , 'I 


, ,. 


, I , t' 


I , 


, I , t' 


" , , J. 


'. . , " J. 


,p ,I','" .lllłł/'
 


, 


I ' ,I I 


I' "I' I 


. " , 


. I' J 


- .. . 


. 


. .. 


.. 
.. 


.. 


e 


ł ,
, t 
OPAKOWAŃ 


.. 


PRODUKCJA 


z 


TEKTURY 


Firma "BRZOZOWSKI - KART" 
zaprasza odbiorców dużych i małych. 
Dla nas każda ilość kartonów, 
kartoników jest ważna, 
ponieważ szanujemy 
naszego klienta!!! 


1/'; "'t 11."'1."\1. 
-, "t. :t t. 
. " . ,,\t. S :t\S' 
Ó'" 6"'
 
'. 1)0. 
'''.- "" 
II ,111111111111181811 11111111 1 I n "I " n I II [I 
. , I I 1.. . - . . 
 . 
I I . 
, . , . . . . , ol , . .
>>>
Reklam 


@ 


10. rp. rJi£Jl-UlR-lJ 


-- 


" "fi' 
056/46-249-85 
o 606 136 20 


- 



 


" 


. . 
. 


. ". 


. 


I · 


.. - 
. 


--. . . c-- · 
. . e-- · . - . . . 
-- . . . l. I- 
-. 
.1 .. - - -, . . - . .
>>>
/ 


J 


f e{} 


Górna Grupa, ul. Klasztorna 4, 86-134 Dragacz 
tel. +48 52 3306377, fax: +48 52 3306378
>>>
... 


.- 


"
 


-", 


GRZEGORZ RYGIELSKI 
Letni dzień 


20,
>>>
II
 I' A" 
r 
, 
.. .. .. 
.. .. .. 
.. .. .. 



 ..
>>>
.. 


-. .- 


.... 


- 


'- 


-JI' 


-,,'- 


GRZEGORZ RYGIELSKI 
Letni dzień 


..
>>>
," \ '. 
, ---.:.... "', 
, ,\ " , 
-
: 


. 
. 
\ I 
r 
-' . 
10 iii. ", 
. 
.. 


TERESA SKROCKA 


Róża
>>>
, 
l' 
\ 


.. 


l' 


.... 


. ../'t. 


\)..' 11' 
, \ .. , ' 
. 'I' ;'. 


" . \ \ 
- ....... 


\ 


.' , . , 
". 
.-. ,. 
: ,.., 


..... 


\ 


" 


BOGUMIŁA LATOWSKA 
Na włościach 


-',- T- ' 


, ' 


""' , \ 
...... 


'. 


.'--: '-, 


.. 



',
>>>
\ " \ \\ ,\\ \ ." 


\\


 ; f. S \) 
, At!..c 
,
 \ 
" \ 
\ 
- I, 

 


. 
. 


,./ 


0/" 


- 


- 


\\
 
\ 
\ 


-;):l.. 
*.
 
r-A..--
"'::":'''

,,
 
t
:r. 
 

.c""a;!.. ....-...- -
_ 


ZBIGNIEW PACHULSKI 
... i dalej
>>>
, 
\ 


'. 


, 



. 


., , 


- ,- 


"
'""ł."" 


KRYSTYNA RYGIEL SKA 
Z ogródka
>>>
,...., ł 



. 


\ 


,{ 


'1., " 


-. 
",\. 
-r ";\_ 


GABRIELA MURACH-PYSZORA 
Samotnik
>>>
,
 


.

. 


- . 


" 


. , 


".\ "I' 
" 


MARIA KAMIŃSKA 


Powódź w Lewinie 


. ... 


.' , 



 


" 


.,.'
>>>
'.t- 


\ 


- : \ 


t , 


.;, 


.1- 
i- 


- I' 


KLARA STOLP 


Zapomniana pasieka 


-I.L \.., 


\1 


,
>>>