Kalendarz Grudziądzki 2009

A 


I 



 - 
.' 
. 
. , 
. 

. 
. . 
\ 
" ...:. 


.' 
"'
 
. 
_"ł. "Ił 
.... .. ! 
\ "\..H:\ 
- ,
,
  
'. 



 


. t:" ' , ' 
, , 
\', ' ł 
., 


,.- 


.. 


, . 


I 


.... 


, 


I I I 


p' 
" 

 
, ',
 
..., 


l 


. j 
 


'.\. 


"""- - . 
, łt
 t 
' I J. ....." - 
. . 


,-.'" " 
,!"........" . 


. 


, 


. 
t 


..; 


.ł 


" ...' .'r 
-- 


I 


",- 


-ł-'" 


A 


I 


'-. 


....;.... , 


" 


... 



 - 


I 


, - 
.. ol,., '\" 
., 


" .. 
. , 


... : 
 .

 ' 
\
 



 


;-, 


. ,"' 
, ... 
. ',' 


, .. 


.. ... 
, 


. 
t.. 


.. 


. 


-- 


. 
... 


'. 


- " . 
.."' .. 


..
>>>
KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2009 


Grudziądz 2008
>>>
-
>>>
KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2009 


GRUDZIĄDZKIE TOWARZYSTWO KULTURY 
GRUDZIĄDZ 2008
>>>
RADA REDAKCYJNA 
Anna Janosz - przewodnicząca, Ryszard Byner - sekretarz, 
Piotr Bilski, Jerzy Krzyś, Grzegorz Rygielski, Tadeusz Rauchf/eisz, 
Karola Skowrońska, Gerard Szukay, Zbigniew Zawadzki 


OKŁADKA 
Projekt graficzny - Grzegorz Rygielski 
Akwarela "Grudziądz - architektura starego miasta" - Grzegorz Rygielski 


3 l t ('I¥' 


Wydawnictwo w części dotowane przez Wydział Kultury, Sportu i Turystyki 
Urzędu Miejskiego w Grudziądzu 


2.06 g6lt 


ISSN 1427-700X 


ez0, N Oule , 


WYDAWCA 
Grudziądzkie Towarzystwo Kultury 
Grudziądz 2008 


Skład: FUTURA Studio Reklamy, ul. Waryńskiego 32-36, 86-300 Grudziądz, 
tel. 601 23 69 22, e-mail:maciej@grudziadz.com 
Druk: Drukarnia Księży Werbistów w Górnej Grupie, ul. Klasztorna 4, 
86-134 Dragacz, tel. 052 330 63 77, fax 052 330 63 78, 
e-mail: dw@drukarnia-svd.com.pl, www.drukarnia-svd.com.pl 




 


, " 


.. l" e 9
>>>
SPIS TREŚCI 


1. Calendarium grudziądzkie ................................................................. 7 
2. Skrócony kalendarz na 2010 r. ........................................................ 61 
3. Ważniejsze grudziądzkie rocznice w 2009 r. (Stanisław Poręba) ....... 63 
4, Patroni ulic Grudziądza (Stanisław Poręba) ........................,....,........ 67 
5. Zamek konwentualny w Rogóżnie (Ryszard Boguwolski) ................. 73 
6. W zaciszu starych drzew (Adam Stenzel) .......................................... 79 
7. Wenecja grudziądzka (Jerzy Domasłowski) ...................................... 85 
8. Kościół polskokatolicki (Adam Stenzel) ............................................. 89 
9. Aktorki i aktorzy teatru grudziądzkiego cz. II (Stanisław Poręba) '....... 95 
10. Związek Harcerstwa Polskiego w Grudziądzu 1920-1939 
(Stanisław Poręba) ......................................................................... 101 
11. Historia jednej fotografii (Jerzy Krzyś) ............................................. 105 
12, Czas wyczekiwania i niepokoju (Jerzy Krzyś) .................................. 109 
13, Dzieje rodziny Kozaków (Zofia Sołtys) ............................................. 119 
14. Ratują zdrowie i życie (Ryszard Byner) .........................,...........,...... 129 
15, Kawaleryjski jubileusz (Karola Skowrońska) ................................... 137 
16, Rehabilitacja przez sport i twórczość artystyczną 
(Ryszard Byner) .........,.................................................................... 145 
17. Grudziądzka Wiosna Teatralna (Anna Janosz-Olszowy) ................. 155 
18. Janusz St. Pasierb - człowiek renesansu (Ryszard Byner) .............. 163 
19. Pamięci Bruna (SławomirMilczewski) ............................................. 169 
20. Powracająca duma (Magdalena Jaworska-Niziol) ...........................175 
21. Fiesta balonowa nad Grudziądzem (Zbigniew Zawadzki) ................ 179 
22. Srebrny jubileusz OPEC GRUDZIĄDZ ,........................................... 185 
23. Z żałobnej karty............................................................................... 191 
24. Grudziądz w naj nowszych publikacjach (Janusz Hinz) .................... 209 
25. Wiersze (TomaszA. Jeziorski) ,...................,............,....................... 219 
26. Kalendarz ważniejszych imprez kulturalnych, 
turystycznych i sportowych (oprac. Anna Granica) .......................... 221 
27. Reklamy........,...,.....,.."......,...,.....,..,..,..,....,.."......"..."...,......"...,., 235
>>>
CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


l. CZWARTEK 
NOWY ROK 
Mieczysława 
Mieczysławy 
Mieszka 


2. PIĄTEK 
Izydora 
Makarego 
Strzeżysława 


3. SOBOTA 
Arletty 
Danuty 
Genowefy 


4, NIEDZIELA 
Anieli 
Grzegorza 
Eugeniusza 


r STYCZEŃ 


1930- W Grudziądzu na bazie Dywizjonu Szkolnego 
Żandarmerii zostało utworzone Centrum 
Wyszkolenia Zandarmerii (komendant mjr 
Stanisław Sitek), 
1956- Włączenie Radzynia Chełmińskiego do powiatu 
wąbrzeskiego. 


1902 - W Grudziądzu zmarł drukarz i wydawca literatury 
katolickiej w języku polskim Georg Jalkowski. 
właściciel Wydawnictwa Dzieł Katolickich. 
1929- Starostą powiatu grudziądzkiego zostal Hipolit 
Niepoku1czycki. 


1903 - Poznańskie pismo "Orędownik" opisało uroczyste 
powitanie red, Stanisława Rożanowicza. opusz- 
czającego więzienie po odsiedzeniu wyroku. 
1988- W Grudziądzu zmarł urzędnik i pIsarz Jerzy 
Bobrowski, autor zbioru opowiadań "Kochankowie 
Ate" (Łódź 1961). 
1900 - W Grudziądzu wyszedł nr l. tygodnika "Gospodarz" 
(wydawca W. Kulerski).
>>>
l a 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


s. PONIEDZIAŁEK 1919- Prezes Rejencji Kwidzyńskiej Teodor von Jagow 
Edwarda wydał przepisy o stanie wyjątkowym, m.m. na 
Hanny terenie Grudziądza. 
Szymona 
6, WTOREK 1979- Uroczyste wręczeme " Prezydenta Miasta 
msygmow 
Kacpra Grudziądza (kopia z okresu międzywojennego). 
Melchiora Insygnia wykonał rzemieślnik Jan Knyba, 
Baltazara 
7. ŚRODA 1881- Oddanie do użytku budynku szkolnego przy 
Juliana ul. Sienkiewicza 27 (obecnie I Liceum Ogólno- 
Lucjana kształcące). 
Teodor 
8. CZWARTEK 1862- W Brąchnówku urodził się Stefan Łaszewski, 
Erharda dr praw, grudziądzki adwokat i pierwszy wojewoda 
Mścisława pomorski w niepodległej Polsce. 
Seweryna 
9. PIĄTEK 1999- W Grudziądzu zmarł Zygmunt Pawłowski, drukarz 
Antoniego i korespondent sportowy, m.m. "IKP", "Gazety 
Juliana Pomorskiej" i "Głosu Grudziądza". 
Marceliny 
10. SOBOTA 1920- Niemiecki Parlament ratyfikował Traktat Wersalski 
Dobrosława, Jana - zapowiedź powrotu Grudziądza w gramce 
Pawła Macierzy. 
I I. NIEDZIELA 1923- W Grudziądzu został utworzony Okręgowy Urząd 
Feliksa Ziemski (prezes K. Rosse). 
Hilarego 
Matyldy 
12. PONIEDZIAŁEK 1909- W Grudziądzu powstał oddział Związku Esperan- 
Antoniego tystów (zalożyciel kupiec Alojzy Kamrowski). 
Benedykta 2008 - W Grudziądzu zmarł Tadeusz Gust, działacz 
Czesława amatorskiego ruchu muzycznego, organista i dyrygent 
m.in. chóru "Echo". 
13. WTOREK 1&98- Zaczął ukazywać się "Przyjaciel Dziatwy", bezpłatny 
Bogusławy dodatek do "Gazety Grudziądzkiej". 
Gotfryda 1901- Grudziądzkie Towarzystwo Ludowe złożyło do 
Weroniki wladz pruskich protest przeciwko prześladowaniom 
filomatów w Brodnicy i Chełmnie.
>>>
I STYCZEŃ 
14. ŚRODA 
Feliksa 
Hilarego 
Ordona 
15. CZWARTEK 
Aleksandra 
Domasława 
Makarego 


I 6. PIĄTEK 
Marcela 
Waleriusza 
Włodzimierza 


17. SOBOTA 
Antoniego 
Jana 
Rościsława 


9 1 


1942- W Mauthausen zginął por. Zygmunt Koźlikowski 
"Ogrodnik", komendant Inspektoratu ZWZ-AK 
w Grudziądzu, 


1935- Otwarcie Radiostacji Pomorskiej w Toruniu (zasięg 
odbioru - 100 km, m.in. miasto Grudziądz I pow, 
grudziądzki). 
2004- W Radomiu zmarł Antoni Czortek. pochodzący 
z Grudziądza, bokser. uczestnik olimpiady 
w 1936 r., wicemistrz Europy (waga kogucia) 
i więzień Auschwitz. 


1947 - W Grudziądzu zmarł geograf i krajoznawca. mjr WP 
Henryk Gąsiorowski. 


1947- Druga próba wysadzenia Pomnika Wdzięczności 
Armii Radzieckiej, 
2003 - W Warszawie zmarl muzyk. dyrygent. kompozytor 
i publicysta muzyczny Henryk Czyż, pochodzący 
z Grudziądza. 


18. NIEDZIELA 
Bogumiła 
Krystyny 
Piotra 
19. PONIEDZIAŁEK 1920- 


Erwina 
Pii 
Mariusza 


20. WTOREK 
Dobiegniewa 
Fabiana 
Sebastiana 


1920 - W grudziądzkim dzienniku "Der Gesellige" ukazało 
się ogłoszenie w języku polskim zapowiadające 
przejęcie Grudziądza przez władze polskie. 


1945- 


Ukazała Się ulotka z programem powitania wojsk 
polskich w Grudziądzu. 
Wobec zbliżania SIę frontu władze niemieckie 
Grudziądza zarządziły ewakuację urzędów i ludności, 


1860- W Grudziądzu została uruchomiona stacja 
telegraficzna. 
1997 - Rozpoczęło działalność Radio Grudziądz.
>>>
110 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


21. ŚRODA 1933- Grudziądzki katecheta ks, Józef RoskwitaIski obronił 
Agnieszki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pracę 
Jarosława doktorską "Szkoła twórcza w nauce religii" i uzyskał 
Marceli tytul doktora teologii. 
1939- Powołano Komitet Honorowy i Wykonawczy 
Sztandaru dla Centrum Wyszkolenia Żandarmerii 
w Grudziądzu. 
22. CZWARTEK 1920- Polska Komisja Odbiorcza przejęła z rąk Niemców 
Anastazego twierdzę Grudziądz. 
Gaudentego 
Wincentego 
23. PIĄTEK 1920- Powrót Grudziądza w granice Macierzy. 
Ildefonsa 1995- Ks. prałat Zdzisław Peszkowski otrzymał tytuł 
Klemensa Honorowego Obywatela Grudziądza. 
Rajmunda 
24. SOBOTA 1920- Do Grudziądza przybyły dwa plutony żandarmerii 
Felicji oddelegowane przez Dowództwo Okręgu Generalnego 
Rafała "Pomorze". 
Tymoteusza 
25. NIEDZIELA 1920- Grudziądzcy Polacy zniszczyli pomniki - symbole 
Miłosza pruskiej władzy: Wilhelma I (Główny Rynek) 
Pawła i Germanii (Rynek Zbożowy). 
Tatiany 1997- Wręczenie sztandaru 8, Pułkowi Radioelektro- 
nicznemu w Grudziądzu. 
26. PONIEDZIAŁEK 1930- Nowym komendantem Centrum Wyszkolenia Zan- 
Pauliny darmerii w Grudziądzu został mjr Stanisław Sitek. 
Polikarpa 
Wandy 
27, WTOREK 1995- Obchody 100- lecia energetyki w Grudziądzu. 
Ilony 2004 - Zmarł artysta malarz Jerzy Feldman, były dyrektor 
Juliana Muzeum w Grudziądzu. 
Przybysława 
28. ŚRODA 
Agnieszki 
Karola 
Rogera
>>>
I STYCZEŃ 


111 


29. CZWARTEK 1920- Przyjazd do Grudziądza gen. Józefa Hallera. 
Franciszka dowódcy Frontu Pomorskiego. 
Waleriana 
Zdzisława 
30. PIĄTEK 2000- W tym dniu Grudziądz liczył 101.800 mieszkańców, 
Adelajdy 2006 - Marzenna Drab z Grudziądza została wicewojewodą 
Gerarda kujawsko-pomorskim, 
Macieja 
31. SOBOTA 1940- Powstanie konspiracyjnej, antyniemieckiej 
Ludwiki Organizacji "ROTA" w Grudziądzu. 
Marceli 1954- Ukazał się drukiem pierwszy po II wojnie światowej 
Jana przewodnik turystyczny Janusza Andrusikiewicza 
i Józefa Blachnio "Grudziądz i okolice" 
(Warszawa 1954). 


Także w styczniu: 


1937 - Finna "Ardal" w Grudziądzu rozpoczęla produkcję 
opon, dętek, węży gumowych oraz artykulów lotniczych 
i chirurgicznych.
>>>
1 12 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


C LUTY) 


1. NIEDZIELA 1952- W Grudziądzu osiedliły się zakonnice Zgroma- 
Brygidy dzenia Sióstr Służebniczek Najświętszego Serca 
Dobrochny Jezusowego (sercanki). 
Żegoty 
2. PONIEDZIAŁEK 1946- Wyszedł ostatni numer "Młodzi piszą", dodatku do 
Joanny "Głosu Pomorza" w Grudziądzu. 
Marii 
Miroslawa 
3. WTOREK 1920- Przyjazd do Grudziądza dr. St. Łaszewskiego, 
Błażeja pierwszego wojewody pomorskiego. 
Hipolita 
Oskara 
4. ŚRODA 1973- W Sopocie zmarł b. nauczyciel Państwowego 
Gilberta Gimnazjum Klasycznego w Grudziądzu, Marian 
Joanny Antoniak, autor śpiewnika "Pieśni do mszy św." 
Witosławy (1937). 
5. CZWARTEK 1920- Grudziądz stał Się siedzibą Dowództwa Okręgu 
Agaty Generalnego ..Pomorze". 
Jakuba 
Pawła 
6. PIĄTEK 1922- Pierwsze obchody Dnia Aktora w Grudziądzu. 
Bohdana 
Doroty 
Tytusa 
7, SOBOTA 1667- We Wrocławiu zmarł hetman polny koronny Jerzy 
Romualda S. Lubomirski, który w 1659 r, wypędził Szwedów 
Ryszarda z Grudziądza, 
Sulisława 
8. NIEDZIELA 1454- Wypędzenie Krzyżaków z Grudziądza. 
Gniewomira 
Lucjusza 
Żakliny
>>>
I LUTY 


131 


9. PONIEDZIAŁEK 1952- Utworzenie I13, Wojskowego Szpitala Garnizo- 
Apolonii nowego w Grudziądzu 
Cyryla 
Nikifora 
10. WTOREK 1925- Otwarcie, po pożarze oraz odbudowie, budynku 
El wiry Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
Scholastyki 
Tomisława 
II.ŚRODA 1927- W Grudziądzu został otwarty oddział warszawskiego 
Adolfa Państwowego Banku Rolnego (dyrektor T. Zan). 
Łazarza 
Świętomiry 
12. CZWARTEK 1876- Zebranie orgamzacYJne Ochotniczej Straży Pożarnej 
Eulalii w Grudziądzu. 
Modesta 
Radzima 
\3, PIĄTEK 2000- Ryszard Kaczorowski, ostatni prezydent RP na 
Benigny uchodźstwie, gościł w Grudziądzu. 
Jordana 
Toligniewa 
14. SOBOTA 1943- Komendantem Inspektoratu AK w Grudziądzu został 
Dobiesława kpt. JózefSzarkowski "Szary". 
Niemira 1991- Wyszedł nr I. "Tygodnika Grudziądzkiego". Pismo 
Zenona ukazywalo się zaledwie kilka miesięcy. 
15. NIEDZIELA 1946- Otwarcie w Grudziądzu Miejskiej Poradni 
Georginy Przeci wgruźliczej, 
Klaudiusza 
Sewera 
16. PONIEDZIAŁEK 1946- Uruchomienie w Grudziądzu odbudowanej linii 
Danuty tramwajowej nr 2. 
Symeona 
Szymona 
17, WTOREK 1946- W Grudziądzu przy ul. Legionów 28, po przerwie 
Donaty wojennej, otwarte zostało Muzeum Miejskie 
Konstantego (kierownik i kustosz J. Blachnio). 
Zbigniewa
>>>
114 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


18, ŚRODA 1923- Zalożenie Spółki Akcyjnej ..Polski Przemysł 
Konstancji Gumowy" ("Pe-Pe-Ge") w Grudziądzu. 
Maksyma 1975- Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu 
Zuzanny Strzemięcin (ul. Śniadeckich 38 Ai B), 
19. CZWARTEK 1946- Odznaczenie miasta Grudziądza Krzyżem 
Arnolda Grunwaldu kI. III. 
Konrady 
Marcelego 
20. PIĄTEK 1954- W Bydgoszczy zmarł płk WP w slo spoczynku Stefan 
Eustachiusza Cieślak, dowódca 65. Starogardzkiego Pułku 
Ludmily Piechoty i dowódca obrony Grudziądza we wrześniu 
Ostapa 1939r. 
21. SOBOTA 1959- W Grudziądzu zginął tragicznie nauczyciel i działacz 
Eleonory polonijny w Niemczech Jan Redlarski. 
Kiejstuta 
Roberta 
22. NIEDZIELA 1899- Oficjalna data (według akt sądowych) założenia 
Małgorzaty Spółki Budowlanej ..Bazar", 
Marty 
Wrócisława 
23. PONIEDZIAŁEK 1899- W Gmdziądzu zostala utworzona Izba Przemysłowo- 
Damiana Handlowa Uedyny członek Polak A. Ruchniewicz). 
Romany 
Seweryna 
24. WTOREK 1397- Powstanie Towarzystwa Jaszczurczego na terenie 
Bogusza Ziemi Chelmińskiej (współzałożyciel Mikołaj 
Bohusza z Ryńska), 
Lucjusza 
25. ŚRODA 1985- Poświęcenie kaplicy św. Piotra i Pawła na osiedlu 
Cezarego Lotnisko w Grudziądzu. 
Modesta 1989- Pierwsze, po transformacji ustrojowej, legalne walne 
Wiktora zebranie członków NSZZ ..Solidarność" w Grudziądzu. 
26. CZWARTEK 1936 - W Otwocku zmarł gen. w sL spocz. Stefan 
Aleksandra de Castenedolo Kasprzycki, komendant Centralnej 
Cezariusza Szkoły Jazdy, Centralnej Szkoły Kawalerii oraz Obozu 
Mirosława Szkolnego Kawalerii w Grudziądzu, pochowany na 
grudziądzkim Cmentarzu Garnizonowym.
>>>
I LUTY 


151 


27. PIĄTEK 1913- Początki budowy pasma fortów wokoło Basenu 
Anastazji Grudziądzkiego, z centrum w grudziądzkiej twierdzy. 
Gabrieli 
Leonarda 
28, SOBOTA 1849- Delegatem do Rady Prowincjonalnej Prus Zachodnich 
Józefa w Gdańsku zostal wybrany ziemianin Leon Rybiński 
Makarego z Dębieńca, 
Romana 


Także w lutym: 


1867 - Założenie Kółka Rolniczego w Radzyniu (założyciele: 
ks, A. Mariański, L. Rybiński, J. Paszota, J. Jordan). 
1921 - Państwowa Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu 
przeszła pod zarząd Kuratorium Okręgu Szkolnego 
Pomorskiego w Toruniu,
>>>
116 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( MARZEC) 


l. NIEDZIELA 1911 - W. Kulerski przenosI z Poznania do Grudziądza 
Antoniego redakcje swoich pism: "Głos Ludu", ..Kraj" i ..Przyj a- 
Feliksa ciel Ludu". 
Piotra 
2. PONIEDZIAŁEK 1939- "Gazeta Grudziądzka" zmieniła w Poznaniu tytuł 
Franciszka na: "Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądzka". 
Heleny 
Michała 
3. WTOREK 1944- Gestapo aresztowało St. Kisiela, szefa sztabu 
Hieronima grudziądzkiego Inspektoratu AK oraz J. Lazara, 
Maryny dowódcę grudziądzkiego garnizonu AK. 
Kunegundy 
4. ŚRODA 1922- Rada Miejska wybrała mz. Józefa Włodka na 
Arkadego prezydenta Grudziądza na 12 lat. 
Lucjusza 1987- Pierwszy koncert chóru ..AHa Camera" w Grudziądzu. 
Łucji 
5. CZWARTEK 1945- Wysadzenie przez Niemców na Wzgórzu Zamkowym 
Adriana wieży..Klimek". 
Fryderyka 
Pakosława 
6. PIĄTEK 1454- Inkorporacja Grudziądza w granice Polski. 
Eugenii 1945- Koniec okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Róży 1946- Miejska Rada Narodowa uchwaliła nadanie tytułu 
Wojslawa Honorowego Obywatela Edwardowi Osóbce- 
Morawskiemu, ówczesnemu premierowi. 
7. SOBOTA 1679- W Grudziądzu zmarł pastor, kaznodzieja, pisarz 
Felicji refonnacyjny i orientalista Jan Kapusta - Herbinius 
Polikarpa (1626-1679). 
Tomasza 
8. NIEDZIELA 1928- Utworzenie w Grudziądzu Lotniczej Szkoły 
DZIEŃ KOBIET Strzelania i Bombardowania (komendant mjr 
Beaty, Juliana pil. inż, T. Wereszczyński). 
Wincentego
>>>
I MARZEC 
9. PONIEDZIAŁEK 1945- 


Dominika 
Franciszki 
Katarzyny 


10. WTOREK 
Bożesława 
Cypriana 
Makarego 
II. ŚRODA 
Edwina 
Prokopa 
Rozyny 


12. CZWARTEK 
Grzegorza 
Józefiny 
Wasyla 
13, PIĄTEK 
Bożeny 
Krystyny 
Trzebiesława 
14. SOBOTA 
Jakuba 
Matyldy 
Michala 


2002 - 


1945- 


17 1 


Rozpoczęli urzędowanie: komisaryczny prezydent 
Grudziądza Leonard Wierzbicki i starosta powiatowy 
Roman Zarzycki. 
Papież Jan Paweł II poblogoslawił odnowione korony 
z obrazu Matki Boskiej Łaskawej z grudziądzkiej 
kolegiaty. 
Do Grudziądza przybyła Czolówka Przyfrontowa 
PCK z pomocą medyczną i charytatywną. 


1886- W Łapszczynie urodzi I się Edward Rydz. Marszałek 
Polski i Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1888 - Powstanie Towarzystwa Przemysłowców Polskich 
w Grudziądzu (prezes Michal Wolski). 
2005 - Zmarł pplk kawalerii w st. spocz. Jan Ładoś - 
Honorowy Obywatel Grudziądza. 
193 I - Obsunęła się nadwiślańska skarpa na Strzemięcinie. 


1440 - Miasto Grudziądz wstąpiło do Związku Pruskiego. 
1995 - Tomasz Pasikowski zostal prezydentem Grudziądza. 


1968 - Grudziądz wlączono do Szlaku Kopernikowskiego, 
2008- Zmarl grudziądzki historyk i działacz społeczny 
Eugeniusz Chmielewski. 


1946- Przy Szkole Szybowcowej w Lisich Kątach zostal 
utworzony Aeroklub Grudziądzki (prezes E. Degórski). 
Uroczyście obchodzono 650-lecie grudziądzkiego 
rzemiosła. 
Grudziądzka Izba Rzemieślnicza stała Się reprezen- 
tantem polskiego rzemiosła w północnej części 
województwa pomorskiego.
>>>
118 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


17. WTOREK 1895- W Grudziądzu urodził Się Bernard Kaszewski. 
Gertrudy drukarz i działacz plebiscytowy. 
Reginy 
Zbigniewa 
18, ŚRODA 1934- Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Fotografiki Polskiej 
Anzelma w Grudziądzu. 
Edwarda 
Narcyza 
19, CZWARTEK 1930- W Grudziądzu został otwarty, wybudowany 
Bogdana ze składek społeczeństwa, Dom Zołnierza 
Józefa im, marszałka Józefa Piłsudskiego. 
Marka 
20. PIĄTEK 1865- W Grucie urodził się Wiktor Kulerski. 
Anatola 
Eufemii 
Klaudii 
2 I, SOBOTA 1522- Mikołaj Kopernik na Sejmiku Generalnym Prus 
Filemona Królewskich w Grudziądzu wygłosił traktat 
Lubomiry o monecie. 
Mikołaja 1986- Zespolowi Szkół G as tron omic zno-Odzieżowyc h 
nadano imię Marii Skłodowskiej-Curie. 
22, NIEDZIELA 1958- W Warszawie zmarl b. redaktor naczelny "Gońca 
Bogusława Nadwiślańskiego" Leon Doliński. 
Katarzyny 
Kazimierza 
23, PONIEDZIAŁEK 1939- ..Cicha mobilizacja" jednostek garnizonu 
Konrada grudziądzkiego. 
Oktawiana 1945- W Grudziądzu, przy ul. Wybickiego 30, otwarta 
Zbysława została pierwsza po wojnie Apteka Ubezpieczalni 
Społecznej. 
24. WTOREK 1929- Pracownicy ..PePeGe" zorganizowali Związek 
Marka Chemików przy Polskiej Partii Socjalistycznej- 
Sewera Lewica. 
Szymona 
25. ŚRODA 1945- W Grudziądzu powstała Powiatowa Rada Związków 
Dyzmy, Marioli Zawodowych (z siedzibą przy ul. Szewskiej 2/4), 
Wieńczysława
>>>
I MARZEC 


191 


26. CZWARTEK 1877 - Najwyższy w dziejach Grudziądza poziom wód 
Emanuela w Wiśle - 10,53 m, 
Larysy 1972 - W Grudziądzu otwarte zostało Międzyszkołne 
Manueli Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne, 
27. PIĄTEK 1939 - Pracownicy zakladów ,.Herzfelda i Victoriusa " 
Ernesta w Grudziądzu przekazali swój jednodniowy zarobek 
Lidii na Fundusz Obrony Narodowej. 
Ruperta 
28. SOBOTA 1935- Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu dokonał 
Anieli rejestracji niemieckiego Związku Wiejskich 
Krzesisława Spółdzielni Województwa Pomorskiego. z siedzibą 
Sykstusa w Grudziądzu, ul. Toruńska 6. 
29. NIEDZIELA 1939- Pracownicy Zarządu Miejskiego w Grudziądzu 
Eustachego zebrali na Fundusz Obrony Narodowej i Pożyczkę 
Ostapa Przeciwlotniczą 10 000 zł. 
Wiktoryna 
30. PONIEDZIAŁEK 1961- W ..Ilustrowanym Kurierze Polskim" (mutacja 
Amelii grudziądzka) ukazał się artykuł historyka Stanisława 
Jana Poręby ,.Kiłka słów o środowisku dziennikarskim 
K wiryna w Grudziądzu - przed 1939 r." 
2006 - Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach 
potwierdził. że znaleziony w Grudziądzu łabędź był 
nosicielem wirusa "ptasiej grypy" H5N 1. 
2008 - Zmarła Fernanda Malicka, grudziądzki fotografik. 
31. WTOREK 1904- Wyszedł w Grudziądzu ostatni numer ,.Dziennika 
Amosa Grudziądzkiego" (wyd. W. Kulerski). 
Dobromiry 1923 - W więzieniu..Łubianka" (Moskwa) został zamordowany 
Kornelego ksiądz i działacz narodowy Konstanty R. Budkiewicz, 
późniejszy patron ulicy w Grudziądzu. 


Także w marcu: 


1866- Założenie Towarzystwa Rolniczego na Powiat 
Grudziądzki (z siedzibą w Radzyniu). 
1945 - Grudziądz liczył około 24 000 mieszkańców.
>>>
1 20 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


CKWIE CI EŃ J 


I. ŚRODA 1900- Wykupienie przez grudziądzki magistrat z rąk pry- 
Grażyny watnych elektrowni (550 kW). wybudowanej w 1894 r, 
Hugona 1912- "Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić w trzech 
Teodora wydaniach. 
2. CZWARTEK 1955- Powstanie Państwowego Teatru Popularnego 
Franciszka w Grudziądzu. 
Urbana 2005 - Zmarł papież Jan Pawel II - Honorowy Obywatel 
Władysława Grudziądza. 
3. PIĄTEK 1946- Grudziądzki Miejski Komitet Opieki Spolecznej 
Antoniego zorganizował kuchnię powszechną wydającą 
Pankracego dziennie 650 posiłków. 
Ryszarda 
4, SOBOTA 1939- W mieście rozlepione zostały plakaty o subskrypcji 
Bazylego Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. 
Izydora. WacIawy 
5. NIEDZIELA 1940- Na liście straceń OS/2 NKWD w Ostaszkowie zostało 
Borzywoja umieszczone nazwisko ppłk. Stanisława Sitka. 
Ireny 1989- Utworzony został Oddział Towarzystwa Miłośników 
Wincentego Wilna i Ziemi Wileńskiej w Grudziądzu. 
6. PONIEDZIAŁEK 1945- W Charkowie (Ukraina) zmarł grudziądzko- 
Ireneusza wąbrzeski nauczyciel i artysta malarz Franciszek 
Ady Szymański. wywieziony przez NKWD do ZSRR. 
Wilhelma 2006 - W Warszawie zmarl Augustyn Bloch, wybitny 
organista, kompozytor. współorganizator festiwalu 
"Warszawska Jesień", pochodzący z Grudziądza, 
7. WTOREK 1945- Założenie pisma "Wiadomości Grudziądzkie". 
Donaty 1984- W Wielu zmarł grudziądzki nauczyciel, hafciarz 
Hermana kaszubski i założyciel Muzeum Kaszubskiego 
PrzecIawa Leonard Brzeziński. 
8. ŚRODA 1936- W "Dzienniku Urzędowym R.P." zostało opubliko- 
Januarego wane rozporządzenie o przeniesieniu siedziby 
Radosława Pomorskiej Izby Rzemieślniczej z Grudziądza 
Sieciesławy do Torunia.
>>>
: KWIECIEŃ 


211 


9. CZWARTEK 1907- Otwarcie Królewsko-Pruskiej Szkoły Budowy 
Dobrosławy Maszyn w Grudziądzu, 
Dymitra 
Marcelego 
10. PIĄTEK 1876- Początek budowy żelaznego mostu kolejowo- 
Antoniego drogowego przez Wislę w Grudziądzu. 
Henryka 
Michała 
11. SOBOTA 1066 - Książę Bolesław Śmiały wystawił w Płocku dokument 
Filipa dla klasztoru w Mogilnie. Pojawia się w nim nazwa 
Leona "Grudemsch", oznaczająca Grudziądz lub Grudusk 
Marka k, Ciechanowa (?). 
2006 - W Grudziądzu zmarł Marian Świątkowski. dlugoletni 
dyrygent orkiestry dętej GZPG "Stomil". 
12, NIEDZIELA 1945- Polskie władze przejęły od Armii Radzieckiej zaklad 
WIELKANOC przemyslowy. późniejszą Pomorską Odlewnię 
Juliusza i Emaliernię Oddział w Mniszku, 
Wiktora 1957 - W grudziądzkiej Miejskiej Bibliotece Publicznej 
Zenona została otwal!a Czvtelnia Mlodzieżowa. 
13, PONIEDZIAŁEK 1929- Prokuratura przy Sądzie Okręgowym w Toruniu 
WIELKANOCNY zajęła cały naklad "Słowa Pomorskiego", 
Hermenegildy przeznaczony dla Grudziądza. 
Idy 1982 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu Lotnisko 
Justyny (ul. Warszawska l). 
14. WTOREK 1921- Do "Gazety Grudziądzkiej" byla dołączona broszura 
Bereniki z tekstem Konstytucji z 17 marca 192 I r. 
Bernarda 
Hermana 
15, ŚRODA 1910- Założenie Towarzystwa Śpiewaczego ..Lutnia" 
Anastazego w Grudziądzu. 
Tytusa 
Wacławv 
16. CZWARTEK 1923- Powstanie Koła Związku Obrony Kresów Zachodnich 
Erwina w Grudziądzu. 
Cecyla 
Kseni
>>>
122 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


17. PIĄTEK 1945- Po zniszczeniach wojennych oddano do użytku 
Jakuba Rzeźnię Miejską, 
Roberta 1963- W Stoczni Szczecińskiej zwodowany został 
Stefanii mis "Grudziądz". 
18. SOBOTA 1920- Utworzenie w Grudziądzu Państwowego Semina- 
Apolonii rium Nauczycielskiego Męskiego z polskim językiem 
Bogusława wykładowym. 
Gościsława 
ł 9. NIEDZIELA 1982- W Grudziądzu zmarł pracownik kultury i literat 
Czesława Tadeusz Niewiakowski (Tadeusz Niewski), m.In. 
Leontyny autor misterium "Ecce homo, czyli Golgota". 
Wernera 2006- W Bydgoszczy zmarl Jan Lipowski, prezes "Zeeland 
Help Polen", holenderskiego stowarzyszenia, które 
zorganizowało pomoc charytatywną m.In. dla 
Grudziądza. 
20. PONIEDZIAŁEK 1905- Początki budowy kanalizacji w Grudziądzu. 
Agnieszki 1945- Uruchomienie w Fabryce "Unia" generatora prądo- 
Lecha twórczego o dużej mocy, który dostarczał energię 
Teodora elektryczną do miasta. 
21. WTOREK 1993- W Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu została otwarta 
Bartosza Czytelnia Regionalna im. Adama Wolnikowskiego, 
Drogomiła 
Konrada 
22. ŚRODA 1822- W Lidzbarku (Warmia) urodzi I się Xawer Froelich, 
Heliodora niemiecki urzędnik sądowy, historyk i archiwista, 
Kai m.in. autor "Historii Powiatu Grudziądzkiego", 
Leonii 
23. CZWARTEK 1953- Reaktywowanie po przerwie wojennej oddzialu 
Emanueli Polskiego Towarzystwa Turystyczno- Krajoznaw- 
Gerarda czego w Grudziądzu, 
Jerzego 2005 - Nadanie imienia Roty Grudziądzkiej i wręczeme 
sztandaru miejscowemu Hufcowi ZHP. 
24. PIĄTEK 1973- Podłączenie Grudziądza do sieci gazu ziemnego - 
Aleksego likwidacja Gazowni Miejskiej. 
Horacego 
Jerzego
>>>
I KWIECIEŃ 


23 1 


25. SOBOTA 1945- Powstanie grudziądzkiej Spóldzielni Spożywców, 
Estery 
Kaliksta 
Szczepana 
26. NIEDZIELA 1923- Rada Miejska podjęła uchwalę o nadaniu tytułu 
Klaudii Honorowego Obywatela Grudziądza marszałkowi 
Marceliny Ferdynandowi Fochowi, 
Marzeny 
27. PONIEDZIAŁEK 1994- Biblioteka Miejska im, W. Kulerskiego w Grudziądzu 
Felicji uzyskała ze Lwowa mikrofilmy tzw. "kodeksów 
Sergiusza grudziądzkich" I i II. 
Zyty 
28. WTOREK 1924- W Korytowie urodził Się Edwin Brzostowski. 
Bogny grudziądzki działacz kulturalny i współzałożyciel 
Bogdana Koła Miłośników Dziejów Grudziądza (1986). 
Walerii 
29, ŚRODA 1845- W Grudziądzu powstała Gmina Chrześcijańsko- 
Augustyna Katolicka (założyciel ks. Jan Czerski z Komórska). 
Rity 2004 - Kujawsko-pomorski wojewódzki konserwator 
Robert y zabytków wpisał do rejestru zabytków wyposażenie 
grudziądzkiej kolegiaty p. w. św. Mikołaja. 
30, CZWARTEK 1862- Bunt żołnierzy w grudziądzkiej twierdzy (przywódca 
Bartłomieja Gottfrid Klatt). 
Liii 1940- Pod Anielinem n. Pilicą zginął mjr Henryk 
Mariana Dobrzański-Hubal. oficer 18.Pułku Ułanów 
Pomorskich w Grudziądzu. 


Także w kwietniu: 1920- W Grudziądzu rozpoczyna działalność polskie 
sądownictwo, 
1924 - W Grudziądzu powstał oddział Ligi Obrony Powietrznej 
Państwa (prezes urzędujący płkJ, Sendorek). 
1960- Ukazał się drukiem ..Rocznik Grudziądzki" (1.1).
>>>
124 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


l. PIĄTEK 
ŚWIĘTO PRACY 
Ramony 
Jeremiego 
Romana 


2. SOBOTA 


Anarola 
Celestyny 
Zygmunta 
3. NIEDZIELA 
ŚWIĘTO 
KONSTYTUCJI 
3 MAJA 


Marioli 
Niny 
Światosławy 


( 


) 


MAJ 


1920- Wybory uzupelniające do Sejmu Ustawodawczego 
w Grudziądzu i pow, grudziądzkim. 
2004- Wyszedł nr l. biuletynu samorządowego "Kurier 
Grudziądzki", 


1937- 


W Czersku utworzony został Związek Uczestników 
Strajku Szkolnego z lat 1906- 1907 na Pomorzu, 
z siedzibą w Grudziądzu. 


1929- Po raz pierwszy obchodzono w Grudziądzu Święto 
3 Majajako święto państwowe. 
2000- Odsłonięcie w Grudziądzu pomnika poświęconego 
ofiarom Katynia, Miednoje i Charkowa 
(proj, L. Pawlikowski). 
Dekretem ks, bpa Andrzeja Suskiego, Ordynariusza 
Diecezji Toruńskiej, w kolegiacie św, Mikołaja 
w Grudziądzu ustanowiono Sanktuarium Matki Bożej 
Łaskawej, Patronki Grudziądza. 
W Konstancinie pod Warszawą zmarł wybitny 
jeździec i olimpijczyk mjr Adam Krółikiewicz, 
b. instruktor CWK w Grudziądzu (1935-1939). 


2004 - 


4. PONIEDZIAŁEK 1966- 


Floriana 
Grzegorza 
Polikarpa 
5. WTOREK 


Ireny 
Tamary 
Wincentego 
6. ŚRODA 


Dominika 


Judyty 
Juranda 


1976 - Zalożenie Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury. 


1922- W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 6 otwarto 
Akademię Handlową,
>>>
I MAJ 


251 


7. CZWARTEK 1949- Otwarcie Biblioteki Związków Zawodowych 
Augusta w Grudziądzu. 
Gizeli 
Ludomira 
8. PIĄTEK 1981 - Powstanie Izby Pamięci "Katownia Gestapo" 
Eryki w Grudziądzu. 
Kornela 
Stanislawa 
9. SOBOTA 1876- W Grudziądzu urodzil Się Ernst Hardt. niemiecki 
Bożydara pisarz epoki modernizmu. 
Katarzyny 1926- Otwarto ogród publiczny na mIeJscu dawnego 
Grzegorza cmentarza poreformackiego przy obecnej 
ul. Kosynierów Gdyńskich. 
10. NIEDZIELA 1862- Za lo że ni e Towarzystwa Upiększenia Miasta 
Antoniny Grudziądza. 
Izydora 2008 - Zmarla Bożena Malicka. grudziądzki fotografik. 
Symeona 
II, PONIEDZIAŁEK 1912- Urodzila się w Grudziądzu Salomea Sujkowska. 
Hortensji lekarz spolecznik, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Igi 1974- Rozstrzygnięty zostal konkurs na zagospodarowanie 
Miry przestrzenne nowego osiedla Rządz. 
12. WTOREK 1899- Uruchomienie elektrycznej trakcji tramwajowej do 
Domiceli Tarpna. 
Domicjana 2005 - Odslonięty i poświęcony zostal pomnik marszalka 
Pankracego Józefa Pilsudskiego i jednostek międzywojennego 
garnizonu grudziądzkiego. 
13. ŚRODA 1960- Powstanie w Grudziądzu Kola Towarzystwa 
Ofelii Rozwoju Ziem Zachodnich (prezes Br. Szczepański). 
Glorii 1991- Powstanie Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej 
Serwacego w Grudziądzu. 
2005 - Nadanie Muzeum w Grudziądzu imienia ks, dr. 
Wladyslawa Łęgi. 
14. CZWARTEK 1908- W Grudziądzu zostala zalożona Czytelnia dla Kobiet 
Dobieslawa (zalożyciele: W. Kulerski, J. M, Rakowski, 
Julity dr J. Ulatowski). 
Wiktora 2006 - Obchody 30-lecia Grudziądzkiego Towarzystwa 
Kultury.
>>>
126 
15, PIĄTEK 
Anastazy 
Berty 
Dionizego 


16. SOBOTA 
Andrzeja 
Jędrzeja 
Wieńczysława 
17, NIEDZIELA 
Brunona 
Miry 
Wery 
18. PONIEDZIAŁEK 
Alicji 
Eryki 
Edwina 
19. WTOREK 


Emiliana 
Iwony 
Iwa 
20. ŚRODA 
Bazylego 
Krystyny 
Sawy 


21. CZWARTEK 


Donata 
Kryspina 
Tymoteusza 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 1 


1920- Utworzenie Komisarycznej Rady Miejskiej 
Grudziądza. 
1929- W Grudziądzu przy ul. Fortecznej 29 zostało otwarte 
schronisko PTK dla młodzieży (50 mieJsc 
noclegowych). 
1945 - Wyszedł nr 1. "Głosu Grudziądza", późniejszego 
organu PPS na Pomorzu. 
1949 - Zakończenie budowy w Grudziądzu przez saperów 
i oddanie do użytku mostu pontonowego na Wiśle. 


1938 - Przeniesienie redakcji "Gazety Grudziądzkiej" 
z Grudziądza do Poznania. 
1979 - Zmarł grudziądzki poeta Ryszard Milczewski-Bruno. 


1920- Urodził Się Karol Wojtyła, papież i Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 


1965 - W Warszawie zmarła pisarka Maria Dąbrowska. 
W okresie dwudziestolecia międzywojennego kilka 
razy odwiedzi la Grudziądz, gdzie mieszkał jej brat 
rtm. Bogumił Szumski. 
1946 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu. 
1984- W Grudziądzu odsłonięto obelisk poświęcony 
Wiktorowi Kulerskiemu. 
1996- Nadanie Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu imienia 
Wiktora Kulerskiego. 
1896- Położenie kamienia węgielnego pod budowę 
kościoła ewangelickiego w Grudziądzu (obecna 
ul. Mickiewicza 43). 
1958- W Grudziądzu rozpoczął działalność oddział 
Związku Kynologicznego w Polsce (pierwszy prezes 
JózefStraczyński).
>>>
I MAJ 


271 


I 


22, PIĄTEK 1980- W Warszawie zmarł aktor Aleksander Gąssowsh 
Emila b. dyrektor Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 
Roksany 
Romy 
23. SOBOTA 1974- W Warszawie zmarł pIsarz i działacz społeczny 
Dezyderego Władysław W ągieI. pochodzący z Grudziądza. 
Renaty 
Wilhelma 
24, NIEDZIELA 1959 - Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku CZCI Mikolaja 
Cieszy sława Kopernika na grudziądzkim Rynku. 
Mileny 2003 - Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał Jan PospieszaIski. 
Zuzanny 
25. PONIEDZIAŁEK 1907- W Grudziądzu przy Pohlmannstrasse 19 otwarta 
Borysa została filia poznańskich Zakładów Hipolita 
Magdy Cegielskiego, 
Wioletty 2002 - Nagrodę Im. ks. J. Pasierba otrzymała artystka 
malarka Krystyna Gałdyńska- Szalewska. 
26. WTOREK 1937- Przekształcenie grudziądzkiego Państwowego 
DZIEŃ MATKI Seminarium Nauczycielskiego Męskiego Im. 
Erwina ks. S. Staszica w Państwowe Liceum Pedagogiczne, 
Filipa 2004- Delegacja samorządu wręczyła w Watykanie 
Wilhelminy papieżowi Janowi PawIowi II uchwałę Rady Miejskiej 
Grudziądza o nadaniu Honorowego Obywatelstwa 
i dwie pozłacane plakietki pamiątkowe. 
27. ŚRODA 1990- Wybory odrodzonego samorządu - Rady Miejskiej 
Augustyna Grudziądza (przewodniczący Marek Nowak), 
Juliusza 1998 - Grudziądzkie archiwum z powodu braku lokalu 
Lucjana zostało przeniesione do Torunia. 
28. CZWARTEK 1945- W Grudziądzu. po przerwie wojennej. rozpoczął 
Emilii działalność cech krawiecki, 
Feliksa 
Jaromira 
29. PIĄTEK 1939- Po raz ostatni obchodził swoJe święto 18, Pułk 
Bogusławy Ułanów Pomorskich w Grudziądzu. 
Marii 1945- Prezydentem Grudziądza został wybrany Franciszek 
Urszuli Mówiński,
>>>
1 28 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


30. SOBOTA 1978- W Grudziądzu zorgamzowano I Międzynarodowy 
Gryzeldy Mityng Lekkoatletyczny z udziałem m.m, Ireny 
Felicjana Szewińskiej, Bronisława Malinowskiego, Władysława 
Ferdynanda Komara, Władysława Kozakiewicza i Tadeusza 
Ślusarskiego oraz zawodników zagranicznych, 
31. NIEDZIELA 1930- Utworzenie parafii e w angelicko-augs burskiej 
Emesty w Grudziądzu (pastor Ryszard Danielczyk). 
Kamili 
Ksawerego 


Także w maju: 


1411 - Ścięcie na grudziądzkim Rynku przez Krzyżaków 
Mikołaja z Ryńska. 
1939- Powołanie Obywatelskiego Komitetu Odnowienia 
Fary w Grudziądzu (prezes ks. dr Antoni Pastwa).
>>>
I CZERWIEC 


291 


( CZERWIEC) 


l. PONIEDZIAŁEK 200S - Gimnazjum nr 7 przy ul. Mikołaja z Ryńska 6 
DZIEŃ DZIECKA otrzymalo imię gen. Tadeusza Komorowskiego 
Jakuba "Bora", 
Konrady 
Nikodema 


2. WTOREK 


Erazma 


Marianny 
Marzanny 
3. ŚRODA 
Aldony 
Klotyidy 
Tamary 


4. CZWARTEK 


Aleksandra 


Franciszka 


Kwiryny 


S, PIĄTEK 
Dobromira 
Kazimiery 
Waltera 


6. SOBOTA 


Laury 
Nory 
Norberta 


1982 - W Grudziądzu odbył Się 1 Memoriał Bronislawa 
Malinowskiego. 
1998- Oddanie kompleksu pediatrycznego w Szpitalu 
Miejskim przy ul. dr. L. Rydygiera. 
1925- Utworzenie Klubu Sportowego przy ..PePeGe" 
w Grudziądzu. 
2008 - W Grudziądzu oddano do użytku I odcinek Trasy 
Średnicowej od ronda przy ul. Paderewskiego do ronda 
u zbiegu Drogi Łąkowej i ul. Lotniczej (dług. 3.S km). 
19S0- Przedsiębiorstwo ,.Mostostal" z Zabrza przystąpiło 
do odbudowy mostu kolejowo-drogowego przez 
Wisłę w Grudziądzu. 
19S1 - Urodził się w Nowem n. Wisłą Bronisław Malinowski, 
mistrz olimpij ski, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1935- Podpisanie aktu notarialnego sprzedaży Domu 
Polskiego "Bazar" w Grudziądzu dla miejscowej 
parafii. 
2004- Honorowy Obywatel Grudziądza ks. prałat Zdzisław 
Jastrzębiec Peszkowski obchodził SO-lecie 
kapłaństwa. 
1776- Rozpoczęcie budowy twierdzy w okolicach 
Grudziądza.
>>>
130 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


7. NIEDZIELA 1921- Przyjazd do Grudziądza Naczelnika Państwa 
Hieronima marszałka Józefa Piłsudskiego. Otwarcie l Wystawy 
Jarosławy Sztuk Pięknych Artystów Pomorskich (Muzeum 
Roberta Miejskie). 
8, PONIEDZIAŁEK 1948- Została uruchomiona linia autobusowa z dworca 
Celiny kolejowego w Grudziądzu, przez most pontonowy 
Maksyma na Wiśle, do dworca w Dragaczu, 
Seweryna 2006 - Rozpoczęcie budowy I etapu Trasy Średnicowej. 
9. WTOREK 1934- Inauguracja obchodów 40-lecia "Sokola" 
Pelagii, Tekli w Grudziądzu. 
Sławoja 
10. ŚRODA 1992- Rada Miejska w Grudziądzu nadała Honorowe 
Bogumiła Obywatelstwo lek. med. Salomei Sujkowskiej 
Edgara i rtm. Janowi Ładosiowi. 
Onufrego 
11. CZWARTEK 1893- Pożar ratusza na grudziądzkim Rynku. 
BOŻE CIAŁO 1945- Utworzono pierwszą po II wojnie światowej 
Adelajdy Powiatową Radę Narodową w Grudziądzu. 
Anastazji 
Barnaby 
12. PIĄTEK 1953- Grudziądzkiemu Szpitalowi Miejskiemu nadano 
Bazylego imię dra Władysława Biegańskiego. 
Leonii 
Leona 
13. SOBOTA 1896- Uruchomienie konnej trakcji tramwajowej (linia od 
Fortunata dworca kolejowego do ul. ul. Fortecznej). 
Gracji 1965- W Grudziądzu odbyła się I Okręgowa Wystawa Psów 
Olimpii Rasowych. 
1990- Andrzej Wiśniewski został prezydentem Grudziądza. 
14. NIEDZIELA 1931- Otwarcie X Pomorskiej Wystawy Sztuk Pięknych 
Elizy w Grudziądzu. 
Elżbiety 2008 - W Grudziądzu obchodzono półwiecze honorowego 
Rufina krwiodawstwa. Z tej okazji na budynku szpitala przy 
ul. Rydygiera odsłonięto tablicę pamiątkową.
>>>
1 CZERWIEC 


31 1 


15. PONIEDZIAŁEK 1934- Do obszaru Grudziądza wlączono część Fijewa 
Toli i Wielkiego Tarpna. 
Wioli 
Wita 


16. WTOREK 
Anety 
Benona 
Bertolda 
17. ŚRODA 
Adolfa 


Ignacego 
Marcjana 


18. CZWARTEK 
Amandy 
Gerwazego 
Pauli 


19. PIĄTEK 
Gerwazego 
Protazego 
Romualda 
20. SOBOTA 
Bogny 
Bogdana 
Rafaela 
21, NIEDZIELA 
Alojzego 
Marty 
Rudolfa 


1884- Otwarcie Miejskiego Muzeum Starożytności 
w Grudziądzu (dyrektor dr Siegfried Anger). 


1950 - Zarejestrowano w Sądzie Okręgowym w Grudziądzu 
miejscową Spółdzielnię Mieszkaniową. 
1991 - Przywrócenie b. koszarom CWK imienia ks, Józefa 
Poniatowskiego. 
1993 - Wyszedl nr I. tygodnika nowej ..Gazety Grudziądzkiej". 
129 I - Nadanie praw miejskich Grudziądzowi. 
1937 - Wprowadzenie nowego herbu Grudziądza (biskup 
na tle muru z wieżyczkami). 
1992- Na ścianie bramy Zakladu Karnego nr I przy 
ul. Wybickiego odsłonięto tablicę upamiętniającą 
martyrologię jeńców alianckich w więzieniu fortecznym 
podczas okupacji niemieckiej. 


1938- W Toruniu zostal poświęcony sztandar dla 
grudziądzkiego 16. Pułku Artylerii Lekkiej, 
2005 - Zostala uruchomiona fontanna z rzeźbą w postaci flisaka 
(projektował R. Kaczor). 
1993 - Szkoła Podstawowa nr 5 w Grudziądzu otrzymala 
imię ppłk, żandarmerii Stanisława Sitka. 


1996- Nagrodę lm. ks. J. Pasierba otrzymał ks, Jan 
Twardowski. 
1998- Nagrodę lm, ks. J. Pasierba otrzymał rezyser 
Krzysztof Zanussi.
>>>
1 32 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


22. PONIEDZIAŁEK 1927- 


F1awiusza 
Sabiny 
Saby 


23. WTOREK 
DZIEŃ OJCA 
Albiny 
Wandy 
Zenobii 
24, ŚRODA 
Bartosza 
Emilii 
Jana 


25. CZWARTEK 
Albrechta 
Olbrachta 
Witolda 
26. PIĄTEK 
Jeremiego 
Rudolfa 
Wirgiliusza 
27. SOBOTA 
Cypriana 
Heloizy 
Maryli 


28, NIEDZIELA 
Boleslawa 
Ireneusza 
Ligii 


Do Grudziądza przybył statek wiślany "Mickiewicz" 
z prochami Juliusza Słowackiego. 
W Grudziądzu zmarła Helena Minkiewicz, 
bibliotekarka i działaczka oświatowa. 
2005- Na terenie Wojskowych Zakładów Uzbrojenia 
w Grudziądzu odsłonięto tablicę upamiętniającą 
80 rocznicę powstania "Szkoły Orląt". 
1924- Do Grudziądza przybył prezydent RP Stanisław 
Wojciechowski. 
1996- Odsłonięto obelisk-głaz pamiątkowy ku czci 
J. Heweliusza. 


2003 - 


1872 - Skreślenie z listy twierdz Cesarstwa Niemieckiego 
grudziądzkiej twierdzy jako obiektu przestarzałego. 


1913- Poświęcenie nowego budynku Szkoły Budowy 
Maszyn w Grudziądzu. 


1925- Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Rolnictwa 
i Przemysłu w Grudziądzu. 


1760- Grudziądzkie władze miejskie wydały drukiem 
"Regulamin ogniowy Królewskiego Miasta 
Grudziądza" , 
2005- Otwarcie i poświęcenie Muzeum Misyjno- 
Etnograficznego w Górnej Grupie. 
1919- Podpisanie Traktatu Wersalskiego, w wyniku 
którego Grudziądz powrócił w granice Macierzy. 
1960 - Oddanie do użytku pierwszego po wojnie budynku 
mieszkalnego SM w Grudziądzu (ul. Dworcowa 43 
- Królewska 7). 
2003 - Rondo u zbiegu ul. Chełmińskiej i Południowej 
otrzymało imię Romana Dmowskiego.
>>>
I CZERWIEC 


331 


29, PONIEDZIAŁEK 1873 - W Grudziądzu urodził SIę Siegmund Lipinsky. 
Iwetty polsko-włoski artysta malarz i grafik. 
Pawła 1935- Pierwsza bezpośrednia audycja Polskiego Radia 
Piotra z Grudziądza poświęcona odsłonięciu popIerSia 
Stanislawa Moniuszki. 
30. WTOREK 1862- W Grudziądzu Joseph Herzfeld i Carl Victorius 
Emilii zakladają fabrykę odlewów żeliwnych. 
Gertrudy 1923 - Powołanie do zYCla Towarzystwa Sportowego 
Rajmunda Olimpia, którego tradycje kontynuuje Grudziądzki 
Klub Sportowy OLIMPIA, 
1991- Likwidacja Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 


Także w czerwcu: 


1932- Upadek Teatru Miejskiego w Grudziądzu (ostatni 
dyrektor Henryk Czarnecki). 
1972 - Odkrycie źródeł gorącej solanki w podgrudziądzkiej 
Maruszy.
>>>
1 34 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


l LIPIEC l 


I. ŚRODA 1925- Wręczenie sztandaru Oficerskiej Szkole Kawalerii 
Bogusza (kopia w Pałacu Opatek w Grudziądzu). 
Gawła 1988- Na przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej 
Haliny w Grudziądzu zostal wybrany Zygmunt Bona. 
1999- Utworzona została jednostka wojskowa - 
4. Rejonowa Baza Materiałowa z siedzibą w cytadeli, 
2. CZWARTEK 1915- W Grudziądzu urodził Się Antoni Czortek, słynny 
Jagody, Kariny bokser i olimpijczyk (1936). 
Serafina 
3. PIĄTEK 1921- W Grudziądzu, przy ul. Lipowej 28, Zarząd Glówny 
Anatola, Jacka TCL w Poznaniu zorganizowal bibliotekę. 
Kornela 
4, SOBOTA 1932- W Grudziądzu wyszedł nr I. ..Gazety Grudziądzkiej 
Alfreda, Malwiny - Tygodnika". 
Zygfryda 
5. NIEDZIELA 2006- Zmarł Krzysztof Kupczyk. nauczyciel i radny Rady 
Antoniego, Karoliny Miejskiej trzech kadencji. 
Michała 
6, PONIEDZIAŁEK 1580 - W Grudziądzu urodził się Jan Stobbe - Stobeusz, 
Łucji muzyk, kompozytor i kapelmistrz. 
Gerarda 
Teresy 
7. WTOREK 2002 - W Grudziądzu zmarł artysta rzeźbiarz Alojzy Sladek. 
Ewalda, Metodego 
Nory 
8, ŚRODA 1905- W Poznaniu zostało utworzone Towarzystwo 
Adriana Dziennikarzy i Literatów na Rzeszę Niemiecką 
Prokopa (przedstawiciel ..Gazety Grudziądzkiej" Konstanty 
Wirginii Kościński). 
9. CZWARTEK 1919- Część członków dawnego Towarzystwa Przemy- 
Blanki słowców Polskich w Grudziądzu utworzy I a 
Sylwii Towarzystwo Kupców Samodzielnych (prezes Jan 
Zenona Zawacki).
>>>
I LIPIEC 


35 1 


10. PIĄTEK 1807- Podpisanie pokoju w Tylży. Włączenie Ziemi 
Samsona Chełmińskiej. bez Grudziądza i okolic. do Księstwa 
Sy[wany Warszawskiego. 
Wita[isa 1921- Konsekracja Kościoła Garnizonowego w Grudziądzu 
przez biskupa polowego WP ks. dr. Stanisława Galla. 
[I. SOBOTA 1931- W Grudziądzu ukazał się nr I miesięcznika ..Echo 
Cypriana Świata" (wydawca W. Kulerski). 
Kiry 
Pelagii 
12, NIEDZIELA 1933- Rada Miejska w Grudziądzu podjęła uchwałę 
Brunona o utworzeniu ogrodu botanicznego wzdłuż Trynki. 
Wasyla 
Wery 
13. PONIEDZIAŁEK 1454- Król Kazimierz Jagiellończyk przybył do Grudziądza 
Danieli. Ernesta (l pobyt) z okazji Zjazdu Stanów Pruskich 
Sary i utworzenia Rady Pruskiej. 
14. WTOREK 1924- Na placu ćwiczeń w Małym Tarpnie wystawione 
Bonawentury zostało widowisko plenerowe "Pod Grunwaldem" 
Kamila (scenariusz i reżyseria Tadeusz Niewiakowski). 
Ulryka 2008 - Zmarł grudziądzki księgarz Marian Perliński, 
15. ŚRODA 1410- W bitwie pod Grunwaldem zginął grudziądzki 
Angeliki komtur Wilhelm von Heffenstein i komtur radzyński 
Dawida Mikolaj von Melin. 
Donalda 1926- W Grudziądzu ukazał SIę nr I. dwumiesięcznika 
"Muzyk Wojskowy" (wydawca Edward Dawidowicz). 
16. CZWARTEK 1895- W Grudziądzu pojawili Się pierwsi wyznawcy 
Marii. Mariki kościoła ewangelicko-metodystycznego. 
Mireli 
17, PIĄTEK 1953- Wladze miejskie zakończyły likwidację starego 
Aleksego cmentarza ewangelickiego w Grudziądzu przy 
Anety al. 23 Stycznia. 
Jadwigi 2004- Wyszedł ostatni numer nowej "Gazety Grudziądz- 
kiej". Tygodnik wychodził od 1993 r. 
18. SOBOTA 1981- Z inicjatywy lek, med. Salomei Sujkowskiej powstał 
Erwiny Klub Inteligencji Katolickiej. 
Karoliny 1994- Zenon Kufel został prezydentem Grudziądza. 
Roberta
>>>
136 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


19. NIEDZIELA 1994- W Grudziądzu zostala otwarta wystawa filatelis- 
Nonny tyczna "Podbój księżyca", ze zbiorów H, Ligmanna 
Nory i R. Mechlińskiego. 
Wincentego 
20. PONIEDZIAŁEK 1928- Utworzenie Związku Rezerwistów RP w Grudziądzu 
Czesława (inicjator starosta H. NiepokuIczycki). 
Hieronima 2006- Wmurowanie aktu erekcyjnego pod budowę drogi 
Seweryna zbiorczej Droga Łąkowa. która wraz ze średnicówką 
stworzy mini-obwodnicę Grudziądza. 
21. WTOREK 1911 - Uruchomienie drugiej linii tramwajowej w Gru- 
Danieli, Diany dziądzu (Rynek Zbożowy - ul. Bydgoska). 
Wiktora 
22, ŚRODA 1958- Odsłonięty został przebudowany pomnik ku CZCI 
Albina 10 zakładników rozstrzelanych przez Niemców w 1939 r, 
Mileny 1960- Inauguracja obchodów looO-lecia państwa polskiego 
Wawrzyńca w Grudziądzu, 
23. CZWARTEK 1965- W Gdyni zmarł artysta malarz Wacław Szczeblewski, 
Brygidy założyciel Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych 
Sławy w Grudziądzu. 
Zdzisława 
24. PIĄTEK 1919- 4. Pulk Ułanów Wielkopolskich zmienił nazwę na 
Kingi 4. Pułk Ułanów Nadwiślańskich (późniejszy 18. Pułk 
Kunegundy Ułanów Pomorskich w Grudziądzu). 
Michaliny 1976- Wioślarki grudziądzkiej Wisły Róża Data i Danuta 
Konkalec wchodzily w skład osady, która w wyścigu 
ósemek na Igrzyskach Olimpijskich w Montrealu zajęla 
7 miejsce. 
25, SOBOTA 1936- W Inowrocławiu zmarł grudziądzki dziennikarz 
Jakuba Aleksander Markwicz, historyk ruchów filomackich 
Krzysztofa w Wielkopolsce i na Pomorzu. 
Michała 2005 - Rozpoczęto budowę I odcinka autostrady A I z Rusocina 
(przy Obwodnicy Trójmiejskiej) do Nowych Marz koło 
Grudziądza (90 km). 
26. NIEDZIELA 1920- Grudziądzka Fabryka Maszyn Rolniczych Augusta 
Joachima Ventzkiego przeszła w ręce Spółki Akcyjnej 
Laurentego "Pomorska Fabryka Maszyn". 
Mirosławy
>>>
I LIPIEC 


37 1 


27. PONIEDZIAŁEK 1911- Uroczyste , budynku Domu Polskiego 
poswlęceme 
Aurelego "Bazar" w Grudziądzu przez ks. wikarego Edmunda 
Lilii Fiukaua. 
Natalii 
28. WTOREK 1976- Bronisław Malinowski zdobyl srebrny medal w biegu 
Aidy na 3000 m z przeszkodami podczas Igrzysk 
Sylwiusza Olimpijskich w Montrealu. 
Wiwiany 
29. ŚRODA 1939- Obchody 250-lecia istnienia Cechu Zduńsko- 
Beatrycze. Flory Garncarskiego w Grudziądzu. 
Olafa 
30, CZWARTEK 1862- W Grudziądzu zostało utworzone przedsiębiorstwo 
Julity "Joseph Herzfeld i Carl Victorius Odlewnia Zeliwa 
Rościsława i Emaliernia". 
Zdobysława 
3 I. PIĄTEK 1910- W Małym Tarpnie powstało tajne "Towarzystwo 
Ignacego Przyjaciół" (założyciel Jan Bona). 
Ludomiry 1980- Bronislaw Malinowski zdobyl w Moskwie złoty medal 
Romana olimpijski w biegu na 3000 m z przeszkodami. 


Także w lipcu: 


1927 - W Rogóźnie Zamku rozpoczęła dzialalność pierwsza 
Polsce "Wioska Kościuszkowska" dla sierot. 
1945- Uruchomienie po odbudowie Elektrowni Miejskiej 
w Grudziądzu. 
1980- Beata Kamuda i WandaPiątkowska. wioślarki KKWWisla 
Grudziądz. startowaly na Igrzyskach Olimpijskich 
w Moskwie. Były czlonkiniami osady. która w wyścigu 
ósemek zajęla 3 m. w przedbiegach i 4 m. repesażach. 
2007 - Maciej Hreniak (Ruch Grudziądz) zdobyl zlote 
medale na plywackich mistrzostwach Europy 
juniorów w Antwerpii (wyścigi na 800 i 1500 m 
stylem dowolnym).
>>>
1 38 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


LSIERPI EN) 


l. SOBOTA 1919- Przemianowanie 4. Pulku Ułanów Nadwiślańskich 
Alfonsa na 18. Pułk Ułanów Pomorskich. 
Justyny 1990- W Grudziądzu zmarł historyk, bibliofil, fotografik 
Piotra i kolekcjoner Adam Wolnikowski, 
1998- Żużlowiec G KM Grudziądz Robert Dados zdobył na 
torze w Pile tytuł indywidualnego mistrza świata 
juniorów. 
2. NIEDZIELA 1927- Do Grudziądza przybył prezydent RP Ignacy 
Gustawa Mościcki (I pobyt). 
Marii 1944- W czasie Pow stan ia Warszawskiego zostal 
Światosława rozstrzelany przez Niemców wieloletni prezydent 
Grudziądza Józef Włodek. 
1960- W Sopocie zmarł historyk i archeolog ks. dr Władys- 
ław J. Łęga, ppłk i kapelan WP oraz b, proboszcz 
grudziądzkiej parafii wojskowej. 
3. PONIEDZIAŁEK 1919- Sejm Ustawodawczy w Warszawie uchwalił ustawę 
Augustyna o utworzeniu Województwa Pomorskiego, w którym 
Kamelii znalazło się miasto Grudziądz i pow. grudziądzki, 
Nikodema 
4. WTOREK 1994- W Grudziądzu przy ul. Dworcowej 47 została oddana 
Dominika do użytku zajezdnia tramwajowa, odbudowana po 
Franciszka pozarze. 
Jana 
5. ŚRODA 1222- Zjazd w Łowiczu potwierdził przywileje dla 
Emila. Karoliny bp. Chrystiana, m. in, dotyczące Grudziądza. 
Stanisławy 
6. CZWARTEK 1852- Uruchomienie linii kolejowej Bydgoszcz - Tczew 
Jakuba. Oktawii (dla Grudziądza - stacja w Warlubiu). 
Slawy 
7. PIĄTEK 1958- Księża marlame ponowme obejmują kościół 
Donaty poewangelicki w Grudziądzu przy ul. Mickiewicza 43. 
Kajetana 
Klaudii
>>>
I SIERPIEŃ 
8. SOBOTA 


Emiliana 
Seweryna 
Seweryny 


9. NIEDZIELA 
Rolanda 
Romana 
Romualda 


391 


1593- Do Grudziądza przybyl król Zygmunt 1Il Waza 
(II pobyt). 
1921- Utworzenie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu 
(dyrektor Stanislaw Książek - Staszewski). 
1945 - W Grudziądzu rozpoczęła działalność prywatna 
szkoła muzyczna pod kierownictwem znanego 
muzyka lwowskiego Jana Zwierzchowskiego 
(kierował nią do momentu upaństwowienia w 1952 r.). 
1942- W Auschwitz, wraz ze św. Edytą Stein, zginęła 
siostra zakonna i dr med. Lisamarie Meirowsky, 
urodzona w Grudziądzu. 
1958- Poświęcenie kościoła Niepokalanego Serca Naj- 
świętszej Maryi Panny, zwanego "młodzieżowym". 
W Grudziądzu odbyl się zjazd rycerstwa Ziemi 
Chełmińskiej, na którym omawiano m. in. krzywdy 
doznane od Krzyżaków. 


10, PONIEDZIAŁEK 1453- 
Bogny 
Bogdana 
Borysa 
II. WTOREK 
Klary 


Włodzimierza 
Zuzanny 
12, ŚRODA 


Euzebiusza 
Hilarego 
Leszka 


13, CZWARTEK 
Heleny 
Hipolita 
Jana 


14. PIĄTEK 
Kaliksta, Salomei 
Sylwii 


1920 - Rozpoczęły się intensywne przygotowania do obrony 
Grudziądza przed Annią Czerwoną. 


1970- Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu 
Kopernika (ul. Kopernika4). 
1987- Erygowanie parafii św. Stanisława biskupa 
i męczennika w Grudziądzu (Rządz), 
1992- Odsłonięcie przy ul. Starorynkowej tablicy 
pamiątkowej poświęconej CWŻ. 
1911- W Grudziądzu zostało założone Towarzystwo 
Oświatowe ,,Jedność" (prezes Paweł GUnther). 


1957 - W Szczecinie zmarł artysta malarz i grafik Brunon 
Franowski, b. pracownik Zakladów Graficznych 
i Wydawniczych W. Kulerskiego w Grudziądzu.
>>>
140 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


15. SOBOTA 1883- Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz- Malbork, 
ŚWIĘTO WOJSKA 1920- Do Grudziądza zostaje przeniesiona z Przemyśla 
POLSKIEGO m.in, Centralna Szkoła Jazdy, późniejsze CWK. 
Napoleona 1963- W porcie gdańskim podniesiono banderę na 
SteIli drobnicowcu mJs "Grudziądz". 
Trzebimira 
16. NIEDZIELA 1885- Otwarcie wystawy osiągnięć gospodarczych 
Joachima, Nory Grudziądza w ..Tivoli" (ul. Lipowa). 
Rocha 
17. PONIEDZIAŁEK 1945- Po przerwie wojennej wznowiła dzialalność Urzęd- 
Anity nicza Spóldzielnia Mieszkaniowa w Grudziądzu, 
Juliany 2004- W Watykanie podpisano decyzję o nadaniu 
Joanny kolegiacie p, w, św. Mikolaja w Grudziądzu statusu 
filii Sanktuarium Matki Bożej Większej w Rzymie, 
18. WTOREK 1920- Pod Brodnicą odbyła się bitwa, która powstrzymała 
Bolesława marsz Armii Czerwonej w kierunku Grudziądza. 
Bronisława 1966- Ukazanie się drukiem almanachu "Mlody Grudziądz 
Klary Literacki". 
19. ŚRODA 1865- Uruchomienie miejskiej gazowni w Grudziądzu 
Konstancji i początki oświetlenia gazowego w mieście, 
Ludwika 
Ludwiny 
20. CZWARTEK 1937- W Grudziądzu na terenie lotniska wojskowego 
Sabiny, Saby zostala utworzona Wyższa Szkoła Pilotażu. 
Samuela 
2ł. PIĄTEK 1850- W Dusocinie urodził się Ludwik Rydygier, wybitny 
Franciszka, Joanny polski chirurg, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Kazimiery 
22. SOBOTA 1912- Powołano w Grudziądzu Ogólnopomorski Związek 
Cezarego Polskich Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie i Wannię 
Fabrycego (przewodniczący Stefan Łaszewski). 
Hipolit Y 1934- W Chicago zmarl nauczyciel, lekarz i działacz 
polonijny Boleslaw Klarnowski, absolwent gru- 
dziądzkiego seminarium nauczycielskiego i autor 
podręcznika "Zarys historii Polski" (1902). 
2008 - W Grudziądzu rozpoczął się XX Jubileuszowy Zjazd 
Kawalerzystów Ił RP.
>>>
I SIERPIEŃ 
23, NIEDZIELA 
Poli 
Róży 
Walerii 


1934- 


2006 - 


24, PONIEDZIAŁEK 1939- 
Bartosza 
Jerzego 
Malwiny 


25. WTOREK 
Namysława 
Patrycji 
Zbigniewa 


26. ŚRODA 
Konstantego 
Marii 
Wiktora 


27. CZWARTEK 
Małgorzaty, Moniki 
Rufusa 


28, PIĄTEK 
Erazma 
Sobiesława 
Wyszomira 


29. SOBOTA 
Jana 
Janusza 
Jeremiego 


1966- 


1915- 


2008 - 


1939- 


1951- 


1980- 


1939- 


411 


Podział powiatu grudziądzkiego na gminy zbiorcze: 
Grudziądz, Gruta, Łasin, Mokre, Radzyń, Rogóźno 
i Świecie. 
W Warszawie zmarł w wieku 96 lat gen. bryg. Michał 
Gutowski. absolwent CWK, olimpijczyk z 1936 r. 
Mobilizacja 64. Pomorskiego Pulku Strzelców 
Murmańskich i zajęcie przez mego POZYCJI 
obronnych nad Osą. 
W Londynie zmarł gen. dyw. Tadeusz Komorowski 
"Bór", ostatni komendant Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii w Grudziądzu. 
Grudziądzka Gazownia Miejska obchodziła 50-lecie 
swojej działalności. 
Rozpoczęto budowę II odcinka autostrady A I Nowe 
Marzy-Toruń (52 km) z mostem i zjazdem na południo- 
wych obrzeżach Grudziądza. 
Grudziądzkie CWK zostało ewakuowane do ośrodka 
zapasowego w Garwolinie. 
Otwarcie odbudowanego po zniszczeniach 
wojennych mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę 
w Grudziądzu. 
Początek strajku w PZUO WARMA który rozprze- 
strzenił się na pozostałe duże zaklady Grudziądza, 
Utworzony zostal Batalion Obrony Narodowej 
..Grudziądz". 


1937 - Z rozkazu Ministra Spraw Wojskowych rozformo- 
wana zostala Lotnicza Szkol a Strzelania 
i Bombardowania w Grudziądzu. 
1945- Oficjalne przekazanie przez Armię Radziecką 
zdemolowanej stacji PKP. 
1989- W Grudziądzu podpisano akt partnerstwa 
z niemieckim miastem Giitersloh. 
1659- Wojska polskie pod dowództwem Jerzego S. 
Lubomirskiego wypędzają Szwedów z Grudziądza.
>>>
1 42 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


30. NIEDZIELA 1939 - Wojewoda pomorski Władysław Raczkiewicz 
Benona mianował komisarycznym prezydentem Grudziądza 
Jowity urzędnika Damazego Raszkowskiego. 
Róży 2003 - Początek XV Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzystów 
II RP z udziałem b, prezydenta RP na wychodźstwie 
R. Kaczorowskiego. 
2008 - Żużlowiec GTŻ Grudziądz Artur Mroczka wywalczył 
na torze w niemieckim Stralsund tytuł indywidualnego 
mistrza Europy juniorów, 
31. PONIEDZIAŁEK 1939 - W Poznaniu wyszedł ostatni numer "Gazety Ludowej 
Bohdana dawniej Gazety Grudziądzkiej", 
Izabeli 1999- Odsłonięty został przy ul. 6 Marca głaz pamiątkowy 
Pauliny z tablicą w hołdzie żołnierzom PSZ na Zachodzie. 


Także w sierpniu: 


1410- Po bitwie pod Grunwaldem miasto Grudziądz 
i grudziądzki zamek zajął oddział polskiego 
rycerstwa pod dowództwem poznańskiego kasztelana 
Mościca ze Stęszewa, 
1944- Zginął z rąk Niemców sierżant Jan Głaza, przywódca 
antyhitlerowskiego ruchu oporu w grudziądzkiej 
Fabryce Maszyn Rolniczych "Unia". 
2006- Maciej Hreniak (Ruch Grudziądz) zdobył w Rio de 
Janeiro złote medale na młodzieżowych mistrzostwach 
świata w pływaniu (na dystansie 800 i 1500 m 
stylem dowolnym). 
1992 - Grudziądzanin Mirosław Maliszewski na IX Igrzyskach 
Paraolimpijskich w Barcelonie zdobył brązowy medal 
w podnoszeniu ciężarów. 
2004- Grudziądzki kolarz torowy Łukasz Kwiatkowski (Stal) 
na XXVIII Igrzyskach Olimpijskich w Atenach wywal- 
czył 7 m. w keirinie i 9 m. w sprincie indywidualnym. 
2008 - Dwóch grudziądzkich sportowców reprezentowało 
barwy narodowe na XXIX Igrzyskach Olimpijskich w 
Pekinie. Kolarz torowy Łukasz Kwiatkowski (Stal) był 
13. w sprincie drużynowym i 17. w sprincie indywi- 
dualnym, a pływak Maciej Hreniak (Ruch) zajął 24 m, 
w wyścigu na 1500 m stylem dowolnym. 
2008 - Andrzej Wajda kręcił na grudziądzkiej Starówce 
i Błoniach Nadwiślańskich zdjęcia do swojego filmu 
"Tatarak",
>>>
I WRZESIEŃ 


431 


( WRZESIEŃ) 


l. WTOREK 1939- Wybuch II wOjny światowej - ostrzał artyleryjski 
Bronisława Grudziądza. W szarży 18. Pułku Ułanów Pomorskich 
Bronisławy pod Krojantami zginął m.in, płk Kazimierz Mastalerz. 
Reny dowódca pułku, 
2. ŚRODA 1576- Przybycie króla Stefana Batorego do Grudziądza. 
Bohdana 2000- Nagrodę Im. ks. J. Pasierba otrzymał kompozytor 
Bohdany Augustyn BIoch. 
Elizy 
3. CZWARTEK 1924- W Grudziądzu rozpoczął dzialalność Instytut 
Bronisza Muzyczny Im. S. Moniuszki (kierownik Wincenty 
Eufemii Tomaszewski). 
Przecława 
4. PIĄTEK 1939- Początki okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
Dalii 1972 - Bronisław Malinowski na Igrzyskach Olimpijskich 
Laurencjusza w Monachium zajął 4 miejsce w biegu na 3000 m 
Rościgniewa z przeszkodami. Reprezentant grudziądzkiej Olimpii 
startował także w biegu na 5000 m (8 lokata 
w eliminacjach). 
5. SOBOTA 1939- Zamordowanie przez Niemców stolarza Wiktora 
Delii Zawadzkiego. pierwszej ofiary okupacji niemieckiej 
Stronisławy w Grudziądzu. 
Wiktoryna 1993- Groźny pożar w zajezdni tramwajowej przy 
ul. Dworcowej. 
6, NIEDZIELA 1626- Przybycie do Grudziądza króla Zygmunta III Wazy 
Betiny (IV pobyt) wraz z synem Władyslawem. 
Rozalindy 
Uniewita 
7. PONIEDZIAŁEK 1767- W Grudziądzu obradował ostatni Sejmik Generalny 
Domasławy Prus Królewskich. 
Meli 1904- W Grudziądzu urodziła SIę Lisamaria Meirowsky. 
Ryszardy która wraz ze św. Edytą Stein zginęła w Auschwitz. 
8. WTOREK 1921 - W Grudziądzu powstało Towarzystwo Akcyjne "Teatr 
Czci bora Pomorski" (dyrektor Stanisław Książek - Staszewski). 
Marii 1922- Odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Stowarzy- 
Nestora szenia Urzędników Budowy Domów SM w Grudziądzu.
>>>
144 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


9. ŚRODA 1999- Zmarł w Warszawie Janusz Leppek, poeta, plastyk 
Jacka i fotografik pochodzący z Grudziądza. 
Pimena 2006 - Nagrodę im. ks, J. Pasierba otrzymał Ernest Bryll, 
Ścibora poeta, b. ambasador RPw Irlandii, 
2006- W Warszawie zmarl Lucjan Kydryński, znany 
dziennikarz. publicysta i konferansjer, pochodzący 
z Grudziądza, 
10. CZWARTEK 1989 - W Grudziądzu odbył się I Światowy Zjazd Oficerów 
Eligiusza Służby Stałej Kawalerii II Rzeczpospolitej Polskiej. 
Irmy 2002 - Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu przyznano medal 
Łukasza BIBLIOTHEKAMAGNAPERENNISQUE, 
II. PIĄTEK 1921- Uruchomienie w Nowej Wsi stacj i radiowo - 
Helgi telegraficznej "GRD Grudziądz", 
Naczesława 2004- Nagrodę im. ks. J. Pasierba otrzymał ks, bp Józef 
Prota Zawitkowski. 
12. SOBOTA 1883- W Grudziądzu Wiktor Kulerski zorganizował tajne 
Amadeusza obchody 200-lecia odsieczy wiedeńskiej dla swoich 
Gwidona, Sylwina kolegów, uczniów seminarium nauczycielskiego. 
13. NIEDZIELA 1923- Pożar budynku Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
Aleksandra 
Lubomira 
Morzysława 
14. PONIEDZIAŁEK 1884- Zmarł grudziądzki kupiec i szyper Michał Zakrocki, 
Ramony. Roksany powstaniec z 1830 i 1863 r. 
Rozanny 
15. WTOREK 1945- W salach Muzeum otwarto pIerwszą powojenną 
Albina wystawę grudziądzkich artystów plastyków: Wiktora 
Budzigniewa Hellera, Kazimiery Wolskiej-J azłowińskiej, 
Lolity Kazimiery Krzyszkowskiej, Teodora Nowaka 
i Bronisława Zacharka. 
1963- Inauguracja obchodów 900-lecia Grudziądza. 
2006- Wiktor Kulerski został patronem Gminnej Biblioteki 
Publicznej w swojej rodzinnej miejscowości - Grucie. 
16, ŚRODA 1993- W tym dniu Grudziądz miał 103 408 mieszkańców. 
Kamila. Kamy 
Łucji 
17. CZWARTEK 1941- Ogłoszenie wyroku w procesie grudziądzkim 
Drogosława członków "Roty" (4 wyroki śmierci, w tym jeden 
Lamberty zaoczny). 
Narcyza
>>>
I WRZESIEŃ 


451 


18. PIĄTEK 1935- W Owczarkach zmarl Wiktor Kulerski (1865- I 935). 
Ariadny 1996- Rada Miejska nadała pośmiertnie Bronisławowi 
Inniny Malinowskiemu tytuł Honorowego Obywatela 
Zachariasza Grudziądza. 
1999- Nagrodę Im. ks. J. Pasierba otrzymał prof. Stefan 
Stuli grosz. 
19. SOBOTA 1965- W Grudziądzu został oddany do użytku budynek 
Konstancji nowoczesnego dworca kolejowego. 
Leopolda 1965- Odsłonięto pomnik Światowida na kopcu Góry 
Soni Zamkowej (w 2005 r. przeniesiony do parku 
Miejskiego). 
20. NIEDZIELA 1943- Na terenie Niemiec. po ucieczce z Oflagu DoesseI. 
Franciszka został zamordowany ppor. Karol Kobylko. b. oficer 
Olega 64. Pułku Strzelców Murmańskich w Grudziądzu. 
Sozanta 
21. PONIEDZIAŁEK 1772- W wyniku l rozbioru Polski Grudziądz został włą- 
Bożydara czony do Królestwa Pruskiego. 
Jonasza 1921- Otwarcie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu. 
Ot Y 2008 - Artur Mroczka, żużlowiec GTŻ Grudziądz. jeździł 
w zespole. który na torze w duńskim Holsted wywalczy I 
dla Polski tytuł Drużynowego Mistrza Świata Juniorów. 
22. WTOREK 1913- Księża Melchior Kądzioła z Krakowa i Władysław 
Jonasza,Maurycego Rutz z Mokrego poświęcili Zaklady Graficzne 
Tymona Wiktora Kulerskiego w Tuszewie. 
23. ŚRODA 1953- Powstanie Koła Miejskiego Polskiego Związku 
Boguchwała Filatelistów w Grudziądzu. 
Liny 2006 - Podczas uroczystości w Grudziądzu nadano imię gen. 
Tekli dyw. Emila Przedrzy m i rs ki e go- Krukow ic za 
16. Pomorskiemu Pulkowi Artylerii w Braniewie. 
spadkobiercy tradycji grudziądzkiego 16. pal. 
24. CZWARTEK 1901- Uruchomienie linii kolejowej Mełno-Radzyń-Chelmża. 
Gerarda 1951 - Zmarł w Kanadzie Julian Szychowski. Honorowy 
Hennana Obywatel Grudziądza. 
Maryny 1986- Powstanie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. 
25. PIĄTEK 1946- Uruchomienie. po odbudowie ze zniszczeń 
Gaspara wojennych, linii kolejowej Grudziądz-Kwidzyn. 
Kleofasa 
Ładysława
>>>
146 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


26. SOBOTA 1945- Rozpoczęła działalność żegluga na Wiśle w Grudziądzu: 
Justyna w kierunku północnym do Gdańska i Elbląga, 
Nili i w kierunku południowym do Warszawy. 
Zbysława 2006- Na wspólnej uroczystości obchodzono 50-lecie oddziału 
PTH i 20-lecie Koła Milośników Dziejów Grudziądza. 
2008 - Artur Mroczka (GTŻ Grudziądz) na torze w Gdańsku 
zdobył Brązowy Kask (najwyższe trofeum dla 
naj młodszych żużlowców). 
27. NIEDZIELA 1422- Podpisanie pokoju nad Jeziorem Mełno. 
Damiana, Kosmy 1981- Na grudziądzkim moście zginął w wypadku 
Mirabeli samochodowym mistrz olimpijski Bronisław 
Malinowski. 
28. PONIEDZIAŁEK 1772- Po I rozbiorze Polski w Grudziądzu rozpoczęła 
Klemensa, Libuszy działalność pruska administracja. 
Nikity 
29. WTOREK 2007 - Nagrodę Im. ks. J. Pasierba otrzymała aktorka 
Gabriela, Marcelego Maja Komorowska. 
Marceliny 
30, ŚRODA 1626- Z rozkazu Zygmunta III Wazy zostaje zbudowany 
Honoraty w Grudziądzu pierwszy w dziejach miasta most na 
Honoriusza Wiśle, Wymarsz II 000 żołnierzy przeciw Szwedom 
Samanty pod Gniew. 
1984- W Kórniku zmarł przedwojenny wiceprezydent 
Grudziądza Stanisław Michałowski. 


Także we wrześniu: 1651 - W dniach 1-11 września odbył podróż Wisłą z Warszawy 
do Malborka król Jan Kazimierz i ze statku oglądał 
panoramę Grudziądza. 
2000- Grudziądzanka Arieta Meloch (PTSS Sprawni Razem) 
na Xl Igrzyskach Paraolimpijskich w Sydney zdobyła 
srebrny medal w biegu na 800 m, 
2008 - Dwie zawodniczki grudziądzkiego Centrum Reha- 
bilitacji im. ks. biskupa Jana Chrapka uczestniczyły 
w XIII Igrzyskach Paraolimpijskich w Pekinie, Emilia 
Lipowska zajęła 6 m. w wyciskaniu sztangi, Natalia 
Jasińska była 8. w biegu na 200 m i 9, w biegu na 100 m.
>>>
I PAźDZIERNIK 


471 


1. CZWARTEK 
Danuty 
Igora 
Klementyny 


2, PIĄTEK 
Marty 
Sławomira 
Trofima 


3. SOBOTA 
Ewalda 
Gerharda 
Kandyda 
4, NIEDZIELA 
Edwina 
Manfreda 
Rozalii 
5. PONIEDZIAŁEK 
Fausta 
Flory 
Placyda 


6. WTOREK 


Brunona 
Fryderyki. Petry 


( PAŹDZIERNIK) 


1903- Wyszedł nr 1. "Dziennika Grudziądzkiego" (wydawca 
W. Kulerski). 
19 I 6 - Poświęcenie kościola pod wezwaniem Podwyższenia 
Krzyża Świętego w Grudziądzu (ul. Bydgoska). 
1934- Wyszedł Numer Jubileuszowy "Gazety Grudziądzkiej 
(1894-1934)". 
2000- Uruchomiono Oddzial Zamiejscowy Wydziału Nauk 
Ekonomicznych i Zarządzania UMK. 
1882 - Kowal August Ventzki założył w Grudziądzu warsztat 
naprawy maszyn rolniczych. 
1894 - W Grudziądzu wyszedł nr I. "Gazety Grudziądzkiej". 
2004- W parafii św. Stanisława Biskupa na Rządzu 
ustanowiono drugiego patrona - św, Teresę Lisieux, 
z raCJI przechowywania tam figury św. Teresy, 
ocalonej z przedwojennego kościoła garnizonowego 
w Grudziądzu. 
1910- Kupiec Feliks Karolewicz wykupił z rąk niemieckich 
hotel "Pod Mlodym Lwem" w Grudziądzu przy 
ul. Dolnotoruńskiej 28/30. 


191 I - W Mniszku uruchomiona została filia grudziądzkiej 
Fabryki Hertzfełd i Victorius. 


1922 - Otwarcie Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 
2007 - Minister obrony narodowej pośmiertnie awansowal 
ppłk. Stanislawa Sitka - ostatniego komendanta CWZ, 
więzionego w Ostaszkowie i zamordowanego przez 
NKWD, patrona SP nr 5 w Grudziądzu - do stopnia 
pułkownika. 
1945 - Po odbudowie ze zniszczeń wojennych uruchomiona 
zostala linia kolejowa Grudziądz-Toruń.
>>>
1 48 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


7. ŚRODA 1945- W Grudziądzu, po przerwie wojennej, rozpoczął 
Dobromiły działalność Hufiec Harcerek. 
Krystyna 
Tekli 
8. CZWARTEK 1934- W Grudziądzu zostało utworzone Towarzystwo 
Loreny Fotografów "Słońce" (prezes Henryk Gąsiorowski). 
Pelagiusza 2007 - W Warszawie zmarł ks. prałat Zdzisław Peszkowski, 
Taidy Honorowy Obywatel Grudziądza. 
9. PIĄTEK 1993- Odsłonięto obelisk ku czci gen, T. Komorowskiego 
Arnolda "Bora" i AK (proj. Tomasz Czajka), 
Dobrawy 2006- Biskup toruński Andrzej Suski poświęcił odnowiony 
Przedpełka ołtarz główny w grudziądzkiej farze. 
10. SOBOTA 1920 - W Grudziądzu zostało utworzone Koło Przyjaciół 
Kalistrata Harcerstwa (przewodnicząca Helena Kunertowa). 
Mariny 1982 - W Grudziądzu odbyły SIę I Biegi Uliczne 
Pauliny im. Bronisława Malinowskiego. 
2005 - Pierwsza dziejach Grudziądza . . 
w mauguracJa 
stacjonarnych studiów dziennych w Ośrodku 
Dydaktycznym UMK. 
ł I, NIEDZIELA 1986- Odsłonięcie odbudowanego Pomnika Niepodległości 
Burcharda na grudziądzkim Rynku. 
Emiliana 2005 - Obchody 140-lecia Zakładu Gazowniczego 
Zenajdy w Grudziądzu. 
12. PONIEDZIAŁEK 1953 - Ks. kardynał Stefan Wyszyński został wywIezIOny 
Eustachego przez UB z Rywałdu do Stoczka Warmińskiego. 
Krysty 
Salwina 
13. WTOREK 1962- Państwowy Teatr Popularny w Grudziądzu zmienił 
Edwarda nazwę na Teatr Ziemi Pomorskiej. 
Mikołaja 
Wilfrydy 
14, ŚRODA 1972 - Odsłonięcie pomnika Mikołaja Kopernika 
Alana w Grudziądzu przy ul. Starorynkowej, dłuta 
Fortunat y Henryka Rasmusa. 
Gaudentego
>>>
I PAŻDZIERNIK 


49 1 


15. CZWARTEK 1938- Z okazji 15-lecia Centrum Wyszkolenia Kawalerii do 
Jadwigi Grudziądza przybył marszałek Edward Rydz-Śmigły. 
Jagody 1945- Z odbudowanej Gazowni i sieci miejskiej popłynąl 
Zoriana gaz. 
16. PIĄTEK 2003 - Rada Miejska podjęła uchwałę o nadaniu godności 
Aurelii Honorowego Obywatela Grudziądza papieżowi 
Gawła Janowi Pawłowi II. 
Marty 2005 - Nagrodę Im. ks, J. Pasierba otrzyma I Stefan 
Frankiewicz. a Honorowe Obywatelstwo Grudziądza 
- Czesław Szachnitowski, 
17. SOBOTA 2002- Odbiór i oddanie do eksploatacji miejsko-gminnej 
Lucyny oczyszczalni ścieków w Nowej Wsi. 
Marity 2008 - Oddano do użytku I odcinek autostrady A I Rusocin - 
Wiktoriusza Nowe Marzy k. Grudziądza (dług. 90 km), 
18. NIEDZIELA 1996- Oddanie do użytku nowoczesnego. ekologicznego 
Klementyny składowiska odpadów w Zakurzewie. 
Reny 
Ziemowita 
19. PONIEDZIAŁEK 1975- W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 9/1 I zostal otwarty 
Ferdynanda Klub Nauczyciela "Kaganek". 
Ferdynandy 
Frydy 
20. WTOREK 1851 - W miejscowości Tarbes (Francja) urodzil SIę 
Anastazego Ferdynand Foch. marszałek Francji. Honorowy 
Ireny Obywatel Grudziądza. 
Witalisa 1917- W Grudziądzu przebywał Władysław S. Reymont. 
1955- W Grudziądzu zmarł Alojzy Ruchniewicz. Honorowy 
Obywatel Grudziądza, 
21. ŚRODA 1906- W Olomuńcu (Czechy) urodzi I Się Jan Ładoś. 
Brygidy Honorowy Obywatel Grudziądza. 
Hilarego 1996- Zmarła lek med. Salomea Sujkowska. Honorowy 
Wszebory Obywatel Grudziądza. 
22, CZWARTEK 1965- W Grudziądzu została otwarta filia Wyższej Szkoły 
Halszki Ekonomicznej z Sopotu. 
Kordiana 2006 - W Dusocinie odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku 
Urszuli szkoły noszącej im. Ludwika Rydygiera.
>>>
1 50 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


23. PIATEK 1993- W Grudziądzu. po wieloletniej przerwie. utworzona 
Edwarda została ponownie parafia garnizonowa. 
Ignacji 
Odylii 
24. SOBOTA 1587 - Do Grudziądza przybył król Zygmunt III Waza 
Alojzego i zatrzymał domu . . Floriana 
SIę w mleszczamna 
Antoniny Siegharda (l pobyt). 
25. NIEDZIELA 1925- Duchowni prawoslawni Rudyk i Kurylas dokonali 
Bończy poświęcenia kaplicy prawosławnej w grudziądzkim 
Chryzanta Wojskowym Szpitalu Rejonowym. 
Kryspina 
26. PONIEDZIAŁEK 2007 - Rada Miejska nadała pośmiertnie dr, Ludwikowi 
Edwarda Rydygierowi tytuł Honorowego Obywatela 
Ewarysta Grudziądza. 
Ludmiły 
27. WTOREK 1945- W Grudziądzu odbyły się uroczystości żałobne ku 
Iwony CZCI mieszkańców miasta zamordowanych przez 
Sabiny Niemców w latach 1939- I 945, 
Stoigniewa 2001 - Nagrodę Im. ks. J. Pasierba otrzymał ks, prof. 
Andrzej Szostek. pochodzący z Grudziądza. 
28. ŚRODA 1879- Ukończona została budowa grudziądzkiego mostu 
Judy kolejowo-drogowego na Wiśle w Grudziądzu. 
Tadeusza 
W szeciecha 
29. CZWARTEK 1939- Rozstrzelanie przez Niemców 10 grudziądzkich 
Dalii zakladników przy al. Piłsudskiego. 
Longina 2006 - Szkola Podstawowa w Dusocinie otrzymała imię 
Teodora prof. Ludwika Rydygiera. słynnego chirurga urodzonego 
w tej miejscowości. 
30. PIĄTEK 1928- Fabryka "PePeGe" w Grudziądzu zaczęła produko- 
Alfonsa wać dziennie 30 000 par obuwia gumowego. m.in. 
Edmunda kaloszy. śniegowców i "pepegów". czyli tenisówek. 
Konstancji 2006 - Prezydent RP Lech Kaczyński odsłonił w Grudziądzu 
pomnik Solidarności.
>>>
I PAŻDZIERNIK 
31. SOBOTA 
Augusta 
Godzimira 
Wolfganga 


51 1 


1410- Odejście z Grudziądza w kierunku Torunia wojsk 
polskich pod dowództwem Mościca ze Stęszewa, 
1704 - We Frankfurcie n, Odrą zmarł prawnik i historyk 
prawa Jan Schulz-Szulecki, pochodzący z Grudzią- 
dza i nobilitowany przez króla Jana III Sobieskiego. 
1996- Przekształcenie fabryki GZPG w spółkę akcyjną 
"Stomil". 


Także 
w październiku: 


1920- W Grudziądzu przy Głównym Rynku 22/24 
utworzone zostało Towarzystwo Akcyjne "Dom 
Towarowy" . 
1945 - W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 5 została otwarta 
Stacja Opieki nad Matką i Dzieckiem. 
1988 - Grudziądzanin Mirosław Maliszewski na VIII Igrzys- 
kach Paraolimpijskich w Seulu zdobył złoty medal 
w podnoszeniu ciężarów i brązowe medale w rzucie 
dyskiem i oszczepem.
>>>
1 52 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( LISTOPAD) 


l. NIEDZIELA 1882- Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Chelmża. 
WSZYSTKICH 
ŚWIĘTYCH 
Andrzeja 
Seweryny 
Wiktoryny 
2, PONIEDZIAŁEK 1922- Utworzenie w Grudziądzu Pomorskiej Szkoły Sztuk 
DZIEŃ Pięknych (kierownik Wacław Szczeblewski). 
ZADUSZNY 
Bogdana 
Bożydara 
Henryka 
3. WTOREK 1998- W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 6 rozpoczął 
Herberta dzialalność Ośrodek "Caritasu" im, Błogosławionej 
Huberta Juty. 
Wita 1998- Bożesław Tafelski został prezydentem Grudziądza. 
4. ŚRODA 1721- W Rawie Mazowieckiej zmarł jezuita i hagiograf 
Gerardy Stefan Wielowiejski. b, nauczyciel grudziądzkiego 
Karola Kolegium Jezuickiego im. Działyńskich. 
Olgierda 
5. CZWARTEK 1939- W Chojnicach w ..Dolinie Śmierci" został zamordo- 
Elżbiety wany b. grudziądzki wikary ks, Albin Pakaiski. 
Modesty miłośnik histońi i członek Koła Historycznego. 
Zachańasza 1984- Oddano do użytku pierwszy na osiedlu Rządz dom 
SM (ul. J, Sujkowskiego6). 
6, PIĄTEK 1910- Otwarcie w Grudziądzu, na terenie twierdzy. Izby 
ArIety Pamięci niemieckiego pisarza Fńtza Reutera. 
Leonarda 2006 - Odsłonięto tablicę pamiątkową na domu rodzinnym 
Ziemowita Ryszarda Milczewskiego-Bruno w Tarpnie. 
7. SOBOTA 1960- Wystąpiła z pierwszym koncertem Miejska Orkiestra 
Antoniego Symfoniczna w Grudziądzu (dyrygent Wacław 
Kariny Sadowski). 
Melchiora
>>>
I LISTOPAD 


53 1 


8. NIEDZIELA 1980- Szkola Podstawowa nr 10 w Grudziądzu przyjęla na 
Klaudii swojego patrona Ignacego J. Paderewskiego. 
Sędziwoja muzyka, kompozytora i pierwszego premiera 
Wiktora Niepodleglej Polski. 
9. PONIEDZIAŁEK 1936- W Grudziądzu przy ul. Chełmińskiej 32/34 został 
Anatolii otwarty "Oddział nadawczy nr l" grudziądzkiej 
Nestora poczty. 
Ursyna 1990- Przywrócenie herbu miasta Grudziądza z 1937 r, 
(biskup na tle murów z wieżyczkami). 
10. WTOREK 2002- Andrzej Wiśniewski wybrany został. w wyborach 
Leona bezpośrednich, na prezydenta Grudziądza. 
Luby 
Natalii 
11. ŚRODA 1931- Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego 
ŚWIĘTO (Centrum WyszkoleniaZandarmerii). 
NIEPODLEGŁOŚCI 1933- Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego 
Bartłomieja (park Dworcowy). 
Marcina 1946- Po raz pierwszy podjęta została próba wysadzenia 
Trudy Pomnika Wdzięczności Annii Radzieckiej, 
1955- Powstanie grudziądzkiego Oddziału Polskiego 
Towarzystwa Historycznego. 
12. CZWARTEK 1938 - W Grudziądzu - Franc i sz kowi e (okolica obecnej 
Jonasza ul. Granicznej) zostal otwarty i poświęcony "Dom 
Konrada Społeczny" , 
Witolda 
13. PIĄTEK 1921- Zaczyna urzędowanie pierwsza z wyboru polska 
Arkadii. Mikołaja Rada Miejska Grudziądza. 
Stanisławy 
14. SOBOTA 1956- W Grudziądzu odbył się popis amatorskich zespołów 
Emilia jazzowych i estradowych województwa bydgoskiego 
Laury i gdańskiego. Byla to pierwsza tego rodzaju impreza 
Rogera w Polsce, 
15. NIEDZIELA 1878- Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz- Jabłonowo. 
Amelii 1879- Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz - Laskowice, 
Leopolda 1906- Na terenie Rejencji Kwidzyńskiej (m.in. w powiecie 
Przybygniewa grudziądzkim) strajkowali polscy uczniowie 
w 160 szkołach ludowvch,
>>>
1 54 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


16. PONIEDZIAŁEK 1918- W Grudziądzu została wydana odezwa Kola 
Edmunda Polskiego przy Parlamencie Rzeszy Niemieckiej oraz 
Marka Sejmie Pruskim (Berlin) - "Twórzmy państwo 
Otomara swoje". 
17,WTOREK 1918- Utworzenie Polskiej Rady Ludowej na Miasto 
Ploryny Grudziądz (przewodniczący Wiktor Kulerski). 
Salomei 1919- Pożar zniszczył część grudziądzkiego ratusza. 
Waleńi 1945- Odnaleziono akt erekcyjny pomnika Niepodległości, 
wmurowany 10 lutego 1930 r. w fundament 
monumentu. 
18. ŚRODA 1945- W Grudziądzu przebywał premier Tymczasowego 
Klaudyny Rządu Jedności Narodowej Edward Osóbka- 
Romana Morawski. 
Tomasza 
19. CZWARTEK 1972- W Grudziądzu otwarto Klub Międzynarodowej Prasy 
Matyldy i Książki. 
Pawła 2007 - W Grudziądzu przekazano do użytku nową arteńę 
Salomei komunikacyjną Droga Łąkowa (dług. ponad 2 km) 
lączącą wyjazd z mostu na Wiśle z Trasą Średnicową. 
20. PIĄTEK 1945- W Grudziądzu, po odbudowie ze zniszczeń 
Edyty wojennych, uruchomiono linię tramwajową nr I. 
Feliksa 
Rafała 
21. SOBOTA 1995- W Grudziądzu został utworzony Oddział Izby 
Marii Przemysłowo- Handlowej, 
Remigiusza 2005 - Zmarł Tadeusz Ruciński, instruktor pilot, współzal- 
Reny ożyciel i długoletni działacz Aeroklubu Grudziądz- 
kiego. Pochowany został na cmentarzu parafii 
św. Walentego w Gdańsku. 
22, NIEDZIELA 2001- Przekazanie do użytku schroniska dla bezdomnych 
Jonatana kobiet w Wielkich Lniskach. 
Stefana 
Zdobysława 
23. PONIEDZIAŁEK 1991- Likwidacja Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Felicyty Turystyczno- Kra jozna wczego Im ks. dr. ppłk, 
Klemensa Władysława J. Łęgi w Grudziądzu. 
Ornesta
>>>
I LISTOPAD 551 


24. WTOREK 1883- Założenie niemieckiego Towarzystwa Starożytności 
Delfiny w Grudziądzu. 
Flory 
Romana 
25. ŚRODA 1997- Przy parafii Wniebowzięcia NMP w Grudziądzu, 
Katarzyny ul. Moniuszki 8, zostala otwarta Izba Pamięci Stowa- 
Klemensa rzyszenia Kolejarzy im. św. Józefa. 
Tęgomira 
26. CZWARTEK 1919- Inż. Józef Włodek mianowany zostaje komisa- 
Lechoslawa rycznym prezydentem Grudziądza. 
Leona 2006 - Robert Malinowski został prezydentem Grudziądza. 
Leonarda 
27. PIĄTEK 1968- W wypadku drogowym zginął kustosz Muzeum 
Franciszka w Grudziądzu Józef Błachnio, znany historyk 
Kseni i krajoznawca, 
Walerego 
28. SOBOTA 1956- W wyniku przemian .,październikowych ., reakty- 
Jakuba wowano Aeroklub Grudziądzki. 
Romy 
Stefana 
29. NIEDZIELA 1918- Powstanie Rady Żołnierzy Polaków w Grudziądzu. 
Błażeja 
Fryderyka 
Satumina 
30. PONIEDZIAŁEK 1930- Odsłonięcie Pomnika Niepodległości na gru- 
Andrzeja dziądzkim Rynku. 
Maury 
Ondraszka 


Także w listopadzie: 1920 - Utworzenie w Grudziądzu Centralnej Szkoły Podoficerów 
Piechoty nr 2. 
1938 - Upadek działalności Stronnictwa Ludowego w Grudziądzu 
i powiecie grudziądzkim.
>>>
1 56 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


( GRUDZIEŃ) 


l. WTOREK 1992- Podniesienie kościoła św, Mikołaja w Grudziądzu 
Bianki do rangi kolegiaty. 
Natalii 
N atalisa 
2, ŚRODA 1936- W Grudziądzu zostało utworzone 4-letnie 
Balbiny Gimnazjum Kupieckie, 
Ksawerego 1941- W Warszawie zmarł marszałek Edward Rydz- 
Pauliny Śmigły. Honorowy Obywatel Grudziądza. 
2001- Utworzenie na terenie Grudziądza i powiatu 
grudziądzkiego 4 dekanatów: Grudziądz I i II oraz 
lasińskiego i radzyńskiego, 
3. CZWARTEK ]918- Udzial delegatów Grudziądza w Polskim Sejmie 
Hilarego Dzielnicowym w Poznaniu, 
Kasjana ]945- Ministerstwo Odbudowy w Warszawie przyznało 
Łucji I mln zl na odbudowę Grudziądza. 
4. P]Ą TEK 1998- Fortyfikacje Wielkiej Księżej Góry zostaly wpisane 
Barbary do rejestru zabytków. 
Bernarda 2005 - W Krakowie zmarł pIk w stanie spoczynku Roman 
Lubomiły M. Bąkowski, kawalerzysta. żolnierz AK. 
2007 - W Klubie Akcent otwarto ] Wystawę Rodzinną, 
Zaprezentowano na niej prace grudziądzkich plastyków 
Krystyny, Grzegorza, Michała i Tymona Rygielskich. 
5. SOBOTA 1948- Uroczyste oddanie do użytku odbudowanego 
Anastazego ze zniszczeń wojennych budynku teatralnego 
Kryspina w Grudziądzu. 
Sabiny 
6. NIEDZIELA 1906- Wiktor Kulerski wprowadza w swojej drukarni 
Dionizji i redakcjach gazet 8-godzinny dzień pracy. 
Jaremy 1939- Grudziądz liczył w tym dniu 49 688 mieszkańców, 
Mikołaja z tego 39 557 to Polacy (wg obliczeń okupanta). 
7. PONIEDZ]AŁEK 1996- Linia tramwajowa nr 2 w Grudziądzu została 
Agaty, Dalii przedłużona od ul. Południowej do osiedla Rządz 
Sobiesława (o 1.9 km).
>>>
I GRUDZIEŃ 


571 


8. WTOREK 1970- W tym dniu Grudziądz liczyl 75 5 I I mieszkańców. 
Delfina, Marii 
Wirgiliusza 
9. ŚRODA 1859- Grudziądzcy Zydzi opracowali statut dla swojej 
Anety gmmy. 
Joachima 
Wiesława 
10, CZWARTEK 1881 - W Zakrzewie k. Złotowa urodził się Damazy Klimek. 
Daniela kupiec. drogerzysta, działacz narodowy i Honorowy 
Julii Obywatel Grudziądza, 
Radzisławy 1925 - Założenie Chóru Męskiego ..Echo" w Grudziądzu. 
I I. PIĄTEK 1931- W Teatrze Miejskim w Grudziądzu wystąpiła 
Damazego gościnnie znana aktorka Jadwiga Smosarska. 
Waldemara 
Wojmira 
12. SOBOTA 1954- W Grudziądzu zmarł gen. bryg. w sL spoczynku 
Aleksandra Franciszek Zieliński, mieszkaniec Robakowa. 
Dagmary kawaler Orderu Virtuti Militarni kI. V. 
Suliwoja 
13. NIEDZIELA 1655- Zdobycie Grudziądza przez Szwedów. 
Juliusza 1885- Otwarcie Rzeźni Miejskiej w Grudziądzu. 
Łucji 1981 - W Grudziądzu zostało aresztowanych i interno- 
Włodzisławy wanych 16 miejscowych działaczy NSZZ 
..Solidarność". Wywieziono ich do Potulic. 
14. PONIEDZIAŁEK 1932- Zostal utworzony grudziądzki okręg ..Caritasu". 
Alfreda. Izydora 
Zoriny 
15. WTOREK 1910- W Kowanówku (Wielkopolska) zmarł lekarz. literat 
Celiny i tlumacz. dr Aleksander Winklewski. pochodzący 
Ignacego z Grudziądza. 
Waleriana 1993- W Warszawie zmarł ks. dr prof. Janusz Pasierb. 
b. wikary w Grudziądzu, Jest patronem nagrody 
utworzonej przez grudziądzki KIK. 
16. ŚRODA 1924- ..Gazeta Grudziądzka" zaczyna wychodzić w trzech 
Albiny wydaniach. 
Euzebiusza 1962 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Kujawsko- 
Zdzisława Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego.
>>>
1 58 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE I 


l7. CZWARTEK 1867 - W Łasinie zostało założone Towarzystwo 
Jolanty Rolnicze. 
Łukasza 
Olimpii 
18. PIĄTEK 1994- W Warszawie zmarła autorka książek dla dzieci 
Bogusława i młodzieży Jadwiga Korczakowska, b. mieszkanka 
Deotymy Grudziądza. 
Gracjana 
19. SOBOTA 1984- W Grudziądzu zmarł nauczyciel. dyrygent i działacz 
Dańusza śpiewaczy Paweł Osiński. 
Gabrieli 
Urbana 
20. NIEDZIELA 1990- Ostatnia premiera w Teatrze Ziemi Pomorskiej w Gru- 
Bogumiły dziądzu - widowisko "Pastorałka Małoszowska". 
Dominika 
Zefiryna 
21. PONIEDZIAŁEK 1382 - W Grudziądzu została utworzona Fundacja 
Honoraty im, Bartłomieja Hervesta, mieszczanina i założyciela 
Jana przytulku dla ubogich. 
Tomisława 
22. WTOREK ł 267 - W Grudziądzu odbył się zjazd biskupów z Pomezanii, 
Bożeny, Judyty Chełmna i Wannii. 
Zenona 
23. ŚRODA 1899- Uruchomienie wodociągów w Grudziądzu. 
Dagny 1923 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem Najświętszego 
Jana Kantego Serca Pana Jezusa w Małym Tarpnie, 
Sławomira 
24. CZWARTEK 1997- W Grudziądzu zmarł działacz kulturalny i popu- 
WIGILIA laryzator dziejów Grudziądza Edwin Brzostowski. 
Adama, Ewy 
Grzegorza 
25. PIĄTEK 1922- W Grudziądzu urodził się Witold Piechocki, dr praw, 
BOZE sędzia i pisarz. związany z Olsztynem. 
NARODZENIE 
Glońi 
Piotra 
S Dirvdiona
>>>
I GRUDZIEŃ 


591 


26. SOBOTA 1922- W Królewskiej Hucie zmarł aptekarz i działacz 
Szczepana narodowy Michal Wolski, główny założyciel Towarzy- 
Dionizego stwa Przemysłowców Polskich w Grudziądzu (1888). 
Wróciwoja 
27. NIEDZIELA 1918- Wywieszenie polskiej flagi na budynku Domu 
Fabioli Polskiego "Bazar" w Grudziądzu przez czlonków 
Maksyma Polskiej Rady Robotników i Zolnierzy, 
Zanety 
28. PONIEDZIAŁEK 1918- Z inicjatywy Polskiej Rady Ludowej na Powiat 
Antoniego Grudziądz- Wieś oraz Polskiej Rady Ludowej na 
Cezarego Miasto Grudziądz powstal Oddział Polski przy 
Teofili Niemieckim Czerwonym Krzyżu. 
29. WTOREK 1912- Powstanie Katolicko-Polskiej Partii Ludowej 
Dawida w Grudziądzu. 
Dominika 
Jonatana 
30. ŚRODA 2005 - Otwarto Ośrodek Balneologii w Grudziądzu, 
Eugeniusza 
Łazarza 
Sabiny 
31. CZWARTEK 1934- Z wieży "Klimek" zostal odegrany po raz pierwszy 
Melanii "Hejnał", kompozycji Stanisława Szpuleckiego. 
Sylwestra 1996- Rozformowanie Ośrodka Szkolenia Specjalistów 
Sylwii Ubezpieczenia Lotów, który przy ul. Chełmińskiej 
w Grudziądzu działał 16 lat. 


Także w grudniu: 


1918- W Grudziądzu rozpoczęło dzialalność Dowództwo 
II Okręgu tajnej Organizacji Wyzwolenia Pomorza 
(OWP), z siedzibą w hotelu Feliksa Karolewicza, przy 
ul. Toruńskiej 28-30. 
1947 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Łasinie, 


Dały do "CalendarIum" zostaly opracowane przez Stanisława Porębę oraz Wiesławę Bielawę. 
Ryszarda Bynera, Eugeniusza Chmielewskiego. Jerzego Krzysia i Tadeusza Rauchfleisza.
>>>
, - 
. \' 
'

kl Jr 
 ' 
" 
v;f '

 
: -, '
\( 
 


.,' 
 ' 
, ,t', ,u ''!o' /
,- 

,r' 
I' :\
,,';'
 ;' 
 II" " 
""_!t. I . 
 i! I.
 -- 

 , "., r 'I';.rt ',I , . ł l" 

.--:; ł . f,'l' 'I 
 iril [ 4:: 
 ; , { 'I I d, \11 ,:1, '. 
\I ) !ł" 
I'
 - 
ł' 
II 
 ff.1 " " . 
..) , ! '


I '..- 

 ł 
m
ł,:' . 
I' I 

' ,I " 
I' ,
,'-';

,,' t::',. IJ
 

,- .
' , 

 -:-' ,(! .\ 
'
'

"f!
IJ II, I 
]1:1(',1:1: I II \ 
: ,'I 

r«
 
..'
. 
" --=---'" --. ': I 


- "'I. 


, ł 


. '.1 


, 
J. ,_ 


-ł 



i' j- 
'
ll 
. i" 


',' ;, j- 


, " 


,
 . " 


.:..ł 


..'!t . 

 


, ---_: 
i..-: 


, ., 
-. 


I . 
..: . 


.., 
n' 
 


-ł" 


...,..-
- 


i., 


Kamienica przy ul. Sikorskie[?o 3 w Grud-:.iqdz.u 
Rys. Grze[?orz Ry[?ielski
>>>
KALENDARZ NA 2010 ROK 


STYCZEŃ 
N PnWtŚr CzPt Sa 
. 1 2 
3 4 5 6 789 
1011 1213 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 
31 


KWIECIEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt Sa 
123 
4 5 6 7 8 910 
11 1213 14 15 16 17 
18 192021 222324 
25 26 27 28 29 30 


LIPIEC 
N PnWtŚr CzPt Sa 
123 
4 5 6 7 8 910 
11 121314 15 16 17 
18192021 222324 
25 26 27 28 29 30 31 


PAźDZIERNIK 
N PnWtŚr CzPt Sa 
1 2 
3 4 5 6 7 8 9 
1011 12 13 14 15 16 
1718 192021 2223 
24 25 26 27 28 29 30 
31 


LUTY 
N Pn Wt Śr Cz Pt Sa 
1 234 5 6 
78 9 10 11 12 13 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 


MAJ 
N Pn Wt Śr Cz Pt Sa 
1 
2345678 
91011 12 13 14 15 
16 17 18 19 20 21 22 
23 24 25 26 27 28 29 
3031 


SIERPIEŃ 
N PnWtŚr CzPt Sa 
1 234 567 
8 91011 12 13 14 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 31 


LISTOPAD 
N PnWtŚr CzPt Sa 
123456 
7 8 91011 12 13 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 29 30 
I 


MARZEC 
N PnWtŚr CzPt Sa 
1 234 5 6 
7 8 91011 1213 
14 15 16 17 18 19 20 
21 222324252627 
28 29 30 31 


CZERWIEC 
N PnWtŚr CzPt Sa 
1 234 5 
6 7 8 91011 12 
13 14 15 16 17 18 19 
2021 2223242526 
27 28 29 30 


WRZESIEŃ 
N Pn WtŚr Cz Pt Sa 
1 234 
5 6 7 8 9 10 11 
1213 14 15 16 17 18 
19202122232425 
26 27 28 29 30 


GRUDZIEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt Sa 
1 234 
5 6 7 8 91011 
121314 15 16 17 18 
192021 22232425 
26 27 28 29 30 31
>>>
,.
 
';. '{' -,,' " 
r" I ..........- \oj 
,'!o"Yt\.\" 
'",' '. I 
 
,:' (
i.:;
,
 
 
, 
 I ':


 


 71
l\\ 
. . .- ! I; 
 'J'(ll£ rl. . 
::' "'
 I ; 

: 


, . ;

 ,
 
tr
 - i' ,

 Jjf
;łl, "', 
., 
 . _, i
 ,I', :1,:: 1\
 I 'jI
' 
I 

 I 
 l, .: \ ,II 
U llł 'I 
 'fI
L"
;' 
 ''''
 
I, l, ' - -I "q" 
J I rło.., 
 .'
 
 ." 
-. ,,- 
..,.,-, --ffl ........... 
-
" ," 
'1
 ::"'ł' " ' '

 : 
_ 
 '- l;,' 
 I,i l '! :
' IDI;'I 
'1t,
-,-,.'tt,t ". 

 .', . ::,:: 
I
_ _., _''''' '\_'

.::ł" 
. __,'';, -
' .::ł 
'
 
 

 ,.., 

 


II l 
"i 


.::;.." I 


,- 


- 
',- 



 -. 


'r- 
, 


Kamienica przy ul. Kosynierów Gdyńskich 17 w Grudziqdzu 
Rys. Grzegorz Rygielski
>>>
Stanisław Poręba 


. 
WAZNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE 
ROCZNICE W 2009 ROKU 


71 - 20 rocznica otwarcia I Międzynarodowej Wystawy Ekslibrisu 
"Architektura w ekslibrisie" w Klubie Międzynarodowej Prasy 
i Książki w Grudziądzu. (1989) 


201 - 260 rocznica rozpoczęcia budowy klasztoru reformatów na 
Kwidzyńskim Przedmieściu w Grudziądzu. (1749) 


211 -70 rocznica utworzenia Komitetu Honorowego 
i Wykonawczego Sztandaru dla Centrum Wyszkolenia 
Żandarmerii w Grudziądzu. (1939) 


19/1 - 490 rocznica wysłania z Grudziądza pierwszego znanego 
listu napisanego po polsku. (1519) 


25/1 - 100 rocznica założenia w Łasinie polskiego Banku 
Ludowego. (1909) 


2/11 - 70 rocznica zmiany tytułu przez "Gazetę Grudziądzką" 
w Poznaniu na "Gazetę Ludową dawniej Gazeta 
Grudziądzka". (1939) 


6/11 - 80 rocznica śmierci marszałka Francji, Wielkiej Brytanii 
i Polski Ferdynanda Focha, Honorowego Obywatela 
Grudziądza. (1929) 


161V - 380 rocznica wybudowania pierwszego mostu przez Wisłę 
w Grudziądzu. (1629)
>>>
64 


Stanisław Poręba 


221V - 80 rocznica wystawienia na scenie "Opery Leśnej" 
w grudziądzkim parku Miejskim opery S. Moniuszki "Halka". 
(1929) 


7V - 70 rocznica śmierci grudziądzkiego dziennikarza 
i literata Jana Michała Rakowskiego, związanego z "Gazetą 
Grudziądzką". (1939) 


23 V - 35 rocznica śmierci pisarza, publicysty i działacza społecz- 
nego Władysława Wągla, pochodzącego z Grudziądza. 
(1974) 


19 VI - 110 rocznica pojawienia się tramwajów elektrycznych 
w Grudziądzu. (1899) 


25 VI -120 rocznica powstania Domu Zakonnego Sióstr 
św, Elżbiety w Grudziądzu. (1889) 


9 VII - 90 rocznica utworzenia Towarzystwa Kupców Samodziel- 
nych w Grudziądzu (prezes Jan Zawacki) przez część 
członków dawnego Towarzystwa Przemysłowców Polskich. 
(1919) 


24 VII - 90 rocznica utworzenia grudziądzkiego 64. Pułku Strzelców 
Murmańskich. (1919) 


27 VIII- 70 rocznica ukazania się ostatniego numeru "Głosu 
Grudziądzkiego" (wydawca Tadeusz Nowiński). (1939) 


31 VIII - 70 rocznica ukazania się ostatniego numeru "Gazety 
Ludowej dawniej "Gazety Grudziądzkiej" w Poznaniu 
(wydawca Towarzystwo Prasowe "Oświata" w Poznaniu). 
(1939) 


41X - 100 rocznica utworzenia w Małym Tarpnie tajnego 
Towarzystwa "Przyjaciół" (założyciel Jan Bona). 


(1909) 


211X - 90 rocznica I Zjazdu Polskich Kupców z Prus Zachodnich 
w Grudziądzu. (1919)
>>>
WAŻNIEJSZE GRUDZIĄDZKIE ROCZNICE 


65 


2X -115 rocznica ukazania się pierwszego numeru "Gazety 
Grudziądzkiej" (założyciel Wiktor Kulerski), 


(1894 ) 


14X - 130 rocznica założenia Hurtowni Kolonialnej "Marchlewski 
Zawacki" w Grudziądzu. (1879) 


28 X - 130 rocznica ukończenia budowy mostu żelaznego przez 
Wisłę w Grudziądzu. (1879) 


31 X - 305 rocznica śmierci prawnika i historyka Jana Schultza- 
Szuleckiego, pochodzącego z Grudziądza i nobilitowanego 
z inicjatywy Jana III Sobieskiego. (1704) 


5 XI - 70 rocznica rozstrzelania w "Dolinie Śmierci" k. Chojnic 
grudziądzkiego wikariusza ks. Albina Pakaiskiego, członka 
Koła Historycznego przy Muzeum Miejskim. (1939) 


15XI -60 rocznica ukazania się drukiem we Włocławku pierwszej 
w j. polskim monografii o Grudziądzu ks. Władysława Łęgi 
"Grudziądz. Dzieje i kultura". (1949) 


12XII - 55 rocznica śmierci w Grudziądzu gen. bryg, w st spoczynku 
Franciszka Zielińskiego, odznaczonego m.in. Orderem 
Virtuti Militari kI. V i właściciela resztówki w Robakowie. 
(1954 ) 


23 XII - 110 rocznica uruchomienia wodociągów w Grudziądzu. 
(1899)
>>>
'ł 


; \ 
\ \.. - --- 
I _'

I 
, """,_
"'
' 

; 
--
 ' IJJ - ,., ';i. 
.,.r. -- i - .. ' 
__ r
 '

1- 
 ' . \.-
- -.} "....... 

 ",;' '" 
;.-ą;.:z::";;.)" " " 
 -- .....', .., \, , . " ' 
...,......
 . .- I
--"; oL ' - .
 . 
-
 ' 
 .-
' 

 ,-_l 
 ,
 

'
 ."
.11, ' e l;'" 'i-
 -:'
,r 
r 'il I 

 -11 
 .
 . , t 
 ,;:!r 

.. II li I . 
k:,. 
 r: T -
 rr l 
 . \ '-;) .,

,,
,. 
 \ .
 'I I 
 

 ." l' - l-łLJ -a. I '1 -,.41 I '-
. -- 
 :-1 
, _'_' 
 " __
 _ -," iii \, 
"': 
''''h" 
.. . ..r, ,"'.
:J 

. 
 :



. 


 
;

 ' r-- . 
 __ _ , 
o. 
,,:::.c. ,;.,u-' .... -. 


. 
 
 


r= ; 

 
 : ,.', 
 


tI!I!
 
-.
 1'r1'- 
.1,\ - 
: " fi ' r 
, " 
:- : " , \ 

. 
.- 


'-I 


- 

 .:-
.- 


" 

 L, 'i-- ił 
 .tS 
 '. 
 
 _ I 
', ; . 1-, 
 l l
"47 
IL. I " 
 I '. ' 
I 1 , I " l -..: 
;,'
 : "I! t I ,: 1 
 :
' li Hi'! I 
,.
 ..:: :.: "-- 
, '-


:

: f= . 
_
 i _ _ '
 _ --:---;::-_.-==-=_ .. 

tr- 
 
,\/; :; r 

;;
 
 
 (fi '\.;\ . 
, I - I 
'I .I 
.u- 


I
 
" 
... ......./.".,..... 
. ...,..
, t/ 
-':." 


.. , 

 


'h C';;
 ""Qj 


, ' 


Kamienica pr:y ul. Rapackie[?o 22 w Grudziądz.u 
Rys. Gr:e[?orz R.vgielski
>>>
Stanisław Poręba 


PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 
(POCHODZĄCY Z REGIONÓW WSCHODNICH) 


Od redakcji 
Noty biograficzne patronów grudziądzkich ulic zamieszczamy w kolejnych 
rocznikach "Kalendarza Grudziądzkiego", poczynając od 2001 roku. Poniżej 
dokończenie informacji o patronach pochodzących z regionów wschodnich. 


UL. EMILII PLATER 
(Mały Kuntersztyn, boczna ul. Droga Straconych, 
okolice ul. L. Waryńskiego) 
EMILIA PLATER, wł. Broel - Plater, (ur. 13 XI 1806, Wilno - 
zm. 23 XII 1831, Justianówka, Litwa), uczestniczka Powstania 
Listopadowego. 
Pochodziła z rodziny szlacheckiej. W listopadzie 1830 r. za 
namową stryja Cezarego Broel-Platera (1810 - 1869) wstąpiła do 
oddziału powstańczego na Żmudzi. Uczestniczyła w walkach 
z wojskami rosyjskimi pod Wiłkomierzem, Kownem i Szawłami. 
Z oddziałem D. A. Chłapowskiego przekroczyła granicę Prus. Nie 
zniosła trudów wojennych, zachorowała i zmarła w czasie wędrówki 
w kierunku Warszawy. 
Postać jej stała się w II połowie XIX w. symbolem bohaterstwa 
polskich kobiet, walczących o niepodległość Ojczyzny. Rozsławił ją 
A. Mickiewicz w wierszu "Śmierć pułkownika". 
W Grudziądzu, w okresie dwudziestolecia międzywojennego, 
działała przy Szkole Powszechnej im. Królowej Jadwigi 
III Grudziądzka Drużyna Harcerek im. E. Plater. Po 1934 r. polskie 
społeczeństwo miasta nazwało jedną z nowych ulic w Tuszewie jej 
imieniem. Nigdy nie była Grudziądzu. 


II 
I
>>>
68 


Stanisław Poręba 


UL. TADEUSZA REJTANA 
(Śródmieście, boczna ul. gen, J. Hallera, obok wiaduktu) 
TADEUSZ REJTAN, wł. Reytan, (ur. 20 VIII 1742, H ruszówka , 
Litwa-zm. 81X 1780, Hruszówka) szlachcic, poseł na Sejm. 
W młodości związany z Konfederacją Barską i zaprzyjaźniony 
z rodziną Radziwiłłów. W 1773 r. został wybrany na posła do Sejmu 
z Województwa Nowogródzkiego, W Warszawie, w czasie obrad 
Sejmu był przeciwnikiem konfederacji, kierowanej przez księcia 
Adama Ponińskiego, uznającej I rozbiór Polski. Własnym ciałem, 
kładąc się przed drzwiami sali obrad, starał się nie dopuścić tam 
księcia i jego zwolenników. Po podpisaniu traktatu rozbiorowego 
zachorował i popadł w obłęd. Wrócił do własnego majątku, gdzie 
popełnił samobójstwo, 
Uznano go za symbol niezłomnej miłości do Ojczyzny, Z czasem 
stał się bohaterem licznych utworów literackich. Jego portrety 
malowali liczni wybitni malarze, m. in. J. Matejko (obraz "Rejtan" 
z 1866 L), Nigdy nie był w Grudziądzu. 


UL. HENRYKA SIENKIEWICZA 
(Śródmieście, boczna al. 23 Stycznia) 
HENRYK SIENKIEWICZ, pseud. "Litwos", (UL 5 V 1848, Wola 
Okrzejska, Podlasie - zm. 15 XI 1916, Vevey, Szwajcaria), wybitny 
dziennikarz, nowelista, powieściopisarz i laureat Nagrody Nobla, 
Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Od 1855 r. związany był 
z Warszawą. Pracował w redakcjach pism: "Niwa" i "Słowo". Odbył 
podróźe po Europie, Ameryce Północnej i Afryce. Opisał je 
w "Listach...". Był autorem licznych nowel, m. in. "Szkice węglem", 
"Latarnik", "Janko Muzykant", "Bartek Zwycięzca" i "Z pamiętnika 
poznańskiego nauczyciela" oraz m. in. powieści "Ogniem i mieczem", 
"Potop", "Pan Wołodyjowski" (zaliczonych do tzw. "Trylogii"), 
"Rodzina Połanieckich" i "Krzyźacy". Za powieść "Quo vadis" 
w 1905 r. otrzymał Nagrodę Nobla, Dla młodzieźy napisał powieść 
"W pustyni i w puszczy". W 1900 L otrzymał od narodu polskiego 
w darze dworek w Oblęgorku na Kielecczyźnie, 
Po wybuchu I wojny światowej zamieszkał w Szwajcarii, gdzie 
kierował Komitetem Generalnym Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. 
Na ziemiach zaboru pruskiego do popularyzacji jego twórczości 
przyczyniła się "Gazeta Grudziądzka". Przedrukowywała ona 
w odcinkach niektóre jego nowele i powieści, w formie oryginalnej lub
>>>
PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


69 


w "opracowaniach dla ludu". W 1916 r. ukazał się numer specjalny 
"Przyjaciela Dziatwy", bezpłatnego dodatku do "Gazety" 
o H. Sienkiewiczu. W 1917 r. "Gazeta" była współorganizatorką "Dni 
Sienkiewiczowskich" w Grudziądzu i wydała w arkuszach do 
składania "Ogniem i mieczem" (4 tomy). Po 1920 r. w Grudziądzu 
działały: Szkoła Powszechna jego imienia oraz I Grudziądzka 
Drużyna Harcerek im. Baśki Wołodyjowskiej. Grudziądzki Teatr 
Miejski wystawił kilkakrotnie adaptacje sceniczne "Pana 
Wołodyjowskiego" pt. "Hajduczek". W 1928 r. grudziądzka "Opera 
Leśna" wystawiła widowisko plenerowe "Quo vadis", składające się 
z dwóch części: "Ligia" i "Męczeństwo chrześcijan". Po 1945 r, 
większość jego utworów została przeniesiona na ekran filmowy, 
m. in. cała "Trylogia. Wydane też zostały jego "Dzieła", liczące 
60 tomów, Nigdy nie byłw Grudziądzu. 


UL. JULIUSZA SŁOWACKIEGO 
(Śródmieście, boczna ul. Legionów) 
JULIUSZ SŁOWACKI (ur. 4 IX 1809, Krzemieniec, Wołyń - 
zm. 5 IV 1849, Paryż, Francja), poeta, dramatopisarz i czołowy 
twórca polskiego romantyzmu. 
Był synem Euzebiusza Słowackiego (1773 - 1814), historyka 
i teoretyka literatury oraz poety. Studia ukończył w Wilnie. Od 1829 r. 
mieszkał w Warszawie, gdzie pracował jako urzędnik skarbowy. 
Od wczesnej młodości pisał sonety, liryki nastrojowe i orientalne oraz 
historyczne powieści poetyckie. Po wybuchu Powstania Listopa- 
dowego napisał cykl wierszy patriotycznych, m. in. "Hymn", który 
w ciągu miesiąca miał aż 12 przedruków. W marcu 1831 r. wyjechał 
jako kurier dyplomatyczny przez Wrocław, Drezno do Paryża 
i Londynu. We Francji zamieszkał jako emigrant. Okresowo mieszkał 
też w Szwajcarii. Odbył podróże po Włoszech, Grecji, Egipcie 
i krajach Bliskiego Wschodu. Był autorem m. in. "Poezji" (3 tomiki), 
poematów, m. in. "Beniowski" i "Samuel Zborowski", dramatów, 
m. in. "Kordian", "Helsztyński" i "Fantazy" oraz utworów scenicznych, 
m. in. "Balladyna" "lilia Weneda" i "Mazepa". W 1848. r., w okresie 
Wiosny Ludów przebywał w Poznaniu. W ostatnich latach swojego 
życia mieszkał w Paryżu. 
W Grudziądzu, w styczniu 1920 r., dawna ul. F. Reutera otrzymała 
jego imię. W czerwcu 1927 r. statek wiślany "Mickiewicz" przewiózł 
trumnę z jego prochami do Krakowa, na Wawel. Statek ten na jedną
>>>
70 


Stanisław Poręba 


noc zatrzymał się w Grudziądzu, u stóp Wzgórza Zamkowego. 
Z inicjatywy W. Kulerskiego ukazał się numer specjalny "Gazety 
Grudziądzkiej" poświęcony twórczości J. Słowackiego. Przy 
schodach prowadzących nad Wisłę, w pobliżu ratusza, znajduje się 
tablica pamiątkowa poświęcona temu wydarzeniu. Nigdy nie był 
w Grudziądzu. 


UL. LUDWIKA WARVŃSKIEGO 
(Dzielnica Mały Kuntersztyn i Tuszewo, przedłużenie ul. Mikołaja 
z Ryńska) 
LUDWIK TADEUSZ WARVŃSKI (UL 24 IX 1856, Martynówka, 
Ukraina - zm. 2 III 1889, twierdza Szlisselburg, Rosja), działacz 
polityczny, organizator ruchu socjalistycznego na ziemiach polskich 
zaboru rosyjskiego. 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. Przez dwa lata był studentem 
Instytutu Technologicznego w Petersburgu (Rosja). Za rozpow- 
szechnianie idei socjalistycznych wśród studentów został wydalony 
z uczelni. W 1876 r., pod przybranym nazwiskiem "Jan Buch" 
rozpoczął pracę jako ślusarz w znanej fabryce Ulpopa 
w Warszawie. Z czasem zorganizował wśród warszawskich 
robotników kółko socjalistyczne i współorganizował tzw. kasy oporu. 
Był też współautorem tzw. Programu Brukselskiego, dokumentu, 
który stał się podstawą do organizowania ruchu socjalistycznego na 
ziemiach polskich. Poszukiwany przez rosyjską policję polityczną 
uciekł do Galicji. Przebywał we Lwowie i Krakowie, następnie 
w Szwajcarii. W Genewie był członkiem redakcji pism: "Równość" 
i "Przedświt". W 1881 L powrócił do Warszawy i założył partię 
Proletariat, nazwaną póżniej I Proletariatem. W 1883 r, został 
aresztowany przez Rosjan i więziony był w warszawskiej Cytadeli 
(X Pawilon). Podczas tzw. "procesu 29 proletariatczyków" (1885) 
został skazany na 16 lat katorgi i zesłany do twierdzy Szlisselburg, 
leżącej przy wypływie rzeki Newy z jeziora Ładoga. W więzieniu 
napisał słowa do znanej pieśni "Mazur kajdaniarski". 
W okresie dwudziestolecia międzywojennego Polska Partia 
Socjalistyczna zaliczyła L. Waryńskiego do Panteonu Bohaterów 
PPS. Jego życie i działalność opisał A, Próchnik w książce "Idee 
i ludzie", polecanej jako lektura obowiązkowa dla nowych członków 
partii. Jego śmierć opisał Wł. Broniewski w wierszu "Elegia na śmierć 
Ludwika Waryńskiego". Nigdy nie był w Grudziądzu.
>>>
PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


71 


UL. WŁADYSŁAWA JAGIEŁŁY 
(Śródmieście, okolice Góry Garnizonowej, przedłużenie 
ul. Nadgórnej) 
WŁADYSŁAW II JAGIEŁŁO (ur. ok. 1351, Litwa - zm. 1 VI 1434, 
Gródek Jagielloński), litewski książę i król Polski. 
Był synem Olgierda, wielkiego księcia Litwy i Julianny, księżniczki 
twerskiej, założycielem dynastii Jagiellońskiej w Polsce. Od 1377 r. 
współrządził, wraz z bratem stryjecznym Kiejstutem, Litwą. 
Od 1382 r. był jedynym władcą Litwy. W 1385 r. podpisał w Krewie 
układ z Polską, skierowany przeciw Krzyżakom, W 1386 r. przyjął 
w Krakowie chrzest i imię Władysława, zawarł związek małżeński 
z Jadwigą i został koronowany na króla Polski. W następnych latach 
uczestniczył w chrystianizacji Litwy. Był zwycięskim wodzem 
w Wielkiej Wojnie z Zakonem Krzyżackim (1409 - 1411) i pokonał 
Krzyżaków w bitwie pod Grunwaldem (15 VII 1410 r.). Jeden z jego 
oddziałów rycerskich pod wodzą Mościca ze Stęszewa zajął 
Grudziądz (VIII-IX 1410). Osobiście przebywał na zamku w podgru- 
dziądzkim Radzynie po zajęciu go przez Polaków (IX 1410 r,). 
Po Wielkiej Wojnie prowadził dalsze wojny z Krzyżakami: 1414, 1419 
oraz 1422, zakończoną pokojem nad jeziorem Mełno 
(27 IX 1422 r.). Jego synowie: Władysław III Warneńczyk (1424-1444) 
i Kazimierz IV Jagiellończyk (1427-1492) zasłynęli jako wybitni 
władcy w XV-wiecznej Europie. 
3 czerwca 1934 r., z okazji uroczystości 700-lecia miasta, 
w pobliżu zamku radzyńskiego wystawiono widowisko plenerowe 
"Król Władysław Jagiełło w Radzynie", według scenariusza 
i w reżyserii Tadeusza Niewiakowskiego. Nigdy nie byłw Grudziądzu. 


UL. WALEREGO WRÓBLEWSKIEGO 
(Osiedle Tarpno, boczna ul. Karabinierów) 
WALERY ANTONI WRÓBLEWSKI (ur. 5 XII 1836, Zołudek 
Wileńszczyzna - zm. 5 XII 1908, Onarville, Francja), działacz 
polityczny i niepodległościowy. 
Pochodził z rodziny szlacheckiej. W 1863 r., po wybuchu 
powstania wstąpił do oddziału 0, Ouchyńskiego, w którym objął 
stanowisko szefa sztabu. Stoczył szereg potyczek zwycięskich 
z wojskami rosyjskimi. 
15 lipca otrzymał nominację na pułkownika. Związany z obozem 
"Czerwonych" popierał dekret rządu powstańczego o uwłaszczeniu
>>>
72 


Stanisław Poręba 


chłopów. Był komendantem wojennym na Grodzieńszczyźnie 
i Podlasiu. 18 listopada 1863 r. stoczył bitwę pod Kolnem. Ranny pod 
Rutką Korybutową 19 stycznia 1864 r. został przewieziony do Galicji. 
Stamtąd przedostał się do Francji. W 1866 r. był członkiem 
kierownictwa Zjednoczenia Emigracji Polskiej. W czasie wojny 
francusko-pruskiej służył w Gwardii Narodowej, broniącej Paryża. 
W 1871 r. został generałem Komuny Paryskiej i bronił lewobrzeżnego 
Paryża, Po upadku Komuny przedostał się do Anglii, był sekretarzem 
Rady Generalnej I Międzynarodówki. W 1895 r. wstąpił do Związku 
Zagranicznego Socjalistów Polskich w Paryżu. Nigdy nie był 
w Grudziądzu, 


UL. LUDWIKA ZAMENHOFA 
(Osiedle Strzemięcin, boczna ul. S. Wyspiańskiego) 
LUDWIK ZAMENHOF (ur. 15X1I1859, Białystok-zm. 141V 1917, 
Warszawa), dr med., lekarz okulista, poliglota, twórca języka 
esperanto, tłumacz. 
Obok działalności zawodowej przez wiele lat zajmował się 
problematyką sztucznego języka. W 1887 r., pod pseudonimem 
Dr Esperanto wydał broszurę ..Język międzynarodowy". Składała się 
ona z gramatyki i słownika. Nowy język nazwany został językiem 
esperanto. Jego twórca osobiście przetłumaczył na nowy język wiele 
utworów literackich i wydał je w postaci antologii pl. ..Fundamenta 
krestomatio..... (1904). 
Sprawa j, esperanto pojawiła się w Grudziądzu po raz pierwszy 
w 1909 r, Miejscowy kupiec Alojzy Kamrowski, właściciel sklepu 
z wyrobami tytoniowymi przy ul. Pohlmanna (obecnie ul. Mickie- 
wicza), obwieścił w ..Gazecie Grudziądzkiej" powstanie oddziału 
Związku Esperantystów w Grudziądzu. W 1927 r. grudziądzki 
nauczyciel i literat Ferdynand Neumauer (1898-1946) wydał 
broszurę ..Na ruinach wieży Babel", omawiającą dzieje j. esperanto. 
Nigdy nie był w Grudziądzu.
>>>
Ryszard Boguwolski 


ZAMEK KONWENTUALNY 
W ROGÓŹNIE 


W malowniczym krajobrazie rzeki Osy, głównego cieku północnej 
części ziemi chełmińskiej, gdzie Osa tworzy widły z wpływającą do 
niej Gardęgą, znajdują się ruiny dawnego zamku krzyżackiego. 
Walory obronne budowli w Rogóżnie spotęgowane były położeniem 
na wyniosłym wzgórzu cypla wysoczyznowego. 
W świetle prowadzonych dotąd na zamku badań archeo- 
logicznych, chociaż w ograniczonym zakresie i mających jedynie 
charakter sondażowy, stwierdzono, iż w miejscu tym znajdował się 
zapewne gród słowiański. Na wyraźne ślady osadnictwa z XII/XIII w, 
natrafiono na wzgórzu zamkowym, w rejonie wieży bramnej, w trakcie 
prac wykopaliskowych przeprowadzonych tu w 1994 r. Znaleziony 
wówczas materiał zabytkowy, głównie ceramiczny, swym 
charakterem nawiązuje do zabytków występujących na innych 
obiektach ziemi chełmińskiej z tegoź okresu. Gród ten, położony 
w miejscu strategicznym - przy trakcie prowadzącym z ziemi 
chełmińskiej do Prus, zajęli Krzyżacy, doraźnie go umacniając. 
W świetle źródeł pisanych początki historii zamku murowanego 
w Rogóźnie odnieść należy do końca XIII w. Budowę zamku 
rozpoczęto prawdopodobnie po 1238 roku (był on od tego czasu 
siedzibą komturów), a zakończono do 1336 roku, kiedy to komturstwo 
rogóźnieńskie zostało przemianowane na wójtostwo podlegające 
bezpośrednio władzy wielkich mistrzów w Malborku. 
Podobnie jak i inne zamki zbudowane w końcu XIII stulecia, zamek 
w Rogóźnie był zamkiem typu obronno - konwentualnego. Jego 
główny trzon, zamek wysoki, usytuowano na planie czworoboku. 
Bezpośrednio do niego przylegało przedzamcze wewnętrzne,
>>>
74 


Ryszard Boguwolski 


kształtem nawiązujące już do formy wysoczyzny terenu, na którym 
było posadowione. Oba te człony zamku oddzielone były od 
przedzamcza zewnętrznego głęboką, naturalną fosą, przez którą 
prowadził most, w części zwodzony. Ta ostatnia partia mostu 
sprzężona była z potężną, wielokondygnacyjną wieżą bramną 
przedzamcza wewnętrznego. Pod względem obszaru zamek 
rogóżnieński należał do największych warowni w państwie 
krzyżackim. Jego całkowita powierzchnia wynosiła 55 tys. m kw. Tak 
duży obszar ujęty obwodami warownymi, pozwala przypuszczać, iż 
Krzyżacy zamierzali lokować tu miasto, co jednak nie doczekało się 
realizacji. 
Najstarszą częścią obiektu był zamek wysoki zwany również 
domem konwentu. Budynek ten, o wymiarach 45 x 40 m, wzniesiono 
na planie regularnego czworoboku o czterech skrzydłach 
otaczających wewnętrzny dziedziniec. Na środku dziedzińca 
znajdowała się murowana studnia, zaś wokół niego drewniany 


'-" ,
 .. 


., r.;...I\
..........
 

 o.: 
." . 
 


... 


, . 
'. 
 lJ 
 


. 
.. .. -..'! 
:.... "I.' \'\.,!O;.," ":"", 
.... ..' ' ',.,' - ' 
,- 
" ,
... ., - ' · " "1!1(
 
"" -... 
JJ .. .ł
- 
 F
 
 ł. I' 
' 1 \. \-.-, 
- 
 ',.. ł 
. .:;- ' 
:' I ' l : { ;'" ",- 
"0 !. 
_"ł\. 
. -, 
, '.' 
fł- "_ _'i 
 "-!'-ł::. __ . 
.:_,:
 : 
 -.y 


.ł.-:r I 


t"-Irr. 


.."" . 


....1.: I 
,.II , ." . 
" ' J 

 '
.,--'" . ' 
=-. 
 
. ... 
 ... - 
--- 
. - - -.".- 


IJ' ' 


.' -ł, 


r 


, . 


. . ' 


łti!I 


01'.. 
.x 
"ś- 
 
;, 

 .... 


., 


" 


.,... 


RekonstrukLja zamku wysokiego i przedzamcza wewnętrznego 
(wg Zbigniewa Szczepanka) 
F ot. ze zbiorów Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziqd;:,u
>>>
ZAMEK KONWENTUALNY W ROGÓŹNIE 


75 


..... ..-
.. 


ł'.ł) 
- 
r. l l 


.... 


l I. 


- 
.'- -- 


... 


Wielokondygnac)-jna wieża brwllna przedzamcza wewnętrznego 
(obraz Gustawa Breunillga) 
Fot, ze zbiorów Muzeum im, k.s, d,: Władysława Lęgi w Grudziqdzu 


krużganek, wsparty na słupach i pokryty dachówką. Cała budowa 
zamku wysokiego była trój kondygnacyjna i w całości, z wyjątkiem 
skrzydła północnego, podpiwniczona. Brama wjazdowa na 
dziedziniec znajdowała się we wschodnim skrzydle. Zamek wysoki 
posiadał dwie wieże: w narożniku północno-zachodnim (która 
w końcu XVII w. pełniła funkcję więzienia) i północno-wschodnim. 
Natomiast w narożnikach południowo-zachodnim oraz południowo- 
wschodnim mogły istnieć dwie małe wieżyczki wystające 
bezpośrednio z murów zamku. Tłumaczy to brak jakichkolwiek 
śladów w fundamentach. Główne pomieszczenia zamku znajdowały 
się w skrzydle południowym. Tu, w części wschodniej na drugiej 
kondygnacji, mieściła się kaplica zamkowa, a w części zachodniej- 
refektarz - jadalnia braci zakonnych. 
Zamek średni, zwany także wewnętrznym przedzamczem, był 
oddzielony od zamku wysokiego podwójnym międzymurzem 
i sztucznie wykopaną fosą, którą w drugiej połowie XVII w. zastąpiono 
groblą. Głównym akcentem w tej części obiektu była, zachowana do 
czasów obecnych, siedmiokondygnacyjna wieża bramna. Również 
i zamek średni był otoczony międzymurzem (przynajmniej od strony 
południowej i wschodniej). Mur zewnętrzny międzymurza posiadał 
ganki obronne, a w jego południowo-wschodnim narożniku znajdo-
>>>
76 


Ryszard Boguwolski 


ol 

""- ,. 


L 

 


"---ł 
.' ']!.:J-c. . 
, .'--
... 
_ _..
 -s_ 


,. . ...."!" 
- .....;-- ....... 
, .. 
. 
ł;'- 


'"-' 


, . 


-.,. -:: 


.
 ,

.r 



 
. , 
. '. 
{:-
'","?l 
j 


, 


. 7', 
-.... 
.- 


r 


i' 


" . -
 
.' , 
, .

 
:.i 
","'
 


, :,,
 
'. 



 - ":. 


, '''''kf,.
 
''''.J- ..,':t 
.
 


. 
, ł. .:. .:" (.- 

 "'
;

R' ".
' 
"-- 
 ."'.....:'" \.' 
", ,:, . 


,- 
 
..
 - 
;. I 
...: 
 

 0.. :
. ....\ \!..t. 


: "t ., 


... '. 


'\ 



 '." . 
. 
ł :,. _ ł:---
"'. 


, . 
:, -. ' 
," o'., .' ,
. .. 
4T
.
 -.71'...... 
....
 :_
 ... 


... 


... . .:-, 


. 
' 


.,..(- 


Wieża ::.amkowa góruje nad Rogó
lIem 
Fot. ze zbiorów Ml/::.ellm im, ks. dr. Władysława Łęgi w Grudziqd::'l/ 


wała się, zachowana jeszcze obecnie okrągła, trój kondygnacyjna 
wieża obronna. 
Największą część zamku w Rogóźnie stanowiło przedzamcze 
zewnętrzne, które zajmowało powierzchnię przekraczającą 
45 tys. m kw. Było ono stosunkowo silnie ufortyfikowane. Cały obszar 
otoczono murem wzmocnionym 20 wieżami i gankami obronnymi. 
Wzdłuż muru wschodniego ciągnęła się sztucznie przekopana fosa, 
natomiast wzdłuż muru zachodniego rolę fosy spełniał naturalny jar. 
Wjazd na teren przedzamcza zewnętrznego możliwy był: od strony 
wschodniej przez wieżę bramnązwaną"Łasińską" oraz przez stromy 
podjazd i wieżę bramną w murze zachodnim. Na przedzamczu 
zewnętrznym zlokalizowano takie budynki gospodarcze jak: 
spichlerze, stodoły, stajnie, obory, browar, a także kaplicę i cmentarz 
dla służby. O takich funkcjach tego przedzamcza informują inwen- 
tarze i wizytacje z XVI i XVII w. Zapewne podobną rolę pełniło ono 
również w czasach krzyżackich.
>>>
ZAMEK KONWENTUALNY W ROGÓŹNIE 


77 


Po wojnie trzynastoletniej zamek w poważnej mierze utracił swe 
znaczenie militarne. Inwentaryzacje z XVII wieku informują o wielkich 
zniszczeniach zamku wysokiego i przedzamcza wewnętrznego, 
W 1772 roku ruiny zamku znalazły się pod panowaniem pruskim, a na 
mocy rozkazów Fryderyka II rozpoczęto jego rozbiórkę dla uzyskania 
cegły na budowę twierdzy Grudziądz. 
Obecne ruiny zamku rogóżnieńskiego, jednego z najstarszych na 
ziemi chełmińskiej zespołu zamkowego, pozbawione należytej opieki 
i chociażby częściowego zabezpieczenia, powoli, ale systematycznie 
niszczeją.
>>>
,t ,
'1i . . 
- 'I , ::- 
 

 " , "
 
'. /: "" , ,
, on."!! 
\ " ': H ' jO l " 
, t' lo, l '_
"'I ,,; '". .', 
.. \ 
 -
. T:f r
r- - 
. 
 - " ł t;tl ,
, li I 
'II TJ 'II ":;,' 
 t1J'!II: ili r
: ' Lt l') 
JII____ . I \ 
 I 
, 
 I:J, , 
,
'- , I - 

 :-:-I-r Jf1 

 ' .,1 
 I, ' j 
 , 
 ' 1 ' ' \ 
. ,: :
I
 'I')i
 . j 
'.. I, '. 
 ' . 
_'
 .. 
"' :a...
 '.." _, 

ł.. 
..
 . _I T1 J\i 
 
'.
.';"O'" i 

 


i, 


- "--I 
" 



'" 


'.. . 



 

 


I , 
" I 
l. 
r
 

 


\' \1-" 
f 
 
 .. 
\ 
\"':'" 
" ' ,- 


:- 


I 
. 


1\ 
;1 
I 


I 
 I 


" 


ro:' 

 



', '\. 
' :,',' u .... 
, ł 

, 


- . - ' I ,'. .\,,\1
 
ł_ '" I' ',. - ' J -;,.. ,,_ - I "(lo. 
". 1 . o". "::'. "'. 
,."tf;,. 
,":,,- 



, 
.
. ". 
.Ii
'
.,

;:'.
 /: 




. 


. " 



 -ł() ... 


. 1 w Grud:iądzu 
. .- , ul Dworcowej - _ R' ielski 
Kawiemca pl,..\. Rys. Grzegor
 .\g
>>>
Adam Stenzel 


W ZACISZU STARYCH DRZEW 


Ciekawy dwór, o interesującej i bogatej przeszłości, znajduje się 
w położonej 25 kilometrów od Grudziądza miejscowości Uciąż, 
we wschodniej części gminy Płużnica. 
Kurtynę dziejów wsi można odsłonić w 1223 r., kiedy to niejaki Krak 
Krakowie (Craco Craconis), wespół z synem Tomaszem podarował 
Uciąż, wówczas noszący nazwę Kosobudy, pruskiemu biskupowi 
Chrystianowi. 


\o _..... 


f ;t: .., 
'. 


. " 


-:' .ł.!1. 
't' 


'r', 

 ,I' -. ': 


-....... ,\ 


.c 


. . j, { ',II I ' 

'\
.:'
" I 
, 


. '. 


:' . 


. . J . ! t-- 



 '- 


I., 
 
' .J 
" ' 
. " f:!! 

 \ : ,\, 


\ 


.

\ 


'.'\. - "- 
:-:
 ) " ( . ' 
. .......... ,- 
. . :,... 
-\ ...., "- . \' 
, , 
X...,;. 
 
. 
... - .,.. , 
r-___..,.. ,. _:.:..:,). I 

. 
 


J '. 
'. 
':Ji
f., . 


" , 


..
 
, I 


, , 


'I' . 


: c

,; ),\\,...., 


:1 


. 


"" '--...." 
 


I ..
 
J, 



, 
-- 
.\-,. 
, .\ 


,\
 ,\ . 
. ' . 
\ ' 


I.. 
' 


--c 


. 
 
,_,.... _'1'\ '., 


'\'r -, 


.,i. \::. I 

 . -,' ", 
. -... .. 
"," ",. 
',j" ",. '.,..., 
..... \ 
, " 
'\" 


.'1., 


, '. 
. i
'.. 


. ,- {.... 


(;" 


'/ 

 "
J' . 'I 
 


, . ' 
, , , 
, 


.} . 1- 


Frontowa elewacja dworu od .ftrony południowo-;:achodniej 
Fot. ;:e z.biorÓw autora
>>>
80 


Adam Stenzel 


W kilku następnych stuleciach zachowane dokumenty nie 
wymieniają nazwy miejscowości. Wiadomo jedynie, iż w XVII wieku 
posiadaczem Uciąża, zwanego wtedy Kosówką lub Kossowcem, był 
Mattias Zieliński, a po nim Dorota Balcerowa. Na początku XVIII 
wieku, w 1708 r. osada znajdowała się w rękach Jakuba Potulickiego, 
po czym właścicielem jej został pochodzący z pobliskiego Trzcianka 
szlachcic Bernard Kanden- Trzciński herbu Rawicz. Jeden z jego 
potomków, Stanisław, w wyniku nietrafionych decyzji gospodarczych 
zbankrutował i był zmuszony w maju 1827 r. oddać swe włości 
Antoniemu Wolińskiemu. Tenże mocą testamentu wskazał jako 
spadkobiercę Aleksandra Kittela, syna swojej długoletniej gospodyni. 
Kittel po przejęciu majątku wydzierżawił go na siedem lat Gracjanowi 
Jurgelewiczowi. W 1848 r. Kittel zdecydował się samodzielnie 
administrować posiadłością, którą nazwał Druckenhof. Nie cieszył się 
nią jednak długo, Cztery lata póżniej zbył swą własność pruskiemu 
porucznikowi Bockowi, a sam nabył pobliskie Bartoszewice. 
W 1860 r. Uciąż znów zmienił właściciela. Nowym dziedzicem 
541 hektarowego majątku został Roderich von Rode. 
W 1868 r. majętność (1890 mórg magdeburskich) przeszła w ręce 
znamienitego polskiego rodu szlacheckiego Działowskich herbu 
Prawdzie. Za kwotę 500 tys. marek nabył ją Apolinary Działowski 
(1838-1902) - najstarszy syn Ignacego, dziedzica Działowa. 
Po kupnie Uciąża, Apolinary osiedlił się tam i rychło wybudował 
okazały, parterowy dwór, Wybranką jego serca została Maria 
hrabianka Nałęcz, która powiła mu sporą gromadkę dzieci. 
Najbardziej znanym z nich był syn Gustaw Działowski (1872-1940), 
póżniejszy dr teologii, ksiądz i szambelan papieski, działacz 
społeczny i narodowy na Pomorzu, Mazurach i Powiślu (uczestniczył 
m.in. w akcji plebiscytowej). 
Działowscy swoją patriotyczną działalnością oraz nieprzerwanym 
trwaniem na ziemi chełmińskiej, szczególnie w okresie zaborów, 
przyczynili się do podtrzymywania polskości tych ziem. 
Do szczególnie zasłużonych postaci z kręgów tej rodziny należeli: 
Wawrzyniec Działowski (ur. w 1700 r.), poseł na sejm w 1733 r., 
ławnik ziemi michałowskiej (1730-38), pisarz ziemi chełmińskiej 
(1738-70), pisarz skarbu pruskiego (1737-70), Augustyn 
Bartolomeusz Działowski (1772-1827), sędzia pokoju, poseł na
>>>
W ZACISZU STARYCH DRZEW 


81 


,] 
,''-:.
) 
'" 


. \ -\; 


T' '
'.; _ _{., 
.. T 
-.. 


-. ,.."1- 


''''-:'' 


,
 
:-'''' 


Gustaw D;::iałowski 
Reprodukcja;:: wydawnictwa 
"Zarys d;::iejów gminy Płu:nica" 


sejm, prezes bydgoskiej izby departamentalnej w okresie 
Księstwa Warszawskiego, Zygmunt Działowski (1843-1878), poseł 
na sejm pruski, jeden z założycieli Towarzystwa Naukowego 
w Toruniu, uczestnik Powstania Styczniowego, Zofia Donimirska 
z Działowskich (1876-1946), współzałożycielka PCK w 1918 r. 
w Grudziądzu, założycielka Towarzystwa Czytelni Ludowych 
na powiat Grudziądz-Wieś, członkini Komitetu Pomocy dla Głodnych 
Dzieci w Królestwie oraz wspomniany Gustaw Działowski. 
Wybitnym intelektualistą był również nowy właściciel Uciąża, 
Apolinary Działowski. Aktywnie działał w Towarzystwie Naukowym 
w Toruniu (1876-1902) oraz w Towarzystwie Moralnych Interesów 
(1884). Ponadto był organizatorem sejmików gospodarczych 
i założycielem Towarzystwa Rolniczego w Wąbrzeżnie (1866), 
Wspierał także Powstanie Styczniowe, dając schronienie 
prześladowanym powstańcom. 
Jako ciekawostkę należy wspomnieć, iż Apolinary Działowski był 
w posiadaniu tzw. "Czarnej Księgi" Działowskich, która zawierała 
informacje genealogiczne o polskiej szlachcie chełmińskiej już od 
XV wieku. Księga ta spłonęła najprawdopodobniej pod koniec 
XIX stulecia wraz ze starym drewnianym dworem, usytuowanym na 
granicy Uciąża z lasem we Wroniu,
>>>
82 


Adam Stenzel 


W 1885 r. wieś liczyła 40 budynków i 198 mieszkańców 
(129 katolików i 69 ewangelików), Majątek Apolinarego 
Działowskiego specjalizował się w hodowli bydła rasy holenderskiej. 
Pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku nękany podatkami 
właściciel Uciąża zbył swoją majętność za 498 tys. marek 
porucznikowi czerwonych huzarów, niejakiemu A. Lewinowi, Żydowi 
z Berlina. Ten z kolei po kilku latach (1899) odsprzedał wieś wraz z 
dworem Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, która rozparcelowała dobra 
tworząc z wykupionych gruntów 22 osady rentowe. 
Na początku XX wieku dawną rezydencję Działowskich w Uciążu 
zaadaptowano na szkołę. Jej pierwszym kierownikiem oraz jedno- 
cześnie nauczycielem był Niemiec Karol Lemke. W lutym 1920 r. 
szkołę przejęli Polacy. W maju tegoż roku jej kierownikiem został 
Gustaw Kursiński. Po wybuchu II wojny światowej szkołę ponownie 
przejęli Niemcy. 
Po zakończeniu działań wojennych, w części dawnego dworu 
ulokowała się Ochotnicza Straż Porządkowa. Zadaniem jej była 
ochrona okolicznych mieszkańców przed grabieżą. Resztę budynku 
ponownie przeznaczono na potrzeby szkoły. Funkcjonowała tu ona 
do końca lat 80. ubiegłego wieku. W 1996 r. budynek nabyła Elżbieta 
Rajca i mieszka w nim do dziś. 
Dwór w Uciążu został wzniesiony pod koniec lat sześćdziesiątych 
XIX wieku staraniem wspomnianego już Apolinarego Działowskiego. 
Jest to budowla w stylu póżno klasycystycznym, założona na planie 
wydłużonego prostokąta, częściowo kolebkowo podpiwniczona na 
podmurówce kamienno-ceglanej. Dziesięcioosiowy, parterowy 
budynek z mieszkalnym poddaszem jest murowany z cegły 
i otynkowany. Elewację frontową dworu poprzedza niewielka sionka, 
a tuż za nią występuje skromny pseudoryzalit zwieńczony trójkątnym 
szczytem. Dwuspadowy dach dawnej rezydencji Działowskich 
pokrywa obecnie eternit. W przebudowanych, dwutraktowych 
wnętrzach dworu nie zachowało się nic z jego dawnego 
wyposażenia, choć można tam spotkać stare, oryginalne drzwi oraz 
stolarkę podłogową w dawnym salonie. 
Z budynków gospodarczo-inwentarskich byłego majątku nie 
przetrwał żaden. Zachowała się jedynie w sąsiedztwie dworu 
rządcówka.
>>>
W ZACISZU STARYCH DRZEW 


83 


Dwór otacza niewielki park o powierzchni 1,12 ha, wyróżniający 
się dużymi walorami historycznymi, krajobrazowymi i przyrod- 
niczymi. Spotkać tu można dorodne okazy starych drzew - 
kasztanowców, klonów, dębów, lip i wiązów, a także kilka modrzewi, 
jesionów i akacji. Najdorodniejszymi są dwa olbrzymie buki 
zwyczajne, nasadzone najprawdopodobniej przez samego 
budowniczego dworu, Apolinarego Działowskiego oraz jego 
małżonkę, hrabiankę Marię. 
Budynek dworu w Uciążu nie jest wpisany ani do rejestru, ani 
do ewidencji obiektów zabytkowych województwa kujawsko- 
pomorskiego.
>>>
, \i. -
, 
,- ' ---' 
 
, " -, ' ,'" '

 
, . . - '

- 
... '-' 'J! ' .. '- I 
'- 
1t .. ' '.. '...' . I 1, ' 
-

, ,'!.._'P
-i-ł\ \ ; 
, 
. t' , 
 -, ':.,.' "-"'/, 
 I 

 " , \\ 
- 
- - -" . .. , 
 
.. ." ,!"",,:-'-
- I
 '\
 ---
 
,
:; '/:,
 
'
--
ri! P .'
 


 

? '
 
,'
'=_ 
_ "-.'\ )J' i
' 
 1'( O"" 
,---,.----------..:.. I . :, " I ' 
,/ t ., I 
.. !
,J 
 ".
 
I I ,;; '1 I , lr l
l'; '1: ,:
 f 
. "J I, t I " t 
( , . I 1-" [ '  
__ 
 
 ,Ił I ,:' ' 1 ',' . "'" 
:t'7'W'r . 
 _:-iI li :-, _", 


--- 



 .
, 
 
'
, I 


'. I 
" ) 
: t 
, h," 


,:' - '
 ł - , 
'( ! J ' 
.... ' -- ' 


d  


. - '
. : 


. f .' 


---=- 
-"]'1. ." 
, '\' 

.... 1 -'-o 


r :' -". 
 I';
 .:1 " 
" 
l '
' : I D J ' . 
 
 " l f " ., 
I ' f r 
 i, -t 
 
;Y H. 
Ft '1 \ " 
, ".' 
---tl
 
r
-...c
 
-7! --;-

- 
--- : --' "';-.. '. ---:...-
 
-ł!I_
'''
 JJiIiii,. 
 __-- 
 


" 


. 
,.:
-- 


..._
 
- J . ... 


. -." 
, I ' 
Ą . \/ 
 
. 
 . 
-. " 
" D !rrti
 
.
. '
L!hlłl: 
.. ,łrJ 
,\
J
 


.J.'f,. 



'
 \n '( 
. r ' 
 
ił 
I 


d 
ł
 


l,',\.L! 


;! , 
, -Ą--'- 


-&
'r' 


, 
". 


\ 



---'-- 


.
 



 


'- 
o,. 


Kamienica przy ul. Hallera 26 w Grudziqdzu 
Ry.f. Grzegorz Rygielski
>>>
Jerzy Domaslowski 


WENECJA GRUDZIĄDZKA 


Dziś już zdarza się nie pamiętać, że od końca XIX wieku przez 
50 kolejnych lat centralnymi arteriami Grudziądza pozostawały 
Rynek Zbożowy i ul. Górnotoruńska, czyli w okresie między- 
wojennym plac 23 Stycznia i ul. 3 Maja, a obecnie al. 23 Stycznia. 
Ich wygląd utrwalił się przed I wojną światową, później zmieniali się 
jedynie właściciele domów i lokali. Było tam niemal wszystko: fabryka 
i hotel, gastronomia i rozrywka, sklepy, punkty usługowe i biura, 
szpital (przytułek) katolicki i loża masońska, kilkupiętrowe kamienice 
i domki całkiem niepozorne. 



 
 .. - . !'- , " , " ' ,, '" ; , 
, -'''' \--- - ,I:.:::.
,-
-. " 
:; ". .
' 
;,
,
 L:.
 · 10
:- ):
;.,{: 
je t ' \ .;,;, 
 
_, 
 '; ..:',
: ;i J':, : :;:: 
" ,
 ." '. " 
 V . _ ' fił
 , ...' ''' , 
 , '' ' '. . ' . -, '" . 
. JI -.'., 
 -. '''

7.'j;.:; 
I
 T
:.
;"t:.;

 . ,.;". " "; "") '. 
1\',"; ..
!jJ' 'I' -.:6/' r -':- : : I - " " ( " I ' , "" ' , ' j r , ;
; ; 
:?;,' i , - , ,\.:
. ,;."
;.j"!;';
;::
 . .. 
'( - - ł .-. ---a- - ,-..:_ 
\' ';:',, 
 , 


.i 
 




' 



:::-ł-'" 


.:---- 


"- _......._
 ":..- 
'''' 


_.4'.....-
 - 


Ulica 3 Maja -lata dwud:.ieste XX wieku 


Widokówka ;:.e ;:.biorów autora
>>>
86 


Jerzy Domasławski 


Oczywiście, nie brakowało mniej I bardziej znamienitych 
lokatorów, z których wymieńmy dwóch, wzmiankowanych przy 
ul. 3 Maja w latach dwudziestych XX w, Pierwszy to artysta malarz 
Wilhelm Burza (1871-1945), który ze szczególnym zamiłowaniem 
uwieczniał wygląd i atmosferę Grudziądza. Drugi to Brunon 
Franowski (1894-1957), malarz, grafik, fotografik i globtroter, 
związany z Zakładami Graficznymi Wiktora Kulerskiego, a po 
II wojnie światowej jeden z pionierów polskiego życia artystycznego 
w Szczecinie. 
Tragiczny kres pełnej życia dzielnicy przyniosły walki w 1945 L, 
po których przetrwało tylko parę domów na rogu ul. Rybackiej, 
W miejscu pozostałych budynków, gdzie nie pozostał kamień 
na kamieniu, założono planty. Jednak jak wyglądała zabudowa 
ul. 3 Maja wiemy dość dobrze, bowiem nie brakuje widokówek, które 
utrwaliły jej stan w różnych okresach. Nieznany jest mniej reprezen- 
tacyjny rewers ulicy, taka prawie grudziądzka Wenecja w mikroskali, 
by posłużyć się popularnym określeniem podobnych malowniczych 
zakątków np. w Bydgoszczy, czy - dawniej - w Kołobrzegu. 
Zabudowa północnej strony obecnej al. 23 Stycznia powstawała 
równolegle do linii Trynki. Ten kilku kilometrowy kanał, przekopany 
około 1552 r. dostarczał miastu wodę pitną z rzeki Osy, poruszał 
młyny i w okolicach Starego Miasta zasilał fosę obronną. 
Już w średniowieczu doprowadzano tędy wodę z Jeziora 
Tuszewskiego, które jednak z czasem wyschło. 
Widokówka, wydana przez Arnolda Kriedtego w 1900 r., 
przedstawia właśnie w zimowej scenerii ten finałowy odcinek kanału, 
przepływającego u podnóża średniowiecznych murów obronnych, 
oglądany od strony ul. Groblowej (dziś - Małogroblowej). Widoczne 
z lewej strony oficyny kamienic zupełnie nie miały reprezentacyjnego 
charakteru, a wolną przestrzeń zajmowały drewniane płoty, altanki, 
ogródki i drzewa. Przez Trynkę przerzucony był mostek - grobla 
z jakimś baraczkiem, w tym miejscu znajdował się "kunszt", czyli 
ujęcie wody pitnej, której w mieście przez wieki brakowało, bowiem 
czerpanie i donoszenie z Wisły nie było wygodne. Przywilej na 
budowę ujęcia wystawił wielki mistrz krzyżacki Michał KOchmeister 
w 1415 L W skład machiny wchodziła ponadto wieżyczka z XIV-XV w., 
wznosząca się na drugiej linii murów obronnych. Obecna, jasno
>>>
WENECJA GRUDZIĄDZKA 


87 



 ' -:.."""
- "\,- 

 ....--- 
 4 
" ",,
 ":,: ,";7,
 )'
 ,'" _ 

 ,_
",:.J ''y/J .......
.. "", !. __ ł 
" ",' 
 .:. -7 ",
. -,'-. .'. .l/i,-::..;
,--
 ,'. ' -' " 
, "t., ,\';. ·  t?:/ V" ),' ,
' 
-..ylll t .'0' ".. , ' 
ł'., ':
:
,;'::;; ':...... ''-, .11i/' ! .' ,} , '-:, ,I' ','" 
f.


:r\" .. ':,:'
': \':' ;'f



" ,,!


' L
.:.;,'
 ,'
" 
V., '1", -::1-i)...," " 
,..'" 
' I 


 ' ;; " ' 
 " ' :' 
 , " , : , /:' , -
! j 
 It;'f& . . 
I , #. .... .'. ,
'
'
;;f
,

; 
, '.. ,1,,\' {..':. 'j( 
..,jl
,- :;., ..........
 . .p .\1 ."
""';"'. '
ł 


. .,' .-'.:;--'1 


..... 


. . I. .t 
, i 


. ) 
," ' ".'':1 :' i . I ,, 
 ,)-: 
,' 
- . 
i; ...j I.. 

-::"
"II::I' .:\. I., \ ' 
"i' ,: ..' /-. \ I " .\ \ 

 

 
 :!{f) . \\, \. ; 


.
 


:." 
); . , 
" 
""'A 


;i'"1.\ ' 
,
, 
. 
..
-, 


" 
/, 


li 
" / 


Wenecja grudziądzka w zimowej scenerii 


Widokówka ze zbiorów (/lItora 


tynkowana, widoczna po prawej stronie pochodzi już zapewne 
z epoki nowożytnej. W każdym razie, wbrew temu co sugerowano, 
nie jest to dzieło Mikołaja Kopernika. Wodociągi miejskie z prawdzi- 
wego zdarzenia uruchomiono w Grudziądzu w 1899 r. 
Różne ceglane szopki przylegały bezpośrednio do murów w fosie. 
Zza murów widoczny jest podłużny budynek należący do szkoły 
miejskiej (stąd nazwa sąsiedniej ul. Szkolnej). Jej główny gmach, 
widoczny w głębi, znajdował się przy ul. Klasztornej. Został 
wzniesiony w końcu XVIII w. obok Bramy Toruńskiej, jako pruska 
komendantura wojskowa. Już od 1816 r. służył oświacie, był 
parokrotnie rozbudowywany, obecnie funkcjonuje w nim przychodnia 
lekarska. Tu brały początek różne grudziądzkie placówki oświatowe, 
potem przenoszone do nowych gmachów. 
II wojna światowa zmiotła z powierzchni ziemi całą widoczną 
zabudowę ulicy i domki nad wodą, nie zachowała się też stara szkoła 
przy murach, jedynie fortyfikacje wyszły zwycięsko z opresji. W latach 
70. minionego wieku zasklepiono koryto Trynki, a póżniej poddano 
gruntownej konserwacji monumentalne gotyckie mury. Wytyczony 
został szlak spacerowy, wiodący szlakiem dawnej fosy pod
>>>
88 


Jerzy Domasłowski 


J 
I 


-L 


' 
 
 
.' 1 i Pi i'; iI
 .;.;.- 

 ,r o 
,
 &liii;
 I 
P 
 


.
... .. 
ł- 
 ' 
;

:r ,; ", ,,
(, ,
:, 


, 1 


,', 


, , - 
- . 
.- 



--
4:..-... 


7 :::"'
. 


. 
ł 


tI 


tt 


". '1.. 


..  't:
 
1,_ .' 
I ' - 


__tt. 



.f. 


. .... - -:oL
,. 
- \.:: 
 ,.." 
W miejscu gd::ie kiedy. płynęła Trynka urzqd::.mw trakt spacerowy 
Fot. Piotr Bilski 



, 


malowniczym mostem niezachowanej Bramy Toruńskiej. Powstało 
miejsce ładne i interesujące, ale bez Trynki jest tu trochę pusto i cicho. 
Widocznie było łatwiej ukryć ją przed ludzkim wzrokiem i węchem niż 
oczyścić. 
Mam nadzieję, że koncepcja się kiedyś zmieni, tym bardziej, że 
jakby zapomniano o poprzednim szlaku spacerowym, wiodącym 
górą, poprzez międzymurze.
>>>
Adam Stenzel 


KOŚCIÓŁ POLSKOKATOLICKI 


Wywodzący się z USA Kościół polskokatolicki ma swoich 
wyznawców również w Grudziądzu. W latach dwudziestych 
ubiegłego stulecia miejscowa parafia należała do najliczniejszych 
w Polsce. 
Wyznanie to powstało pod koniec XIX wieku (1897) 
w środowisku Polonii w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. 
Bezpośrednią inspiracją do jego zorganizowania był brak 



 
-', 


,
 ' 
.-". 


:::'
'-.
 -....... -., '- 


'.-.. " 


. :1 , 
....
 


""" 


. 
.- 



 "- , 


J. 


!; 


. I 


, I 


-- ----.1 


:1

 ;;:
_.. 


'-" 



 


,--- .;.,.II.....t 


Kościół pod wezwaniem Imienia Je;,us przy ul. Pułaskiego 


F()(, Gerard &ukav
>>>
90 


Adam Stenzel 


zrozumienia sytuacji Polaków i niezadowolenie ich samych z decyzji 
i wymagań, jakie stawiali im biskupi pochodzenia irlandzkiego 
i niemieckiego z Kościoła rzymskokatolickiego w Ameryce. Szukano 
pomocy i zrozumienia w Watykanie, ale pokładane nadzieje zawiodły, 
W tej sytuacji zaczęły masowo powstawać nowe niezależne polskie 
parafie. Pierwsze z nich tworzono przy świątyniach, które budowali 
emigranci z Polski. 
Nowo powstała organizacja wyznaniowa przyjęła wówczas nazwę 
Polski Narodowy Kościół Katolicki (Polish National Catholic Church 
of North America) i weszła w skład Unii Kościołów Starokatolickich 
w Utrechcie (Holandia). Głównym organizatorem Kościoła był 
ks. Franciszek Hodur (1866-1953). Święcenia kapłańskie otrzymał 
w USA w 1893 r. z rąk katolickiego biskupa W. O'Hary, Pięć lat 
póżniej, jako proboszcz niezależnej polskiej parafii w Scranton został 
ekskomunikowany, po czym zerwał wszelkie kontakty z Rzymem. 
Sakrę biskupią przyjął w Utrechcie we wrześniu 1907 r., co pozwoliło 
zachować jego Kościołowi sukcesję apostolską. 
Kościół polskokatolicki (używający skrótu PNKK) różni się 
od rzymskiego tym, iż nie uznaje zwierzchnictwa Watykanu i dogmatu 
o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności, choć uznaje 
honorowy prymat papieża. Narodowcy nie uznają także dogmatu 
o niepokalanym poczęciu i wniebowzięciu Maryi, odrzucają naukę 
o odpustach oraz kult relikwii. Księża nie są zobowiązani do celibatu, 
a wierni spowiadają się w sposób powszechny podczas mszy św. 
Jedynie dzieci i młodzież do lat 18 w celach wychowawczych 
odbywają tradycyjną spowiedż w konfesjonale. Stroje liturgiczne są 
podobne do tych w Kościele rzymskokatolickim, administratorowi 
kościoła przysługuje prawo noszenia sutanny z granatowym - 
niebieskim obszyciem, biret z niebieskim pomponem oraz krzyż na 
piersi i sygnet. 
Po I wojnie światowej powrót do kraju tysięcy emigrantów 
spowodował, iż ruch ten zaczął rozwijać się również w Polsce, 
m.in. w Krakowie, Warszawie, na Lubelszczyżnie, w Zagłębiu 
Dąbrowskim, Od 1931 r. zwierzchnikiem PNKK był ks. bp Józef 
Padewski. W 1939 r. funkcjonowało 56 parafii, w których posługę 
duszpasterską sprawowało 46 księży. 
W okresie międzywojennym zdarzały się w stosunku do 
polskokatolików przejawy nietolerancji i dyskryminacji ze strony
>>>
KOŚCIÓŁ POLSKOKATOLICKI 


91 


społeczeństwa i państwa. Dopiero 1 lutego 1946 r. narodowcy 
doczekali się uznania na mocy decyzji ministra administracji 
publicznej, Gest ten ze strony nowo tworzącego się ludowego 
państwa polskiego był nader przejrzysty. Ówczesne władze nie 
ukrywały, iż chcą wykorzystać całkowicie im podległy PNKK do walki 
z Kościołem rzymskokatolickim. W 1951 r. Ministerstwo Bezpie- 
czeństwa Publicznego wymogło na PNKK całkowite uniezależnienie 
się od amerykańskiej centrali i zmianę nazwy na Kościół 
polskokatolicki. Protestującego przeciwko tej decyzji zwierzchnika 
PNKK w Polsce, wspomnianego wcześniej ks. bp J. Padewskiego, 
aresztowano i osadzono w więzieniu, gdzie wkrótce zmarł. 
Obecnie zwierzchnikiem Kościoła polskokatolickiego w naszym 
kraju jest ks. prof. dr hab. bp Wiktor Wysoczański. Najwyższą władzę 
sprawuje Synod Ogólnopolski. Kościół tworzą trzy diecezje: 
warszawska, krakowsko-częstochowska oraz wrocławska. 
W 87 parafiach, w których pracuje 120 duchownych, jest około 30 tys, 
wyznawców. Klerycy kształcą się w Sekcji Starokatolickiej Chrześci- 
jańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Kościół wydaje 
miesięcznik "Rodzina". 
W Grudziądzu wyznawcy PNKK pojawili się w marcu 1924 r. 
Organizatorem parafii był ks. Stanisław Zawadzki. Pierwsze 
nabożeństwo odbyło się 17 marca 1925 r. 
Grudziądzka parafia należała do jednej z najsilniejszych i najlicz- 
niejszych w przedwojennej Polsce. Jej pełen dynamizmu rozwój 
nastąpił dopiero jednak z chwilą przybycia do Grudziądza nowo 
wyświęconego kapłana ks. Aleksego Hajduka. Był on jednym 
z pierwszych absolwentów Seminarium Duchownego PNKK 
w Krakowie. Frekwencja na nabożeństwach, które odprawiano 
początkowo w sali Tivoli, wynosiła nierzadko 1000, a nawet więcej 
wiernych. Po wypowiedzeniu dzierżawy sali, modlono się 
w opuszczonych poniemieckich koszarach, a gdy te wykupiła 
Dyrekcja Kolei, nabożeństwa odprawiano na wolnym powietrzu 
lub w specjalnie wynajętych dużych pomieszczeniach. 
Jako że wówczas PNKK nie był uznawany przez władze 
państwowe, często dochodziło do represji duchownych i wyznawców. 
Ryszard Kozłowski w swym artykule w "Roczniku Grudziądzkim" 
(tom XVI- 2005 r., str, 245) tak opisuje powyższe szykany:"W ciągu 
1927 r. ks. Hajduk otrzymał 78 wezwań sądowych
>>>
92 


Adam Stenzel 


i 62 mandaty karne. W czerwcu 1929 r. dokonano napadu na kaplicę 
PNKK w Nowej Wsi pod Grudziądzem. Bojówkarze pobili pałkami 
wiernych strojących kaplicę do mszy, a wezwana policja lokal 
zamknęła. Pod koniec 1927 r. parafia grudziądzka liczyła rzekomo 
5887 wiernych. Jednak nie można tej liczby zweryfikować". 
W latach 1931-32 działalność parafii podupadła. Od całkowitego 
rozpadu uratował ją oddelegowany w 1932 r. z Leszna ks. proboszcz 
Franciszek Kaczmarek. Nabożeństwa odprawiano wówczas w lokalu 
przy ul. Kościuszki 19. 
Po wybuchu II wojny światowej okupanci zakazali wyznawcom 
PNKK odbywania wszelkich praktyk religijnych oraz zgromadzeń. 
W Grudziądzu nie pozostał ani jeden duchowny tegoż Kościoła. 
Po zakończeniu działań wojennych, w 1945 L, jako organizatora 
i zwierzchnika PNKK w ówczesnym woj. pomorskim mianowano 
ks. Józefa Dobrochowskiego, który z kolei powierzył wskrzeszenie 
grudziądzkiej parafii ks. Józefowi Garbali. Ten szybko poczynił 
starania o przejęcie jednej z poniemieckich świątyń protestanckich. 
W efekcie tych zabiegów w czerwcu 1947 r. Departament 
Wyznaniowy Ministerstwa Administracji Publicznej przyznał 
narodowcom dawny kościół poewangelicki przy ul. Mickiewicza, 


I 
I, ; 


. ...' 


- 
I 
")
{ , 
L
,i;}j 
.. ,ł- 
. ' 
.1' 1:_ 


t 


""=1 


. 



 
f i ,'
 
1,;.;1 
- 

)
 . 
I.,. 


-- 


'I 


, ' 
......, 


- 
--
 


,,' 


'-
 
I ' 
.1 , 


n 



::-. , 
.,....: '." . 


r
 . 


, 
., 


" 


. . 
.. ' 


'" -, , 
.." 4" 


'$ 


. 
 


{ 



.

:;. - 
 
; 
.... "r_ 


.,' "
 


, ' 


'i; 


1 .
..., 


--- 


A 


i: 


:1",\ 
, . 
, 


. : 
 
  - 
 
 · 'i.
-; 
,

 



 


ol ' 


Wierni podczas mszy .w, - zdjęcie z /959 r. 


Fot, ze zbiorów autora
>>>
KOŚCIÓŁ POLSKOKATOLICKI 


93 


'" 



- 


.' 


".. 


.
. 


,
 


iii ' 


, 
\ 


" 
.-' ł 

 
)i.. 


or 


[!J 


I 


,- J,.. 


Neogotycki ołtarz. główny i ołtarze boczne 


Fot. ze zbiorów alltora 


W ich rękach świątynia pozostawała, z krótką przerwą, do 9 sierpnia 
1958 L, kiedy to kościół przejęli księża marianie. Polskokatolikom 
przekazano bez wyposażenia ruchomego dawną kaplicę baptystów 
przy ul. Pułaskiego 3/5, gdzie wcześniej mieścił się GS-owski 
magazyn, a w okresie karnawałowym urządzano zabawy. Swiątynia 
pod wezwaniem Imienia Jezus służy swym wyznawcom do dziś. 
Jest to niewielki budynek wzniesiony w czwartej ćwierci XIX wieku, 
w stylu uproszczonego neogotyku. Ostatnim proboszczem 
grudziądzkich baptystów oraz właścicielem plebani był pastor Helmut 
Leibig. Jednonawowe wnętrze kaplicy jest wyjątkowo proste 
i skromne. Nad wejściem znajduje się murowany chór, a w prezbi- 
terium neogotycki ołtarz. Sufit nawy pomalowany jest w formy 
geometryczne. Ze świątynią sąsiaduje dwukondygnacyjna 
neorenesansowa plebania. Obecnie budynek jest w nie najlepszym 
stanie technicznym. W wyniku zawilgocenia murów przyziemia 
odpadają zagrzybione tynki. Ze względu na brak funduszy ostatni 
remont przeprowadzono w 1968 r.
>>>
94 


Adam Stenzel 


Od 1947 r. proboszczem grudziądzkiej parafii był ks. A. Piec- 
Kraśniewski, a po nim kolejno księża: Marian Bugajski, Tomasz 
Wójtowicz i do 1968 r. ks. Antoni Gomza. W latach 1968- 2006 
posługę duszpasterską dla swych wyznawców sprawował ks. Henryk 
Nowaczyk (1935-2006). Obecnie p.o. proboszcza jest ks. dziekan 
Tadeusz Urban z bydgoskiej parafii pod wezwaniem 
Zmartwychwstania Pańskiego. 
Nabożeństwa odbywają się w drugą i czwartą niedzielę każdego 
miesiącaogodz,14. 


--
 


'- 


, . 


'
 
.
/ ; 
- 


. 
""Ii" - 


" 


l 


,
, 
,. 

 


'lo 


,

 


lO 


.' 



 



 
.. 


,. 


J. 
l' 


\'1 


Obowią:ki probos:c:a grud:iąd:kiej parafii pełlli ks. d:iekal1 Tadeus: Urball 
F ot. ze :biorów autora
>>>
Stanisław Poręba 


AKTORKI I AKTORZY 
TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO (cz. II) 


Kontynuujemy publikowanie nazwisk aktorek i aktorów, którzy 
w okresie międzywojennym występowali na scenach grudziądzkich 
teatrów. Pierwsza część tego wykazu została zamieszczona 
w"Kalendarzu Grudziądzkim 2008". 


DĄBROWSKI Stanisław (ur. 24 III 1889, Lwów - zm. 9 I 1969, 
Góra Kalwaria), aktor reżyser, scenarzysta i historyk teatru. 
Grudziądz: TM, 1923/24, Toruń-Grudziądz-Bydgoszcz: ZTP, 1925/26 
(reżyser w Grudziądzu). Grudziądz: TM, 1926/27 (dyrektor ZASP), 
Gł. role, m. in. GUSTAW (A. Fredro "Śluby panieńskie"), KAZIMIERZ 
(G. Zapolska "Tamten"), Autor licznych artykułów i prac o dziejach 
polskiego teatru. Inicjator opracowania i wydania "Słownika 
biograficznego teatru polskiego 1765 -1965", Warszawa 1973. 
DOMOSŁAWSKI Marian (ur. 1881 - zm. 20 11944, Warszawa), 
aktor, śpiewak, reżyser, dyrektor teatru. Grudziądz: TM, 1929/30. 
Czł. ZASP (1923-1939). 
DOWMUNT Maria (ur. 22 VIII 1875, Płock - zm. po 1950 r., 
Bydgoszcz), aktorka, śpiewaczka. Żona Mieczysława Dowmunta, 
Grudziądz: TM 1928/29. Czł. ZASP (od 1923 r.). 
DOWMUNT Mieczysław [wł. Mieczysław Junczys] (ur. 6 XII 1880, 
Warszawa - zm. 1 V 1949), Białystok, aktor teatralny i filmowy, 
reżyser, pisarz. Grudziądz: TM, 1928/29 (reżyser, dyrektor i członek 
ZASP 1923 -1949). 
DROZDOWSKA Kazimiera [Mira] (ur.? - zm.?), aktorka. 
Grudziądz: TM, 1922/23. Gl. role: m. in. SALUSIA(J. K. Gawalewicz 
"Czartowska ława"}, ALI NA (J. Słowacki "Balladyna").
>>>
96 


Stanisław Poręba 


DRWĘSKI-GOZDAWA Zygmunt (ur. 16 V 1894, Odessa, Rosja - 
zm. 24 X 1957, Kielce), aktor, satyryk. Grudziądz: TM, 1922/23, 
1923/24. Redaktor jednodniówki: "Oj, ten Grudziądz" [Grudziądz 
1924]. 
DYTRYCH [DITRICH] Lucjan (ur.? - zm.?), aktor, tłumacz. 
Grudziądz: TM, 1926/27. Gł. role: m. in. POLELUM (J. Słowacki "lilia 
Weneda"). Czł. ZASP (1939-1949). 
EIBEL Roman (ur.?-zm.?), aktor. Grudziądz: TM, 1928/29. 
ELKTOROWICZ z Kossobudzkich Wiktoria [wł. Filomena 
Elektorowicz] (ur. 21 VII 1879, Warszawa? - zm. 16 VI 1941, 
Skolimów), aktorka, Toruń-Grudziądz-Bydgoszcz: ZTP, 1925/26. 
Czł. ZASP (od 1923 r.). Mieszkanka Schroniska Artystów Weteranów 
Scen Polskich wSkolimowie (15 1111934 - 16 VI 1941 ). 
FILECKA-FISTEL Elwira (ur.? - zm.?), aktorka. Grudziądz: 
TM: 1927/28. Czł. ZASP (od 1939 r.). 
FILlPOWICZ Wojciech (ur.? - zm,?) aktor. Grudziądz: 
TM,1931/32. 
GALICKA Zofia (ur.? -zm.?), aktorka. Grudziądz: TM, 1924/25. 
Gł. role: m.in, BABKA (A. Grzymała-Siedlecki "Spadkobiercy"). 
Czł. ZASP (od 1949 r.), 
GAŁĘSKI Bronisław [wł. Bronisław Holajda] (ur. 4 XII 1884, 
Burzeń - zm. 20 IX 1962, Wieluń), aktor. Grudziądz: TP, 1921/22, 
TM 1922/23, 1923/24? Czł. ZASP (1923-1949). 
GAWLIKOWSKI Kazimierz (ur. 2 II 1904, Dukla - zm.?), aktor, 
wydawca, dziennikarz. Grudziądz: TM, 1924/25. Właściciel 
Wydawnictwa K. Gawlikowski w Grudziądzu, ul. Rzezalniana 4 (1925 
- 1929). Wydawca: "Dzieje Grudziądza", Grudziądz 1925 
[Jednodniówka], oraz "Nasze Życie. Ilustrowane czasopismo 
miesięczne poświęcone wszelkim przejawom życia". Grudziądz. 
R. 1: 1926 - R. 4: 1929. W 1929 r. przeniósł wydawnictwo do 
Poznania i w dalszym ciągu wydawał "Nasze Życie" (R. 5: 1930 - R. 6: 
1931,..). 
GIRTLER Andrzej (ur. 16 IV 1904, Borysław - zm. 27 VII 1968, 
Kraków), aktor. Grudziądz: TM, 1928/29, 1929/30. Czł. ZASP 
(od 1949 r.). 
GOLCZEWSKI Stefan Wilhelm (ur. 6 IV 1893, Warszawa - zm. 
10 X 1969, Toruń), aktor. Żonaty z aktorką Teodorą Rapacką (1890-
>>>
AKTORKI I AKTORZY TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO 


97 


1967). Grudziądz: TP, 1921/22, TM, 1929/30, 1930/31. 
GOŁĘBIOWSKI Stefan (ur.? - zm.?), aktoL Żonaty z aktorką 
Marią [Marylą] Szewczyńską (ur? - zm. 1955). Grudziądz: TP, 
1921/22, TM, 1923/24, 1924/25. Gł. role: m. in. NIEŚMIAŁOWSKI 
(M. Bałucki "Klub kawalerów" ). 
GORZKOWSKI-TARNAWA Jan Zygmunt (ur. 28 III 1895, 
Warszawa - zm. 12 111979, Warszawa), aktor, reżyser. Grudziądz: 
TM, 1922/23, 1924/25. Gł. role: m. in. KAZIMIERZ (J. K. Gawalewicz 
"Czartowska ława"). Czł, ZASP (1923 -1949). 
GÓRECKAZofia (ur. ?-zm. ?), aktorka. Grudziądz: TM, 1924/25. 
Czł. ZASP (1949). 
GRABOWSKA - [ŁUKOWSKA] Maria (UL 1875 lub 1880 - zm. 
1963), aktorka. Siostra aktorki i śpiewaczki Melanii Grabowskiej 
(1900 -1949). Grudziądz: TM, 1924/25. Czł. ZASP (1923 -1949). 
GRABOWSKA - KIESZCZVŃSKA Melania [Mela] (UL 28 XII 
1900, Gniezno - zm, 1949, Katowice), aktorka, śpiewaczka. 
Grudziądz: TM, 1928/29. Czł. ZASP (1923 -1949). 
HAlKIEWICZ z Paziów Jadwiga [wł. Jadwiga Pazio - Halkiewicz] 
(ur. 28. 111907, Tyflis, Gruzja - zm. 16 IV 1963, Wrocław), aktorka. 
Grudziądz: TM, 1928/29, Czł. ZASP (1939-1949), 
HARTMAN z Jarzyńskich - ŁOZIŃSKA Zofia [in. Zofia 
Hartmanowa). Pseud. Zofia Górska (ur. 27 I 1875, Lublin - zm. 
14 VIII 1931, Busko), aktorka, dyrektor teatru, autorka wspomnień, 
Żona aktora Mariana Łozińskiego. Grudziądz: TM, 1922/23, 1923/24. 
Gł. role: m. in. CIUPUTKIEWICZOWA (M, Bałucki "Grube ryby"). 
19 III 1924 L obchodziła 30-lecie pracy scenicznej. Czł. ZASP 
(od 1923 r.). Autorka: "Wśród huku armat. Wrażenia przeżyte 
przez...", Warszawa 1914. 
HAUSNEROWA [imię nieznane] (ur.? - zm.?), aktorka. 
Grudziądz:TM, 1922/23. Gł. role: m. in.: CECYLKA(J. K. Gawalewicz 
"Czartowska ława"). 
HERHOlD [in. Herchold] Bogusław (ur.? - zm.?), aktor. 
Grudziądz: TM, 1926/27. 
HOFMAN [wł. Hoffmann] Jerzy (ur. 1894 - zm. 1928), aktor, 
śpiewak. Grudziądz: TP, 1921/22. Czł. ZASP (od 1923 r.). 
HOFMAN [wł. Hoffmann-Gepertowa, Weikert ?] Eugenia Adela 
(UL 16 XII 1895, Zgierz - zm. 14 IV 1968, Warszawa), aktorka,
>>>
98 


Stanisław Poręba 


śpiewaczka, Grudziądz: TP, 1921/22. Czł. ZASP (od 1939 r.). 
HRVNIEWICZ Piotr Paweł (ur. 1874, Warszawa - zm. 8 IV 1932, 
Warszawa), aktor teatralny i filmowy, reżyser, dyrektor teatrów. 
Grudziądz: TM, 1923/24 (reżyser, kierownik artystyczny). Gł. role: 
m. in. MACIEJ KŁOS (M. Fijałkowski "Pan poseł"), KORDECKI 
(E. Moersz Poradowa czyli E. Bośniacka-Turowska "Przeor Paulinów 
czyli Obrona Częstochowy". Grał też w filmach: "Chłopi", według 
Wł. S. Reymonta (1922), "Wampiry Warszawy" (1925). Płyta: 
"Sołtysiak, Deklamacje P. Hryniewicza" (nr E 1270, 6508). 
HRVNIEWICZOWA-ROMANOWSKA Maria Kalina. Pseud. 
Maria Winkierowa (ur. 8 XII 1904, Warszawa - zm. 15 IV 1970, 
Morowica), aktorka, Grudziądz: TM, 1928/29, Czł. ZASP (1923 - 
1939). 
ILCEWICZ Władysław (ur. 28 IV 1904, Wilno - zm. 1 X 1957, 
Nowy Jork), aktor, śpiewak. Grudziądz: TM, 1922/23 - 1926/27. 
Czł. ZASP (od 1939 r.). 
JABŁOŃSKI Ludomir (ur. 28 IV 1904, Tłuchów - zm. 25 VI 1965, 
Kielce), aktor, Grudziądz: TM, 1930/31.Gł. role: m. in. BROWNE 
(E. Karski, T. Niewski "Upiór z Dusseldorfu"), PETERS (L. Krucz- 
kowski "Niemcy"), DON SALLUSTE DE BAZAN (W, Hugo "RUV 
BLAS"). Czł. ZASP (1939 -1949). 
JANICKA Regina [in. Janina Lubicz] (ur.? - zm.?), aktorka, 
śpiewaczka. Grudziądz: TM, 1923/24. Czł. ZASP (1949). 
JANKOWSKI Antoni (ur.? - zm.?), aktor. Grudziądz: TM, 
1926/27, 1927/28. W Grudziądzu mieszkał przy ul. Fortecznej 8. 
JANKOWSKI Wacław (ur. 17 VII 1904 - zm. 10 II 1968, 
Warszawa), aktor teatralny i filmowy. Grudziądz: TM, 1924/25, 
1928/29 ? 
JAROSZVŃSKi Leon (ur. 3 VIII 1886, Warszawa - zm. 4 IX 1959, 
Bydgoszcz), aktor, reżyser. Grudziądz: TM, 1926/27, 1927/28? 
Czł. ZASP (1923 -1949). 
JAŚKÓWNA Władysława (ur.? - zm.?), tancerka, aktorka 
teatralna i filmowa. Grudziądz: TM, 1924/25. Grała m. in, w filmie: 
"Grzeszna miłość" (1929). 
JAWORSKA Helena [wł. Helena Jaworska - Wołodzko] (ur.? - 
zm.?), śpiewaczka, aktorka. Od 1926 r. żona aktora Jerzego Fr. 
Sulimy- Jaszczołta (1903 - 1944). Grudziądz: TM, 1927/28, 1928/29.
>>>
AKTORKI I AKTORZY TEATRU GRUDZIĄDZKIEGO 


99 


Czł. ZASP (1923 -1949). 
JAWORSKI Stanisław (ur. 12 II 1895, Dolina k, Lwowa 
- zm, 28 X 1970, Warszawa), aktor teatralny, filmowy i radiowo- 
telewizyjny, reżyser. Grudziądz: TM, 1926/27. Występował 
m. in. w "Podwieczorkach przy mikrofonie" oraz w "Matysiakach" 
(polskie Radio, Warszawa). Czł. ZASP (1923 -1949). 
JEJDE Tadeusz (ur. 1886, Kraków - zm. 2 XII 1944, Łowicz), 
aktor. Żonaty z aktorką i tancerką Adelą Krynicką z Sachsów. 
Grudziądz: TM, 1925/26. Czł. ZASP (1923-1939). 
JÓZEFOWICZJózef[wł. Józef Lebioda] (ur. 14 VII 1889, Kalisz- 
zm. 20 VII 1936, Warszawa), aktor operetki, śpiewak, reżyser. 
Grudziądz: TM, 1930/31. Gł. role: m. in. DRĄŻAL (S1. Kiedrzyński 
"Nie opuszczaj mnie madame"). Czł. ZASP (od 1923 r.). 
JÓŹWICKI Antoni (ur.? - zm.?), aktor, kupiec, Grudziądz: TM, 
1922/23 - 1924/25, 1930/31. Gł. role: m. in. MELCHIOR WANDLAK 
(J. K. Gawalewicz "Czartowska ława"), ROBERT (Wł. L. Anczyc 
"Robert i Bertrand czyli Dwaj złodzieje"), SZAFRANIEC 
(M. Fijałkowski "Gorąca krew"). W Grudziądzu mieszkał przy 
pl. 23 Stycznia 19 i ul. Marszałka F. Focha 1/3 (1922-1931 ). Po 1931 r. 
związany był z Teatrem Wybrzeża Morskiego w Gdyni (1936) 
i Teatrem Kaszubskim im. H. Derdowskiego w Wejherowie 
(1936-1939). 


Niektóre skróty: 


TM - Teatr Miejski 
TP - Teatr Pomorski 
ZTP - Zjednoczone Teatry Pomorskie 
ZASP - Związek Artystów Scen Polskich
>>>
/ 
1'. \ D 

, ',' 
 
\'It- , 
/'r
':' : ,'
" , '
 
/, 
r, r ..;
' ., "( ' ',.. ."," 
,/'łt;;ł/ " 
 
.
.", 
 

 ' . ' \. 
..., 
r: 

 -' 
 ' . -,- 
t '; , 

, " ."
, 'S. 
 
. I':" .
,
'" 
"-(1.
:, 
 :, ' 
 .
 r-m i '
 ) ':
'

r"" .. '..!
 
" :..,.J
 
 '.' ':: " !jff!-' 
 
 ' 
. I i 9l - I ''J.
 " .)V" , . 
r ., " If,. ' · I , ' , '_'
. 
, l , ' -, ' . I , " · .. 
" , .'-"'- T" -- "-, . 
- , - ;
 - 
 ." , . 

- 
 
 r, ' - - --,.;. --'
 ' . 
;.f';
;
 ;
, _ ił- J; ! 
 jj':
./

' 
. 0' 
 
 '
. l '
,'. ! ) 
'i'-.: ł : ' ,:i" ",:, .
.: 
L '
t

 " ...\ 
- J:... - ,.L. ,t.;.... -.-;f. " I I' , ' 
, , ",' I , - -- 
 ((' _ : _ ' _ -;.. , I r _ 
'
 , I n', 
 11 ""-'. 
_.".;.;1' .:: _--.,' I r . - '
 l 
 . ' 1 ;' -"" t. " -\" 
Ił....... -' - '-d"-' I I . ' 
. .. 


Kamienica przy ul. Hallera 27 w Grudziądzu 
Rys, Grzegorz Rygielski
>>>
Stanislaw Poręba 


ZWIĄZEK HARCERSTWA 
POLSKIEGO W GRUDZIĄDZU 
1920-1939 


W"KALENDARZU GRUDZIĄDZKIM 2005" (str. 111-115) zamie- 
szczony został wykaz drużyn harcerzy działających w Grudziądzu 
w dwudziestoleciu międzywojennym. Obecnie publikujemy wykaz 
drużyn harcerek z tego samego okresu. 
Przed wojną w Grudziądzu istniały dwie drużyny żeńskie, które za 
patronkę miały Królową Jadwigę. Jej imię nosiły także dwie szkoły- 
przy ul. Rzezalnianej (Narutowicza), w wykazie oznaczona literą A 
i przy ul. Brackiej, oznaczona literą B. 
W następnym "KALENDARZU..." znajdzie się wykaz drużyn 
zuchowych oraz krótkie noty biograficzne szerzej znanych 
grudziądzkich drużynowych. 


I GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. BASKI WOŁODYJOWSKIEJ (1920-1939) 
Miejskie Gimnazjum Żeńskie - Państwowe Gimnazjum Żeńskie - 
Państwowe Liceum i Gimnazjum Żeńskie im. Marii z Billewiczów 
Piłsudskiej 
Grudziądz, ul Trynkowa 19/20, ul. M. Skłodowskiej - Curie 22/24 
(1935 r. - 47 harcerek, Izba Harcerska) 
Drużynowe: Janina Karpińska, Zofia Wojtek, Zofia Meisner ... 
Podczas wojny polsko-bolszewickiej przy drużynie działało 
Pogotowie Wojenne, składające się z komendantki Bolesławy 
Duczyńskiej i 6 harcerek-sanitariuszek. Opiekowały się one 
14 rannymi żołnierzami w Szpitalu Wojskowym w Grudziądzu. 
Nadzór nad pogotowiem sprawowała nauczycielkaAnna Makowska.
>>>
102 


Stanisław Poręba 


II GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. KRÓLOWEJ JADWIGI (1925-1939) 
Państwowe Gimnazjum Żeńskie - Państwowe Liceum i Gimnazjum 
Żeńskie im, Marii z Billewiczów Piłsudskiej 
Grudziądz, ul. Trynkowa 19/20, ul. M. Skłodowskiej - Curie 22/24 
(1935 r. - 30 harcerek) 
Drużynowe: Bronisława Folker ... 
Od 1925 r. - drużyna żeglarska 


III GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. EMILII PLATER (?-1939?) 
Szkoła Powszechna im. Królowej Jadwigi (A) 
Grudziądz, ul. Rzezalniana 23-25, ul. G, Narutowicza 23-25 
(1935 r. - 20 harcerek) 
Drużynowe: Maria Dyl,... 


IV GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. KAROLAMARCINKOWSKIEGO (1926-1933) 
Szkoła Wydziałowa 
Grudziądz, ul. Trynkowa 19, ul. M. Skłodowskiej - Curie 19 
Drużynowe: Czesława Szawłowska,Aleksandra Szumowska, ... 


V GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. gen. JÓZEFABEMA(1929-1939) 
Szkoła Handlowa Związku Towarzystw Kupieckich na Pomorzu - 
Gimnazjum Kupieckie Izby Przemysłowo - Handlowej w Grudziądzu 
Grudziądz, ul. Klasztorna 5, ul. Skwierzyńska 10, ul. Jana III 
Sobieskiego 10 (1935 r. - 30 harcerek) 
Drużynowe: Łucja Jasińska, .... 


VI GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im, KRÓLOWEJ WANDY 
(1935-1939) 
Szkoła Powszechna im, Królowej Jadwigi (B) 
Grudziądz, ul. Bracka 10 (1935 r, - 25 harcerek)
>>>
ZWIĄZEK HARCERSTWA POLSKIEGO W GRUDZIĄDZU 103 


Drużynowe: Władysława Kruszona - Kaczmarek, Zofia Wąsowicz, ... 
1 września 1935 r. część harcerek została wyłączona z drużyny 
i przeszła do nowo utworzonej XII Grudziądzkiej Drużyny Harcerek 
im. Królowej Jadwigi. 


X GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. TADEUSZA KOSCIUSZKI (1925?-1939) 
Szkoła Powszechna im. Tadeusza Kościuszki 
Grudziądz, ul. Nadgórna 26-27, ul. Forteczna 29 (1935 r, - 
37 harcerek) 
Drużynowe: ... 


XII GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. KRÓLOWEJ JADWIGI (1935-1939) 
Szkoła Powszechna im, Królowej Jadwigi (A) 
Grudziądz, ul. G, Narutowicza 23-25 (1935 r. - 25 harcerek) 
Drużynowe:.. . 


XIII GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
(imienia nie miała, ?-1939) 
Szkoła Powszechna 
Rudnik, pow. grudziądzki (1935 r. - 20 harcerek) 
Drużynowe: ... 


XIV GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
(imienia nie miała, ?-1939) 
Szkoła Powszechna 
Rogóżno, pow. grudziądzki (1935 r. - 20 harcerek) 
Drużynowe: ... 


GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
(imienia nie miała, ?-1939) 
Szkoła Powszechna 
Gruta, pow. grudziądzki (1936 r. -18 harcerek) 
Drużynowe: ...
>>>
104 


Stanisław Poręba 


Poza tym przy szkołach powszechnych istniały jeszcze 
następujące drużyny żeńskie: 


VII GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. ROMUALDA TRAUGUTTA(1934? -1939; 1935 r. - 25 harcerek) 


VIII GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. KRÓLOWEJ DĄBRÓWKI 
(1934?-1939; 1935 r. -12 harcerek) 


IX GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. KRÓLOWEJ KINGI (1934?-1939) 


XI GRUDZIĄDZKA DRUŻYNA HARCEREK 
im. MICHALlNY MOŚCICKIEJ 
(1935 r. - 15 harcerek) 


Dokładnych nazw, adresów szkół powszechnych, przy których 
działały te drużyny oraz imion i nazwisk ich drużynowych nie udało się 
ustalić.
>>>
Jerzy Krzyś 


HISTORIA JEDNEJ FOTOGRAFII 


Co przedstawia prezentowane poniżej stare i mało znane zdjęcie, 
wykonane na grudziądzkim Rynku? 
Już na pierwszy rzut oka widać, że na kliszy uwieczniono 
uroczystość religijno-patriotyczną odbywającą się w deszczowy 
dzień. Czterech ubranych w komże asystujących mężczyzn 
podtrzymuje ozdobny baldachim, który osłania siedzących w fotelach 
dwóch biskupów, trzymających jeszcze na kolanach podróżne 
kapelusze i powitalne bukiety kwiatów. Przed siedzącymi stoi na 
dywanie mikrofon, a obok niego przemawiający właśnie starszy 


'"""- 


J ' 
.ł'" ł:'- 
": '. .; 'Ii r;"
-'" ' 

":- 'ł."
, . ..ł.
';J
 ' 


"). , "--: 
,ł.. ' _ 
, '., 



. !7'- 1,5.' .. 
 -.:..._
 


'C 


- 

 .....J 


,t " 


\,
 - 


j' I_i 
f ' 


.. f, "\:; , .' 
 
- " ..... . 
:1',', .'ł 
 - 't. 

 
 'I' . 
.' - ji...
 
 ".- 
;'.' 1 : 

 -
 
 
.,.,
 i.."_'." 

 .
, 't:- 
',u
;- 



.
 
..., 


. 
 'L
 - .- 


lit 

'l:. ",i :'.
 ,- 


,;


 


. .
. 


, -- 
'
-:'
r..( 
 .
;.. 


....
....= ... 


Powitanie hierarchów diecezji chełmińskiej na grud
iqd
kim Rynku w maju 1939 r. 
Fot. ze :zbiorów autora
>>>
106 


Jerzy Krzyś 


stopniem oficer, kawaler Krzyża Virtuti Militari, w pelerynie 
przeciwdeszczowej. Po drugiej stronie, przed baldachimem, stoi 
kapłan celebrujący, w kapie i z biretem. 
Co to za uroczystość? Kiedy się odbyła? Odpowiedzi na te pytania 
znaleźć można w przedwojennej prasie grudziądzkiej. 
Otóż w środę, 17 maja 1939 roku (w przeddzień Święta Wniebo- 
wstąpienia) przybyli do Grudziądza na kilka dni z wizytą 
duszpasterską obydwaj arcypasterze diecezji chełmińskiej: 
ordynariusz ks. bp dr Stanisław Okoniewski i sufragan ks, bp 
Konstanty Dominik. Chociaż głównym celem ich przyjazdu było 
bierzmowanie wiernych, to jednak powitani zostali z honorami 
wojskowymi, jak na wiodący garnizon przystało, Po powitaniu na 
moście przez starostę, księża biskupi przesiedli się do powozu 
i w asyście honorowej szwadronu z 18. Pułku Ułanów Pomorskich 
przyjechali, wśród wiwatujących szpalerów mieszkańców, na Rynek. 
Tutaj kontynuowano uroczystość powitalną. Goście przeszli przed 
kompanią honorową piechoty, wysłuchali kantaty w wykonaniu chóru, 
przemówienia prezydenta miasta inż. Józefa Włodka oraz dowódcy 
16. Dywizji Piechoty Pomorskiej i komendanta grudziądzkiego 
garnizonu płk dypL Stanisława Świtaiskiego. Ten właśnie moment 
został uchwycony na zdjęciu przez pana Ludwika Poznańskiego. 
Pułkownik wygłosił długie patriotyczne przemówienie, posługując 
się napisanym uprzednio tekstem na kartce. Mówił o potrzebie 
konsolidacji wszystkich sił patriotycznych narodu w obliczu 
zaistniałych roszczeń niemieckich. Świadczyły już o tym pierwsze 
słowa powitania biskupa ordynariusza, które brzmiały: "Witam Cię 
w imieniu armii, a armią jest dzisiaj cały naród", I tak powitanie 
dostojników kościelnych zamieniło się w manifestację patriotyczną. 
Ale taka była potrzeba chwili. 
Następnie w procesji, prowadzonej przez proboszcza parafii farnej 
ks. dr. Antoniego Pastwę (na zdjęciu w kapie), udali się dostojni 
goście do kościoła św. Mikołaja. 
Biskupi przebywali w Grudziądzu przez pięć dni, udzielając 
sakramentu bierzmowania we wszystkich kościołach miasta,
>>>
HISTORIA JEDNEJ FOTOGRAFII 


107 


oddzielnie poszczególnym stanom. Kulminacyjnym punktem wizyty 
był uroczysty capstrzyk w niedzielny wieczór, 21 maja. Grupy 
reprezentujące wszystkie szkoły, parafie, organizacje kościelne 
i paramilitarne przemaszerowały przed trybuną, usytuowaną na 
Rynku, z której pozdrawiali ich biskupi i miejscowi oficjele. 
Społeczeństwo Grudziądza zaświadczyło o swoim wyrobieniu 
religijnym i obywatelskim.
>>>
Anatol Fery (Węgl)') - dr::.ewnryt
>>>
Jerzy Krzyś 


CZAS WYCZEKIWANIA 
I NIEPOKOJU 


Przełom sierpnia i września 1939 roku zapisał się w pamięci 
grudziądzan jako okres najpierw pełen wyczekiwania i niepokoju, czy 
będzie można uniknąć wojny, a następnie jako czas grozy. Od 
tamtych wydarzeń mija siedemdziesiąt lat. Z tej okazji przypominamy 
ostatnie dni wolności i pierwsze godziny wojny. 
Wojna polsko-niemiecka nie wybuchła nagle. Poprzedził ją okres 
roszczeń wyrażanych przez kanclerza Adolfa Hitlera, pertraktacji 
międzynarodowych i przygotowań wojennych, do których włączyli się 
także aktywnie mieszkańcy miasta w myśl hasła: GRUDZIĄDZ 
CZUJNY I GOTOWY. Przy wykonywaniu umocnień obronnych nad 
Osą przez 82, grupę fortyfikacyjną uczestniczyli grudziądzanie, 
częściowo ochotniczo, a częściowo za wynagrodzeniem (bezro- 
botnych opłacano z Funduszu Pracy). Zbudowano 11 schronów 
bojowych, linie rowów strzeleckich, zasieków i zapór. 
Szczególnie skrupulatnie przygotowywano się do biernej obrony 
przeciwlotniczej i przeciwgazowej, nie tylko przez szeroką akcję 
uświadamiającą, ale konkretne działania. Całością kierował ppłk 
w st. spocz. Zygmunt Żaboklicki. Wyznaczono i oznakowano schrony 
przeciwlotnicze, zorganizowano system powiadamiania, Zachęcano 
do urządzania w domach pomieszczeń uszczelnionych oraz do 
przygotowania dla dzieci szyldzików (o wymiarach 15x8 cm) z danymi 
personalnymi i adresem, aby nie zgubiły się w czasie ewentualnego 
chaosu podczas nalotów lotnictwa nieprzyjacielskiego. Według 
zaleceń lokatorzy ponaklejali na szybach swoich mieszkań paski 
papierów w kształcie litery X, co miało chronić szyby przed 
podmuchami powietrza towarzyszącymi wybuchom bomb. 
Począwszy od 28 sierpnia, zgodnie z poleceniem władz,
>>>
110 


Jerzy Krzyś 


przystąpiono do masowego kopania szczelin przeciwlotniczych 
w wielu punktach miasta (np. w sąsiedztwie starostwa), na 
podwórzach i w ogrodach. Pracowało przy tym setki ochotników. 
Postęp robót inspekcjonował sam wojewoda pomorski Władysław 
Raczkiewicz. Szczególnie aktywni byli starsi harcerze, 
zorganizowani w Harcerskim Pogotowiu Wojennym (komendant 
phm. Lucjan Czyżewski, drużynowy popularnej "błękitnej ósemki"). 
Obsługiwali oni stały punkt obserwacyjno-meldunkowy na wieży 
Klimek, z systemem powiadamiania ludności. Zorganizowali też 
służbę porządkową przy schronach oraz drużyny ratunkowo- 
awaryjne i degazacyjne. Harcerki razem z aktywistami PCK 
miały pracować na punktach pierwszej pomocy sanitarnej. 
Rozpoczęto powszechną sprzedaż masek przeciwgazowych po 
2,30 zł. za sztukę. 
Jedną z reakcji obywateli na te przygotowywania było nabywanie 
na zapas różnych towarów i żywności, której było jeszcze w bród 
w sklepach, hurtowniach, magazynach, spichrzach, młynach itp, 
Olbrzymie zasoby żywności posiadało wojsko w Składnicy 
Prowiantowej. Kategorycznie zabroniono podnoszenia cen. Kurs 
dolara został określony na 4,32 złotego. 
Władze nawoływały do zachowania spokoju i życie w mieście 
pozornie toczyło się normalnie. Biura, sklepy, lokale były czynne. 
W kinie Apollo dobrano repertuar aktualny do sytuacji. Najpierw 
wyświetlano film pl. "Zeznania szpiega" o działalności niemieckiego 
wywiadu, a następnie na ekranie pojawił się film pl. "Dodek na 
froncie" z Adolfem Dymszą w roli głównej, Ludzie byli jednak 
podenerwowani, zalani falą pogłosek tak optymistycznych, jak 
i pesymistycznych, Co będzie? - było najczęściej zadawanym 
pytaniem w tamtym czasie. 
Sytuacja międzynarodowa zaostrzała się z każdym dniem. 
Jednostki garnizonu rozpoczęły intensywne przygotowania do 
działań zbrojnych, licząc się z realną możliwością "chwilowego 
opuszczenia Pomorza". Rozpoczął się więc w koszarach proces 
ewakuacji. Transporty z Centrum Wyszkolenia Kawalerii wyjechały 
do Ośrodka Zapasowego w Garwolinie, a z Centrum Wyszkolenia 
Żandarmerii do Jędrzejowa i dalej do Staszowa. Materiały 
mobilizacyjne dla Ośrodka Zapasowego 16. dywizji piechoty
>>>
CZAS WYCZEKIWANIA I NIEPOKOJU 


111 


wywieziono do Radomia, a filii 8. Szpitala Okręgowego do 
Ciechocinka. Samoloty Szkoły Pilotów LOPP odleciały przez Toruń 
do Lidy. Most przez Wisłę został obsadzony przez saperów 
z 16. batalionu i przygotowany do wysadzenia. Na jego przyczółku od 
strony Dragacza okopał się pluton z 65. pułku frontem na zachód. 
Oddziały liniowe opuszczały swoje koszary, zajmując zaplanowane 
linie obronne. 27 sierpnia pod Grutę odmaszerował 64. pułk piechoty 
z trzonem artylerii 16. dywizji, a do Annowa I batalion 65, Pułku. 
Od miesiąca nad granicą koło Chojnic znajdował się 18. Pułk Ułanów 
Pomorskich. Do obrony samego garnizonu utworzono ad hoc Oddział 
Wydzielony "Grudziądz" w składzie 65. pułk bez dwóch batalionów, 
batalion Obrony Narodowej "Świecie" i III dywizjon haubic z 16. pułku 
artylerii lekkiej. Oddziałem tym dowodził płk Stefan Cieślak. Koszary 
nie pozostały jednak puste. Przybywały do nich bowiem setki 
rezerwistów, nawet z dalekich stron, najpierw na imienne wezwania 
alarmowe, a po ogłoszeniu powszechnej mobilizacji 30 sierpnia 
masowo według kart mobilizacyjnych. Rezerwistami uzupełniono 
oddziały całej dywizji i 81. batalion wartowniczy (który kwaterował 
w gimnazjum Goethego), a z nadwyżek utworzono batalion Obrony 



 ' 

, 


......... 


\, 


\ \\ 
" \\ 
\\" 
\ 
. . 1. 


..., 


'n 


n 


"' 


JI...
'7'\ 


, J:.
, 


.', I 1ft 
: ;
t (f 
.:' '. '. . :: 
 \ 
 11. 
 '
4u:.. " , 
:::,.
':: 
::
 
.;.., -/;;.-/; :,::
:'i, 
.- _._ 
':" 
-' " 'lI/lit ił:łł:"
"- 


:-ł'r ::._ ___ 


.'ćC ,...-" , ," .11'-, . ć" " 
= - .' 


-. :..-;: 




 !f 

; 
 
?
tą-
1łt 



=

"--
,,,;..'
 


.... ,........ 


Grud;:,iqdzki most na Wille ;:,aminowallY przez saperÓl1' latem 1939 l: został 
wysadzony w powietr;:,e w drugim dniu wojllY 
Widokówka ze zbiorów Zbigniewa Zawadzkiego
>>>
112 


Jerzy Krzyś 


Narodowej "Grudziądz". Przybywających póżniej rezerwistów 
odsyłano do pułku zapasowego w Radomiu. 
Te wszystkie przygotowania nie uszły uwadze ludności cywilnej. 
Wiele rodzin z gorącego pogranicza wyjechało w głąb kraju, 
zwłaszcza że odwołano rozpoczęcie roku szkolnego. Sporo 
grudziądzan zdecydowało się na wyjazd do podmiejskich, bezpiecz- 
niejszych miejscowości. Do ewakuacji przygotowywały się też 
urzędy, takie jak izba skarbowa (do miejscowości Naroi), starostwo, 
sądy, banki, magistrat, a nawet policja. Część jej funkcjonariuszy 
ubyła już wcześniej, gdyż eskortowała do Włocławka dwa transporty 
internowanych profilaktycznie miejscowych Niemców. Pierwszy 
z transportów liczył ok. 200 osób, drugi 117. Polecenie wyjazdu 
z Grudziądza otrzymał 30 sierpnia także prezydent miasta inż. Józef 
Włodek, związany z polskim wywiadem. Wkrótce po nim wyjechał 
także do Kórnika wiceprezydent Stanisław Michałowski. Wojewoda 
mianował w ich miejsce komisarycznego prezydenta w osobie 
Oamazego Raszkowskiego, Dla zachowania porządku w mieście 
powołano Straż Obywatelską, na czele której stanął funkcjonariusz 
Bractwa Kurkowego Antoni Matuszewski. Straż współdziałała 
z żandarmerią wojskową, która rozrastała się, formując kolejne 
plutony. 
Po upalnym dniu, jakim był 31 sierpnia, nadeszła wyjątkowo 
chłodna noc. 
Z powodu dużej różnicy temperatur pojawiła się mgła, która nad 
ranem znacznie się zagęściła, ograniczając widoczność i tłumiąc 
dżwięki. Żołnierze OW "Grudziądz" czuwali tej nocy na stanowiskach 
od Parsk po Grabowiec. W mieście ruch nie ustawał. W koszarach 
załatwiano różne sprawy mobilizacyjne, m.in. przyjmowano pojazdy 
i konie, dostarczane do wojska. Równolegle z ogłoszeniem 
mobilizacji ukazały się akty prawne o obowiązkowych świadczeniach 
rzeczowych i osobowych. Sześć otrzymanych samochodów 
ciężarowych wojsko skierowało do wywożenia amunicji artyleryjskiej 
do lasu w Maruszy. Wozy "krajowe" znajdowały się bardzo często 
w złym stanie, szczególnie te pochodzące z majątków ziemskich 
Niemców. Z ich strony był to mały sabotaż. 
Wiele koni nie było dobrze podkutych. Z tego powodu w koszarach 
artylerii, gdzie tworzono kolumny amunicyjne dla poszczególnych
>>>
CZAS WYCZEKIWANIA I NIEPOKOJU 


113 


dywizjonów, kowale i podkuwacze pracowali całą noc, Rekwizycje 
obejmowały także rowery. 
W tym samym czasie po drugiej stronie granicy koncentrował siły 
XXI Korpus o wymownym kryptonimie ..Gruppe Graudenz", którego 
zasadniczym zadaniem było opanowanie Grudziądza i przepraw 
przez Wisłę oraz szybkie połączenie się z wojskami nacierającymi 
z samej Rzeszy przez Chojnice, Tucholę, Świecie n/W, Osie do 
Dolnej Grupy i Dragacza. Silny polski garnizon w Grudziądzu stał na 
przeszkodzie w realizacji tych planów. Dlatego dowództwo 
niemieckie wydzieliło duże siły wojska z Prus Wschodnich, aby 
szybko zdobyć miasto i twierdzę. Dywizje 21. i 228, rezerwy piechoty 
zostały dodatkowo wzmocnione dziesięcioma kompaniami straży 
granicznej, dwoma dywizjonami artylerii polowej, baterią artylerii 
najcięższej o nazwie dr Beck, baterią możdzierzy, pociągiem 
pancernym, batalionem czołgów z 5. pułku 3, dywizji (71 sztuk), 
mając zapewnione wsparcie lotnictwa bombowego i szturmowego. 
Bój o Grudziądz rozpoczął się w piątkowy ranek, 1 września. 
O godzinie 4.45 z lasów na południe od Gardei ruszyły skomasowane 
oddziały nieprzyjacielskie. Akcję ogniową rozpoczęła także 
dalekosiężna artyleria niemiecka usadowiona tuż za linią graniczną 
w rejonie Rusinowa i Gardei. Ogień prowadzony był na ślepo, według 
uprzednich wyliczeń i trwał z przerwami pięć godzin. Ciężkie pociski 
wybuchały m.in. w obrębie koszar artylerii, w rejonie kościoła 
garnizonowego św. Stanisława biskupa, przy ul. 3 Maja rozbiły 
siedzibę towarzystwa ubezpieczeniowego. W innych rejonach miasta 
też sypały się cegły, dachówki i szyby. Byli pierwsi ranni i zabici 
w koszarach. Interweniowała Miejska Straż Pożarna, która zwoziła 
rannych do Szpitala Miejskiego. Opatrywał ich personel oddziału 
chirurgicznego na czele z dyrektorem dr. med. Józefem Maślanką, 
przy pomocy lek. med. Salomei Sujkowskiej. 
Wybuchy pocisków przerwały sen ostatniej nocy pokoju wielu 
grudziądzanom. Nagle przebudzeni ludzie początkowo myśleli, że 
odbywają się jakieś ćwiczenia wojskowe, czy też ogłoszono próbny 
alarm OPL, których ostatnio nie brakowało. Szybko jednak rozeszła 
się wieść, że to rzeczywiście już jest wojna. Potwierdzenie przyszło 
z dzienników radiowych polskich i niemieckich. Wskutek gęstej mgły 
powstało pewne zamieszanie. Jedni szukali bezpiecznego
>>>
114 


Jerzy Krzyś 


schronienia, inni wyruszyli po zakupy. Było już świeże pieczywo 
i nabiał. Pojawiło się też nowe wydanie "Gońca Nadwiślańskiego" 
(nr 201 z 1 IX), które jak się potem okazało było już ostatnim, 
Wiele osób pakowało się, po podjęciu decyzji o wyjeżdzie z miasta 
własnymi pojazdami lub koleją. Pociągi były przeciążone do 
maksimum, ale komunikacja kolejowa funkcjonowała sprawnie. Na 
ulicach pojawili się pierwsi uciekinierzy z Łasina i innych 
miejscowości północnej części powiatu grudziądzkiego. 
Polska artyleria na razie nie odpowiadała Niemcom, Czekano, 
wypatrując nieprzyjaciela zarówno na stanowiskach i w schronach 
nad Osą, jak i przy działach i karabinach maszynowych 
przeciwlotniczych z 16. baterii. Stanowiły one czynną obronę 
przeciwlotniczą miasta, której pozbawiły się stacjonujące pod Grutą 
oddziały 16, dywizji na korzyść mieszkańców stałego garnizonu. 
Armaty (kaliber 440 mm) zostały umieszczone koło Księżych Gór, na 
targowisku (przy obecnej ul. tyskowskiego), na placu kościelnym 
(przy obecnej ul. Rapackiego), koło ul. Rybackiej i na lotnisku 
wojskowym. 
Z czasem mgła nieco się przerzedziła, a sytuacja w mieście po 
niespodziewanej kanonadzie porannej zaczęła się w miarę 
normować. Utrzymywano dostawy prądu i wody, nie jeżdziły tylko 
tramwaje. Działały telefony, ale znajdowały się pod kontrolą wojska. 
Mniejszość niemiecka tego dnia zachowywała się spokojnie, 
zastraszona wstępnymi inwigilacjami swoich przedstawicieli. Jednak 
zdarzały się przypadki przecinania polowych kabli telefonicznych, co 
traktowano jako akty sabotażu. 
Po godzinie 10.00 mgła zaczęła szybko zanikać, pojawiło się 
słońce. I wówczas odezwała się polska artyleria, zaczynając potężną 
nawałę ogniową na podchodzące już od strony Wełcza, Dusocina, 
Kłódki, Dąbrówki Królewskiej oddziały niemieckie, Zadano wrogowi 
spore straty i zmuszono kolumny zmotoryzowane do zatrzymania się 
i rozwinięcia w polu. Do Zakurzewa docierał batalion zwiadu 
21. dywizji niemieckiej, a do Mokrego 45. pułk piechoty (z Isterburga, 
obecnie rosyjski Czerniachowsk, w obwodzie kaliningradzkim) 
z II dywizjonem 21. pułku artylerii. Z Rogóżna do Kłódki nadchodził 
24. pułk piechoty. Oddział Wydzielony "Grudziądz" wszedł więc do 
walki.
>>>
CZAS WYCZEKIWANIA I NIEPOKOJU 


115 


Po tym huraganowym ogniu, działalność artyleryjska towarzyszyła 
grudziądzanom już przez cały dzień, Odgłosy dział miały różne 
natężenie. Prawie stale strzelały polskie baterie spod Nowej Wsi, 
Parsk, rejonu Księżych Gór i Sadowa. Odpowiadała im, z daleka 
i bliska, artyleria nieprzyjacielska. Na szczęście pociski jej nie padały 
już na miasto. 
Ulice zaroiły się ludżmi. Ciekawscy śpieszyli obejrzeć szkody po 
rannej kanonadzie, zwłaszcza w kościele garnizonowym. Emeryt 
gen. dyw. w st. spocz. Kazimierz Ładoś zgłosił się do służby w sztabie 
swojej dawnej dywizji, ale został skierowany do dowództwa Armii 
"Pomorze" w Toruniu. Dotarł tam transportem z browaru, w którego 
radzie nadzorczej zasiadał. 
W samo południe rozpoczęło się niemieckie artyleryjskie 
przygotowanie ataku na pozycje nad Osą. Jego odgłosy 
przypominały nieustanne grzmoty burzowe, na które nałożyły się 
odgłosy wystrzałów polskich haubic i dochodzący z daleka terkot 
karabinów maszynowych. Na czystym już niebie pojawił się nad 
Tarpnem samolot rozpoznawczy Hs-126, który zapewne wykonywał 
zdjęcia lotnicze linii obronnych. Ostrzelany przez armatę 
przeciwlotniczą z targowiska zawrócił. Po tym zwiadzie wiadomo 
było, że lotnictwo nieprzyjacielskie przygotowuje się do akcji. 
Przez całe popołudnie grzmiały nadal armaty z obydwu stron. Dały 
się one słyszeć zwłaszcza podczas drugiej nieprzyjacielskiej nawały 
ogniowej około godziny 16.00. Mimo przewagi technicznej, użycia 
przez korpus batalionu czołgów, front na odcinku grudziądzkim bronił 
się zaciekle i nieprzyjaciel nie posunął się tutaj ani o metr, 
Ciężkie walki toczyły się w rejonie Dąbrówki Królewskiej, Słupa 
i Jasiewa. 
Ewakuacja instytucji państwowych już się zakończyła, ale most 
i miasto zalała fala uciekinierów zza Wisły, którzy ulicą Chełmińską 
kierowali się w stronę Chełmży. Tylko nieliczni wybierali kierunek na 
Radzyn. Piesi uciekinierzy podążali jeszcze na dworzec kolejowy. 
Rzeczywiste chwile grozy przeżyli mieszkańcy podczas nalotu po 
godz.17.30. Wówczas to ok, 30 bombowców 00-17 " Grupy 
Bombowej, startujących z lotniska w Heiligenbeil (obecnie rosyjskie 
Mamonowo, obwód kaliningradzki) nadleciało nad Grudziądz. 
Wcześniejsze działania utrudniała im owa gęsta mgła, która na
>>>
116 


Jerzy Krzyś 


\. "':
 ''':''
/' 
':,:/ 
, 
 1":;: .1j
 
 ;
. . .::ft' 
; ,J "', :';:, ;.-:
..f ,.;, ':
: 
f ' ,. 
, f ' 
 f 
'


f
'" . 
 
,:
' "
 r ' i 
" "- ,- I.
: 
i)' '-' 
 " "I - - .'r 'ili
 
ri,' J , " jE II , :,'. '}
 
"1- ,.; 


.- 
. -. 


. .' 


., 


" 


, 
. - :'. 


..' 


.- t ł 


r '_ 



 -
 
-; ,""" , : 1 . 
; '
 
 

f., f t 
, ' ' ";1 rt.. 'l i 
'.' ,"'"' ' 

J 
: f?,:. ,:I,I
_,_,
 _ 


t 

 ". 


" 


- )W\\;.- 

''f.'/ '. " . 
..
- 


" - 


0-); 
':' ! 


:1
... 


"1 
, '. 


,.... 


- -" - 


. 
 " .

. 
'-
 


._ .""';T: 
, :'
'
:;
i

;;
 
- ¥. 
 .-- 
 --.-':- -"'.! 
 .... 
,.",. "'--=-

 
" ' 


._
 __":41, 
,"." .:! t
;--='
:-:-_"",-, 


. ........ 
 -., -. 
,'-. 


_O. '. 
:-'".. 


-. 
. " 1- 


......" .

; 


, '. 

, 


" 


'-, 


\-
-: 


Ko.ściÓł garnizonowy po ostrzale artyleryjskim 
w pierwszych dniach wrze.śnia 1939 r. 
WidokÓwka ze zbiorÓw Zbigniewa Zawadzkiego 


Warmii utrzymywała się do popołudnia. Zaatakowano głównie 
lotnisko z lotu koszącego. Rozegrała się dramatyczna walka 
z polskimi podkomendnymi ppor. Witolda Kasperkiewicza. Tak ją 
lakonicznie opisał plutonowy Bronisław Walenciak, który przejął 
dowództwo po poległym poruczniku: "Zawrzała walka na śmierć 
i życie. Uszkodziliśmy trzy wrogie maszyny, ale sami zostaliśmy 
rozbici". Rannych operowano w Szpitalu Miejskim, plut. Walenciak
>>>
CZAS WYCZEKIWANIA I NIEPOKOJU 


117 


stracił nogę, a kapral Koperski obydwie. Zaopatrzono też wielu 
innych rannych, gdyż kilka innych kluczy bombardowało i ostrzelało 
pociągi na stacjach i magazyny amunicji na Księżych Górach. 
Uszkodzony bombowiec Dornier 17 lądował przymusowo pod 
Książkami i spalił się. 
Pod wieczór intensywność walk zmalała, ale nękający ogień 
artyleryjski z obydwu stron trwał przez całą noc. Na północnej części 
nieba pojawiła się łuna pożarów, widać było także krótkotrwałe 
światła rakiet, zaznaczających linię frontu. Natomiast sam 
Grudziądz tonął w ciemnościach wskutek zaciemnienia. 
Tak minął pierwszy, pamiętny dzień wojny, która z polsko- 
niemieckiej przerodziła się w II wojnę światową.
>>>
ł 


'" 


.- .-" 


'- 
! 


" 


'# 



 


,.,... 
\
 
:L 



 " 



 


'61 


I
- 

-- 


- 
_ol 


I; 



 - 

- 
---. 
. 
........ --
'. 
- ' oc" 

 '_____ Jł' 
 
' 
 1.;:- 
I .
 
- -"- 


-. 


'
 

 

_...
 
' 


.' 


- 


.i.
 


l 


'\.' 


Jer::.y Feldmall 
Portret :OIlY, /960. płótno, olej 
- ze ::.biorów MII::.eIl11l im, h.dl: Władysława Lęgi w Gmd::.iqd::.u 
Fot. Piotr Silski 


....
>>>
Zofia Sołtys 


DZIEJE RODZINY KOZAKÓW 


Był lipcowy poranek 1944 roku. O godzinie piątej do mieszkania 
rodziny Kozaków w budynku naprzeciwko Gazowni w Grudziądzu 
załomotali gestapowcy, Bez zbędnych wyjaśnień nakazali wszystkim 
domownikom ubrać się i iść z nimi. Żadnych rzeczy osobistych nie 
musieli ze sobą zabierać. bo jak usłyszeli - nie będą im potrzebne. To 
mogło oznaczać, że zostaną odtransportowani na Księże Góry, gdzie 
hitlerowcy rozstrzeliwali Polaków. Stało się jednak inaczej... 


Za karę... Potulice 
Rodzina Kozaków wylądowała w obozie przesiedleńczym 
w Potulicach. Najpierw był to podobóz usytuowanego nad Zatoką 
Gdańską obozu koncentracyjnego Stutthof, a potem został 
organizacyjnie usamodzielniony. Trafiały tu rodziny wysiedlane 
z Pomorza, których gospodarstwa zostały przekazane niemieckim 
osadnikom, 
Osadzenie za drutami kolczastymi było karą za uporczywe, bo od 
początku okupacji, odmawianie przez Józefa Kozaka wpisania swojej 
rodziny na niemieckąlistę narodową Pan Józef, wielki patriota, za nic 
nie chciał się wyrzec polskości. Nie zmienił zdania, mimo usilnych 
nacisków a nawet gróźb. Volkslisty nie podpisał. Urodzony 
w Poznaniu, jako 24-latek brał udział w Powstaniu Wielkopolskim, 
miał stopień chorążego. Jak sam obliczał, o wolną Polskę walczył 
12 lat, będąc zaangażowany w różnych ruchach niepodległo- 
ściowych, Do wybuchu II wojny światowej, przez kilkanaście lat pełnił 
funkcję mistrza w grudziądzkiej Gazowni. Niemcy pozbawili go nie 
tylko tego stanowiska, ale w ogóle pracy w tym zakładzie. 
Na utrzymanie rodziny zarabiał jako sprzątacz ulic, wywoził śmieci.
>>>
120 


Zofia Sołtys 


Państwo Pelagia i Józef Kozakowie mieli pięcioro dzieci - trzy córki 
i dwóch synów. Kilkunastoletnie Teresa i Krystyna były zatrudnione 
do chwili wywózki jako pomoce domowe w niemieckich rodzinach. 
Starsza od nich Helena w takim samym charakterze pracowała 
u Niemki, której mąż walczył na froncie. Najmłodszymi byli Staś i Jaś, 
Oprócz Heleny, reszta rodziny Kozaków nagle została 
pozbawiona całego dobytku i wywieziona do Potulic. Podobny los 
spotkałtysiące pomorskich rodzin. 
Warunki w obozie były okropne. Przede wszystkim ciężka praca, 
zakwaterowanie w barakach, gdzie królowało robactwo, drakońskie 
porcje żywnościowe, brak urządzeń sanitarnych i oczywiście choroby 
- tyfus, biegunki, itp. Dla młodych dziewcząt praca ponad siły była 
katorgą, pozostawiła do dziś "pamiątki" w postaci dolegliwości 
kręgosłupa i innych. 
Teresa i Krystyna zauważyły, że w każdą niedzielę więżniom 
robiono dziwne zastrzyki, powodujące opuchliznę. Potem się 
zorientowały, że ten nienaturalny wygląd więżniów dla wizytujących 
komisji Czerwonego Krzyża miał być dowodem dobrego odżywania 
w obozie. Były również "na pokaz" baraki. Tereni i Krystynie utkwił 
w pamięci obraz dwóch baraków, dodatkowo okolonych drutami 
kolczastymi, w których przez pewien czas trzymano małe rosyjskie 
dzieci. Maluchy do każdej przechodzącej kobiety wołały "mamo". 
Pewnego ranka po naj młodszych więżniach nie było śladu, baraki 
opustoszały.. . 
Pod koniec stycznia 1945 r., kiedy nieuchronnie zbliżał się kres 
okupacji hitlerowskiej, cały podobóz w Potulicach został 
ewakuowany. Więżniów pognano w kierunku Piły. Już w okolicach 
Nakła, kto tylko mógł uciekał z tłumu maszerujących. Oczywiście do 
uciekinierów strzelano. Liczebność kolumny malała również 
z powodu zasłabnięcia więżniów. Tych, co padali dobijano kolbami. 
Z rodziny Kozaków, w momencie ewakuacji, w obozie przebywały 
trzy osoby. Ojciec i starsza córka Teresa już w sierpniu 1944 roku 
przewiezieni zostali w okolice Golubia do kopania rowów 
przeciwpancernych, Najmłodszy syn, pięcioletni Jaś został zabrany 
przez krewnych, mieszkających na Pomorzu. Okupant bowiem 
zezwolił na opuszczenie obozu przez dzieci do lat ośmiu.
>>>
DZIEJE RODZINY KOZAKÓW 


121 


Nakło, Zbrachlin, Ruda... 
Powrót z okolic Nakła do Grudziądza dla matki i dwojga dzieci trwał 
około dwóch miesięcy. Wcześniejsze dotarcie do domu było równie 
ryzykowane, co niemożliwe. Pod koniec stycznia rozpoczęło się 
oblężenie miasta, a walki o jego zdobycie trwały aż do 6 marca. 
Ta cała piesza wędrówka to jedna wielka gehenna. Mróz, głód, 
ciągły strach i zagrożenie - również ze strony wyzwolicieli, żołnierzy 
radzieckich. Warto tu odnotować jeden z licznych przypadków, 
We wsi Zbrachlin wędrownicy trafili na "naczalstwo" radzieckie, dzięki 
któremu 16-letnia Krystyna uniknęła bliskiego kontaktu z pijanym 
czerwonoarmistą. Otóż to "naczalstwo" po wylegitymowaniu, 
umieściło matkę i dwójkę dzieci na noc w budynku gospodarczym, 
gdzie było trochę słomy i można było się przespać. W nocy panią 
Pelagię zbudziły okrzyki i strzelanina. Rano okazało się, że za stodołą 
leżało zabitych dwóch żołnierzy niemieckich, młodych chłopaków. 
Zginęli tylko dlatego, że mieli dobre buty, które przydały się 
radzieckim wojakom. Zabici nie posiadali przy sobie żadnych 
dokumentów. Jeden z nich miał w kieszeni biały różaniec. Otóż ten 
różaniec zabrała pani Pelagia, przez lata modliła się na nim 
i w 1951 roku, przed swoją śmiercią, poprosiła, aby włożyć go do jej 
trumny... 
Kiedy Kozakowie znależli się już blisko celu, miasto nadal 
pozostawało pod okupacją, dookoła trwały zacięte boje, Rosjanie 
atakowali, Niemcy zamienili Grudziądz w silnie bronioną twierdzę. 
Dlatego troje wędrowców zatrzymało się w Rudzie, w opuszczonym 
budynku szkolnym. Niestety o pełnym bezpieczeństwie nie mogło 
być mowy, z uwagi na wałęsających się za frontem żołnierzy 
radzieckich, polujących na różne dobra, a także na "doczki". Wiele 
razy Krystyna musiała się chować przed nimi w stodole, pod słomą. 
W pobliżu znajdował się budynek, w którym mieszkał dobry znajomy 
pana Kozaka jeszcze sprzed wojny. Pan ten pełnił funkcję sołtysa, 
a więc osoby będącej przedstawicielem władzy, co odstraszało 
grasujących żołdaków. Zaproponował więc pani Kozakowej, aby dla 
bezpieczeństwa dziewczyny na dzień przyprowadzała Krystynę do 
sołectwa, a wieczorem zabierała ją do siebie. Zdarzyło się pewnego 
dnia, że sołtys wyszedł z domu. Krystyna, która w kuchni coś 
gotowała, w pewnej chwili usłyszała otwierające się do sieni
>>>
122 


Zofia Sołtys 


skrzypiące drzwi. Cała zamarła w strachu, czekała co będzie. Drzwi 
do kuchni otworzyły się i stanął w nich... jej ojciec. 


W poszukiwaniu najbliższych 
Po przewiezieniu grupy więżniów z Potulic w okolice Golubia, 
Kozakowie byli zatrudnieni przy kopaniu ogromnych rowów 
przeciwpancernych. Spali w barakach z dykty, pierwotnie przezna- 
czonych dla koni. Myć mogli się w Drwęcy; dobre to było latem 
ijesienią, ale zimą? 
Jedzenie - jak wszędzie w obozach - zupa z kapusty, zaciągnięta 
śrutą, czarny chleb z marmoladą czy margaryną. Do szczęścia 
należało - biegnąc do pracy - znależć gdzieś w polu buraka czy 
ziemniaka. Można było te specjały ukradkiem upiec przy ognisku, 
które strażnicy rozpalali, aby się ogrzać. 
W styczniu 1945 roku cały obóz - liczący podobno ok. 2 tysiące 
osób - został skierowany w stronę Torunia. Ale po drodze już się coś 
zmieniło. Podczas postoju w jednej z miejscowości Niemcy przestali 
zwracać uwagę na więżniów, zaczęli dzielić między sobą żywność, 
a mieli tego dobra na wozach niemało. Przygotowali dla siebie 
również ubrania lagrowe. Wiadomo, że bezpieczniej było nie 
pokazywać się w mundurach. Kiedy co odważniejsi więżniowie 
podejmowali próby ucieczek, ku zdziwieniu gromady niewolników, ze 
strony konwojujących nie padały żadne strzały. To zachęcało innych 
do podobnych kroków. Zaczął się jeden wielki bałagan. Każdy na 
własną rękę szukał drogi do wolności. 
Pan Józef ze swoją córką Terenią wykorzystując okazję również 
odłączyli się od kolumny i uciekli w kierunku Chełmży. Po wielu 
perypetiach - także ze strony napotkanych oddziałów Armii 
Czerwonej - dotarli do wsi Liznowo, gdzie mieszkał krewniak i gdzie 
spotkali naj młodszego członka rodziny - Jasia. Tam pan Kozak 
zostawił córkę i syna, a sam wyruszył w stronę Grudziądza na 
poszukiwanie pozostałych członków rodziny. Po drodze spotkał wiele 
osób, bo ruch był duży i wszystkich pytał o więżniów z Potulic. I tak 
dotarł do sołectwa w Rudzie pod Grudziądzem.
>>>
DZIEJE RODZINY KOZAKÓW 


123 



 


f 



 


=. 


,. 


:.. 


f) 


,'O-- 
t" 


v' 


. 


t:; 


. 


..:1J 



 '
;;..-.p 



,' 'J! 



 


l l 
I 1/ 


r.... . , 


j. ' 


.. T' . 


...' 


{-r 


Rodzina Kozaków w komplecie, po wojennych przejściach (zdjęcie wykonano 
w 1949 r.), W pierwszym rzędzie od lewej p, Pelagia. Jaś, p. Józef. za nimi od lewej 
Krystyna. Helena. StanisłaVv; Teresa 


Fot. ze zbiorów rodzinnych 


Helena wylądowała w Bawarii 
Tak jak wiele polskich dziewcząt pracowała u Niemki - pani 
Speiser, której mąż, z zawodu architekt, był na froncie. Helena 
głównie opiekowała się dziećmi i należy przyznać, że w odróżnieniu 
od reszty swojej rodziny miała lepsze warunku bytowe. Zapewniono 
jej dach nad głową i nie cierpiała głodu. Zdobyła sobie sympatię 
p. Speiser i przywiązanie dwojga dzieci - Gerharda i Gizeli. Pan 
Speiser przyjeżdżał na urlop, wynikiem czego było w drodze trzecie 
dziecko. Ponieważ na froncie wschodnim zaczęło się dla Niemców 
żle dziać, p. Speiser z dwojgiem dzieci i Heleną najpierw przeniosła 
się do Królewca do swoich teściów, a potem doAugsburga w Bawarii, 
gdzie mieszkali jej rodzice. Ta wędrówka również była najeżona 
niebezpieczeństwami. Alianckie samoloty coraz częściej odbywające 
naloty siały grozę wśród ludności cywilnej. Taką przecież "sielankę" 
i dla swojego narodu zgotował Hitler. 
Niemcy, znani ze swojego porządku we wszelkiej administracji, 
odnależli Helenę w Augsburgu. Do p. Speiser przychodziło gestapo 
po polską dziewczynę, aby ją dokooptować do reszty rodziny
>>>
124 


Zofia Sołtys 


Kozaków w Potulicach. Trafili jednak na stanowczy i skuteczny 
sprzeciw młodej Niemki, która za każdym razem oświadczała, że nie 
wyda Leni (Heleny), ponieważ ta dziewczyna bardzo dobrze opiekuje 
się jej dziećmi. Za którymś razem oświadczyła nawet, że zamierza 
Leni adoptować. Ta deklaracja napełniła grudziądzankę 
przerażeniem, ponieważ chętnie wróciłaby do swojej rodziny. 
Biedactwo nie miało pojęcia o warunkach "egzystencji" rodziców 
i rodzeństwa w Potulicach. 
W styczniu 1945 r. p, Speiser urodziła trzecie dziecko, Roberta. 
Wszystkie wojenne przejścia - naloty, niebezpieczeństwa, a przede 
wszystkim smutna wiadomość o śmierci męża - tak negatywnie odbiły 
się na psychice kobiety, że wpadła w głęboką depresję. Troska 
o opiekę nad dziećmi spadła na Helenę. Nie bez znaczenia było tu 
zwykłe ludzkie przywiązanie, a nawet miłość młodej opiekunki do 
dzieci. 


Powrót do domu 
Rodzina Kozaków prawie w komplecie wróciła do swojego 
przedwojennego, ale kompletnie rozszabrowanego mieszkania 
w Grudziądzu. Nie było tylko żadnych wieści o Helenie, poszukiwania 
przez Czerwony Krzyż nie dały rezultatu. Ale... 
W grudziądzkim szpitalu leżał ciężko ranny niemiecki żołnierz. 
Chłopak nie znał języka polskiego, nie bardzo mógł się z personelem 
porozumieć. Ktoś z obsługi szpitalnej poprosił pana Kozaka, 
władającego niemieckim, aby przyszedł i porozmawiał z rannym, Pan 
Kozak, mimo, że miał świeżo w pamięci gehennę hitlerowskiego 
obozu, zajął się chłopcem. Umył go ogolił i z rozmowy dowiedział się, 
że jego rodzina mieszka w Regensburgu. Zaraz też napisał do nich 
list z wiadomością o rannym synu przebywającym w Grudziądzu. 
Równocześnie jednak prosił - podając ostatni adres p. Speiser - aby 
oni ze swej strony spróbowali dowiedzieli się o losach córki Heleny. 
Po pewnym czasie przyszła odpowiedż z Niemiec i prośba, 
aby przewieżć do granicy syna, a jego rodzina tam po niego 
przyjedzie. W liście była też radosna i optymistyczna wiadomość, 
że Helena żyje i jest zdrowa Rannego mężczyznę pod opieką 
uczynnej Polki, starszej pani znającej język niemiecki, odwieziono do 
zachodniej granicy. Niestety rodzice tego chłopca mogli przejąć tylko
>>>
DZIEJE RODZINY KOZAKÓW 


125 


jego zwłoki. W tamtych czasach, podróżujący w mało komfortowych 
warunkach, ciężko ranny nie miał szans przeżycia. 
Helena wiedząc już, że jej rodzina żyje, że jest w domu 
w Grudziądzu, zapisała się do organizowanego w Niemczech obozu 
przejściowego dla Polaków pragnących wrócić do kraju. W 1946 roku 
wróciła do swoich. Odebrano ją w Poznaniu, a co się działo w sercach 
rodziny Kozaków, tego bez wzruszenia nie da się opisać. 
Przez kilka pierwszych lat trwała jeszcze korespondencja 
z p. Speiser, Helena przecież była bardzo przywiązana do tej rodziny, 
szczególnie do dzieci. Jednak po ukończeniu szkoły średniej wstąpiła 
do Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. 
Kontakty się urwały. 


Pytajcie nas 
Rodzina państwa Kozaków należała (i dalej należy) do Związku 
Kombatantów RP i Byłych Więżniów Politycznych Obozów 
Koncentracyjnych. Organizacja ta ma kontakty ze niemieckim 
Stowarzyszeniem im. Maksymiliana Kolbego we Freiburgu, które już 
od lat sześćdziesiątych minionego stulecia przysyłało propozycje dla 
członków związku. Jego przedstawiciele mieli przyjechać do Niemiec 
i dać świadectwo o wojennych losach ludności polskiej w obozach 
koncentracyjnych. 
Władze związku zachęcały byłych więżniów do korzystania z tych 
zaproszeń; warunkiem była dobra znajomość języka niemieckiego. 
Krystyna Kozak dopiero w 2000 roku zdecydowała się na taki wyjazd. 
Wcześniej, zaraz po wojnie, była nauka, potem praca zawodowa, Nie 
bez znaczenia była również świadomość doznanej krzywdy ze strony 
okupanta. 
Ale rany się goją, zabliżniają. 
Ostatecznie 55 lat po zakończeniu wojny Krystyna postanowiła 
przyjąć zaproszenie i pojechała do Niemiec na spotkanie z młodzieżą 
klas przedmaturalnych. Hasłem spotkania było: ,,Pytajcie nas - my 
jesteśmy ostatni". Przez cztery lata z rzędu Krystyna jeżdziła na 
tygodniowe spotkania z młodzieżą do takich miejscowości jak: 
K6nigstein, Freiburg, Lipsk, Kassel, Ibenb6ren, Wasserburg, 
Lengerich. Koszty przejazdu, zakwaterowania i opieki przez cały 
czas pobytu za Odrą pokrywało niemieckie stowarzyszenie.
>>>
126 


Zofia Sołtys 


Krystyna na początku spotkań stawiała sprawę jasno: "Nie 
przyjechałam tu, aby się żalić, szukać współczucia, czy wyrażać 
pretensje za doznane krzywdy; pragnę tylko dać świadectwo 
prawdzie ". 
Odbiór słuchaczy zawsze był niezwykle uważny i poważny, 
w dyskusji padało wiele pytań. Niejednokrotnie młodzi ludzie 
twierdzili, że pierwszy raz słyszą o tych haniebnych dziejach swoich 
przodków. Wiadomości o spotkaniach nagłaśniane były w lokalnej 
prasie. 
W 2002 roku podczas kolejnego pobytu w Niemczech, tym razem 
w Konigstein, już po spotkaniu z młodzieżą, pani Lauer, która wtedy 
towarzyszyła Krystynie, po powrocie do swojego domu rozpoczęła 
poszukiwania w internecie informacji o osobach noszących nazwisko 
Speiser. Mając bliższe dane, wydzwaniała i pytała kolejnych 
Speiserów mieszkających w Bonn, czy w czasie wojny zatrudniali 
młodą Polkę - Helenę Kozak. Za którymś razem padła odpowiedź, że 
owszem, ale to była dziewczyna o imieniu Leni. W toku dalszej 
rozmowy okazało się, że jest to ta sama osoba. Pani Lauer 
doprowadziła do spotkania, 


Spotkanie po latach 
Z Bonn do Sióstr Urszulanek w Konigstein, gdzie zakwaterowana 
była Krystyna, przyjechała 80-letnia, schorowana p. Speiser z córką 
Gizeląi synem Robertem. Spotkanie po latach dostarczyło wszystkim 
jego uczestnikom niezapomnianych wzruszeń. Najczęściej padały 
pytania o Leni - Helenę, prowadzono ożywione rozmowy przez 
telefon komórkowy z Pelplinem, gdzie obecnie przebywa w zakonie 
Helena. Wszystko to odbywało się w gościnnym, pięknym ogrodzie 
Sióstr Urszulanek. 
To był niesamowity kontakt po latach. 
Snuto plany co do osobistych spotkań, ale to nie było wtedy takie 
proste i łatwe. Helena przecież podlega dyscyplinie zakonnej. Poza 
tym p. Speiser w niedługim czasie zmarła. Dopiero przy końcu 
2004 roku z Bonn do Grudziądza nadszedł list z pięknym 
zaproszeniem dla siostry Heleny i Krystyny na 60 urodziny Roberta, 
przypadające w styczniu 2005 roku. Wszystko zostało zaplanowane 
i opłacone przez jubilata, Obie panie miały do wyboru podróż
>>>
DZIEJE RODZINY KOZAKÓW 


127 


autokarem albo samolotem. Siostra Helena wybrała autokar 
twierdząc, że woli pod stopami czuć ziemię, aniżeli kilkukilometrową 
przestrzeń. 
Uroczystość odbyła się w pięknym hotelu i restauracji G6rres. Pan 
Robert przedstawiając swoim licznym gościom siostrę Helenę 
stwierdził, że to się pewnie nie zdarza, aby zakonnica miała troje 
dzieci: Gerharda, Gizelę i Roberta. 
Zaproszone Polki zostały uhonorowane i serdecznie ugoszczone. 


A co dziś słychać u p. Kozaków? 
Państwo Pelagia i Józef już nie żyją. 
Helena w 1999 roku obchodziła piękny jubileusz 50-lecia ślubów 
zakonnych. 
Teresa wyszła za mąż za Benedykta Wilamowskiego; urodziło się 
im 4 synów i córka. 
Krystyna jest niezamężna, ale matkuje wszystkim bratankom i ich 
rodzinom. 
Stanisław ożenił się z Janiną, mają córkę i dwóch synów, jeden 
z nich - Michał- marianin -duszpasterzuje w Sulejówku. 
Jan ożenił się z Urszulą, mają syna i córkę. 
Oto cała rodzina Kozaków. Rodzina polska, patriotyczna, religijna, 
mogąca być przykładem dla całego środowiska, posiadająca wielu 
przyjaciół, do których ma szczęście zaliczać się również pisząca tę 
opowieść.
>>>
"- 


'1 


. 


... .. 
\ 

 
'" \.' 
.' .. 
" 
H.:'
 
- 
, .... "- " 
. l- '- 
I' 
'o " 


. -l' .. 


, " 


" 


'. 


Jer
y Feldman 
Marf\.t.'a natllra. 1960. płótno, olej 
- 
e 
bioróH' MlI
el/lll im. h.df: Władysława Lęgi H' GrLld
iqd
lI 


-,.I 


";. 


-
1 
l 


Fot. Piotr Bilski
>>>
Ryszard Byner 


RATUJĄ ZDROWIE I ŻYCIE 


Współczesna medycyna poczyniła ogromne postępy 
w zapobieganiu i leczeniu licznych schorzeń. Jednak w wielu 
przypadkach uratowanie ludzkiego życia nadal uzależnione jest od 
otrzymania krwi. Jest ona niezbędna codziennie, w dużych ilościach. 
W Polsce co minutę potrzebny jest 1 litr krwi, miesięcznie są to już 
dziesiątki tysięcy, a rocznie setki tysięcy litrów. 
Krew jest bezcennym lekiem, którego nie udało się wytworzyć 
syntetycznie. Jedynym żródłem krwi są ludzie, którzy rozumieją, że 
oddanie krwi to rodzaj posłannictwa, Nie brakowało i nie brakuje ludzi, 
którzy honorowo oddają swoją krew i tym samym dzielą się 
najcenniejszym darem ze wszystkich - darem życia. W zamian za to 
nie oczekują żadnej nagrody, poza osobistą satysfakcją z ratowania 
czyjegoś życia. 
Honorowe krwiodawstwo w Polsce na dobre zaczęło się rozwijać 
pół wieku temu, ale swoje początki miało znacznie wcześniej, bo już 
w 1936 r. Wtedy to przy Szpitalu PCK w Warszawie powstał Instytut 
Pobierania i Konserwacji Krwi. Oddawanie krwi miało charakter 
akcyjny - odbywało się na apel, przede wszystkim indywidualnie 
i w dużej mierze odpłatnie. Studenci, instruktorzy harcerscy, personel 
medyczny, a także członkowie rodzin osób chorych oddawali krew 
honorowo. Podczas okupacji honorowe krwiodawstwo zaistniało 
w "Wojennym pogotowiu krwi" i "Harcerskiej służbie krwi". Masowego 
charakteru nabrało zwłaszcza w czasie Powstania Warszawskiego. 
Po wojnie pierwszą stację przetaczania krwi Polski Czerwony 
Krzyż zorganizował w Łodzi (1945). W następnym pięcioleciu 
powstały kolejne stacje krwiodawstwa - w Poznaniu, Krakowie, 
Katowicach, Gdańsku, Szczecinie, Lublinie i Bydgoszczy. Z chwilą
>>>
130 


Ryszard Byner 


zorganizowania służby zdrowia w 1950 r., PCK przekazał 
Ministerstwu Zdrowia 15 stacji przetaczania i konserwacji krwi, 
w których było zarejestrowanych 12 tysięcy krwiodawców. W 1958 r., 
po umieszczeniu w swoim statucie stosownego zapisu, PCK podjął 
na szeroką skalę organizację i propagowanie honorowego 
krwiodawstwa. I ten właśnie moment uznaje się za oficjalny początek 
honorowego krwiodawstwa w naszym kraju, Jednocześnie 
zaprzestano płatnego poboru krwi, z wyjątkiem dawców specjalnych. 
W 1958 r. od honorowych dawców pozyskano 2,5 proc. ogółu 
przetaczanej krwi. Obecnie ten wskaźnik przekracza 99 proc. 
Honorowe krwiodawstwo w Grudziądzu zostało zapoczątkowane 
w 1959 r., a więc również ma 50-letnią historię. Od początku, tak jak 
w całym kraju, rozwijało się bardzo dynamicznie. O ile w pierwszym 
roku (1959) - od honorowych dawców grudziądzki Szpital Miejski 
pozyskał 2 litry krwi, to w 1965 r. - 158 litrów, a dwa lata później już 
504 litry tego bezcennego leku. Pod egidą PCK, od początku lat 
sześćdziesiątych minionego stulecia, zaczęły powstawać kluby 
honorowych dawców krwi. Ich głównym celem było propagowanie 
w różnych środowiskach idei honorowego dawstwa krwi. Były to 
głównie kluby zakładowe, ale nie tylko, bo tworzono je także 
w wojsku, milicji, szkołach, uczelniach, dużych i małych miastach. 
Wymowne jest to, że najaktywniejsze kluby działały w tych zakła- 
dach, w których warunki pracy były najtrudniejsze - w kopalniach, 
hutach, stoczniach i na kolei. Ich pracownicy okazywali się 
najofiarniejszymi, bezinteresownymi krwiodawcami. 
W Grudziądzu pierwszy PCK-owski Klub HDK utworzono 2 lutego 
1963 r. przy Węźle PKP. Jego założycielem i długoletnim prezesem 
był Tadeusz Bieńkowski. Grudziądzcy kolejarze zasilali nie tylko bank 
krwi przy miejscowym szpitalu, ale także uczestniczyli w wielu 
akcjach ogólnopolskich oddając krew na potrzeby m.in. Centralnego 
Szpitala Kolejowego w Warszawie, Centrum Matki Polki w Łodzi, 
Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu, a także Kliniki Chorób 
Serca i Naczyń w Krakowie. Kolejarski klub przetrwał reorganizację 
struktur PKP i istnieje do dziś. Jest najstarszym w Grudziądzu 
i jednym z najstarszych w regionie, 
W 1990 r. w Grudziądzu i rejonie działały 24 Kluby HDK. Skupiały 
one ponad 900 członków, a ilość oddanej przez nich krwi
>>>
r 


RATUJĄZDROWIE I ŻYCIE 


131 


przekroczyła 1800 litrów. Spory w tym udział (około 700 litrów) mieli 
żołnierze garnizonu grudziądzkiego. Warto podkreślić, że w wojsku 
honorowe krwiodawstwo było bardzo rozwinięte. Wielu młodych ludzi 
po raz pierwszy honorowo oddało krew właśnie w trakcie odbywania 
zasadniczej służby wojskowej, a po powrocie do cywila kontynuowało 
ten piękny gest. 113 Szpital Wojskowy w Grudziądzu miał własny 
punkt krwiodawstwa, który pozyskiwał krew nie tylko w jednostkach 
miejscowego garnizonu. Cywilni dawcy korzystali i nadal korzystają 
z usług punktu krwiodawstwa działającego w Regionalnym Szpitalu 
Specjalistycznym. 
W okresie zmian systemowych w naszym kraju na początku lat 90, 
liczba krwiodawców znacznie spadła, Także w Grudziądzu, gdzie 
rozmiary i skutki bezrobocia były bardzo dotkliwe. Wiele dużych 
zakładów zostało zlikwidowanych, wiele firm zmniejszyło 
zatrudnienie. Jeszcze w 1992 r. działało 18 Klubów HDK (z 883 
członkami), dziesięć lat póżniej już tylko 10 (z 500 członkami), a ilość 
oddanej krwi spadła z 1634 litrów do 1516 litrów. Wielkości te 
znacznie odbiegały od przytoczonych wcześniej danych z początku 
ostatniej dekady ubiegłego wieku, które jak się okazało były w historii 
grudziądzkiego krwiodawstwa najbardziej satysfakcjonujące, 
Ostatnich kilka lat charakteryzuje się wzmożoną rekrutacją 
dawców i promocją honorowego dawstwa krwi za pośrednictwem 
tradycyjnych i nowych środków masowego przekazu, głównie 
w telewizji, internecie oraz dzięki reklamie zewnętrznej. Akcja ta 
przynosi widoczne efekty. I choć w Grudziądzu i okolicy mamy teraz 
tylko 8 Klubów HDK (m.in. przy MZK, OPEC, Hydro-Vacuum 
i w gminie Gruta), to liczba honorowych dawców wzrosła do 942. 
Są w tym gronie aż 102 panie, których wcześniej wśród krwiodawców 
było zdecydowanie mniej. Jest też młodzież. W Grudziądzu pierwszy 
szkolny Klub HDK powstał 10 listopada 1998 r. w Zespole Szkół 
Rolniczych. 
Najliczniejszym jest Klub HDK przy 1. Ośrodku Szkolenia 
Kierowców, który liczy 300 członków. W 2007 r, wojskowi i pracownicy 
cywilni ośrodka oddali honorowo ponad 500 litrów krwi. Drugim pod 
względem liczebności jest Klub HDK przy Zarządzie Rejonowym 
PCK, skupiający 250 osób (w 2007 r. zasilili oni bank krwi 490 litrami 
najcenniejszego leku). W minionym dziesięcioleciu członkowie
>>>
132 


Ryszard Byner 



,, \ 
 

 
... 
- 1
 
" 
--......: 
\ '- 
"\ 



 


'-
 
---....:----:
. 
------=: 


-: --:'0_ 0 - 


, ' 


----- 
- _I, 


W
ród honorowych dawców krwi jest coraz więcej kobiet 


Fot. Piotr Bi/ski 


grudziądzkich Klubów HDK oraz dawcy niezrzeszeni przekazali na 
potrzeby lecznictwa prawie 20 tysięcy litrów krwi. 
Wśród grudziądzkich honorowych krwiodawców nie brakuje 
rekordzistów, W gronie najofiarniejszych jest sporo osób, które 
oddały po 30-50 litrów najcenniejszego leku. Liczna jest też grupa 
dawców, którzy za swoją humanitarną postawę i działalność w PCK 
zostali udekorowani odznaczeniami państwowymi i resortowymi. 
Najwyższym odznaczeniem - Zasłużony dla Zdrowia Narodu uhono- 
rowano przed laty weteranów honorowego krwiodawstwa 
m.in, Romana Kubicę, Jerzego Sandacha, Kazimierza Busikow- 
skiego, Tadeusza Wojdę, Bernarda Muzala, Henryka Majerowskiego, 
Andrzeja Jaroszka, Lesława Żukotyńskiego. Po zmianach 
w zasadach honorowania, wprowadzonych w 2006 r., odznakę 
Honorowy Dawca Krwi - Zasłużony dla Zdrowia Narodu minister 
zdrowia nadaje zasłużonym honorowym dawcom krwi (którzy oddali 
co najmniej 20 litrów krwi) w uznaniu wybitnych zasług na rzecz 
ratowania życia i zdrowia ludzkiego oraz aktywny udział w ruchu
>>>
RATUJĄZDROWIE I ŻYCIE 


133 


honorowego krwiodawstwa. Z Grudziądza odznakę tę otrzymali 
m.in. Grzegorz Radomski, Lech Zdunowski, Ryszard Berenł. 
Cenione w środowisku czerwonokrzyskim Kryształowe Serca zostały 
przyznane za ofiarność w oddawaniu krwi i popularyzację 
honorowego krwiodawstwa m.in. Henrykowi Stobbe, Jerzemu 
Drzewoszewskiemu, Tadeuszowi Wojdzie, Zygfydowi Krzywickiemu, 
Adamowi Jaroszkowi, Bogdanowi Sroce, Jerzemu Daroszewskiemu, 
Ryszardowi Berentowi. 
- Honorowi dawcy oddają krew indywidualnie i zbiorowo na każde 
wezwanie, gdy zaistnieje taka potrzeba - mówi prezes Zarządu 
Rejonowego PCK w Grudziądzu Jerzy Daroszewski. Zawsze 
możemy na nich liczyć. Są także propagatorami krwiodawstwa oraz 
aktywnie uczestniczą w realizacji zadań statutowych naszej 
organizacji. Ciągle potrzebujemy jeszcze więcej osób oddających 
krew systematycznie i wielokrotnie. Dziś problemem krwiodawstwa 



, 
 ,
::"
,,, ..' ,", '.- '" 

 , ' ":',' 
"
 ',,
, 
[ :' 
: @ , N . @ f'{" @,, W
 E 
 
-l-
 ,.t. "
")/';"":
' 
i
. . 


. ...-(,:'
.:' d 
'.-:
. \ -
 


., 
. .
.:{._. 


., 


- _.,..
:
 ,.;
.:- 

 
;A.. .
 

::.!c 


,,\ 



 - 


/,
 


, łj 
.. ' . " . 
- . --, 
" ", ' ... 
 
:', ., 

 
.. .. 


,J 


: ł. 

 ;. . , 


_,J 
,;i;;i:l 


. -. 

 -. , ..... .- 
,:_/}r. ¥
 __
.:



j 
.. 
9 


,:1 


-, ri

; 


.
 
, , 


..,:; 


, ',.' I 


I(
 


ł@(!)AW TW@.; 


Wielu grud:iqd:([11 otrz.,vmało medal 
upamiętniający :loty jubileusz honorowego 
krwiodawstwa 


Fot. :e :biorów autora
>>>
134 


Ryszard Byner 


nie są techniczne możliwości pobierania krwi, bo te stoją na 
zadowalającym poziomie, ale dotarcie do liczniejszej rzeszy dawców 
w różnych środowiskach, w tym na wsi i małych miasteczkach oraz 
utrzymanie ich liczby na stałym poziomie. Nie akcje, ale 
systematyczność gwarantuje, że banki krwi nie będą świecić 
pustkami, z czym niestety mamy do czynienia zwłaszcza w sezonie 
letnim, kiedy w mediach pojawiają się dramatyczne apele 
o oddawanie krwi. 
W naszym kraju dokonuje się ok. 2 mln transfuzji krwi rocznie, 
mamy 500 tys. honorowych dawców. Mimo tego Polska legitymuje się 
jednym z najniższych Europie wskażników dawstwa krwi na 
1000 mieszkańców - jedynie 25 osób. Na zachodzie Europy wynosi 
on 60 osób. 
W zamian za humanitarną postawę i pomoc w ratowaniu życia 
innych ludzi honorowym dawcom przysługuje kilka przywilejów. Po 
oddaniu krwi otrzymują ekwiwalent żywnościowy i mają dzień wolny 
od pracy lub nauki, zamiejscowym zwracane są koszty przejazdu. 
Dawcy, którzy bezinteresownie oddali co najmniej 5 litrów krwi 
(kobiety) lub 6 litrów krwi (mężczyźni) otrzymują tytuł Honorowego 
Dawcy Krwi. Tytuł ten upoważnia do otrzymania bezpłatnych 
medykamentów umieszczonych w wykazie leków podstawowych 
i uzupełniających oraz do korzystania ze świadczeń zakładów opieki 
zdrowotnej i aptek poza kolejnością. 
W wielu miejscowościach dodatkowym bonusem dla 
krwiodawców sązniżki w komunikacji miejskiej. W Grudziądzu, dzięki 
staraniom władz PCK wprowadzono je w 1999 r. Od tego czasu 
w różnej formie z bezpłatnych przejazdów miejskimi autobusami 
i tramwajami korzystają dziesiątki najofiarniejszych dawców. 
Od 2006 r. stosowne zaświadczenia wydaje ZR PCK tym dawcom, 
którzy honorowo oddali 25 litrów i są członkami organizacji 
czerwonokrzyskiej. - Za ten przywilej w imieniu dawców ser- 
decznie dziękujemy radnym i władzom samorządowym - dodaje 
J. Daroszewski. 
14 czerwca 2008 r., w Światowym Dniu Krwiodawcy, świętowano 
w Grudziądzu 50-lecie honorowego krwiodawstwa. Z tej okazji 
w kościele farnym ks. infułat Tadeusz Nowicki, który mówi, że jest 
sercem i duchem z krwiodawcami i PCK, odprawił mszę św. w intencji
>>>
RATUJĄZDROWIE I ŻYCIE 


135 


. 


50-LECIE 


HONOROWEGO KRWIODAWSTWA 
POLSKIEGO 
CZERWONEGO KRZYŻA 
1958 + 2008 


HONOROWYM 
DAWCOM 
KRWI 


. 


GRUDZIĄDZANIE . 
 \ . ; ' J ł

 
," '\\

 

 
':" 

 I ' ,..... 
I r 
I ''lit -
l 
l 



 \ 
, 


I 


" 
, . 



. .-
. 



,' 
... '\., 
., f 


, , 


Odsłonięcie tablicy pamiątkowej na bucl.vnku s::pitala pr::.y 
ul. Rydygiera 


Fot. Piotr Bilski 


honorowych dawców krwi. Na budynku Regionalnego Szpitala 
Specjalistycznego im. dr. Władysława Biegańskiego przy 
ul. Rydygiera odsłonięto tablicę pamiątkową. Podczas głównej 
uroczystości w sali ratusza serdecznie podziękowano dawcom za dar 
życia, a wszystkim sojusznikom PCK za wspieranie ruchu 
honorowego krwiodawstwa. Wręczono honorowe odznaki PCK, 
medale upamiętniające złoty jubileusz honorowego krwiodawstwa 
i listy gratulacyjne, 
Kilka miesięcy wcześniej, podczas uroczystości w Bydgoszczy 
grudziądzka organizacja PCK w uznaniu zasług i osiągnięć otrzymała
>>>
136 


Ryszard Byner 


Medal Wojewody Kujawsko-Pomorskiego. W liście gratulacyjnym 
skierowanym z tej okazji do prezesa Jerzego Daroszewskiego 
wojewoda Zbigniew Hoffmann napisał m.in. "Umiejętność 
kształtowania w społeczeństwie poczucia współodpowiedzialności 
za ludzkie życie i zdrowie budzi ogromny szacunek. Jestem pełen 
podziwu dla działalności ukazującej najlepsze wzorce społeczne 
i jednocześnie promującej ochronę zdrowia. Pragnę na ręce Pana 
Prezesa złożyć podziękowania za wszelkie wysiłki czynione dla 
rozwoju honorowego krwiodawstwa w Grudziądzu oraz na rzecz 
integrowania środowiska lokalnych dawców krwi. . ." 


* Co roku, od 22 do 26 listopada obchodzone są Dni 
Honorowego Krwiodawstwa. 
* 14 czerwca przypada Światowy Dzień Krwiodawcy. 
* Od 1997 roku środowisko polskich honorowych dawców 
krwi ma Krajowego Duszpasterza kapelana Wojska Polskiego 
ks. płk. Zenona Surmę. 
* Na mocy dekretu watykańskiego z 22 maja 1999 roku 
patronem polskich honorowych dawców krwi jest polski 
świętyo. Maksymilian Maria Kolbe.
>>>
Karola Skowrońska 


KAWALERYJSKI JUBILEUSZ 


Po II wojnie światowej wydawało się, że kawaleria polska przeszła 
do legendy i historii, że zamknął się na zawsze związek Grudziądza 
z kawalerzystami, którzy przecież do wojny wyznaczali rytm życia 
tego garnizonowego miasta, sławili je, nie tylko w kraju, ale i poza 
granicami. 
A jednak wrócili. 10 września 1989 roku do swojego Grudziądza 
przyjechało na I Zjazd Kawalerzystów II RP z całego świata prawie 
300 oficerów kawalerii, absolwentów przedwojennego Centrum 
Wyszkolenia Kawalerii - w 50 rocznicę ostatniej promocji oficerskiej 
i 50 rocznicę 1 września 1939 roku. 
Jeden z uczestników w swojej relacji z tamtego spotkania pisał: 
"Wyjeżdżaliśmy z Grudziądza pełni wrażeń, których nic nie zatrze 
w naszej pamięci, jednocześnie zdając sobie sprawę, że ten pierwszy 
zjazd, był zarówno ostatni". 
Jakże się mylił, bowiem w dniach 22-24 sierpnia 2008 r. odbył 
się XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II RP, zorganizowany 
przez grudziądzką Fundację na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej 
i Dowództwo Wojsk Lądowych pod honorowym patronatem 
prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Osobisty list do Fundacji, 
popierający tę inicjatywę skierowała Jadwiga Piłsudska- 
Jaraczewska, córka marszałka Józefa Piłsudskiego. 
Na zjazd przybyło 13 absolwentów Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii i ponad 150 gości z całego świata: najbliższe rodziny 
kawalerzystów, przyjaciele, członkowie kół pułkowych kawalerii, 
klubów jeździeckich, turyści z róźnych stron kraju. We wszystkich
>>>
138 


Karola Skowrońska 


Sklad Komitetu Honorowego 
Ryszard KACZOROWSKI, Prezydent II Rzeczypospolitej Polskiej na 
Uchodźstwie 
JE Tadeusz PŁOSKI, bp. polowy Wojska Polskiego, gen. dyw. 
JE bp. toruński Andrzej SUSKI, Ordynariusz Diecezji Toruńskiej 
Bronisław KOMOROWSKI, Marszałek Sejmu RP 
I rtm. Ryszard DEMBIŃSKI I Przewodniczy Zrzeszenia Kół Pułkowych 
Kawalerii, honorowy prezes Instytutu i Muzeum gen. Sikorskiego 
(Londyn) 
gen. bryg. Stanisław NAŁĘCZ - KOMORNICKI, Kanclerz Orderu 
Wojennego Virtuti Militari 
Igen. bryg. Marian NITECKII absolwent Szkoły Podchorążych Kawalerii 
(promocja 1938 r.), oficer 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego 
gen. bryg. Kazimierz DRACZYŃSKI, absolwent Szkoły Podchorąźych 
Kawalerii (promocja 1932 r.), oficer 5. Pułku Ułanów Zasławskich 
(Londyn) 
Bogdan KLlCH, Minister Obrony Narodowej 
Janusz KRUPSKI, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób 
Represjonowanych 
gen. broni Waldemar SKRZYPCZAK, Dowódca Wojsk Lądowych 
Rafał BRUSKI, Wojewoda Kujawsko - Pomorski 
Piotr CAŁBECKI, Marszałek Województwa Kujawsko - Pomorskiego 
gen. bryg. Zygmunt DULEBA, Dowódca Pomorskiego Okręgu 
Wojskowego 
płk Grzegorz MOSIOŁEK, Dowódca Garnizonu Grudziądz 
Robert MALINOWSKI, Prezydent Grudziądza 


jednostkach wojskowych garnizonu goszczono żołnierzy 
współczesnej kawalerii pancernej i powietrznej. Historyczne koszary 
dawnego eWK przyjęły Szwadron Kawalerii Wojska Polskiego oraz 
12 siedmiokonnych oddziałów kawalerii ochotniczej z całego kraju - 
130 jeźdźców i 106 koni, które zajęły przedwojenne stajnie. 
Pierwszego dnia, jak co roku, uczestnicy zjazdu oddawali hołd 
i składali kwiaty w miejscach upamiętniających zarówno 
komendantów eWK, jak i absolwentów tej słynnej szkoły. Podczas 
wszystkich zjazdów wizyta w dawnych koszarach księcia Józefa 
Poniatowskiego jest ważnym i oczekiwanym wydarzeniem. 
Dowództwo i żołnierze 8. Grudziądzkiego Batalionu Walki 
Radioelektronicznej im. gen. Zygmunt Podhorskiego przygotowali
>>>
KAWALERYJSKI JUBILEUSZ 


139 


gościom niezwykłe serdeczne i uroczyste przyjęcie, tym bardziej, że 
wśród przybyłych gości były wnuczki i prawnuczki patrona jednostki, 
a także absolwenci Szkoły Podchorążych Kawalerii. Z wielkim 
zainteresowaniem obejrzano wystawę archiwalnych (pochodzących 
ze zbiorów grudziądzkiego Muzeum), unikatowych fotogramów 
"Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu 1920 - 1939" 
przekazanych "Janosikom" z ul. Hallera jako dar Fundacji na Rzecz 
Tradycji Jazdy Polskiej. 
Po południu tego dnia w gościnnym hotelu "Energetyk" nad 
jeziorem rudnickim odbyła się autorska promocja książki wydanej 
przez Fundację z okazji jubileuszowego zjazdu. "Kawa/eryjska Alma 
Mater w Grudziądzu 1920 - 1939. Zarys dziejów" to praca zbiorowa 
napisana przez Lesława Kukawskiego, Juliusza S. Tyma i Teodora 
Wójcika, pierwsza monografia Centrum Wyszkolenia Kawalerii 
w Grudziądzu. 
W nocy z 22 na 23 sierpnia nad Grudziądzem rozszalała się burza, 
a ulewny deszcz nie wróżył nic dobrego. Jednak rano okazało się, 
że pogoda nie zniweczy wielomiesięcznych przygotowań i wszystko 
odbędzie się zgodnie z programem. Odsłonięcie pięknej rzeźby 


t' 


.: { 
l 
r' -=" 
 . , 


{" 
, 
/' 


'j 


o" 


j ,I .\ 
, ł 


.", ! 


, -.
 



, - 


- . 


'f 


, - 
" 


a 


, . 


, 
, . 


a 


. 


.. 


'- 
--- 


;-- 


- 
Jak::.a dawn,vch lat - kawaler::.yści na grud::.iąd::.kich ulicach 


Fot. Piotr Bilski
>>>
140 


Karola Skowrońska 


- -- 
Kawalerzyści uczestniczący w XX Jubileuszowym Zjeździe 


płk Emil S. MENTEL - 1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego i Pułk 
Ułanów Karpackich (USA) 
płk Jan W. KARCZ - 10, Pułk Dragonów (USA) 
płkAleksander CHAJĘCKI- 2. Pułk Ułanów Grochowskich (Warszawa) 
ppłk Tadeusz ANDRZEJEWSKI - 15. Pułk Ułanów Poznańskich 
(Gniezno) 
ppłk Antoni ŁAWRYNOWICZ - 3. Pułk Strzelców Konnych (Warszawa) 
mjr Andrzej KAMIENIECKI- 2. Pułk Ułanów Grochowskich (Poznań) 
mjr Marian MICHNIEWICZ - 5. Pułk Ułanów Zasławskich (Warszawa) 
mjr Zbigniew MAKOWIECKI-1. Pułk Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego 
i 3. Pułk Strzelców Konnych (Londyn) 
rtm. Jerzy BRZOZOWSKI- Pułk 4. Ułanów Zaniemeńskich (Warszawa) 
rtm. Tadeusz BĄCZKOWSKI- 19. Pułk Ułanów Wołyńskich (Londyn) 
por. Antoni BASZKOWSKI-17. Pułk Ułanów Wielkopolskich (Turek) 
por. Józef ADAMCZYK - 7. Pułk Ułanów Lubelskich AK (Warszawa) 
ppor. Henryk SOLAWA - 3. Pułk Ułanów Śląskich (Elbląg) 
.... 


plenerowej "Ułan i dziewczyna", autorstwa Ryszarda Kaczora 
rozpoczęło ten dzień głównych jubileuszowych uroczystości, które 
zaszczycili swoją obecnością przedstawiciele najwyższych władz 
państwowych i wojskowych, parlamentarzyści, duchowieństwo, 
władze wojewódzkie, dowódcy kilkunastu jednostek wojskowych 
z całego kraju, władze samorządowe Grudziądza i powiatu 
grudziądzkiego, komendanci służb mundurowych miasta, harcerze 
i kilka tysięcy mieszkańców naszego miasta. 
Na Błoniach Nadwiślańskich odbyła się defilada wojskowa 
- przyjmowana przez gen. dyw. Wiesława Michnowicza, dowódcę 
16. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej - z udziałem Kompanii 
Honorowej Wojsk Lądowych z pocztem sztandarowym i pocztem 
flagowym, pocztów sztandarowych jednostek wojskowych 
dziedziczących tradycje kawalerii polskiej, Reprezentacyjnego 
Szwadronu Kawalerii WP, 12 szwadronów kawalerii ochotniczej 
i orkiestry reprezentacyjnej toruńskiego garnizonu. Widok był 
niezwykły. Oto po wielu latach na grudziądzkich błoniach znowu 
zobaczyliśmy tak imponującą defiladę wojska z udziałem kawalerii
>>>
KAWALERYJSKI JUBILEUSZ 


141 


w barwach przedwojennych pułków szwoleżerów, ułanów i strzelców 
konnych, ze sztandarami i kolorowymi proporcami, na pięknych 
koniach, które w Grudziądzu zaprezentowały się znakomicie, 
Defiladę prowadził konno, kpt. Andrzej Makowski, komendant 
grudziądzkiego garnizonu. 
List gratulacyjny prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego do 
uczestników zjazdu odczytał Jacek Sasin, doradca prezydenta. 
Radość z obecności kawalerzystów w Grudziądzu wyraził Robert 
Malinowski, prezydent miasta. 
Dostojni Jubilaci, nasi kawalerzyści, obdarowani zostali wieloma 
prezentami: były specjalne dyplomy od Dowódcy Wojsk Lądowych, 
a także czapki kawaleryjskie przypominające ich pierwszą promocję 
w CWK. Szwadron Kawalerii WP otrzymał od kawalerzystów 
buńczuk, symbol historycznej władzy hetmańskiej. Były także 
podziękowania dla organizatorów zjazdów. 
Mieszkańcy Grudziądza mieli niecodzienną okazję obejrzenia 
najnowocześniejszego sprzętu Wojsk Lądowych. Przeprowadzono 
także szeroką akcję promocyjno - informacyjną dotyczącą 
profesjonalizacji polskiej armii. Częstowano wszystkich wojskową 
grochówką. 


[ - 


ł. 



. .. . I 
 ,). \, 


i_,_"._ 


, -. 



 


.' 
, 
-- .; 



 


,
 
, . f 
, . ,:\i 
;,
 
:... . 


1 :,.... 


, 
; I 
J 


fe.. --.' " 
, ,
 


- 

, 


, 
, 


,\ 


. -, 


.. 


.. 


-:;:- - 
. "'" 
"... 

" 


, 
-_.r{ 
..
 r"
. 


_"" .;- 

... 



.._
- 


",O 
, 


-. 


-{-o - - ..
 


Kawalerzyki II RP uczestniczqcy w jubileuszowym XX ;:jeźd::Je 


Fot. Piotr Bilski
>>>
142 


Karola Skowrońska 


Musztra paradna i umiejętności jeździeckie Szwadronu Kawalerii 
WP, pokazy walki wręcz źołnierzy 3. batalionu rozpoznawczego 
w Giźycku, przelot nad Wisłą śmigłowców kawalerii powietrznej, 
a takźe prezentacja wszystkich oddziałów konnych zakończyły te 
piękne pokazy. 
Jubileuszowe spotkanie w Centrum Kultury Teatr rozpoczął 
znakomity koncert Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego 
Wojska Polskiego. Zaprezentowano takźe wystawę "Zjazdy 
Kawalerzystów w Grudziądzu". Z zainteresowaniem obejrzano 
projekcję archiwalnych filmów: paradę kawalerii przed Józefem 
Piłsudskim w 1933 roku na Błoniach Krakowskich w rocznicę victorii 
wiedeńskiej oraz niezwykły film z 1936 roku dokumentujący 15- lecie 
promocji oficerskiej w Grudziądzu z udziałem prezydenta RP 
Ignacego Mościckiego. Kilkadziesiąt osób otrzymało Honorową 
Odznakę Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej i najnowszą 
monografię Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Niezwykle cenne 
numizmaty podarował kawalerzystom dyrektor NBP w Poznaniu. 
Były gratulacje, wyróźnienia, podziękowania, 


I , 
J- 
L 


.
....." 
, " ' ..
 " . f ;


 
j I,....,' 


':t 
..... 


" 


.L. .... ". __ 
._
'-. t-," ._.
;- 


. . . 
;' 


( .0" 
" 
. : ł 
, I 


. 
. . 


. .. 
, 


" 


.......... 


.' 
r 
,. , ;ę .,.8J" 


,. .. . ,,' . o.. 
,_ . . . ... . . ł '- ,.' . . ' 
... II.. .. f ,:,.:,-i:;."
,, 
 · 
. .', ..' c\ , 


, 


, .
 


'. 


. 

 


I - 
 
- ....:-. 



- ,-:- 


. _ ,"o 



 
.' . 


-, 


: :-ł-. ' . 
 


I ' .,.' , , ".:, .. 
.., - . 
-I ,. . 
_ : 
" . :' -=:0- 
,_ " '; I ------- - 
, ....'.: 
'. . 


..H- 
i .. 


- "
.
.- 
\. Q 


.. 


'. . f 
- ........ .. 
 



 


...-
.. 


f 


, " ::
-= t l 


-
 


.. 


- -
 -'- -

-'
. - _o. 


--

-- ". ..... 


GłÓwna uroc;:.ysto,(ć udbyła się tradyc,\jnie IW Błoniach Nadwi,(/mlskich 
Fut. Piotr Bi/ski
>>>
KAWALERYJSKI JUBILEUSZ 


143 


L: '. :; ." 


,. 


r, »,," . io 
- ---. 
 .. - - 


. 'f' 



. 


'o- ,; 
 f'Y 


'- 
. --;. i 



.... -.... 


-. 


- .. 


4
 'ł...1 


r "= 
'1 


. 
,
 
.."i 


,... 


 


l' 


.' 


;-o 


,'. ,'
','\ 
('( 


. 


'- 
,
. 


\ 


---- 


,'
 


........r 


60 
---;- 


Zacni goście 
a::.dll otr::.ymali c::.apki kaH'ale1
jskie pr::.ypominające ich piern's::.ą 
promocję w CWK 


Fot, Piotr Bilski 


Ostatni dzień zjazdu rozpoczęto mszą św. koncelebrowaną pod 
przewodnictwem ks. bp. Andrzeja Suskiego w kolegiacie z udziałem 
Kompanii Reprezentacyjnej WP. Na grudziądzkim Rynku, przed 
pomnikiem Żołnierza Polskiego, odbył się apel pamięci. Złożono 
kwiaty. W Muzuem im. ks. Wł. Łegi zwiedzano Sale Tradycji Jazdy 
Polskiej, uroczyście wręczono sztandar Polskiemu Klubowi 
Kawaleryjskiemu i otwarto wystawę "Mundury Polskiej Kawalerii" 
wodrestaurowanym spichrzu. 
W al. 23 Stycznia z wielkim zainteresowaniem obejrzano 
30 plansz z fotogramami historycznymi: "Centrum Wyszkolenia 
Kawa/erii1920 - 1939" i współczesnymi "Zjazdy Kawalerzystów 1/ RP 
w Grudziądzu 1989 - 2008 r. " 
XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II RP stał się ważnym 
wydarzeniem dla Grudziądza, jego mieszkańców, licznie 
zgromadzonych podczas uroczystości gości i turystów, Przybliżono 
tradycje kawaleryjskie miasta, a także pokazano współczesne 
Wojsko Polskie i jego pełny profesjonalizm.
>>>
144 


Karola Skowrońska 



 '" 
\ , 
',\ ,,-'-' 
, . 


- i: 


" 


, . 


1-'" 


"- :'-'
'. 


( 


. 1 


',' \ 


'(- 


'" 


, . 


f ' , 


-
'-' 
\ 


-j. . 



- 


i' 


,.-.- 


--.
 



 


1 
" 


\ 


_::... 


.! 


1 


: L ' 


-" \ 
Zainteresowanie wzbudziły ustawione na plantach w al. 23 Stycznia plansze 
::fotogramami przypominajqcymi CWK i zjazdy kawaleryjskie 


F ot, Piotr Bilski 


Wszystko to możliwe było dzięki wielkiemu zaangażowaniu wielu 
osób i instytucji, wojska, samorządu, a także udzielonego Fundacji 
wsparcia finansowego, bez którego te uroczystości byłyby O wiele 
skromniejsze. 
Nasi najważniejsi goście, kawalerzyści, wyjeżdżali z Grudziądza 
wzruszeni i szczęśliwi, że moglj raz jeszcze być w swoim gościnnym 
i pięknym Grudziądzu, witani przez mieszkańców miasta z taką 
życzliwością i dumni, że są wpisani na zawsze w historię Stolicy 
Polskiej Kawalerii. Chcą tu wrócić za rok.
>>>
Ryszard Byner 


REHABILITACJA PRZEZ SPORT 
I TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNĄ 


W 2008 r. grudziądzkie Centrum Rehabilitacji im. ks. biskupa Jana 
Chrapka obchodziło 15-lecie istnienia. Była więc okazja do 
zaprezentowania znaczącego dorobku tej placówki w tworzeniu 
nowoczesnych rozwiązań służących osobom niepełnosprawnym 
oraz do podziękowania wszystkim ludziom dobrej woli za okazaną 
pomoc i życzliwość. 
Przez organizowanie różnorodnych zajęć oraz zachęcanie do 
uprawiania sportu i rekreacji, a także podejmowania szeroko pojętej 
twórczości artystycznej, Centrum pomaga osobom niepełno- 
sprawnym zaistnieć w społeczeństwie, pozwala rozwijać talenty 
i wychodzić naprzeciw nowym wyzwaniom. 
Ważnym wydarzeniem było utworzenie 17 kwietnia 1993 r. 
w Grudziądzu Klubu Sportowego Niepełnosprawnych START. Jego 
założyciele docenili to, że ruch jest najlepszym i niezastąpionym 
lekiem, zwłaszcza dla osób niepełnosprawnych, które na skutek 
ograniczeń ruchowych korzystają z niego rzadziej aniżeli pozostali. 
Jako że wskazany jest każdy rodzaj aktywności ruchowej, utworzono 
kilka sekcji - podnoszenia ciężarów, tenisa stołowego, lekkoatle- 
tyczną, siatkówki, pływania, strzelectwa sportowego a także brydża 
sportowego i szachów. Pomyślano również o tych, którym stan 
zdrowia nie pozwala uprawiać sportu, ani wyczynowo, ani dla 
poprawienia tężyzny fizycznej i sprawności. Osobom uzdolnionym 
artystycznie stworzono możliwość rozwijania swoich zainteresowań 
i umiejętności w pracowni muzycznej i plastycznej. Twórczość 
artystyczna - zdaniem specjalistów - jest ważnym elementem terapii 
i ma duże znaczenie społeczne. Służy integracji, wyzwala satysfakcję
>>>
146 


Ryszard Byner 


i radość płynącą z procesu tworzenia i wyrażania siebie, rozwija 
wrażliwość i wyobrażnię oraz umiejętności wielostronnego i pogłębio- 
nego postrzegania rzeczywistości. 
Na początku KSN START (po pięciu latach przekształcony 
w Centrum Sportu i Rehabilitacji START) prowadził swoją działalność 
korzystając z gościnności Grudziądzkiego Klubu Sportowego 
OLIMPIA. Zajęcia odbywały się w pomieszczeniach i obiektach 
sportowych przy ul. Piłsudskiego. To tu w 1995 r. otwarto Klub 
Twórczości Artystycznej Osób Niepełnosprawnych. 
Stałe rozszerzanie zakresu działalności, którą obejmowano coraz 
większą liczbę niepełnosprawnych, zmobilizowały zarząd klubu 
do starań o wybudowanie własnego obiektu. Dzięki przychylności 
władz miejskich i pomocy finansowej Państwowego Funduszu 
Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w 1997 L, na zapleczu 
stadionu Centralnego im. Bronisława Malinowskiego, wzniesiono 
pawilon odnowy biologicznej i siłowni. Obecnie jest to obiekt w pełni 


! ctrrD 
I: 


.... 


, ! 



.
' j 
't' , 


-, " . 


. -;,i... 


. "I 


"T. ," o. 



 - 
, . 



. 


- ' 


, -, 
"'
 ,"-, 
;
-:- 


.. 


..... 


, 


'\ 


" 


, , / 
'r 
'" 


.... 


W pracowni plastycznej zajęcia prowadzi Grzegorz Sprusik 
Fot. ze z.hiorów Centrum Rehabilitl/(ji 
im. ks. biskupa 1a1la Chrapka w Grudziądzu
>>>
REHABILITACJA PRZEZ SPORT I TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNĄ 147 


przystosowany do potrzeb niepełnosprawnych, wyposażony 
w nowoczesne i wysoko specjalistyczne urządzenia i sprzęt. 
W gabinetach zabiegowych pracuje wykwalifikowany i doświadczony 
personel, ściśle współpracujący z lekarzami specjalistami. 
Konsultacji specjalistycznych w zakresie rehabilitacji medycznej 
udziela lek. med. Piotr Kasprzak, chirurgii urazowej i ortopedii lek. 
med. Andrzej Reetz i neurochirurgii dr med. Adam Zaborowski. 
Gwarantuje to niepełnosprawnym opiekę medyczną na wysokim 
poziomie i kompleksową rehabilitację medyczną. 
Grudziądzkie Centrum Rehabilitacji od wielu lat jest 
organizatorem imprez artystycznych i sportowych nie tylko lokalnych, 
ale i rangi ogólnopolskiej. 
Już w 1995 r. w Grudziądzu odbyły się mistrzostwa Polski 
niepełnosprawnych w lekkiej atletyce, W następnych latach, wspólnie 
z Polskim Związkiem Sportu Niepełnosprawnych START, 
organizowano również mistrzostwa Polski w pięcioboju 
lekkoatletycznym - memoriał R. Sawickiego, ogólnopolskie zawody 
w tenisie stołowym, strzelectwie sportowym i podnoszeniu ciężarów. 
Sportowcy niepełnosprawni z Grudziądza z powodzeniem startowali 
w licznych zawodach, mistrzostwach odbywających się w kraju i za 
granicą oraz paraolimpiadach zdobywając wiele medali. Przed laty 
triumfy święcił Mirosław Maliszewski, obecnie zajmujący się 
w Centrum szkoleniem sportowców wyczynowych - na X Igrzyskach 
Paraolimpijskich w Seulu (1988) wywalczył trzy medale: złoty 
w podnoszeniu ciężarów (kat. do 82,5 kg) i dwa brązowe w rzucie 
dyskiem i oszczepem, a z Barcelony (1992) wrócił z medalem 
brązowym zdobytym w podnoszeniu ciężarów. Podczas ostatnich 
XIII Igrzysk Paraolimpijskich w Pekinie (2008) reprezentantki 
grudziądzkiego Centrum Rehabilitacji wprawdzie nie zdobyły 
medalu, ale uplasowały się na wysokich miejscach: Emilia Upowska 
zajęła szóstą lokatę w podnoszeniu ciężarów (kat. do 40 kg), a jej 
koleżanka Natalia Jasińska była ósma w biegu na 200 m i dziewiąta 
na 100m. 
Od 1998 r. w Grudziądzu odbywa się Ogólnopolski Przegląd 
Twórczości Artystycznej Niepełnosprawnych. Na popularny OPTAN 
zjeżdżają twórcy niepełnosprawni, aby zaprezentować swój dorobek, 
wymienić doświadczenia. Zmagania konkursowe odbywają się
>>>
148 


Ryszard Byner 


\ .. 



 
\ 


-;1 


......, 


-..
- 

-- 



t ' 


..... 


- 



. . 


. -'\ 


, 


, 



, 


I 



-; 


., 
'-\.
::
 
-..: .- 
. ,:' 
,:: ,:. 



 


Otwarcie wystawy malarstwa artystów niepełnosprawnych OPTAN 1998 Z udziałem 
biskupa pomocniczego diecezji toruńskiej Jana Chrapka 
Fot. ze zbiorów Centrum Rehabilitacji 
im. ks, biskupa Jana Chrapka w Grudziądzu 


w kategorii muzycznej, poetyckiej, teatralnej i sztuk plastycznych. 
Przeglądowi towarzyszą warsztaty, koncerty, widowiska i wystawy. 
Prawie setka startujących osób w konkursie muzycznym, 
plastycznym i recytatorskim udowodniła, że inicjatywa Wielkiej 
Krystyny trafiła w dziesiątkę oczekiwań. Koniec chowania się po 
domach, koniec stresu czy podołam, koniec schodzenia z oczu 
innym. Wszyscy wiemy czym jest chrzest sceny, wyjście z kulis 
w jasne światła ref/ektorów, przed oczy i serca innych, nawet 
najżyczliwszych, ale zgromadzonych po drugiej stronie rampy, 
oczekujących od nas przekazu serca. Prostego, uczciwego, 
wiarygodnego. Nawet starzy aktorzy, wyjadacze różnych scen mają 
z tym kłopoty, bo albo człowiek na scenie jest wiarygodny 
i prawdziwy, albo nie jest i powinien jak najszybciej zejść. Wszyscy 
konkursowi wykonawcy byli prawdziwi i wiarygodni, a Grand Prix bo
>>>
REHABILITACJA PRZEZ SPORT I TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNĄ 149 


jakże bez niego może się obyć zdobyła przykuta do wózka, 
recytująca własną poezję Lilia Latus. Przykuta to oczywiście 
określenie z innej epoki. Lilia jeżdzi samochodem, wydaje swoje 
wiersze, uczy angielskiego, porusza się na wózku tak jak my na 
nogach, drobną uciążliwość stanowią jedynie stopnie. Jej poezja 
pełna jest delikatnego erotyzmu, partnerstwa wobec świata, 
otwartości na wszystkie jego zjawiska, Mieszka i pracuje w Zduńskiej 
Woli... - tak wspomina trzecią edycję przeglądu znany dramaturg 
i reżyser teatralny Andrzej Maria Marczewski. 
W dotychczasowych OPTAN-ach uczestniczyło 1320 artystów 
niepełnosprawnych. Ponad 224 z nich zostało nagrodzonych 
i wyróżnionych, m. in. grudziądzanie: Mirela Dziedziech, Janusz 
Kamiński, Hanna Kowalska i Ryszard Sworowski. 
W 2001 r. w grudziądzkim Centrum zrodziło się jeszcze jedno duże 
przedsięwzięcie. Jest nim Teatr Życia, adresowany do artystów 
i twórców niepełnosprawnych z całej Polski. Uczestniczący w tym, 
cieszącym się dużym zainteresowaniem programie niepełnosprawni 
muzycy, piosenkarze, poeci, pisarze, aktorzy i plastycy mają 
zapewnioną opiekę merytoryczną przez znanych i wybitnych 
artystów. Radzie programowej przewodniczy literat i poeta Ernest 
Bryll, a spotkania, konsultacje, warsztaty i plenery prowadzą m.in. 
Danuta Błażejczyk, Krzysztof Daukszewicz, Jacek Frankowski, 
Elżbieta Jodłowska,Stanisław Jaskułka, Tadeusz Kwinta, Franciszek 
Maśluszczak, Maciej Pietrzyk, Grzegorz Sprusik, Krzysztof 
Wachowiak i Tadeusz Wożniak. 
Na uwagę zasługują odbywające się w ramach Teatru Życia 
warsztaty artystyczne, organizowane od 2003 r. w Kałkowie-Godowie 
i Woli Skolankowskiej, rodzinnym domu ks. biskupa Jana Chrapka, 
patrona Teatru Życia. Warto przypomnieć, że ks. Chrapek kiedy 
sprawował obowiązki biskupa pomocniczego w Diecezji Toruńskiej 
kilkakrotnie gościł w Grudziądzu i spotykał się z niepełnosprawnymi, 
był obecny na imprezach OPTAN, poświęcił drogę krzyżową - dar 
artystów niepełnosprawnych dla kaplicy grudziądzkiego szpitala. 
Zmarły w 2001 r. ks. biskup Jan Chrapek patronuje także Centrum 
Rehabilitacji w Grudziądzu. 
- Warsztaty służą pogłębianiu i rozwijaniu umiejętności arty- 
stycznych twórców niepełnosprawnych. Celem tych spotkań jest
>>>
150 


Ryszard Byner 


także wyzwalanie satysfakcji i radości płynącej z procesu tworzenia 
i wyrażania siebie oraz kształtowania postaw otwartych na wielość 
i różnorodność kultury i sztuki. Rozwijanie wrażliwości, wyobrażni 
oraz umiejętności wielostronnego i pogłębionego postrzegania 
rzeczywistości. Uczestnikom warsztatów udzielane są konsultacje 
dotyczące warsztatu artystycznego oraz wskazówki teoretyczno- 
praktyczne odnośnie przyszłych działań artystycznych - napisał 
w okolicznościowym wydawnictwie przygotowanym na 15-lecie 
Centrum Rehabilitacji Grzegorz Sprusik, historyk sztuki, od wielu lat 
prowadzący pracownię plastyczną. Jego podopieczni swoje prace 
prezentowali nie tylko w Grudziądzu, ale także w galeriach 
w Bydgoszczy, Krakowie, Warszawie, Ostrowcu Świętokrzyskim, 
Opatowie i Kałkowie-Godowie, 
Dużym wydarzeniem dla artystów niepełnosprawnych Teatru 
Życia było kilkakrotne uczestnictwo w "Spotkaniach z twórcami 


.
 


I .. .,' 'c '-' I 


I.; 
I 
! 


",:"1\ 


-' i 


,. 


. 


-, , 


.. 


I. 


- 


- 
-- -- " 


\ 


, ,- 


, 
" 



 



.... 


--... 
..#!" 



 


Reprezental/tka grudziądzkiegu Cel/trllln Rehabilita(ji ReI/ata Wolff pudczas 
zawudów strzeleckich 


Fut. ze zbiorów Cel/trum Rehabilitacji 
im, ks. biskupa Jal/a Chrapka w Grudziądzu
>>>
REHABILITACJA PRZEZ SPORT I TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNĄ 151 


j 
Z 
;£ 
dr 

 


r; .. I 
.. 


lil 


0 -' 



.. - 
. 


.;::;! 


'l ' " 


,
 


-..: 


,. 


\ 


\ ' 


!- 


- '. 
 - ' 


,',. , 


OPTANjest okazją do konsultacji, dyskusji, wymiany do.{wiadcZe11 
Fot. Piotr Bilski 


kultury" W Pałacu Prezydenckim kiedy jego gospodarzem był 
Aleksander Kwaśniewski. 
Koncerty organizowane przez Centrum Rehabilitacji gromadzą 
w sali grudziądzkiego teatru komplety widzów. Gorącymi brawami 
publiczność nagradza popisy artystów niepełnosprawnych oraz 
występujące z nimi gwiazdy teatru i estrady. Imprezy te uświetnili 
swoją obecnością m.in, Krzysztof Kolberger, Jacek Borkowski, Ewa 
Bem, Ewa Błaszczyk, Wojciech Siemion, Artur Andrus, Krzysztof 
Cwynar, Krzysztof Oaukszewicz, Alicja Majewska, Bogusław Mec, 
Krystyna Sienkiewicz, Zbigniew Wodecki, Tadeusz Woźniak. 
Centrum organizuje ponadto turnusy rehabilitacyjne, wakacje 
sportowe dla dzieci i młodzieży nie pełnosprawnej z rodzin 
znajdujących się w trudnych warunkach materialnych. Od 1997 r, 
odbywają się sympozja naukowe poświęcone zagadnieniom 
rehabilitacji leczniczej i społecznej. 
Jednym z założycieli Centrum Rehabilitacji i od początku jego 
prezesem jest Krystyna Grabowska. To dzięki jej osobistemu 
zaangażowaniu i pozyskaniu do współpracy wielu ludzi dobrej woli,
>>>
152 


Ryszard Byner 


Centrum rozwinęło swoją działalność, stało się placówką dobrze 
służącą ludziom niepełnosprawnym i znaną w całej Polsce. O tym, że 
wysiłek pani prezes i jej zespołu jest wysoko oceniany, niech 
świadczą poniższe wypowiedzi, zamieszczone we wspomnianym już 
wydawnictwie jubileuszowym, 


To sprawa serca, bo tylko tak może Krystyna Grabowska ze 
wszystkimi, którzy jej pomagają, przebić się przez wszystkie 
przeciwności, żeby, no żeby zaistniały te ważne dla wielu, 
grudziądzkie spotkania, Próbowałem parę razy towarzyszyć 
Krystynie w tych spotkaniach w różnych ważnych gabinetach, 
przekonywać... Wierzyć jak Ona, że jednak się uda. Że pomogą. 
Trzeba wielkiej wiary, pokory, nieustępliwej siły No i pomagali. Choć 
tak mało jest środków na taką działalność jak Centrum Rehabilitacji 
i Optan... Co jest siłą Krystyny i jej zespołu? To, że potrafi - rozniecić 
ogieniek zrozumienia, zainteresowania, wciągnąć w sprawę. 
I najtrudniejsze to działanie. I tak nie wymiernie niewidoczne. 
Ernest Bry/l- przewodniczący Rady Programowej Teatru Życia 


Z okazji Jubileuszu pragnę szczególnie podziękować Pani Prezes 
Krystynie Grabowskiej, która z zaangażowaniem inicjuje nowatorskie 
przedsięwzięcia, inspirując do działania na rzecz osób 
niepełnosprawnych całą społeczność. Nasza dotychczasowa 
współpraca ogromnie cieszy i wierzę, że w przyszłości będzie równie 
efektywna i satysfakcjonująca. 
Marian Leszczyński - prezes PFRON 


Ogromne zaangażowanie osobiste Pani Prezes oraz 
pracowników Centrum w rozwiązywaniu problemów osób 
niepełnosprawnych sprawiły, że Centrum stało się wzorem godnym 
naśladowania przez wszystkich, którzy podejmują się tak trudnej, ale 
jakże wdzięcznej działalności. Usta sukcesów Pani Prezes osobiście 
oraz Centrum jest bardzo długa...Z wielką radością odnotowujemy 
kolejny sukces w działaniach Centrum jakim jest zakwalifikowanie się 
do ekipy na Igrzyska Para olimpijskie - Pekin 2008 dwóch 
zawodniczek: Emilii Upowskiej i Natalii Jasińskiej. Ten sukces to 
rezultat wielkiej pracy z młodzieżą. 
Witold Dłużniak - prezes Polskiego Związku Sportu Niepełno- 
sprawnych START, I zastępca prezesa Polskiego Komitetu Para- 
olimpijskiego
>>>
REHABILITACJA PRZEZ SPORT I TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNĄ 153 


To właśnie dobry Pan sprawił, że przez Przezacną Osobę Panią 
Krystynę Grabowską mogłem ja i bardzo wielu innych przeżywać to 
wielkie wspaniałe dziedzictwo przekazane tym, których Pan obdarzył 
darem tajemnicy cierpienia a równocześnie ubogacił darami Bożej 
łaski duszę i całe człowieczeństwo człowieka niepełnosprawnego. 
Niech zatem ten wielki trud a zarazem bogactwo szlachetności 
i pracowitości będzie nadal nagradzane nagrodą Wielkiego Pana. 
ks. prałat Czesław Wala - kustosz Sanktuarium Bolesnej 
Królowej Polski w Kałkowie-Głodowie, duszpasterz artystów 
niepełnosprawnych Teatru Życia im, ks. biskupa Jana Chrapka 


'..j 


ł c.' 
.,' 
I.
-' 



 \ i 


.'". 


...... 


, -. 


'" 


, 
 


...
 


" 


, -. 


1/ l 


'
 ' 



 '! 


f 


'- - 



 


Ernestowi Bryllowi otrz.ymania tytułu Honorowego członka grudz.iqdz.kiego 
Centrum Rehabilitacji gratuluje Krystyna Grabowska 


Fot. PiotrBilski
>>>
.' . 


,,\ .. ,- 


.. 


.;,:....... 


.,,' 


,I
'''._- 


;'-.--' 


" 
:' 



, J "!' 


, 
ol" , 
:t 


-.'I!". 


'-,:, 


" ;J 


" 
" 



 ' 



 


'" 


.....1 


,. 
'. , , 
, 
. l 
, 
 
, 


" 
.. ','- 
:. 
-7 " 
ł 
 
 
l:. 
\ l, 
i' 
'.. \ 
.,... 
" 

. 
" 


"': 


. l' _ 


'ł 4 . 
",1 


.... 



 


'. 


':ł-.,. 
, "',.., 
 
 
'f 
i; 
;::. 


"... 


" 



 . 
;, 


" , 
" . 



 



'''- 


.. , 


... 


" . 


Jer-:.y Feldmall 
Martwa natura, /960, płÓtllo, olej 
- :e :biorów Mu:eum im. h.ch Władysława Lęgi w Gmd:iqd:u 


;II 


" 


'I.
' 



 'i 


i" 
., 


li' 


...;.. 
.J 


... .
 


.. 


l'" 


1.' 
\
 


" 


.
. 


' 


. .
 


.
{:' 
'
ł:" 


J 


l 


Fot. Piotr Bilski
>>>
Anna Janosz-Olszowy 


GRUDZIĄDZKA WIOSNA 
TEATRALNA 


Grudziądzka Wiosna Teatralna w zmienionej formule funkcjonuje 
od 2004 roku. Przez kilka tygodni marca i kwietnia, począwszy od 
Międzynarodowego Dnia Teatru, miłośnicy Melpomeny mają okazję 
spotykać się w sobotnie wieczory w sali przy ul. Focha 19 i podziwiać 
artystyczne dokonania polskich teatrów, zaproszonych przez 
Centrum Kultury Teatr. 
Każda edycja festiwalu ma hasło-klucz, do którego organizatorzy 
dobierają i kwalifikują spektakle. Wyboru najlepszego przedstawienia 
dokonują widzowie, posiadacze karnetów. Podczas imprezy 
wręczana jest, ustanowiona w 1998 L, Nagroda im. Aleksandra 
Gąssowskiego (1910-1980) - znanego aktora, reżysera, dyrektora 
teatrów, m.in. Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. Statuetkę 
Aleksandra otrzymują ludzie szczególnie zasłużeni dla 
grudziądzkiego teatru. 
Pierwsza Grudziądzka Wiosna Teatralna odbywała się 
w 2004 roku pod hasłem MUZYKA W TEATRZE. Zaszczyt 
zainaugurowania festiwalu przypadł Teatrowi Korez z Katowic, 


Laureaci Nagrody im. Aleksandra Gąssowskiego 
1998 Tomasz PASIKOWSKI 
1999 Mirosław GARBACZ 
2001 RobertCZECHOWSKI 
2004 Irena SOCHACKA (pośmiertnie) 
2006 Zbigniew KULWICKI 
2007 Katarzyna KAROW 
2008 Jerzy ROCHOWIAK
>>>
156 


Anna Janosz-Olszowy 


,.-C. 


\ 


l' 


" 


\. 
,.', \" 


" , 



. 


4 


Jerzy Rochowiak (z prawej) odbiera statuetkę Aleksandra .. rqk pre-::ydenta 
Grudziqdza Roberta Malinowskiego 


Fot. Piotr Eilski 


który zaprezentował sztukę Bogusława Schaeffera "Kwartet dla 
4 aktorów". W ciągu scen, bez wyraźnego porządku, publiczność 
dała się uwieść aktorom i bawiła się doskonale. 
W spektaklu "Edith i Marlene" muzyka zabrzmiała poprzez 
niezapomniane piosenki dwóch wielkich artystek, Edith Piaf i Marleny 
Dietrich. Wykonawcami byli aktorzy Teatru im, Stefana Jaracza 
w Olsztynie. 
Swój wieczór mieli też miłośnicy muzyki operowej i operetkowej. 
Największe przeboje tych gatunków przypomnieli studenci Prywatnej 
Szkoły Wokalnej Jadwigi Gałęskiej-Tritt w Poznaniu podczas 
spektaklu-koncertu pl. "Perły muzyki operowej i operetkowej". 
W mieszczańskim salonie, z fortepianem w centralnym miejscu, 
towarzystwo salonowe wraz z publicznością na widowni podziwiało 
wokalne popisy artystów. 
Z "Kolacją na 4 ręce" Paula Barza przyjechał Teatr im. Wilama 
Horzycy z Torunia. Publiczność była świadkiem kolacji, która nigdy 
się nie odbyła, ale jeśli by do niej doszło, być może właśnie taki
>>>
GRUDZIĄDZKA WIOSNA TEATRALNA 


157 


miałaby przebieg. Oto bowiem na scenie spotkały się dwie wielkie 
artystyczne osobowości: sławny i najlepiej opłacany muzyk baroku 
Jerzy Fryderyk Haendel i skromny kantor Jan Sebastian Bach. 
Podczas kolacji poznaliśmy dwie różne osobowości i różne podejścia 
do tworzenia. Ich dialog skrzył dowcipem pełnym smaczków 
i zabawnych skojarzeń. 
Muzyka pojawiła się również w spektaklu ,,Panna Julia" 
przygotowanym przez zespół Teatru im. A. Mickiewicza 
z Częstochowy. Tekstowi Augusta Strindberga o skrywanych 
uczuciach, obsesjach i namiętnościach towarzyszyła muzyka na 
żywo w wykonaniu Serhiija Rysanowa i Janusza "Janiny" Iwańskiego. 
Festiwal zakończył jeden z najważniejszych polskich dramatów 
mówiących o wojnie - "Do piachu" Tadeusza Różewicza, 
zrealizowany przez Teatr Provisorium i Kompanię "Teatr" z Lublina. 
Mowa tu o odczłowieczeniu, antybohaterach i ciągłym poczuciu 
zagrożenia życia, które powoduje wojna. Niezwykłe wrażenie zrobiła 
na widzach pojawiająca się kilkakrotnie "Pieśń o życiu i śmierci 
kometa Krzysztofa Rilke" śpiewana przy wtórze liry korbowej. 
Widzom najbardziej podobał się spektakl "Kwartet dla 4 aktorów" 
Teatru Korez w Katowicach, 
W 2005 roku hasłem-kluczem Grudziądzkiej Wiosny Teatralnej był 
HUMOR W TEATRZE. Poznaliśmy różne odcienie humoru, żartu, 
groteski, komedii. Otwierający festiwal Teatr Montownia z Warszawy 
zaprezentował "Szelmostwa Skapena" wg Moliera. Inteligentna gra 
konwencją, gestem, gagiem, ludzkim ciałem i rekwizytem zachwyciła 
i rozbawiła grudziądzką publiczność i znakomicie nastroiła do 
kolejnych spektakli. 
Na program następnego wieczoru złożyły się dwa muzyczne 
spektakle: "Spacerkiem po musicalach"- recital Anny Magalskiej- 
Milczarczyk oraz "Sanatoryjny romans", który przygotowała Agencja 
Muzyczna PROFIMUZ z Bydgoszczy. 
Pełen absurdu i groteski był "Cyrk Mont y Pythona", w którym 
wystąpili lubiani i znani ze szklanego ekranu aktorzy, m.in. Piotr 
Szwed es, Jacek Kawalec, Jan Jankowski. Krótkie scenki 
reprezentowały typowy, całkowicie pozbawiony logiki humor 
angielski. 
Bardziej realistyczny, aczkolwiek równie zabawny okazał się
>>>
158 


Anna Janosz-Olszowy 


spektakl "Czego nie widać" Michaela Frayna w wykonaniu zespołu 
Bałtyckiego Teatru Dramatycznego z Koszalina. Była to farsa 
o typowych cechach: lekka, zwariowana, naszpikowana barwnymi 
postaciami, intrygami i dialogami. Widz oglądał "teatr w teatrze", czyli 
scenę i teatralne zaplecze, dzięki czemu dowiadywał się wiele 
o naturze teatru, o prawdzie i iluzji sceny, o zawodzie aktora - jego 
blaskach i cieniach. 
Podczas festiwalu grudziądzka publiczność miała szczęście 
zobaczyć (na krótko przed śmiercią) Marka Perepeczko, któremu po 
mistrzowsku sekundowała Zofia Merle, w sztuce pl. "Płeć przeciwna" 
Marka Rębacza, założyciela Teatru Niepoprawnego z Motycza. 
Widzom zaserwowano sporą dawkę humoru, nawiązującą do 
aktualnej sytuacji społecznej, w której kobieta staje się jednostką 
coraz silniejszą, a mężczyzna powoli traci pozycję lidera stada. 
Wielkim przebojem okazał się "Klub hipochondryków" wystawiony 
przez Teatr Syrena z Warszawy, który nota bene został wskazany 
przez jurorów, czyli widzów jako najlepszy. Zdecydowała o tym 
znakomita obsada (Zbigniew Zapasiewicz, Wojciech Malajkat, Piotr 
Polk), zabawne dialogi oraz, jak to w komedii bywa, różne 
komplikacje i nieporozumienia. 
Teatralną Wiosnę 2005 zakończyła premiera spektaklu 
pl. "Zabawa na pełnym morzu" wg utworów Sławomira Mrożka. 
Sztukę, przygotowaną we współpracy z Centrum Kultury Teatr 
i w wykonaniu aktorów Teatru Korez w Katowicach, wyreżyserował 
Andrzej Celiński, nominowany do Oskara za film dokumentalny 
"Ballada dworcowa". 
W 2006 roku przyszedł czas na MIŁOŚĆ W TEATRZE. Kolejne 
spektakle pokazały nam różne odcienie miłości: od romantycznej 
i wzniosłej po niszczycielską, niebezpieczną i chorą. Wiosenny 
festiwal otwierał Teatr Polski z Poznania sztuką "Zwyczajne 
szaleństwa" Petra Zelenki. Byliśmy świadkami zabawnej, ale 
i gorzkiej opowieści o tęsknocie za miłością, o poszukiwaniu 
szczęścia i zmaganiu się z samotnością. 
W spektaklu "I póki śmierć nas nie rozłączy, czyli tryptyk czeski" 
Vaclava Havla, przygotowanym przez Teatr Konsekwentny 
z Warszawy, w trzech jednoaktówkach poznaliśmy portrety 
małżeństwa od momentu poznania aż po wspólną starość. Była to,
>>>
GRUDZIĄDZKA WIOSNA TEATRALNA 


159 


z jednej strony pyszna zabawa "z czeską pianką", z drugiej zaś 
ukazała nam ból samotności i głęboką potrzebę uczucia. 
Teatr Polski z Bielska-Białej przywiózł do Grudziądza 
przedstawienie "Niebezpieczne związki" Christophera Hamptona, 
w którym zimna, wyrachowana zabawa uczuciami prowadzi do zguby 
wszystkich bohaterów, zarówno jej ofiary, jak i inicjatorów. 
Kolejną odsłoną grudziądzkiego festiwalu była sztuka "Dwoje na 
huśtawce" Williama Gibsona przygotowana przez Teatr Ateneum 
z Warszawy. Poznaliśmy historię znajomości dwojga trzydziesto- 
latków poszukujących miłości. Oboje po nieudanych związkach 
szukają sensu i radości życia, tęskniąza prawdziwą miłością i pragną 
bezpiecznej egzystencji u boku drugiego człowieka. 
W festiwalu z "miłością" w tle nie mogło zabraknąć najpiękniejszej 
opowieści o miłości, czyli "Romea i Julii" Williama Shakespeare'a. 
Z tym spektaklem przyjechał Wrocławski Teatr Współczesny. Ten 
największy dramat miłosny wszechczasów, w wykonaniu aktorów ze 
stolicy Dolnego Sląska, poprzez obrazy, słowa i bohaterów odzyskał 
utraconą w wielu współczesnych realizacjach ostrość i niewinność. 
Festiwal miał "mocny" akcent końcowy. Był nim spektakl "Jak się 
kochają w niższych sferach", w wykonaniu aktorów Teatru im. Adama 
Mickiewicza w Częstochowie. Ta zabawna farsa obyczajowa jednego 
z najbardziej uznanych twórców gatunku Alana Ayckbourna, 
wyreżyserowana przez znanego aktora Artura Barcisia, traktująca 
o zdradzie małżeńskiej, pełna komicznych, dziwnych sytuacji setnie 
ubawiła publiczność. Nic dziwnego, że właśnie to przedstawienie 
zostało przez widzów nagrodzone gorącymi brawami i ocenione 
najwyżej. 
2007 rok przyniósł miłośnikom Melpomeny kolejne, niezwykle 
intrygujące spektakle wpisujące się w hasło INTRYGA W TEATRZE. 
Cykl wiosennych spotkań otworzył Teatr Montownia z Warszawy 
sztuką "Wojna na trzecim piętrze" Pawła Kohouta. Teatr Ochoty 
zaprezentował się w spektaklu "Pułkownik Ptak" Christo Bojczewa, 
w którym poznaliśmy pacjentów bułgarskiego szpitala 
psychiatrycznego - ich wzajemne relacje, marzenia o szczęściu 
i iluzorycznej wolności. 
"Intryga i miłość" Fryderyka Schillera była z koJei propozycją 
katowickiego Teatru Sląskiego. Byliśmy świadkami związku dwojga
>>>
160 


Anna Janosz-Olszowy 


zakochanych w sobie ludzi, których dzieliło wszystko, poczynając od 
statusu społecznego. Bezwzględne intrygi, obłuda i zepsucie 
panujące na dworach autor przeciwstawił zgodnemu z naturą 
żywotowi warstw mieszczańskich. 
Nieco lżejszą sztukę zaproponował Lubuski Teatr z Zielonej Góry. 
"Szalone nożyczki" Paula Portnera, są komedią kryminalną, od wielu 
lat graną non stop w Ameryce. Niepowtarzalnośćjej polega na tym, że 
za każdym razem może mieć inne zakończenie. Bowiem przebieg 
akcji spektaklu w dużej mierze zależy od ..' publiczności. 
Również podczas Wiosny Teatralnej 2007 nie zabrakło akcentu 
grudziądzkiego, Centrum Kultury Teatr wystawiło swoją własną 
produkcję - "Kopciucha" Janusza Głowackiego. 
Niezwykłym zwieńczeniem festiwalu była mistrzowska gra Piotra 
Fronczewskiego i Krzysztofa Tyńca, którzy zagrali w spektaklu 
"Kolacja dla głupca" Francisa Vebera, przygotowanym przez 
warszawski Teatr Ateneum. Publiczność była zachwycona 
i oczarowana, co potwierdziła w swoim werdykcie uznając właśnie 
ten spektakl za najlepszy. 
POLITYKA W TEATRZE - to hasło ostatniej Wiosny Teatralnej 
2008. Publiczności zaprezentowano sześć przedstawień. Zaczęło 
się bardzo wesoło i z przymrużeniem oka. "Unia bez tajemnic" 
Edwarda Taylora, w wykonaniu aktorów Teatru Komedia z Wrocławia, 
opowiadająca o codziennym życiu urzędników pracujących 
w strukturach Unii Europejskiej, rozbawiła widzów do łez. 
Z kolei "Miłość i polityka" Pierre Sauvila, przygotowana przez Teatr 
im, S. Żeromskiego w Kielcach, pokazała scenariusz, który pisze 
codzienne życie. Seks, afery, szantaż to niestety codzienność, jaką 
spotykamy w przekazach telewizyjnych i radiowych. I to zobaczy- 
liśmy, oczywiście z przymrużeniem oka, na deskach teatru. 
W kolejnych spektaklach poruszano trudne i poważne tematy. 
"Drapacze chmur" Teatru Zielony Wiatrak Gdańsk/Sopot to spektakl, 
którego tekst został napisany w Londynie. Jego autor Mark Brando 
analizuje czynniki ekonomiczne i społeczne, skłaniające Polaków do 
wyjazdu z kraju. 
Także poważną tematykę wziął na warsztat Teatr im. Heleny 
Modrzejewskiej z Legnicy, który zaprezentował się w spektaklu 
"Lustracja" Krzysztofa Kopki. Była to gorzka relacja z manipulacji
>>>
GRUDZIĄDZKA WIOSNA TEATRALNA 


161 


, 
A 



' , 
... ' 


1 ._ 
, 
 


-' 



 
:
.:1. ' 
.t :.
. 
, 



-;.-..- 
ł' ,:.. 


_' c 
 


-....... - ' '- , 


......
., 


, . 

 ,.,
 



 


.-- 



4l 
. 
 
J'i'.. 


...' 
'L 



, 



 

 
- . 


.., 



\ 


)11 


.....,., .. 


. I. ; 
l ' ! 


"5. 


" 


-
 -
. 


"Miło.ć i polityka" - to sztuka. której scenariusz napisało życie 


Fot. PiotrBilski 
archiwami; zobaczyliśmy ludzi i ich dalekie od normalności życie. 
Uświadomiliśmy sobie, że z powodu niesłusznych podejrzeń 
o współpracę z SB, wielu ludziom zrujnowano życie i przekreślono 
karierę. 
Historię młodego człowieka, który wyrusza w głąb własnych 
pragnień i złudzeń, poznaliśmy w sztuce ,,Podróż do wnętrza pokoju" 
Michała Walczaka, przygotowanej przez Teatr im. Stefana Jaracza 
w Olsztynie. 
W krzywym zwierciadle oglądaliśmy nas Europejczyków 
w spektaklu "Napis" Geralda Sibleyras'a, który zaprezentowali 
aktorzy bardzo cenionego i często nagradzanego Teatru 
Współczesnego ze Szczecina. Na pozór inteligentni, tolerancyjni 
światowi mieszczanie w chwili, gdy zrzucają swoje maski, stają się 
ludżmi, którzy dawno zatracili samodzielność myślenia. Poza 
wygłaszaniem poprawnych politycznie frazesów nie potrafią zdobyć 
się na szczerą rozmowę. 
Plebiscyt na najlepszy spektakl wygrała "Unie bez tajemnic", za 
którą o kilka głosów mniej uplasował się "Napis".
>>>
. 
 .... 


,s 


h
 
, 


,." 


.J ił. 
,l 


h 


,. 


".... 


.
. 
 .'j;'
 


i.... 


:,,
.

 
r 
') 
(ł-\:,
 , 
\ \''X "
',, 
'I 


:f[ 


.. .t:-. 


" 


." ._.;,.. . .t l -;: 
.' 
\'
' ."l. "O:' f
' 
;. 
 ".,.-- , '1. ' .... : 
"'ł'," -;'-'; 

: 


,) I 


t 


. . 


\... . 


, . . 


:. 
'\ 


- \ " 
,
 
" 


",." 


--PJ 



I 


" 



." - 
r" ",'ł'r"'.1 



 \ 
.,...,. 


J. ;' 
r t . ; 
't
- 
'C
L 
, , 


., ;'-, 


, , 
':-.... 


:'
 
100.... , 
' 
 
1Pr.z '
 .L:. 


-łj} 
- "
l 
, 1 
-- 
 -:.
 \., 
. ' 


! 


-' 



 


f':"' 
}:IJ," . 
li;l, . 


.
, 


t:' 


" 
"' 


'," 


, . 


.-...... 

...- 
- , 
. ".': ,'(,ł.,' , ;h' 
,...,. 
ł1' 
. h " . ... '
'11 " 
 ' . J 
, 
,,.. -' , ... 
.t .,
 . .:t.:;;\ 
'"11'-1" \\ ,z. '; 
, 
............ " 


,... 


.ł-..." 


"-' 


'" 


) 


" 


f' 


,.- 


.' 


.a:....... 


,. 


."'. ...;.. 


" 


-- 

 


Jerzy Feldman 
Renata i rysunek. 1963, płótno, o/ej 
- ze zbiorÓw Muzeum im. ks,dr. Władysława LęRi w Grudziądzu 


Fot, Piotr Si/ski
>>>
Ryszard Byner 


JANUSZ ST. PASIERB 
- CZŁOWIEK RENESANSU 


Patronem grudziądzkiej nagrody ustanowionej przez Radę 
Miejskąjest ks, prof. dr hab, Janusz Stanisław Pasierb. To wspaniała, 
nietuzinkowa postać, człowiek o szerokich zainteresowaniach, 
wybitny uczony ceniony w kraju i za granicą, a przy tym człowiek 
pełen niebywałego uroku osobistego, skromności, poczucia humoru, 
dobroci i głębokiej pobożności. Kim ja właściwie jestem - zastanawiał 
się pisząc o sobie: kapłanem, historykiem sztuki, poetą, profesorem, 
wychowawcą czy uczniem? 
W swojej służbie duszpasterskiej miał epizod grudziądzki. 
Wkrótce po otrzymaniu święceń kapłańskich został wikariuszem 
parafii św. Mikołaja w Grudziądzu. 
W 2009 r. przypada 80 rocznicą jego urodzin, w ubiegłym roku 
minęła 15 rocznica jego śmierci. 
Janusz St. Pasierb urodził się 7 stycznia 1929 roku w Lubawie, 
na wschodnich rubieżach Pomorza (obecnie woj. warmińsko- 
mazurskie ), w rodzinie nauczycielskiej o bogatych tradycjach 
humanistycznych. Naukę rozpoczął w Szkole Powszechnej 
w Tczewie, gdzie jego ojciec został profesorem łaciny, a zakończył 
w galicyjskim Żabnie koło Tarnowa, gdzie mieszkali jego dziadkowie. 
Rodzina Pasierbów zamieszkała tam po wybuchu II wojny światowej. 
Podczas okupacji uczęszczał do szkoły handlowej i na tajne komplety 
w Tarnowie. Tam też, po zakończeniu działań wojennych, był uczniem 
I Gimnazjum im. K. Brodzińskiego. Po powrocie rodziny do Tczewa 
uczęszczał do Liceum Ogólnokształcącego im. A. Mickiewicza 
i w 1947 r, zdał maturę. Jeszcze w Żabnie, gdzie wielki wpływ na 
młodego Janusza mieli księża Kazimierz Jarosz i Kazimierz Podolski, 
zadecydował o swojej przyszłości i wyborze drogi do kapłaństwa.
>>>
164 


Ryszard Byner 


Studia teologiczne odbył w Wyższym Seminarium Duchownym 
w Pelplinie. 20 września 1952 r. otrzymał święcenia kapłańskie z rąk 
biskupa chełmińskiego Kazimierza Kowalskiego. Pierwszą placówką 
duszpasterską ks. Pasierba była grudziądzka parafia św. Mikołaja. 
Przebywał tu zaledwie kilka miesięcy, Po przeniesieniu do Redy 
młody wikary podjął studia zaoczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. 
Studiował sztukę kościelną i polonistykę. Od 1955 r. kontynuował 
studia na Wydziale Teologicznym Akademii Teologii Katolickiej 
w Warszawie i Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu 
Warszawskiego. W tym też roku otrzymał tytuł magistra teologii 
w zakresie archeologii chrześcijańskiej i historii sztuki kościelnej. 
W 1957 r. uzyskał doktorat z teologii. W latach 1958-1963 studiował 
archeologię, historię kultury i patrologię w Pontificio Institutio 
di Archeologia w Rzymie i na Uniwersytecie Kantonalnym 
we Fryburgu (Szwajcaria). W 1962 r. obronił drugi doktorat - 
z archeologii. W 1963 r. został profesorem historii sztuki w WSD 
w Pelplinie, w 1964 r. habilitował się na Wydziale Historycznym UW, 
w 1965 r. został docentem naukowym i kierownikiem katedry Historii 
Sztuki ATK oraz profesorem homiletyki WSD w Pelplinie. W 1972 r. 
otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1982 r. profesora 
zwyczajnego. Współpracował ze służbami konserwatorskimi 
w Gdańsku - PP Pracownie Konserwacji Zabytków i Urzędem Woj. 
Konserwatora Zabytków. 
Był poliglotą, dużo podróżował, zwiedził Europę, Bliski Wschód, 
Amerykę Północną i Południową, Północną Afrykę, Należał do wielu 
stowarzyszeń naukowych w kraju i za granicą, był członkiem 
m.in. Papieskiej Komisji Ochrony Dziedzictwa Artystycznego 
i Historycznego Kościoła, Europejskiego Centrum Kultury CEC, 
Europejskiej Akademii Nauki i Sztuki ASAE, Polskiej Akademii Nauk, 
Polskiego PEN-Clubu, Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, 
Rady Kultury przy Prezydencie RP. Był też autorem scenariuszy wielu 
wystaw, inspiratorem i jurorem konkursów, znanym w kraju i za 
granicą wybitnym kaznodzieją i prelegentem, W 1988 r. twórcy 
włosko-kanadyjskiego filmu fabularnego THE JEWELLER'S SHOP 
(tytuł polski PRZED SKLEPEM JUBILERA) zaprosili go na 
konsultanta literackiego. Film, w reżyserii Michaela Andersona, 
został zrealizowany na podstawie sztuki Karola Wojtyły pod tym 
samym tytułem.
>>>
JANUSZ ST. PASIERB - CZŁOWIEK RENESANSU 


165 


'., 


, --- 


. "" 


,'. 


K.s, Janusz St. Pasierb 
(obraz ze zbiorów Klubu Inteligel/(ji 
Katolickiej w Grud::.iqd::.u) 
Fot. Gerard S::.ukay 


Swoje artykuły publikował w "Tygodniku Powszechnym" 
i "Paryskiej Kulturze". Jako poeta zadebiutował w 1971 r. na łamach 
" Tygodnika Powszechnego". Opublikował wiele zbiorów poezji 
(m.in. Kategoria przestrzeni, Wnętrze dłoni, Ten i tamten brzeg, 
Po walce z aniołem, Liturgia serca). Jego wiersze tłumaczono na 
angielski, francuski, hiszpański, niemiecki, włoski i rosyjski. 
Jest autorem kilkunastu tomów esejów (m.in. Czas otwarty, Miasto 
na górze, Gałęzie i liście, Skrzyżowanie dróg, Obrót rzeczy) oraz 
książek o sztuce, m.in. o skarbach Jasnej Góry, zabytkach Pelplina, 
polonikach artystycznych w zbiorach watykańskich, malarzu 
gdańskim Hermanie Hanie. Bibliografia prac ks. Pasierba obejmuje 
kilkaset pozycji. 
W dowód uznania twórczości naukowej i działalności społecznej 
ks. Janusz Pasierb otrzymał wiele odznaczeń i wyróżnień m.in. Krzyż 
Kawalerski Orderu "Polonia Restituta", Złoty Krzyż Zasługi, nagrody 
II i III stopnia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, 
odznakę honorową Zasłużony dla Kultury Polskiej, odznakę 
Za Opiekę nad Zabytkami, medal im. Bernarda Chrzanowskiego
>>>
166 


Ryszard Byner 


przyznany przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Rada Miejska 
w Tczewie nadała mu w 1991 r. tytuł honorowego obywatela miasta. 
W 1982 r. otrzymał godność Prałata Honorowego Jego 
Świątobliwości 
Zmarł w Warszawie 15 grudnia 1993 r. Arcybiskup Henryk 
Muszyński podczas mszy św. pogrzebowej w kościele seminaryjnym 
przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie tak wspominał swojego 
przyjaciela i kolegę z seminarium duchownego: "Był to kapłan i teolog 
z powołania, humanista z wykształcenia i zamiłowania, poeta i mistrz 
słowa z talentu. Wszystko to sprawia, że swoim umysłem obejmował 
niezmiernie szerokie horyzonty myśli i wiedzy, a przy tym wszystkim 
był wspaniałym, szlachetnym i jakże wrażliwym człowiekiem 
o wielkim sercu". 
Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Pelplinie. Na 
grobie ks. Pasierba, zgodnie z jego wolą, wyryte zostały słowa, 
którymi zakończył swój wiersz" Wierzę": 
Wiem, że jesteś Życiem 
przecież umieram 
Miał jeszcze jedno życzenie, które również zostało spełnione. 
Poprosił, aby na jego grób wtoczyć ogromny głaz, obok którego 
przechodził wracając do swego pelplińskiego domu. - I to życzenie 
możemy odebrać jako dany nam znak Jego nadziei Zmartwych- 
wstania - napisała Maria Wilczek, pod redakcją której ukazała się 
praca zbiorowa zatytułowana "Wstępujący na wzgórze" 
(Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 1995), zawierająca kilkadziesiąt 
wspomnień o ks. Januszu Pasierbie. Ich autorami są duchowni, 
ludzie nauki, kultury, sztuki i byli uczniowie ks. Pasierba. 
,,Pisarz umarł, a więc żyć zaczyna" - powiedział eseista i krytyk 
literacki Andrzej Kijowski na pogrzebie Marii Dąbrowskiej. 
Dwadzieścia lat później tymi słowami ks, Pasierb żegnał 
A. Kijowskiego... Teraz napis tej treści jest wyeksponowany 
w holu pelplińskiego Liceum Ogólnokształcącego im. ks. Janusza 
St. Pasierba - w "kąciku pamięci" poświęconym patronowi szkoły. 
Mimo upływu lat postać ks. Pasierba jest coraz bardziej znana, i to nie 
tylko na Pomorzu czy Kaszubach. Wydawane są tomiki jego wierszy, 
esejów, także tych dotąd niepublikowanych. Kapłana Poetę na 
swojego patrona wybrało kilkanaście szkół w Polsce. Co roku 
w Pelplinie odbywa się Pomorski Festiwal Poetycki im. ks. Janusza
>>>
JANUSZ ST. PASIERB - CZŁOWIEK RENESANSU 


167 


St. Pasierba. Również w tym mieście jednej z ulic nadano imię autora 
"Gałęzi i liści". Ks. Janusz Pasierb jest patronem ogólnopolskiej 
nagrody, od 1996 r. przyznawanej w Grudziądzu (patrz "Kalendarz 
Grudziądzki 2004') za wierność najważniejszym wartościom 
humanistycznym i chrześcijańskim w twórczości artystycznej 
i działalności społecznej. Godzi się przypomnieć, że jej laureatami są 
m.in. poeta ks. Jan Twardowski, reżyser filmowy Krzysztof Zanussi, 
dyrygent prof. Stefan Stuligrosz, kompozytor Augustyn Bloch, 
ks. prof. Andrzej Szostek. Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków 
ustanowiło nagrodę im. ks. Janusza St. Pasierba "Konservator 
ecclesiae" za wybitne dokonania w dziedzinie ochrony konserwacji 
dzieł architektury i sztuki sakralnej. Jako pierwszy nagrodę tę 
otrzymał prof. Marian Konieczny. 
W 1998 r. z inicjatywy m.in. ks. abp. Henryka Muszyńskiego - 
metropolity gnieżnieńskiego, ks. dr. Wiesława Niewęgłowskiego - 
krajowego duszpasterza środowisk twórczych, ks. dr. Wiesława 
Meringa - rektora WSD w Pelplinie, ustanowiona została Fundacja 
im. ks. Janusza Pasierba. Zakładając Fundację grupa przyjaciół 
ks. Pasierba miała świadomość, że działa niejako w imieniu dużo 
liczniejszej grupy ludzi, dla których ks. Pasierb, wybitny twórca 
nazwany przez Jerzego Turowicza "polskim Mertonem", był 
niekwestionowanym autorytetem i wzorem osobowym. Celem 
Fundacji jest promowanie i nagradzanie młodych historyków sztuki 
i twórców, maturzystów, laureatów olimpiad i konkursów, których 
prace są świadectwem chrześcijańskich inspiracji i nawiązują do 
dokonań ks. Pasierba. 
"Mimo, że odszedł, jest, trwa, mówi, świeci" - tymi słowami 
zakończył swoje wspomnienia o ks. Januszu Pasierbie, 
zamieszczone we wspominanej już książce pl. "Wstępujący na 
wzgórze", jeden z jego najbliższych przyjaciół ks. dr Wiesław 
Niewęgłowski. To nie jedyna taka pozycja, Życiu, działalności, 
pasjom i dorobkowi ks. Janusza Pasierba zostało poświęconych 
kilkanaście książek, wiele felietonów, esejów, zrealizowano audycje 
radiowe, nakręcono filmy krótkometrażowe, zorganizowano sesje 
naukowe, odczyty, wieczory jego poezji. Bogaty jest też materiał 
biograficzny i wspomnieniowy prezentowany w internecie. 
"Mimo, że odszedł, jest, trwa.. ."
>>>
.'.'.'.! .l- 
". 
j", 
 
.. . 
i 
.' 
, i,' k ' - J 


. 
. t 


... 


" 


, 


ł ',:
 1J 
!-, f . 
. ' 


; 


'- 


J 


- 
..., 


-. j,.,-.. 


, 


\ " " 
.. 



 


\ 
t 


 , '. 
) " 
t  


, "'. 
, "\ 


.. 


"II' 


..... ... 
,
'- 


1-- 


I, 


, , 
l 


.
 


J; 


. ..' 


,,
 


i 


" J 


Jerzy Feldman 
Most na Trynce,/979, płótno, olej 
- ze zbiorów Muzeum im. h.dr. Władysława Łę[
i w Grudziqdzu 
Fot. Piotr Bilski
>>>
Sławomir Milczewski 


PAMIĘCI BRUNA 


W 2009 roku przypada 30 rocznica śmierci grudziądzkiego poety, 
literata i rysownika Ryszarda Milczewskiego-Bruno. 
Urodził się 18 lutego 1940 roku w Grudziądzu. Uczęszczał do 
Technikum Przemysłu Drzewnego w Jarocinie, a następnie do 
Technikum Rolniczego w Grudziądzu, w którym uzyskał dyplom 
technika rolnika. Pierwszą pracę (sezonową) podjął jako fermentator 
w Grudziądzkiej Wytwórni Tytoniu Przemysłowego, po nieudanych 
egzaminach na Sztuki Piękne do Torunia. Następnie pracował jako 
agronom w Rywałdzie. W latach 1961-62 był studentem filologii 
polskiej na Uniwersytecie Wrocławskim. Z powodu trudnych 
warunków materialnych musiał przerwać studia i podjął pracę jako 
ogrodnik- kwiaciarz w Hucie im. Lenina w Krakowie. 
Po powrocie do rodzinnego miasta w 1963 roku zawiera związek 
małżeński z Ireną Polakowską. Wyjeżdża do Lipna i pracuje 
w mleczarni w charakterze instruktora poradnictwa żywieniowego. 
Po kilku miesiącach wraca do Grudziądza i podejmuje pracę 
w Centrali Nasiennej jako inspektor plantacyjny. Po raz kolejny 
zmienia pracę i zostaje kierownikiem Powiatowej Poradni 
Instrukcyjno-Metodycznej Pracy Kulturalno-Oświatowej. Po trzech 
latach wraca do pracy w Centrali Nasiennej, jest inspektorem 
plantacyjnym w Wąbrzeżnie. Następnie pracuje w grudziądzkim 
Kółku Rolniczym na stanowisku powiatowego instruktora 
przysposobienia rolniczego, a potem zostaje klasyfikatorem żywca 
w Zakładach Mięsnych w Grudziądzu. 
W 1972 roku na podstawie książek "Brzegiem słońca" i "Poboki"
>>>
170 


Sławomir Milczewski 


zostaje przyjęty do Związku Literatów Polskich. Pisze wówczas 
w podaniu: "Proszę o przyjęcie mnie do ZLP. Swą postawą 
społeczno-polityczno-artystyczną będę się starał godnie 
reprezentować Związek na tzw. Zewnątrz, czyli w Życiu, 
czyli w Polsce". W tym czasie postać Bruna była już przedmiotem 
żywej legendy, a jego twórczość poetycka wzbudzała liczne dyskusje 
i krańcowo różne opinie. 
Debiutuje wierszem "Starość dłoni" w tygodniku "Orka" (potem 
"Tygodnik Kulturalny"), a w 1960 roku opowiadaniem w "Pomorzu". 
Publikuje w prawie wszystkich czasopismach kulturalno-literackich. 
Działa w Korespondencyjnym Klubie Młodych Pisarzy. Otrzymuje 
stypendium im. Tadeusza Borowskiego (1967), które w owych latach 
było sporym wyróżnieniem dla młodego twórcy. Jego wiersze 
umieszczają w antologiach i almanachach: "Poeci Pomorscy" (1964), 
"Za progiem wyboru" (1970), "Laureaci konkursów poetyckich 
1966/67"(1976), "Wnętrze świata"(1971) i inne. 
W 1967 roku wydaje swój pierwszy tomik zatytułowany "Brzegiem 
słońca", który wywołuje nadzwyczajny rezonans w krytyce. 
Wystarczy przytoczyć tytuły niektórych recenzji: "Poezja otwarta" Jan 
Z. Brudnicki, "Nowy poeta" Krzysztof Nowicki, "Ryszard Milczewski- 
Bruno - poeta autentyczny" Jerzy Pluta. Ogólny ton krytyki jest 
entuzjastyczny lub przynajmniej bardzo życzliwy. 
Niestety, publikacja następnej książki napotyka wiele trudności. 
W jednym z wydawnictw recenzent (Jerzy Kwiatkowski) napisał:" Tak 
czy inaczej - nie doradzam wydania tego tomiku, Jego publikacja 
wyrządziłaby krzywdę zarówno Wydawnictwu jak i autorowi. Tym 
bardziej, że jest to poeta utalentowany". 
Dowód świetnego wyczucia polskiej literatury daje jednak 
Wydawnictwo "Pojezierze" w Olsztynie. W 1971 roku ukazuje się tom 
"Poboki", który porusza świat poezji polskiej. Entuzjazm i niechęć, 
analizy i wybrzydzania - wszystko to towarzyszy "Pobokom". 
Ajest to początek wielkiego wzlotu Bruna. Jury pod przewodnictwem 
Jarosława Iwaszkiewicza przyznaje poecie znaczące nagrody: 
im. Tadeusza Peipera we Wrocławiu (za rok 1971 i 1972) i mie- 
sięcznika "Poezja" za najlepszy zbiór wierszy w 1971 roku.
>>>
PAMIĘCI BRUNA 


171 


i, r 
J 
 I 
 
I 



 


i 
'" 


,:I 


, 


. , 
Il 


... 
, 


o$_!!" _ 



 .. 


ł.': "'
. 



 t: 


,. 


,I". , 
r 


'. 


. , 

 


,... 


.. 
'
"'--', .
.' ':-., 
"
",':f"" 

;" 
., 


-1'.- _ '
5

 "-, 


..... "--__
_ ,. r _ r_ 



 


.-1.... 


.. 


.:" ."T
 
, -), 


R,vszard Milczewski-Bruno 


Fot, ze ::.biorów rod::.iflllvch 


Większość recenzentów pojęła, że od Bruna trzeba się uczyć. nie 
odwrotnie. 
W 1972 roku nakładem Ludowej Spółdzielni Wydawniczej ukazuje 
się trzeci tom "Podwójna należność". Po tej książce nawet najbardziej 
zatwardziali konserwatyści spuszczają z tonu. Konsekwentnie 
"Ugrupowanie Literackie 66" z Wrocławia przyznaje Milczewskiemu- 
Bruno nagrodę im. Stanisława Piętaka, Bruno spłaca zaległe długi 
i kupuje pralkę automatyczną do domu. Zostaje redaktorem "Faktów"
>>>
172 


Sławomir Milczewski 


w Bydgoszczy. Jest mistrzem felietonu. W tym czasie Stachura 
drukuje swoje odcinki "Wszystko jest poezja". Porównywano tych 
autorów zupełnie niesłusznie. Bruno sam oceniał tak tę sprawę: 
"Stachura jeździł i pisał z tezą, a ja jeźdźę i piszę, bo szukam tezy". 
Wolał być artystą niż filozofem. 
Następne jego tomiki "Jesteś dla mnie taka umarła" i "Dopokąd" 
(1974) oraz "Nie ma zegarów" (1978) ugruntowały status wybitnego 
poety, 
Niestety, życie osobiste rozpada się niemiłosiernie. W 1979 roku 
rozwód i utrata domu. Tułaczka, propozycje mieszkaniowe 
w Rzeszowie, Bydgoszczy, Koszalinie, Łomży, Warszawie, 
Ostrołęce. Kursuje między Antoniewem u Jerzego Szatkowskiego, 
Grudziądzem, Warszawą, bywa w nikomu nieznanych 
miejscowościach, odwiedza przyjaciół, znika na całe tygodnie. 
Widuje się go na imprezach literackich i plastycznych, potem znów 
przepada. Coraz częściej mówi o śmierci, choć tego tematu nie omija 
właściwie nigdy. Przyszła po niego 17 maja 1979 roku na "Toruńskim 
Maju Poetyckim" w Nowej Wsi Szlacheckiej. Kąpiąc się w jeziorze, na 


:f 


Jedna :poczfówek autorstwa Ryszarda Milc:ewskiego-Bruno. fus: i akwarela 
Ze zbiorów rodzinnych
>>>
PAMIĘCI BRUNA 


173 


oczach poetów i studentów, tonie. 
Został pochowany na grudziądzkim cmentarzu w parku Miejskim. 
Pośmiertnie ukazały się: powieść "Jak już to już", "Gwizdy 
w obecność," Ryszard Milczewski-Bruno - utwory zebrane", "Mamo 
przyszedłem straszyć" i "Gdzieś w nas piją wodzowie klęski". 
W 2006 roku na domu rodzinnym w Tarpnie odsłonięta została 
tablica pamiątkowa poświęcona Ryszardowi Milczewskiemu-Bruno. 
Jego imię otrzymała ulica w powstającym osiedlu Nowe Tarpno. 
Sąsiedniej ulicy patronuje... Edward Stachura - przyjaciel grudziądz- 
kiego poety. 


Przyszedłem 
straszyć 


'ok 



iJIO pr
 s'tra
 

 c181'1W.O ja!l:OO trudcD .się Z&..
 
Ił. ;f l:.O;rQ'ch bu1iac.h stop;)' clerpr.lą 
'N .100gradJ' iIl1a.l.UJcle ustroić do.-o. 
li. .łI:J ubra.u.1e lD1 LCiIIe kra"A'a.t Ił paski 
Oraz 'tę 1i.ru!t1lJ.Q dz1i/o'Ll.łł 00 z judasz8ra 
łł Mleku 1 łc-.dB1;e!n za 6lo:.uą - 
A trz8b& b,ylo ".wykończJoć podłogę ;!II' lruchcll 
Dei.k1 od kilku la:t 
1ja oJciec II 
clru - - 
Bo u rncle rnoro.vo 1 d.ostoJc.1e 
.Nie ma zegar6;r 111.k:t się nie spl8SQ' 
T.,yliro p8l.I. LMrn1atL Jest 'to go mó'" ule ODa 
JakO,Y ca złOl!Jć poszedł dus1ol.k1 
 - - 
Ze trudL10 się jak
 Z9'Nl.6c2J6 ;!II' c1emno 
łi1ęc przy.u.edl.e:l 'D8iDO strasqć: 


- "'-ł; 




;;
:: 
 
r '
'
' 
. ....... 
 
:,.,.....-::;. . 
--
. ....:-1:1.0. 


.l-
 



 _. c..... 


..... ." 


--' 
 . V . 

 '

 
..'- 
"':
 ',. "iC;S:. 


Projekt tablicy z wystawy "POETYCKA NOC MUZEÓW pamięci Ryszarda 
Milczewskiego-Bruno" 


Proj. Maciej BYf/er
>>>
l" 


:
 i 


I c: 


I-:
 - 


.. 


'.. 


'- 
-"- 


\ 


4 


'""-.' 


" 
" 


......... 


Jer;:-.\' Fe/dllu/II 
Zamy.f/ona, J9RJ. płótno, o/ej 
- :e :biorrhr MII:ellm im. k.ult: Władysława Lę[?i w Grud:iqd:ll 



'! 


'. 'o 


-.'- 


:'- 


',"" 


Fot. Piotr Bi/ski
>>>
Magdalena Jaworska-Niziol 


POWRACAJĄCA DUMA 


Coraz więcej polskich miast decyduje się na ogłoszenie konkursu 
na stworzenie nowego wizerunku, bowiem tylko bardzo 
charakterystyczne logo gwarantuje sukces w kampaniach 
promocyjnych, a co za tym idzie sukces w biznesie i turystyce. Dobrze 
rozreklamowane miasto ma szansę ściągnąć rzesze turystów 
i zainteresować potencjalnych inwestorów. Warszawa od lat ma 
opinię największego w kraju zagłębia biznesu, Kraków ma zabytki 
i swego smoka, Wrocław stawia na nowoczesność, Toruń chce być 
europejską stolicą kultury, a Grudziądz? 
Grudziądz przez lata był stolicą polskiej kawalerii, a dziś ma 
niepowtarzalną okazję przypomnieć wszystkim chlubne tradycje 
ułańskie i znów się nią stać. Nie musimy na siłę szukać symbolu, który 
wyróżnia nas wśród innych miast, ten znak już mamy- jest nim "Ułan 
i dziewczyna". Ta plenerowa rzeżba powstała dzięki społecznej 
inicjatywie. Rok temu powołano Komitet Organizacyjny Budowy 
Pomnika Ułana, który zgromadził brąz potrzebny do odlania dwóch 
postaci i czuwał nad poszczególnymi etapami realizacji 
przedsięwzięcia. Grudziądzki artysta rzeżbiarz Ryszard Kaczor, m.in. 
twórca "Flisaka", przygotował projekt oraz odlew z gliny. Wszystkie 
szczegóły dotyczące stroju były konsultowane m.in. z Karolą 
Skowrońską, szefową Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, tak 
by "Ułan i dziewczyna" byli idealnym odzwierciedleniem wzorców 
historycznych. Rzeżba stanowi jedynie namacalny symbol, 
natomiast wartości wpajane słuchaczom Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii musimy my, grudziądzanie - spadkobiercy tych tradycji, 
przekazywać następnym pokoleniom.
>>>
176 


Magdalena Jaworska-Nizioł 


"Ułan i dziewczyna" jest rzeźbą oddającą cześć wszystkim 
kawalerzystom, a takźe ma symbolizować drugie ich oblicze. 
Kawaleria to przede wszystkim młodzi ludzie, którzy wychodzili do 
miasta, spotykali się z dziewczynami, mimo pewnej frywolności 
zawsze pamiętali o mundurze, który był dla nich najcenniejszy, I taki 
jest Grudziądz, po pierwsze pamięta o historii, o swych bohaterach, 
jednocześnie jest miastem, które systematycznie się rozwija, jest 
otwarte na nowe możliwości i inicjatywy. Właśnie taki obraz naszego 
miasta chcielibyśmy prezentować nie tylko w Polsce, ale i w Europie. 
Naszym zadaniem pozostaje jedynie odpowiednio je wypromować, 
Na ten wyjątkowy wizerunek miasta zapracowała z pewnością 
grudziądzka Fundacja na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, która 
nieprzerwanie od 20 lat organizuje znane w kraju i za granicą zjazdy 
kawalerzystów II RP. Niepowtarzalne spotkania grudziądzan 
z absolwentami Centrum Wyszkolenia Kawalerii stały się dla 
mieszkańców szczególną lekcją historii. Grudziądzanie historycznie 
byli dumni z tej słynnej szkoły, Uczestniczyli zawsze we wszystkich 


',' ..-- 


.
 




 "... 

łh 
-ł 


\' 


.,' :
 ' 


-J 
,1'__' ] 


. ' 
. , 


,
v- 


.1V..- 


'I 


- 


.- ..... 
- - 


. 

 


- -. 
"",. 



 


I 
" 


I 
r 


'J 



.1 


\ 


, .;. --- 
',.,.
 
 


'. 


. 


Rzeiba .. Ułan i dziewczyna ", dł/lta grudziądzkiego artysty Ryszarda Kaczora, 
stanęła przy sc/lOdach prowadzących z /II. Spichrzowej 11(/ Błol1ia NadwiślGllskie 
Fot. Gerard Szukay
>>>
POWRACAJĄCA DUMA 


177 


uroczystościach, a kolejne promocje oficerskie (w latach 
trzydziestych minionego wieku odbywające się na Błoniach 
Nadwiślańskich, u stóp zabytkowych spichlerzy) były świętem całego 
miasta, Po nich odbywały się eleganckie rauty i bale, a serce 
niejednej grudziądzkiej panny biło mocniej na widok wspaniałych 
młodych kawalerzystów, którzy zawsze byli szarmanccy wobec dam. 
Dzisiaj ta duma powróciła do Grudziądza. 


.t. 


:" ' 



', 


.' 
 ..;' . :
 


"'\ 


'.. ,,' ' ' 



 


- . "ł- 


'':'. a: 



. J' -, 


"Kawaleryjska" r::.e::!.ba opatr::,olla -::.ostała SłYllllą selltemją gell. Bolesława 
Wielliawy Długos-::.owskiego: "Bo serce ułalla. gdy poło
ys-::. je lIa dłOli. lIa 
pien-.:szym miejscu pali/la. przedpalIlIą tylko kOli" 


Fot. Piotr Bilski
>>>
JI, 
. 



 


". 
.II , 



. 
'.
 
'" 


;::"':':::':::;
:.'" 
:;;
;
;;
 = .: 
 
=. 



 


0'0 



 .; 


-3 


'"",, 


Oddany do użytku I odcinek Trasy Średnicowej spełnia funkcję mini-obwodnicy 
Grudziądza 


Fot. Piotr Bi/ski
>>>
Zbigniew Zawadzki 


FIESTA BALONOWA 
NAD GRUDZIĄDZEM 


Od kilku już lat, w okresie Świąt Wielkanocnych spacerowicze lub 
wyglądający z okien swoich mieszkań grudziądzanie podziwiają 
szybujące nad miastem balony. Widok to niecodzienny. Bajecznie 
kolorowe, ogromne - różnej wielkości płyną po niebie, nic nie robiąc 
sobie z ruchu ulicznego i jego utrudnień. Ciszę płynącej powietrznej 
armady zakłócają tylko wybuchy płomieni wydobywające się z dysz 
palników podgrzewających powietrze w gardzieli balonów. 
Dzieje się to za sprawą zapoczątkowanych w 2002 roku 
Wielkanocnych Zawodów Balonowych o Puchar Prezydenta Miasta 
Grudziądza. Ta coroczna impreza, organizowana przez Aeroklub 
Grudziądzki w Lisich Katach pod Grudziądzem, od 2005 roku 
zaliczana jest do cyklu zawodów o rozgrywanych o Puchar Polski. 
Tradycją stały się towarzyszące zawodom nocne pokazy balonów 
ognia, urządzane w różnych punktach miasta. Ściągają one liczne 
rzesze grudziądzan. Zawody mają charakter międzynarodowy. Brały 
w nich udział załogi Litwy, Niemiec oraz ścisła krajowa czołówka. 
Liczba startujących załóg zwiększa się z każdym rokiem. O ile 
w 2002 roku rywalizowało 7 załóg, to w 2008 roku przyjechało już 
27 ekip. Grudziądzką sekcję balonową reprezentują cztery załogi - 
Joanny Biedermann, Andrzeja Gawrońskiego, Zbigniewa Kościń- 
ski ego i Jacka Lewandowskiego - obecnego przewodniczącego 
sekcji. Loty w okolicach Grudziądza są nie lada gratką dla pilotów 
balonowych, ponieważ można tutaj latać bez ograniczeń do 
wysokości 3400 m, a to z uwagi na brak w pobliżu lotnisk wojskowych 
i cywilnych,
>>>
180 


Zbigniew Zawadzki 


. . 


1"01 


. I ł
 'ł, '. 


.. 


-, , 
- \. 


\. 


\ 
\ . 
ł.. 


, -'\ 


. :' 

''''ę, ... 


Zawody halonowe na stałe wes::ły do kalendarza imprez w Grud::.iqdzu 
Fot, Piotr Bil ski 


Miło jest przypomnieć, że w zawodach w 2002 i 2003 roku 
zwyciężyła grudziądzanka, wicemistrzyni Polski Joanna Biedermann 
na balonie firmy Sonnenfeld, 
Zwycięzcą ostatnich zawodów został mistrz Litwy Walerij 
Machnoryłow, uczestnik mistrzostw świata z 2002 roku, w których 
zajął szóste miejsce. 
Sekcja balonowa przy Aeroklubie Grudziądzkim powstała 
w 1999 roku, przewodniczył jej Zbigniew Kościński. Szkolenia 
odbywały się na balonie "Renoma", wypożyczonym ze Spółdzielni 
Pracy Renoma-Zakładów Przemysłu Skórzanego w Elblągu. 
Historia lotów balonowych w Grudziądzu zaczyna się jednak 
zdecydowanie wcześniej - w początkach XX wieku. Wśród gru- 
dziądzkich stowarzyszeń gospodarczych, sportowych i kulturalnych 
pod koniec dziesięciolecia poprzedzającego I wojnę światową 
istniało Wschodnioniemieckie Stowarzyszenie Żeglugi Powietrznej, 
które szczególnie pielęgnowało loty wolnymi balonami, tzn. lecącymi 
z wiatrem.
>>>
FIESTA BALONOWA NAD GRUDZIĄDZEM 


181 


Przewodniczącym stowarzyszenia był nadburmistrz Otto Kunast. 
Mistrzem - pilotem, opiekunem balonu był porucznik saper 
z 175. pułku piechoty. Stowarzyszenie to organizowało dla swoich 
członków, w co drugą niedzielę miesiąca, darmowe loty balonem. 
Odbywały się również loty ekstra-odpłatne. Korzystający z nich 
pokrywali koszty napełniania balonu gazem oraz koszty transportu 
powrotnego, łączna kwota do zapłaty wynosiła 300 marek. Loty 
wykonywano balonem "Courbiere" - nazwanym tak na cześć 
Generalnego Gubernatora Prus Zachodnich, Gubernatora 


COURB'tRt 


"- 

 \' ",,' 
"\\\ \ 


I ! 
l' ,/ 
t T I 
.(

 

 " 
: \ 


\ . ;," ' 
J e' 
,.. 


a' 


,,
f ,.' .
 


t, ł I ,;
.' " 


. 


'. 


..... 


'. - 
-, 


I 

 


, .' .. 
- _.
 


--"""'- ."" 


I 
-....'..':;lr;t;" .. 
-
 


--j 



1.";:
 



- 


Akwarela 
atytułow{/fl{/ "Balon Courbiere" Wilhelma Burzy (/9/9) 
- 
e 
biorów Mu
ellm i111. ks. (11: Władysława Lęgi w Gn/(l
iq(b( 
Fot. Dominika RadlIliska
>>>
182 


Zbigniew Zawadzki 


Grudziądza Wilhelma Reinharda de I'Homme de Courbiere, który 
wsławił się obroną cytadeli przed wojskami Napoleona. Głośna stała 
się jego odpowiedź na wezwanie do poddania grudziądzkiej cytadeli: 
"Jest jeszcze król Grudziądza, pomimo, że nie ma już króla Prus" 
(miało to miejsce po abdykacji Fryderyka Wilhelma III), 
Balon wyglądał tak wspaniałe, że grudziądzki malarz Wilhelm 
Burza (1871-1945) zafascynowany jego widokiem uwiecznił go na 
akwareli, która znajduje się w zbiorach Muzeum im. ks. dr, 
Władysława Łęgi. Na obrazie widzimy balon w całej okazałości, 
podczas przygotowań do lotu. Artysta usytuował tę scenę na placu 
pomiędzy budynkami sali gimnastycznej (z lewej strony) i Szkoły 
Gminnej przy ul. Sienkiewicza. W dalszym tle widoczna jest fasada 
Gimnazjum Królewskiego - dzisiejszego I Liceum Ogólno- 
kształcącego. 
Pewien grudziądzanin tak wspomina chwile przed nocnym lotem 
balonem, który odbył się latem 1912 roku: "W sobotni wieczór 
spotkaliśmy się na podwórzu grudziądzkiej Gazowni przy 
wypełnionym - nadętym balonie "Courbiere". Balon huśtał się 
w swojej sieci, przy której zwisały worki z piaskiem, jako balast do 
utrzymania balonu przy ziemi. Pilot balonowy był ze swoimi 
żołnierzami, którzy przytrzymywali kosz balonu. Z ciekawością 
zajrzałem do kosza, pokrowiec do zapakowania balonu po 
wylądowaniu znajdował się już w koszu, Worki z paskiem zostały 
zawieszone na krawędzie kosza, Barometr wysokości zwisał 
pomiędzy dwoma głównymi linami balonu (czerwona i biała), które 
obsługiwać mógł tylko mistrz - pilot balonowy. Balon był mocno 
obciążony, zamierzaliśmy lecieć nisko. Zanim się ściemniło 
wdrapaliśmy się do kosza i wystartowaliśmy. Unieśliśmy się na 
wysokość 200 m i poszybowaliśmy w kierunku Wisły". 
Balon był napełniany wodorem. Ze względów bezpieczeństwa 
bardzo ważna była analiza prognoz pogody. W przypadku 
niespodziewanych załamań aury i wyładowań atmosferycznych 
przerywano loty. 
Najdłuższy lot balonem "Courbiere" wykonano na trasie
>>>
FIESTA BALONOWA NAD GRUDZIĄDZEM 


183 


z Grudziądza do Turyngii, z lądowaniem w pobliżu miasta Wende, 
Pierwszym Polakiem, który opuścił ziemię balonem był hrabia Jan 
Potocki. Miało to miejsce w Warszawie w 1788 roku, podczas 
prezentacji swojego balonu przez słynnego pilota Blancharda 
z Calais. Stanisław Totkowicz w dzienniku "Czas" tak pisał o tym 
wydarzeniu: "Kosz przyczepiony do czarodziejskiego przyrządu 
uniósł w napowietrzną przestrzeń, prócz samego wynalazcy, także 
uczonego ekscentryka Jana Potockiego z ulubionym jego służącym 
Turkiem i z wiernym białym pudlem". 
Z okazji pierwszego lotu balonem w Warszawie, w 1788 roku 
został wybity przez Stanisława Augusta piękny medal, którego awers 
i rewers zamieszczamy poniżej. 


.. . 

- 


..-"
"';''-
-;.. 

 - ,I / .,t\\\' 
 
/'. . - 
-: \ ! 
" "-' 
- ; ,., 
. ''". 
},' 


'.. . 


\ 
" 


. ;.
. 
. 
.'" 


':,'...: C'
 
!-"'': ' ;,' t".
' 
'- - \ ?'""" 
-:!-'"ł'I -: 
. --:. .....J 
- '-:'-J
'. 


'!. - 


.. 



 


\ 

 
',Ił; 


'

 :

'--: 
 
"

' 


,- 
;' I: 
....':
.= 
_l ił - 
 
C
. 


'" 
. " 


-
- 
 
; -'--
 
 
-
 


I.


 


1/ł- 
". 


. _; iI 


- 
\, 


'! . 


'. 


. - ' 

-j -'- 


..:--:, .. 
.
 ..'I.
 


- ..:
:'
 .

 



 -. 

 
- 


": .. 


F ot. 
e ::.biorÓH' (/Iltora
>>>
'.=.!" 


,. ,.\\r 
l.
. , ,(: 


... 


., 


Nowy wystrÓj sali obrad grud
iqd
kiego raflls
a 


''''"' 


....' 

'\ 
\
 ' 


".....' 


......"""...... 


,-, 


"-" 



 J-, 
 
- 


--=------ -. - --- 


'6 
 
." -' 
"'" II 0," 
-,;--- " .. '-r- 
I .'" ':" l 
' ! '\ ' 
.j 
 ..:.-':&- :-. I . 


, ' 


r I 


,. -- 


:., -- 


Fot. Piotr Bi/ski
>>>
35 lat miejskiego systemu ciepłowniczego 


SREBRNY JUBILEUSZ 
OPEC GRUDZIĄDZ 


W 2008 roku spółka OPEC GRUDZIĄDZ obchodziła swój 
podwójny jubileusz: 35-lecie miejskiego systemu ciepłowniczego 
oraz 25-lecie istnienia jako samodzielne przedsiębiorstwo 
ciepłownicze. Na przestrzeni tych lat podejmowane działania 
zarządcze zaowocowały powstaniem niezawodnej infrastruktury 
ciepłowniczej w Grudziądzu. 
W marcu 1965 roku Miejski Zakład Budynków Mieszkalnych 
w Grudziądzu utworzył Dział Ciepłownictwa - bardzo skromny 
zalążek organizacji zarządzania ciepłownictwem. Pracujące w tym 
dziale cztery osoby zarządzały 19 kotłowniami lokalnymi o łącznej 
mocy 15 MW. 
W styczniu w 1971 roku utworzono oddzielną organizacyjnie 
jednostkę - Zakład Energetyki Cieplnej (ZEC) w Grudziądzu, który 
początkowo podlegał Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Energetyki 
Cieplnej w Bydgoszczy, a następnie od lipca 1976 roku, w wyniku 
podziału administracyjnego kraju - Wojewódzkiemu 
Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej wToruniu. 
W 1972 roku zakład administrował już 30 kotłowniami o łącznej 
mocy 29 MW. Eksploatacja rozdrobnionego systemu ciepłowniczego 
była ogromnym wyzwaniem. W grudniu 1973 roku uruchomiono 
Ciepłownię Droga Łąkowa I, która wraz z sieciami ciepłowniczymi 
zasilającymi osiedla: Kopernika i Strzemięcin zainicjowała powstanie 
miejskiej sieci ciepłowniczej. W wyniku tego przedsięwzięcia liczba 
zatrudnionych w zakładzie wzrosła d0160 osób. 
Szczególnym w historii ciepłownictwa miejskiego okazał się 
1983 rok, kiedy to w czerwcu na mocy zarządzenia wojewody 
toruńskiego wydzielono samodzielną jednostkę organizacyjną pod 
nazwą Okręgowe Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (OPEC)
>>>
186 


w Grudziądzu, Zasięg działania OPEC-u rozciągał się, poza 
Grudziądzem, na Chełmno, Radzyń Chełmiński, Wąbrzeźno, Łasin, 
Jabłonowo Pomorskie, Biskupiec i Nowe Miasto Lubawskie. 
Przedsiębiorstwo posiadało wówczas 53 kotłownie lokalne o łącznej 
mocy 34 MW. 
W lipcu 1983 roku oddano do użytku Ciepłownię Droga Łąkowa II 
wraz z sieciami ciepłowniczymi zasilającymi osiedle Rządz. Łączna 
moc źródeł produkujących ciepło stanowiła 214 MW, w tym 180 MW 
przypadało jedynie na dwie ciepłownie zasilające miejską sieć 
ciepłowniczą. W 1985 roku zatrudnienie wzrosło aż do 750 osób. 
Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych minionego 
wieku wniósł do przedsiębiorstwa spore zmiany organizacyjno- 
kapitałowe. Na podstawie uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej 
w Toruniu w lutym 1989 roku OPEC przekazano Miejskiej Radzie 
Narodowej w Grudziądzu. Dwa lata później, w październiku 
1991 roku Zarząd Miasta dokonał podziału OPEC, przekazując 
okolicznym gminom 19 kotłowni. W gestii przedsiębiorstwa, które 
zachowało dotychczasową nazwę, pozostał jedynie majątek 
energetyczny zlokalizowany na terenie Grudziądza. W wyniku zmian 
organizacyjnych zatrudnienie zmalało do 576 osób. 
W listopadzie 1991 roku Okręgowe Przedsiębiorstwo Energetyki 
Cieplnej w Grudziądzu skomunalizowano, tworząc spółkę kapitałową 
pod nazwą OPEC GRUDZIĄDZ Sp. z 0.0., której 100 proc. udziałów 
objęła Gmina Miasto Grudziądz. W takiej formie spółka funkcjonuje 
do dziś, zatrudniając obecnie 284 osoby. 
Ostatnie dwudziestolecie ubiegłego wieku związane było 
z intensywnym rozwojem sieci magistralnej i przyłączeń 
prowadzonych do rozwijających się osiedli Lotnisko, Strzemięcin, 
Rządz i Mniszek, Analizy techniczne i ekonomiczne jednoznacznie 
wskazywały na efektywność likwidacji rozproszonych źródeł niskiej 
emisji na rzecz scentralizowanego źródła zasilającego miejską sieć 
ciepłowniczą. W 1985 roku likwidacji uległa kotłownia lokalna na 
osiedlu Kopernika, w miejscu której trzy lata później otwarto krytą 
pływalnię. Był to pierwszy taki obiekt w mieście. Pływalnia 
funkcjonuje po dzień dzisiejszy. 
Lata dziewięćdziesiąte to także okres realizacji inwestycji 
związanych z racjonalnym gospodarowaniem ciepła w spółce. 
W 1992 roku położono pierwszy odcinek sieci preizolowanych,
>>>
SREBRNY JUBILEUSZ OPEC GRUDZIĄDZ 


187 


których aktualnie spółka posiada ponad 29 km, co stanowi 
ok. 34 proc. całkowitej długości ciepłociągów. Kolejne odcinki sieci są 
sukcesywnie wymieniane. W latach 1993-1995 zmodernizowano 
oraz zautomatyzowano pracę wszystkich węzłów cieplnych 
będących własnością spółki. W 1994 roku po raz pierwszy dokonano 
zdalnego przekazu danych sterujących dostawą ciepła. 
Dotychczasowa działalność spółki (do 1995 roku) opierała się 
wyłącznie na produkcji ciepła w postaci gorącej wody oraz pary 
wodnej zużywanych na potrzeby centralnego ogrzewania, 
przygotowania ciepłej wody użytkowej oraz na cele technologiczne, 
Przełomowym w zakresie technologii okazał się 1996 rok, 
w którym uruchomiono pierwszy turbogenerator o mocy 6 MWe. 
Za wprowadzenie procesu kogeneracji spółka zdobyła w 1998 roku 
I nagrodę na przeglądzie osiągnięć technicznych w Grudziądzu oraz 
II nagrodę w przeglądzie wojewódzkim. 
Ostatnie dwie dekady XX wieku okazały się dla spółki początkiem 
dynamicznych zmian związanych z ograniczaniem jej oddziaływania 
na środowisko. 
Nasileniu uległ proces likwidacji uciążliwych dla środowiska 


'
 


..'
r 
.
., 



 


..
 . 

.. 
 
J!" - r'" 
i 
\ł 1 
'\ \:, 
I " 


.1 


" 


o",. ..... 


...... 


. 
 ,I 
... 


I . .: .' 


....... 
 


- ł 'ł"', 
.- J 
":: 
..' 
... 


"'.' . II I:' 
';, i ł I. 
C r " 
, J '
'.''' 
. . 
:
 
 .:" .:1- 
.:- 


'I. 


-' 



 ":; 


. 
...;..- 


,! . 


',:. 


Elektrociepłownia pr-:.y ul. Budowlanych 


Fot, ze ::.biorów OPEC GRUDZIĄDZ
>>>
188 


kotłowni lokalnych poprzez podłączanie obiektów do miejskiej sieci 
ciepłowniczej. W sumie w latach 1985-1999 zlikwidowano 38 ko- 
tłowni o łącznej mocy ok. 27 MW. 
W 2001 roku spółka przystąpiła do realizacji inwestycji 
pl. "Sieć Północ", która była kapitałochłonna, jednak ekonomicznie, 
ekologicznie i technologicznie uzasadniona. W zaledwie dwóch 
latach zlikwidowano 38 kotłowni lokalnych, zainstalowano 3 kotłow- 
nie olejowe, zmodernizowano 6 źródeł niskiej emisji, zbudowano 
64 węzły cieplne, a 22 zmodernizowano. 
Obecnie spółka eksploatuje 583 węzły cieplne, 21 kotłowni 
lokalnych, w tym 19 gazowych, 2 olejowe oraz 2 lokalne systemy 
ciepłownicze. 
Spółka od 2004 roku prowadzi stały monitoring substancji pyłowo- 
gazowych, który przyczynia się do ciągłej optymalizacji pracy źródła 
ciepła i dotrzymywania norm środowiskowych. 
XXI wiek przyniósł spółce także ogromne zmiany w zakresie 
jakości oraz warunków świadczonych usług. W grudniu 2004 roku 
spółka uzyskała certyfikat Systemu Zarządzania Jakością, zgodny 
z wymaganiami normy ISO 9001, a w 2006 roku zgodny z normą 
ISO 14001. Certyfikaty te w styczniu 2007 roku zostały zastąpione 
certyfikatem Zintegrowanego Systemu Zarządzania Jakością 
i Środowiskiem w zakresie produkcji ciepła i energii elektrycznej oraz 
przesyłu i dystrybucji ciepła. Obecnie spółka oczekuje na 
rozpatrzenie wniosku o przyznanie certyfikatu akredytacji 
laboratorium badawczego, zgodnego z normą ISO 17025 w zakresie 
badania węgla i biomasy, 
Istotny wpływ na losy spółki miały także zjawiska zachodzące na 
lokalnym rynku ciepła. Pogarszająca się sytuacja finansowa 
zakładów przemysłowych w Grudziądzu, a w końcu upadek 
większości z nich spowodował, że w 2003 roku Elektrociepłownia 
zakończyła produkcję pary technologicznej na potrzeby odbiorców. 
W 2004 roku spółka przystąpiła do realizacji strategii, której 
zamierzeniem był rozwój rynku ciepła i energii elektrycznej oraz 
energetyczne wykorzystanie biopaliw w procesie produkcji energii. 
W tym celu z inicjatywy zarządu spółki we wrześniu 2004 roku 
powołano Grudziądzki Park Przemysłowy Sp. z 0.0. (GPP), a'w paź- 
dzierniku 2005 roku OPEC-BIO Sp. z 0.0. 
Misją GPP jest rozwój gospodarczy Grudziądza poprzez
>>>
SREBRNY JUBILEUSZ OPEC GRUDZIĄDZ 


189 


... 


, 
r . 
.:;:; 


.. 


_. 
. 
 
---'-
-.;- 


I 
I 


........ 


, . 
--.. 


... 


_iii_wal .... .a.L iii 


" 


\',; , 


;.. 
,r 
o_- 


" 


- 
... - 


- 


._ r 
I.. i .J 



r-'--=- ' 
'... .', _'- 


;...
--
 


Ji .. . .' 
i,,
 


.. 
. 


,I 
r
 


-'-..... 
--.:: 


Głównym profilem działania OPEC-BIO jest organi::.acja ,ynku paliw 
odnawialnych 
Fot. ze ::.biorów OPEC GRUDZIĄDZ 
pozyskiwanie inwestorów charakteryzujących się przede wszystkim 
znacznymi potrzebami kadrowymi oraz energetycznymi. Głównym 
profilem działania OPEC-BIO jest organizacja rynku paliw 
odnawialnych, tj. pozyskiwanie lokalnego surowca pochodzenia 
rolniczego - słomy i przetwarzania go na biomasę w postaci pelet. 
Ożywiona obecnie sytuacja gospodarcza miasta, a co za tym idzie 
stale rosnące potrzeby energetyczne, uporządkowane procesy 
zarządcze oraz dywersyfikacja paliw otwierają przed spółką nowe 
możliwości i wyzwania. W lutym 2008 roku spółka wznowiła sprzedaż 
pary technologicznej na potrzeby sektora przemysłowego, 
a w czerwcu rozpoczęto budowę kolejnego turbozespołu, dzięki 
któremu moc elektryczna wytwarzana wzrośnie do 12 MWe. 
Jakość, niezawodność oraz zgodność z wymogami środowisko- 
wymi to dewiza działania spółki. 


OPEC GRUDZIĄDZ
>>>
\ 
\. ,':. 



J:S'i' ) 
W19ZKOCSIL WIl.HELM 


'I' 


, I 


'.. 


//.// 


, 
. --- 

- , 
'- 
',Y 
.I' 
\, '" 

" - 
". 
\ 
.
, 


,; 
.,1 fI' 


\\ 


f 


/ / / 
/1 


,',.1 


"1\ . 


I 


I ! I 


\ 


/ 


.. 



 
 


Rusłan Agirba (Ukraina) - plastik01yt
>>>
z ŻAŁOBNEJ KARTY 


Eugeniusz Chmielewski 
Tadeusz Gust 
Bożena Glamowska 
Bożena i Fernanda Malickie 
Marian Perliński 
Jan A. Sikorski 
Władysław Wierzbicki
>>>
192 


EUGENIUSZ CHMIELEWSKI 
(1930-2008) 


.

. 


.--- -.. 


.- 
 



' 


. 
- 


_Jr 


._
. 


11 marca 2008 r. zmarł w Grudziądzu Eugeniusz Chmielewski - 
członek współzałożyciel i długoletni przewodniczący zarządu Koła 
Miłośników Dziejów Grudziądza przy Klubie CENTRUM Spółdzielni 
Mieszkaniowej i zasłużony działacz Grudziądzkiego Towarzystwa 
Kultury, 
Urodził się 22 listopada 1930 r. w Grudziądzu. Ojciec Julian, 
bankowiec, oficer rezerwy w stopniu porucznika, związany 
z 16. Pomorską Dywizją Piechoty, przebywał w obozie w Staro- 
bielsku, zginął w Charkowie. Matka Leokadia, z domu Hinz, była 
księgową 
Podczas okupacji uczęszczał do niemieckiej szkoły podstawowej 
w Grudziądzu przy ul. Curie-Skłodowskiej. Po zakończeniu działań 
wojennych był uczniem Państwowego Gimnazjum przy ul. Sienkie- 
wicza (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). W 1948 r., po 3-letnim 
gimnazjum ukończył w tejże szkole tzw. "małą maturę". Póżniej 
uczęszczał do 3-letniego Liceum Mechanicznego, w którym w 1951 r. 
uzyskał tytuł technika mechanika. Skierowany został nakazem pracy 
do Kraśnickiej Fabryki Wyrobów Metalowych, Po czterech latach 
przeniósł się do Pomorskiej Odlewni i Emalierni w Grudziądzu.
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


193 


W charakterze konstruktora i kierownika Pracowni Prototypowo- 
Badawczej POiE przepracował 36 lat (do czasu grupowego 
zwolnienia). 
Już w czasie pracy w Kraśniku wykazywał zainteresowanie 
historią tego miasta, a także Lublina, Zainteresowania te przeniósł do 
Grudziądza i zaczął zbierać materiały związane z historią rodzinnego 
miasta. Stało się to pasją jego życia. Wygłaszał liczne odczyty, 
współpracował z lokalną prasą, w której publikował swoje 
opracowania. Działał w Polskim Towarzystwie Turystyczno- 
Krajoznawczym - w Komisji Opieki nad Zabytkami i Towarzystwie 
Opieki nad Zabytkami. W Grudziądzkim Towarzystwie Kultury przez 
wiele lat sprawował funkcję członka zarządu. 
Współzałożyciel Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, w którym 
od początku był sekretarzem i kronikarzem, a po śmierci Edwina 
Brzozowskiego - przewodniczącym. Bibliofil i kolekcjoner 
ekslibrisów, Działał w Kole Miłośników Książki i Ekslibrisu, Kole 
Kolekcjonerów Pamiątek o Grudziądzu, współredagował biuletyn 
"Grudziądz" . 
Należał do grona inicjatorów wydania "Kalendarza 
Grudziądzkiego", zasiadał w radzie redakcyjnej i był autorem 
artykułów w niemal każdym tomie tego wydawnictwie. 
Eugeniusz Chmielewski został pochowany na grudziądzkim 
cmentarzu w parku Miejskim. 


Przyjaciele
>>>
194 


TADEUSZ GUST 
(1920-2008) 


-Je 


'I ., 


,.-.-- 
;
.;.
.-
 


Muzyka odegrała w życiu Tadeusza Gusta ważną rolę. Już jako 
kilkunastoletni chłopak śpiewał w chórze, Potem grał na organach, 
prowadził zespoły chóralne oraz wokalno-instrumentalne. Był 
działaczem muzycznym. 
Urodził się 9 marca 1920 r. w Szubinie. Od 1927 r., z przerwą 
w latach 1937-39, mieszkał w Grudziądzu. Po ukończeniu szkoły 
podstawowej w 1934 r. wstąpił do chóru pod wezwaniem św. Cecylii 
przy parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Grudziądzu 
i od tego momentu ze śpiewem i muzyką był mocno związany. 
Absolwent szkoły organistowskiej w Pelplinie i 3-letniego studium 
na poziomie średniej szkoły muzycznej przy Wojewódzkim Domu 
Kultury w Bydgoszczy. Organista w Smętowie (pow. starogardzki) 
w latach 1937-39 oraz w Grudziądzu w parafii WNMP w latach 
1942-43 i 1945-47. Współzałożyciel istniejącego przy tej parafii 
w latach 1939-43 konspiracyjnego 24-osobowego chóru męskiego, 
którego był dyrygentem. Skład chóru tworzyło głównie rodzeństwo 
dyrygenta i grono najbliższych kolegów, byłych śpiewaków 
grudziądzkich chórów. Próby przeprowadzał w mieszkaniu swoich 
rodziców. Uczył patriotycznych, najbardziej znanych pieśni polskich 
podkładając teksty łacińskie.
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


195 


Po wyzwoleniu Grudziądza, poza pracą zawodową (przez wiele 
lat w GZPG Stomil), Tadeusz Gust udzielał się społecznie 
szczególnie na polu krzewienia kultury w ruchu amatorskim, 
prowadząc chóry, solistów, zespoły wokalne i wokalno- 
instrumentalne. Jego podopieczni zdobywali czołowe miejsca na 
konkursach i festiwalach w skali miasta, jak również na szczeblu 
wojewódzkim, okręgowym i ogólnopolskim. Niektóre z zespołów, jak 
chociażby sekstet żeński i kwartet męski Domu Kultury GZPG oraz 
chór Harmonia, były znane z nagrań radiowych, a chór Echo również 
z nagrań telewizyjnych i Polskiej Kroniki Filmowej. 
O intensywności pracy nad nowym repertuarem i poziomem 
parafialnego chóru Cecylia (potem Harmonia) przy grudziądzkim 
kościele jezuickim świadczy fakt awansowania zespołu po trzech 
latach do II kategorii i po następnych trzech do kat. I, czyli do grona 
najlepszych, wśród których chór pozostał do końca swojego istnienia. 
Liczącym się osiągnięciem chóru było zajęcie drugiego miejsca na 
konkursie okręgowym wToruniu. 
W latach 1971-83 Tadeusz Gust prowadził chór męski Echo, 
z którym kontakt nawiązał znacznie wcześniej. Po wyzwoleniu 
Grudziądza w 1945 r. brał czynny i aktywny udział w reaktywowaniu 
zespołu, przejmując funkcję wiceprezesa. W okresie dyrygentury 
i kierownictwa artystycznego Tadeusza Gusta, chór współpracował 
m.in. z wybitną śpiewaczką Stefanią Krzywińską-Toczyską, 
ówczesną solistką Opery Bałtyckiej w Gdańsku i odnosił sukcesy 
w kraju, jak i poza jej granicami. W 1975 r. chór otrzymał Odznakę 
Honorową I stopnia Złotą z Laurem Polskiego Związku Chórów 
i Orkiestr. Do 1980 r. włącznie Echo wygrywało wszystkie konkursy 
okręgowe. Trzykrotnie brało udział w Tczewskim Festiwalu Pieśni 
Chóralnej (imprezie międzyokręgowej), raz zdobywając puchar. 
W 1979 r, zespół uczestniczył w koncercie finałowym VII Ogólno- 
polskiego Festiwalu Pieśni Czerwona Lutnia w Katowicach. W 1980 r. 
duży talent muzyczny, zaangażowanie i zdolności organizacyjne 
Tadeusza Gusta oraz wysoka ocena chóru, potwierdzona licznymi 
osiągnięciami artystycznymi, zaowocowały pierwszym wyjazdem 
za granicę. W Czechosłowacji, gdzie dyrygent ze swoim zespołem 
entuzjastycznie był przyjmowany na wszystkich koncertach, Echo 
odniosło autentyczny sukces. W 1983 r. chór występował na 
VIII Ogólnopolskim Festiwalu Pieśni Chóralnej w Poznaniu. 
Współpracę z Echem Tadeusz Gust musiał zakończyć na skutek 
doznania rozległego zawału serca. Nie zerwał jednak całkowicie
>>>
196 


kontaktów z zespołem. Jeszcze przez wiele jeszcze lat uczestniczył 
w zebraniach zarządu jako jego członek, a także jako wyróżniony 
zaszczytnym tytułem Honorowego Członka Chóru. Aktywny pozostał 
także na emeryturze. Przez 19 lat był obecny w życiu muzycznym 
i kulturalnym miasta, najpierw jako organista, później zaś jako 
dyrygent chóru mieszanego św. Cecylii w swojej parafii przy 
ul. Moniuszki. 
Za działalność w amatorskim ruchu muzycznym Tadeusz Gust 
został wyróżniony: Złotą Odznaką Honorową Związku Zawodowego 
Chemików, odznaką Zasłużony Działacz Kultury, Odznaką Honorową 
I stopnia Złotą z Laurem Polskiego Związku Chórów i Orkiestr oraz 
Złotym Krzyżem Zasługi. W 1980 r. wpisany został do Honorowej 
Księgi Ludzi Zasłużonych dla Miasta Grudziądza. 
Zmarł 12 stycznia 2008 r. w Grudziądzu. 


Marek Gust 


Chóry i zespoły prowadzone przez Tadeusza Gusta: 


1971-83 
1997-2008 


Chór mieszany w Smętowie (pow. starogardzki); 
Chór męski (konspiracyjny) przy parafii WNMP 
w Grudziądzu; 
Chór mieszany św. Cecylii przy parafii WNMP w Grudziądzu; 
Kwartet męski (rewelersi im. Gustiana) przy zakładach PPG 
(późniejszy Stomil) w Grudziądzu; 
Chór mieszany Lutnia przy Cukrowni Mełno 
(pow. grudziądzki); 
Chór mieszany Cecylia (późniejsza Harmonia) przy kościele 
o. o. Jezuitów w Grudziądzu; 
Chór męski Hejnał i mieszany przy Domu Kultury 
GZPG Stomil; 
Kwartet męski przy Domu Kultury GZPG Stomil; 
Sekstet żeński przy Garnizonowym Klubie Oficerskim 
w Grudziądzu; 
Tercet i Sekstet żeński oraz soliści przy Domu Kultury 
GZPG Stomil; 
Zespoły wokalno-instrumentalne Demony i Waganci przy 
Domu Kultury GZPG Stomil; 
Żeński zespół wokalny Balerynki Szkoły Przyzakładowej 
GZPG Stomil; 
Chór męski Echo przy Domu Kultury GZPG Stomil; 
Chór mieszany przy kościele WNMP w Grudziądzu. 


1937-39 
1939--43 


1945--47 
1945--48 


1946-51 


1950-64 


1952-55 


1953-60 
1959-60 


1952-71 


1964-68 


1965-70
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


197 


BOŻENA GLAMOWSKA 
(1934-2008) 


,r 
. 


" 
, 


" 
: \-- 


. , 
- ...-... ')Ii- 
I.. 
 -,. '. -.,
. 


d 


--""', .. 
,,
:.
.
,
 .'. 
,- 
'

';'''.

i1
r:{
;

;:;. 

:. )':
1" ...- ,..,...... 
 ..
...::.. 
': 
::f: 

t 

 


..:..--
\ 


:::
;'?EE ffE
::
g:!t
 
,." ..." "'... "'. :::: ...
 ..".. ! c: ......... .....,...."' ." 
:...... :$:'':_ :1. 
.-
 . '
 
 ' ";:',;EEE. :::W .
..
 
':. "I.. i::" ..y
 

:ł ".:
: 
::': ::
;.
::
 .::::';," 
£.".. 
":::" :,
 o
:(
 ..:(
' 


 :
 ':::"-::::

 ':
c 

 .....\,,
: :.....c.,,:+:"'. _.:
4tlo: 
... ':.':.:=:
::::::.: 
..: 
lo. ..":" ......c,,,........ 
 . II.", ..
: .,..;,;'.,:r......'u..,...,... II 
.."..... ,....."(,.. 1:.... Pol. .
.f.ilJ..u......... ""ił" 
.."':: ,"c;".:Iłt:c, 11. ......: 
 
.:

 T ..::
:
:::';.
..
 
......".. ł(
+:łi..łI/,

'" ::"" ........ c:::""UC"""':,._ " 


24 lutego 2008 roku po ciężkiej chorobie odeszła od nas pełna 
nadziei oraz licznych planów na przyszłość mgr farm. Bożena 
Glamowska, znana i ceniona grudziądzka farmaceutka. 
Bożena Glamowska, z domu Chmielecka, urodziła się 
18 listopada 1934 roku w Gdańsku. Była absolwentką Wydziału 
Farmacji Akademii Medycznej w Gdańsku. Po ukończeniu studiów 
w 1957 roku wraz z mężem dr Janem Glamowskim na stałe osiedliła 
się w Grudziądzu. 
Od początku swojej kariery zawodowej związana była z apteką 
przy ulicy Toruńskiej w Grudziądzu. Tu stawiała pierwsze kroki 
w zawodzie farmaceuty, w 1982 roku została kierownikiem tej 
placówki, a od 1990 roku stała się jej współwłaścicielem. Pełniła 
również funkcję kierownika aptek przy ulicy Legionów oraz Mikołaja 
z Ryńska. Powierzone obowiązki, bycie kochającą żoną, troskliwą 
mamą i babcią nie przeszkodziło jej w ciągłym podnoszeniu swoich 
kwalifikacji. Była uczestnikiem wielu kursów podyplomowych, 
uzyskała II stopień specjalizacji z zakresu farmacji aptecznej. 
W czasie swojej ponad 50-letniej aktywności zawodowej 
przeszkoliła wielu młodych farmaceutów - magistrów i techników 
farmacji, prowadząc praktyki studenckie, staże zawodowe 
i specjalizacyjne oraz szkolenia praktyczne. Była działaczem
>>>
198 


Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, a w drugiej kadencji Izb 
Aptekarskich aktywnym członkiem zespołu ds. nauki i szkolenia oraz 
opiniowania wniosków o uzyskanie prawa wykonywania zawodu. 
Uczestniczyła w tym czasie w rozmowach kwalifikacyjnych z osobami 
ubiegającymi się o uzyskanie prawa wykonywania zawodu 
aptekarza, wizytowała także apteki, w których odbywały się praktyki 
podyplomowe. W 2004 roku, w uznaniu za wybitny wkład 
w budowanie prestiżu zawodu farmaceuty oraz za całokształt swojej 
pracy na rzecz środowiska farmaceutycznego otrzymała prestiżową 
nagrodę "Aptekarz Roku" . 
Była mecenasem sztuki, wspierała organizacje charytatywne oraz 
liczne akcje dobroczynne, zawsze pozostając w cieniu, nigdy nie 
zabiegając o popularność i rozgłos. Pomagała chorym, 
potrzebującym i to nie tylko finansowo, ale również duchowo. 
Potrafiła ich wysłuchać, pocieszyć, ukoić dobrym słowem oraz 
ciepłym uśmiechem. Zawsze była niebywale skromna, życzliwa, 
a każdy mógł liczyć na jej pomoc. Dla młodych farmaceutów była 
nauczycielem etyki zawodu aptekarza. Razem ze swoimi 
współpracownikami z Apteki Śródmiejskiej w Grudziądzu stworzyła 
cieplą, rodzinną atmosferę sprzyjającą dbałości o dobro pacjenta. 
Była osobą bardzo towarzyską, miała wielu przyjaciół, z którymi 
pozostawała w nieustannym kontakcie. Interesowała się muzyką, 
lubiła podróżować, często do miejsc kultu religijnego, bo jak sama 
mówiła, "musi podziękować Bogu za swoje życie i za wszystkich, 
którzy się w nim pojawili". 
Mimo wieku emerytalnego, nie porzuciła swoich obowiązków 
zawodowych. Codziennie, prawie, aż do ostatnich chwil służyła 
pacjentom. 


Przyjaciele
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


199 


BOŻENA MALlCKA 
(1923 - 2008) 


FERNANDA MALlCKA 
(1919 -2008) 


:.,." 


f 


........ " 


Bożella Malicka 


o zmarłych w 2008 roku w Grudziądzu Bożenie i Fernandzie 
Malickich chciałem napisać do "Kalendarza Grudziądzkiego" 
najpierw klasyczny tekst z datami i osiągnięciami obu pań. 
Doszedłem jednak do wniosku, że należy siostry Malickie 
przedstawić nieco inaczej. 
Panie poznałem dzięki Markowi Szczepańskiemu. Zaproponował 
mi pracę przy wystawie zdjęć wykonanych przez Edmunda 
Malickiego, ojca Bożeny i Fernandy, Otrzymałem zaproszenie do ich 
mieszkania i razem z Markiem udałem się na spotkanie. Po drodze 
oczywiście dopytywałem się, jakie są panie Malickie, I otrzymywałem 
odpowiedż, że sam się przekonam. Zostałem zaskoczony najpierw 
wyglądem salonu. Przepiękne meble, obrazy na ścianach i cała masa 
fotografii. Siostry gościnnie nas przyjęły i od tego momentu stałem się 
częstym gościem w ich domu. Pracując nad wystawą fotografii 
Edmunda Malickiego, wykonanych w 1916 roku pod Verdun, 
powoli poznawałem losy polskiej rodziny o korzeniach szlachecko- 
mieszczańskich, wywodzącej się z Wielkopolski. Panie wiele 
opowiadały o swym ojcu, korzystając w takich chwilach ze swego
>>>
200 



...:-
-

 . 
-'l/,..... _.........
., 
,
f-
.; - - - " 
I
' 
... ," 
"J · 
'1.;1" 
, 
i
 
,,' 
; 


f 


, 


Femanda Malickll 


olbrzymiego archiwum. Podziwiałem wtedy zdjęcia wykonane 
w Chełmnie, a przedstawiające kadrę oficerską 66. Pułku Piechoty 
i 8. Pułku Strzelców Konnych. Stanowiły one dla mnie niesamowitą 
kopalnię wiedzy, jako żródła historyczne. Z czasem zaczęły także 
pokazywać mi swoje własne prace fotograficzne. Zdjęcia z jednej 
strony były różne, choć często przedstawiały te same miejsca lub 
obiekty. Widać było wyrażnie, że obie posiadały dar obserwacji 
i własnej interpretacji przedstawianej rzeczywistości. Prace więc były 
w pewien sposób podobne, to chyba należy złożyć na olbrzymi wpływ 
Edmunda Malickiego na córki. Powoli poznawałem historię rodziny, 
a co za tym idzie przedmiotów, jakie znajdowały się w mieszkaniu 
Malickich przy ul. Legionów. Porcelanowe filiżanki, alabastrowa 
figurka Napoleona, stylowe meble czy srebrne sztućce posiadały całą 
rozbudowaną historię. W opowieściach o nich pojawiał się obraz 
artystycznego domu, przepełnionego duchem patriotyzmu. Wielka 
historia mieszała się z drobnymi zdarzeniami. Historia ratowania 
w 1939 roku zbiorów fotografii z mieszkania w Chełmnie. Opowieść
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


201 


o polskich strzelcach konnych przeprawiających się przez Wisłę 
w Chełmnie czy intrygująca opowieść o Edmundzie Malickim, który 
chyba tylko cudem uniknął aresztowania przez gestapo. Warto tu 
pamiętać, że brał on udział w pracach przedwojennego wywiadu 
wojskowego. 
Sukces wystawy "Verdun", pokazywanej w kilkunastu miastach 
w Polsce, stał się impulsem do rozmów dotyczących wcześniejszych 
wystaw, w jakich brały udział siostry Malickie. Żołnierze Września, 
miasto Grudziądz czy jego okolice to przewodnie tematy ich wystaw. 
W trakcie tych rozmów panie wielokrotnie żartowały w sprawie zdjęć 
wykonanych przez ich ojca pod Verdun. Pani Bożena wielokrotnie 
podkreślała, że te zdjęcia interesują ją tylko jako fotografa. 
Tu natychmiast odzywała się pani Fernanda, która o wiele bardziej 
interesowała się ich aspektem historycznym. Te rozmowy prowa- 
dzone w półżartobliwym tonie zapamiętam do końca życia. 
Z pewnością będzie mi ich brakowało, tak jak olbrzymiego zbioru 
fotografii, który niestety został rozbity na części i w sporej części 
zniszczony. 


Mariusz Żebrowski 


Tytułem uzupełnienia 
Bożena i Fernanda Malickie pod koniec Jat sześćdziesiątych 
ubiegłego wieku przejęły od ojca, znanego fotografika Edmunda 
Malickiego, prowadzenie renomowanego zakładu fotograficznego, 
w którym zdobyły zawód, doskonaliły umiejętności i realizowały swoje 
artystyczne pasje. 
Pracownia fotograficzna E. Malickiego powstała w 1919 roku 
w Trzemesznie i następnie działała w Inowrocławiu oraz Chełmnie, 
a od 1937 roku w Grudziądzu przy ul. Wybickiego 45. Tam też wzno- 
wiła działalność po zakończeniu działań wojennych. W 1947 roku 
atelier przeniesione zostało na ul. 1 Maja (obecnie Toruńska) i przez 
kilka lat funkcjonowało pod numerem 25, a od 1952 roku pod nr 19. 
Od początku ostatniej dekady minionego wieku do przejścia na 
emeryturę panie Malickie pracowały w zakładzie przy ul. Sikorskiego. 
Niejako "specjalnością" firmy były portrety wykonywane z dużym
>>>
202 


artyzmem zwłaszcza przez p. Bożenę, Utrwaliła ona na kliszach 
fotograficznych konterfekty wielu znanych osobistości i zwykłych 
ludzi. Portrety urodziwych grudziądzanek zawsze zdobiły witrynę 
studia Malickich. 
Pani Bożena pracę zawodową łączyła z działalnością społeczną 
w samorządzie rzemieślniczym, była też radną MRN. Jako pierwszy 
i dotąd jedyny grudziądzki fotograf została wyróżniona przez Ministra 
Kultury i Sztuki zaszczytnym i cenionym w środowisku honorowym 
tytułem Mistrza Rzemiosła Artystycznego. 
Otrzymała także Srebrny Krzyż Zasługi, odznakę Zasłużony dla 
Województwa Toruńskiego oraz złoty i srebrny medal im. Jana 
Kilińskiego, 
Fernanda Malicka zmarła 30 marca 2008 roku, Kilka tygodni 
później, 10 maja 2008 roku zmarła Bożena Malicka. Pochowane 
zostały na grudziądzkim cmentarzu przy ul. Cmentarnej, 
Z okazji Zaduszek 2008, w Klubie CENTRUM Spółdzielni 
Mieszkaniowej wspominano rodzinę grudziądzkich fotografów oraz 
zorganizowano wystawę, na której zaprezentowano wydobyte 
z domowych albumów grudziądzan portrety, zdjęcia rodzinne itp. 
wykonane przez Edmunda, Bożenę i Fernandę Malickich. 


Redakcja "Ka/endarza Grudziądzkiego"
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


203 


MARIAN PERUŃSKI 
(1922-2008) 


:... 


d 


'"', 


. 


........, " 


-(, 


W Grudziądzu zmarł znany księgarz, współzałożyciel Koła 
Miłośników Dziejów Grudziądza, 
Urodził się 18 sierpnia 1922 r. w Brzeżnicy. W 1940 r. ukończył 
Gimnazjum Kupieckie Polskiej Macierzy Szkolnej w Radomsku, 
póżniej Liceum Księgarstwa w Warszawie oraz Zaoczne Studium 
Księgarstwa Antykwarycznego na Uniwersytecie Warszawskim. 
Podczas okupacji, od pierwszych dni 1942 r. do stycznia 1945 r., 
działał w konspiracji, był żołnierzem Narodowych Sił Zbrojnych. 
Po wyzwoleniu w latach 1945-1947 powołany został jako poborowy 
do LWP. 
Pracę rozpoczął w 1949 r. w Gdyni. Okresowo pracował też 
w Świdnicy. Od 1954 r. mieszkał w Grudziądzu. Z wykształcenia 
księgarz, pracował w tym zawodzie do przejścia na emeryturę 
w 1982 r. Dał początek działalności antykwarycznej w Grudziądzu. 
Najpierw zorganizował dział antykwaryczny w kierowanej przez 
siebie księgarni przy ul. Starej. Od 1978 r. prowadził antykwariat. 
Członek współzałożyciel Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. 
Miłośnik malarstwa, kawalerii, Legionów Piłsudskiego, znawca 
munduru wojskowego i broni. Jako amator zajmował się też 
malarstwem. 
Zmarł 14 lipca 2008 r. Grób jego znajduje się na cmentarzu 
przy ul. Cmentarnej w Grudziądzu. 


Przyjaciele
>>>
204 


JAN A. SIKORSKI 
(1941-2008) 


-I ł-":' 
'!l ' 
. . 
 ' , 



. 



.J ." 
 


, L 


10 października 2008 r. zmarł Jan Aleksander Sikorski, nauczyciel 
matematyki wielu pokoleń grudziądzan w II Liceum Ogólno- 
kształcącym im. Króla Jana III Sobieskiego, Skromny, życzliwy, 
o wielkim szacunku dla drugiego człowieka. Te przymioty zjednały mu 
przyjaciół w pracy i życiu osobistym. 
Urodził się 27 stycznia 1941 roku. Od zawsze związany z II LO 
w Grudziądzu, w latach 1955-1959 uczeń "Sobieskiego". 
Zapamiętany przez kolegów ze szkolnej ławy jako odważny, dojrzały 
licealista, który w trudnych czasach stalinowskich przekazał im 
prawdę o Katyniu, wyniesioną z domu rodzinnego. Koszykarz, 
wychowanek profesora Stachowiaka - kapitan wicemistrza Polski 
juniorów Międzyszkolnych Klubów Sportowych. To on zdobył 
50 punktów na 120 uzyskanych przez drużynę grudziądzkiego MKS 
podczas pamiętnego meczu z Zawiszą Bydgoszcz. 
Po ukończeniu liceum rozpoczął studia matematyczne na 
Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Tam dał się poznać jako 
pracowity, solidny student, o którym w samych superlatywach 
wypowiadał się jego nauczyciel - profesor Leon Jeśmianowicz. 
Po ukończeniu studiów został przyjęty na stanowisko asystenta 
w Katedrze Matematyki UMK. 
W 1972 roku wrócił na stałe do Grudziądza i do swojej szkoły. Był 
nauczycielem matematyki, w latach 1979 - 1983 pełnił również 
funkcję wicedyrektora szkoły. Podwyższał swoje kwalifikacje, uzyskał 
drugi stopień specjalizacji zawodowej, ukończył studia podyplomowe
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


205 


dla nauczycieli matematyki. Będąc wychowawcą organizował dla 
młodzieży spływy kajakowe. 
Wychował rzesze olimpijczyków, realizował programy autorskie 
z matematyki, był autorytetem w dziedzinie matematyki. Społeczność 
szkoły zapamiętała Pana Jana jako dobrego, porządnego człowieka- 
uczciwego, sumiennego a zarazem bardzo skromnego. Uczył swoich 
uczniów godnego postępowania, a dla nauczycieli był wzorem 
człowieka obdarzonego ogromnym talentem i taktem pedago- 
gicznym. Potrafił nauczyć matematyki wszystkich, choć czasami 
trwało to długo i bywało trudne. Swoją postawą życiową dawał 
przykład uczniom jak przeżyć uczciwie całe dorosłe życie. Bardzo 
oczytany, niejednokrotnie zaskakiwał doskonałą znajomością filozofii 
i łaciny klasycznej. Dla młodych nauczycieli był Mentorem, wspierał 
radą, kiedy jej potrzebowali. Jego specyficzne poczucie humoru 
pomagało przetrwać najtrudniejsze chwile, Był przykładem lojalnego 
i wiernego przyjaciela 
- Mnie osobiście dawał ogromne poczucie bezpieczeństwa - 
wspomina dyrektor II LO Małgorzata Tomaszewska. Jego dyskretny 
uśmiech wyrażał aprobatę dla moich działań, a jego brak oznaczał, 
że coś jest nie tak. 
W latach 1994-1998 był radnym Rady Miejskiej w Grudziądzu. 
Przeszedł na emeryturę w 2004 roku. Nie rozstał się jednak 
ze szkołą, aż do ostatnich swoich dni prowadził zajęcia autorskie 
z analizy matematycznej. 
Za swoją pracę był wielokrotnie nagradzany nagrodami: Ministra 
Edukacji Narodowej, Marszałka Województwa Kujawsko- 
Pomorskiego, Kuratora Oświaty, Prezydenta Grudziądza i kolejnych 
dyrektorów szkoły. 
Jan Sikorski został pochowany na cmentarzu w parku Miejskim 
w Grudziądzu. 


Ludzie "Sobieskiego"
>>>
...... 


206 


WŁADYSŁAW WIERZBICKI 
(1909-2008) 


,c,,
 


_
 i.""" 


'''''''':,
 


'i ..,
- 


"E ";--.0;, 



- 

 '
 
,  
"-- 


,- :.;..,"', J 
JI..,- 
t i;
 . 





 - 
..-!1:: 


-=
 --;;; 


'. -- 
J 
i 


ł'- J,.- .:,". 


,I 


17 sierpnia 2008 r., w wieku 99 lat, zmarł pułkownik w stanie 
spoczynku dr Władysław Wierzbicki, najstarszy żandarm II RP, 
związany z przedwojennym Centrum Wyszkolenia Żandarmerii, 
przyjaciel Szkoły Podstawowej nr 5 im. płk. Stanisława Sitka 
w Grudziądzu. 
Urodził się 28 marca 1909 r. w Buczaczu, na Kresach Wschodnich. 
Młodzieńcze lata spędził w Brzozowie koło Sanoka, gdzie ukończył 
gimnazjum i liceum. Po maturze podjął studia medyczne na Wydziale 
Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W związku 
z pogorszeniem się sytuacji materialnej swojej rodziny, zmuszony był 
po trzecim roku przerwać studia. Wstąpił do Szkoły Podchorążych 
Piechoty w Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej, którą ukończył 
w 1933 r. Młody podporucznik najpierw został skierowany 
na Wileńszczyznę - do 85. Pułku Strzelców Wileńskich w Nowej 
Wilejce, a następnie na roczny kurs do Centrum Wyszkolenia 
Żandarmerii w Grudziądzu, gdzie spędził... kilka lat. Po ukończeniu 
kursu i przeniesieniu do korpusu oficerów żandarmerii został w CWŻ 
instruktorem i wykładowcą kryminalistyki, służby śledczej i medycyny 
sądowej. W 1936 r. awansował na stopień porucznika, a rok póżniej 
trafił do Warszawy na stanowisko dowódcy plutonu w 1. Dywizjonie 
Żandarmerii, dzięki czemu mógł kontynuować przerwane studia 
medyczne. Dyplom lekarza uzyskał na Uniwersytecie Warszawskim. 
Podczas kampanii wrześniowej brał udział w bitwie pod Kutnem, 
walczył także w obronie Warszawy. Tuż po kapitulacji stolicy włączył
>>>
Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


207 


się do konspiracji. Niestety już 1 pażdziernika 1939 r. dostał się 
do niewoli. Przebywał w obozach jenieckich w Braunschweigu, 
Woldenbergu i Murnau. Prowadził tam działalność konspiracyjną 
- w Tajnej Organizacji Wojskowej i w tajnym nauczaniu. Po zakoń- 
czeniu wojny znalazł się w 2. Korpusie gen. Władysława Andersa, 
gdzie był ostatnim dowódcą żandarmerii. W 1947 r. uzyskał tytuł 
doktora medycyny i chirurgii uniwersytetu w Bolonii. Mieszkał w Anglii 
i pracował jako ordynator w 11. Polskim Szpitalu w Penley, Do czasu 
przejścia w 1975 r. na emeryturę praktykował w prywatnej klinice 
i w lecznicach społecznej służby zdrowia. 
Udzielał się społecznie, działał w organizacjach kombatanckich 
i polonijnych, bronił przed niepamięcią prawdy o zbrodni katyńskiej 
i przedwojennej żandarmerii. Przez wiele lat przewodniczył 
londyńskiemu kołu Stowarzyszenia Polskich Kombatantów nr 106 
"Żandarm", którego potem został honorowym prezesem. Jest 
autorem "Przyczynków do historii żandarmerii Odrodzonego Wojska 
Polskiego". Trzykrotnie awansował, ostatni raz w 1990 r. na stopień 
pułkownika żandarmerii i w tym też roku został przeniesiony w stan 
spoczynku. 
W 2002 r. powrócił do wolnej Polski, o której marzył od 
dziesięcioleci. Chociaż ciężko schorowany, do końca swoich dni żył 
sprawami żandarmerii. Był przyjacielem Szkoły Podstawowej nr 5 
im. płk. Stanisława Sitka w Grudziądzu, Z uczniami "piątki" 
utrzymywał stałe kontakty. To m.in. z jego inicjatywy grudziądzka 
szkoła otrzymała sztandar. Jego fundatorem było londyńskie koło 
"Żandarm". 
Zaangażowanie w służbie Rzeczypospolitej płka Władysława 
Wierzbickiego znalazło uznanie i zostało docenione. Wyrazem tego 
są nadane mu liczne odznaczenia państwowe, wojskowe polskie 
i zagraniczne oraz odznaki pamiątkowe. Otrzymał m.in. Krzyż Wielki 
i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Armii 
Krajowej, Krzyż PSZ na Zachodzie, brytyjską Gwiazdę za Wojnę, 
Gwiazdę Italii, The War Medal, The Defence Medal. 
Uroczystości pogrzebowe płk. Władysława Wierzbickiego odbyły 
się 25 sierpnia 2008 r. w kościele pod wezwaniem św. Jana z Dukli 
w Warszawie. 
Najstarszy żandarm II RP został pożegnany z należytymi 
honorami. Żandarmeria wystawiła posterunek honorowy i pododdział 
reprezentacyjny. W pogrzebie obok rodziny i znajomych 
uczestniczyła kadra Komendy Głównej Żandarmerii Wojskowej,
>>>
208 


b. komendanci ŻW, żandarmi II RP, delegacje ŻW z Bydgoszczy, 
Grudziądza i Lublina, przedstawiciele Stowarzyszenia "Żandarm" 
oraz SP nr 5 w Grudziądzu. 
_ W dniu dzisiejszym Żandarmeria Wojskowa żegna swój 
największy autorytet - człowieka, który przez niemal wiek był 
świadkiem i uczestnikiem trudnej, często tragicznej historii naszej 
Ojczyzny, który był dla nas wszystkich wyznacznikiem etycznych 
standardów, kopalnią wiedzy o czasach przedwojennej formacji 
i tragicznych doświadczeniach polskich oficerów podczas II wojny 
światowej - powiedział nad otwartą mogiłą zastępca komendanta 
głównego ŻW płk Zbigniew Powęska. 
Płk Władysław Wierzbicki został pochowany na cmentarzu 
czerniakowskim, 


Danuta Łazarska
>>>
Oprac. Janusz Hinz 


GRUDZIĄDZ 
W NAJNOWSZYCH PUBLIKACJACH 


Atlas polskiego podziemia niepodległościowego = The atlas of the 
independence underground in Poland: 1944-1956/ [pod red. Rafała 
Wnuka, aut. Tomasz Bambus et al.]. - Warszawa; Lublin: Instytut 
Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi 
Polskiemu, 2007. 
BEDNAREK Jan, Rodzinąjesteśmy: (fraszki i myśli). - Grudziądz: 
[nakład autora, 2008]. 
BIRECKI Piotr, Sztuka luterańska na ziemi chełmińskiej: od drugiej 
połowy XVI wieku do pierwszej połowy ćwierci XVIII wieku, - 
Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2007. 
BOKOTA Józef, Ułańskie drogi: wspomnienia oficera kawalerii 
i Armii Krajowej. - Fundacja Polonia Militaris: Wydawnictwo Pegaz- 
Bis, 2006. 
CEPA Heliodor, Wybrane zagadnienia łączności armii 
II Rzeczypospolitej. - Warszawa: Z. P, Poligrafia, cop, 2007. 
CIŻNICKA Hanna, 25 lat Klubu Turystyki Górskiej "Harnaś" 
w Grudziądzu / oprac. Hanna Ciżnicka. - Grudziądz: Klub Turystyki 
Górskiej "Harnaś", [2008]. 
Duchowieństwo polskie w latach niepodległości 1918-1939 
i w okresie II wojny światowej / pod red. Jerzego Gapysa, 
Mieczysława B. Markowskiego. - Kielce: Kieleckie Towarzystwo 
Naukowe: Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego, 
2006. 
Dunin-Wilczyński Bohdan, Kowalski Wojciech, Piękna nasza 
Polska cała. ..: pocztówki Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. - 
Lublin: Wydawnictwo Akademickie Wyższej Szkoły Społeczno- 
Przyrodniczej im. Wincentego Pola, 2007.
>>>
210 


Oprac. Janusz Hinz 


Dzieje pieniądza i bankowości regionu kujawsko-pomorskiego: 
stan i perspektywy badań: materiały z konferencji odbytej 17 maja 
2006 r. w Audytorium Novum Akademii Techniczno-Rolniczej 
im. J. i J, Śniadeckich w Bydgoszczy / pod red. Witolda Garbaczew- 
skiego i Ryszarda Kabacińskiego. - Bydgoszcz: Bydgoskie 
Towarzystwo Naukowe, 2006. 
Eine kurze Geschichte der Graudenzer Festung. - Grudziądz: 
Wydział Rozwoju i Promocji Urzędu Miejskiego, [2006]. 
Encyklopedia wojskowa: dowódcy i ich armie, historia wojen i bitew, 
technika wojskowa: A-M / [red. prowadzący Andrzej Krupa; przygot. 
haseł Tomasz Bohu, Andrzej Krupa, Ryszard Radziejewski]. - 
Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN: Wydawnictwo Bellona, 
2007. 
Encyklopedia wojskowa: dowódcy i ich armie, historia wojen i bitew, 
technika wojskowa: N-Ż / [red. prowadzący Andrzej Krupa; przygot. 
haseł Tomasz Bohu, Andrzej Krupa, Ryszard Radziejewski]. - 
Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN: Wydawnictwo Bellona, 
2007, 
FLOREK Hanna, Ptak uwięziony: tomik poezji wydany z okazji 
30-lecia twórczości poetyckiej na Ziemi Żuławskiej. - Grudziądz: 
Zespół Szkół Rolniczych im. Władysława Grabskiego, 2007. 
GĄSIOROWSKI Andrzej, Podróże historyczne i krajoznawcze na 
pograniczu pruskim 1466-1939. - Olsztyn: Wydawnictwo 
Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, cop. 2005. 
GÓRSKI Adam, Polityka Zakonu Krzyżackiego wobec średnich 
i małych miast Pomorza Gdańskiego w latach 1309-1454. - Nowa 
Sól: Muzeum Miejskie, 2007. 
GRABOWSKI Janusz, Z dziejów stosunków Polski z zakonem 
krzyżackim w Prusach (XII - XVI wiek). - Warszawa: Wydawnictwo 
DiG,2006. 
Graudenz : Wir laden Sie herzlich ein - Grudziądz: Wydział Rozwoju 
i Promocji Miasta, [2006]. 
Grudziądz / [tekst Joanna MOlier, zdj. Piotr Bilski et al., tł. Jacek 
Stopikowski]. - Kwidzyn: Wydawca VEGAStudioAdv. Tomasz MOlier, 
2008. 
Grudziądz i okolice na starej karcie pocztowej. Tom 3 / pod red. 
Ryszarda Bogdana Kucharczyka, - Toruń: Lenz i Załęcki, 2007.
>>>
GRUDZIĄDZ W NAJ NOWSZYCH PUBLIKACJACH 


211 


Grudziądz na weekend / [pod red. Michała Czepka, Magdaleny 
Frencel, Aleksandry Ściborowskiej]. - Grudziądz: Wydawca 
Gospodarstwo Pomocnicze IT PRESS przy MORiW na zlec. Urzędu 
Miejskiego Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki, 2007. 
Grudziądzki informator statystyczny Grudziądz 2006 / Urząd Miejski 
W Grudziądzu. Wydział Rozwoju Miasta. - Wyd. 10 [i. e. 11]. - 
Grudziądz: (Wydawca Wydzia\ Funduszy Europe
skich i Rozwo
u 
Gospodarczego Urzędu Miejskiego w Grudziądzu], 2007. 
Grudziądzki przewodnik dla rodzica: lokalna sieć pomocy rodzinie / 
red. Katarzyna Kobylacka-Sikora; aut. Beata Bratko-Gruszka [et al.]. 
- Grudziądz: Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie; Miejski Ośrodek 
Pomocy Rodzinie; Urząd Miejski w Grudziądzu. Wydział Edukacji; 
Grudziądzkie Towarzystwo Pomocy Dziecku i Rodzinie, [2007]. 
Historia towarzystw lekarskich regionu kujawsko-pomorskiego : 
patroni szpitali bydgoskich: praca zbiorowa / pod red. Zygmunta 
Mackiewicza. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2007. 
Informator Szpitalny. Z. 1 [i. e. 2], Oddział Neurochirurgii / praca 
zbiorowa. - Grudziądz: Regionalny Szpital Specjalistyczny im. dr 
Władysława Biegańskiego, 2008. 
JACKIEWICZ-GARNIEC Małgorzata, GARNIEC Mirosław, Zamki 
państwa krzyżackiego w dawnych Prusach: Powiśle, Warmia, 
Mazury. - Olsztyn: Studio WydawniczeArta Mirosław Garniec, 2006. 
JARECKI Jan, Walki kawalerii polskiej wrzesień 1939. - [Pszczyna]: 
Towarzystwo Miłośników Ziemi Pszczyńskiej, cop. 2989. 
KACZMAREK Andrzej Antoni, Wiersze czesane. - Grudziądz: 
WydawnictwoANDA, 2007. 
KACZMAREK Andrzej Antoni, Wiersze nieuczesane. - Grudziądz: 
WydawnictwoANDA,2006. 
KACZMAREK Andrzej Antoni, Wiersze uczesane. - Grudziądz: 
WydawnictwoANDA,2007. 
KACZMAREK Andrzej Antoni, Żyć krótko intensywnie: rzecz 
o Januszu Leppku i... / Andrzej Antoni Kaczmarek. - Grudziądz: 
Zakład Usług Poligraficznych "Kris-Druk", 2007. 
Kalendarz Grudziądzki 2008, t. 12/ pod red. Anny Janosz-Olszowy.- 
Grudziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2007. 
KAMOSIŃSKI Sławomir, Mikroekonomiczny obraz przemysłu 
Polski Ludowej w latach 1950-1980 na przykładzie regionu kujawsko-
>>>
212 


Oprac, Janusz Hinz 


pomorskiego, - Poznań: Wydawnictwo Poznańskie 2007. 
KIEŁBYS Sławomir, NAWROTNY Radosław, Bronisław Mali- 
nowski: wielki pościg w Moskwie. - Warszawa: Wydawnictwo 
AGORA,2008. 
KLASSA Marcin, Grudziądzkie tramwaje i autobusy. - Grudziadz: 
nakładem autora, 2007. 
KLASSA Marcin, Grudziądzkie tramwaje: (stan na dzień 22 kwietnia 
2007 roku), - Grudziadz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub 
"Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2007. 
Konferencja poświęcona doktorowi Władysławowi Biegańskiemu - 
Patronowi Szpitala - w 150 rocznicę urodzin i 90 rocznicę śmierci, 
4 grudnia 2007 r. I oprac. Małgorzata Kufel. - Grudziądz: Regionalny 
Szpital Specjalistyczny im. Wł. Biegańskiego, 2007. 
KORZENIEWSKA Lubomiła, "Stanisław Redlarski - niezwykła 
historia zwykłego człowieka": niepokorni XX wieku. - Grudziądz: Koło 
Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni 
Mieszkaniowej,2008. 
KRÓLIKOWSKI Bohdan, Kres ułańskiej epopei: szkice do dziejów 
kawalerii rozpoznawczej i pancernej Polskich Sił Zbrojnych na 
Zachodzie 1939-1947. - Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego 
Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, cop. 2007. 
KRZYŚ Jerzy, CIEŚlAK Czesław, Szkice z przeszłości Barcina. - 
Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" 
Spółdzielni Mieszkaniowej, 2007. 
Krzyżacy, szpitalnicy, kondotierzy I pod red. Błażeja Śliwińskiego.- 
Malbork: Muzeum Zamkowe, 2006. 
Księga pamięci kadetów II Rzeczypospolitej: aneks I zebr. i oprac. 
Marian Pawlak; przy udziale Jana Chojny [et aL]. - Warszawa: 
Oficyna Wydawnicza Rytm, cop. 2006. 
Kujawsko-pomorskie rodowody wybitnych uczonych I pod red. 
Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. - 
Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 2007. 
KUKAWSKI Lesław, Konne Mistrzostwa Wojska Polskiego 
w II Rzeczypospolitej. - Grajewo: Eko-Dom, 2006. 
LABUDA Gerard, Studia krytyczne o początkach Zakonu 
Krzyżackiego w Prusach i na Pomorzu: pisma wybrane, - Poznań: 
Wydawnictwo Poznańskie, 2007.
>>>
GRUDZIĄDZ W NAJ NOWSZYCH PUBLIKACJACH 


213 


LEŚNIEWSKA Grażyna, ŚRÓBKA-KUBIAK Małgorzata, Mikołaj 
Kopernik w Grudziądzu. - Wyd. 2 popr. - Grudziądz: Urząd Miejski, 
2007. 
LEŚNIEWSKI Stanisław, Tajny Radca Dworu: rzecz o profesorze 
Ludwiku Rydygierze. - Grudziądz: Wydawnictwo IT-PRESS przy 
MORiW, [2007]. 
MAJEWSKI Mariusz Wojciech, Samoloty i Zakłady Lotnicze 
II Rzeczypospolitej. - Warszawa: ZP Poligrafia, cop. 2006. 
MAZURKIEWICZ Teresa, Grudziądzkie impresje. - Grudziądz: 
Studio Grafiki Komputerowej, 2007. 
MILlTZER Klaus, Historia zakonu krzyżackiego. - Kraków: 
Wydawnictwo WAM, cop. 2007. 
MOŚ Wojciech Bogusław, SOSZYŃSKI Włodzimierz, Polskie 
szkolnictwo wojskowe 1908-1939: odznaki, emblematy, dokumenty. 
- Kraków: Wydawnictwo Avalon; Bytom: we współpr, z Muzeum 
Górnośląskim, 2007. 
MROZIŃSKI Piotr, II wojna światowa 1-3 września 1939 rok: 
działania wojenne w rejonie Grudziądza oraz system Polskich 
Schronów Bojowych wzór 1939 znajdujących się na linii rzeki Osy od 
miejscowości Parski do miejscowości Kłódka / materiał zebrał, oprac. 
przepisał Piotr Mroziński. - [Grudziądz: nakład autora, 2007]. 
MROZIŃSKI Piotr, Twierdza Grudziądz: mapa fortów 
wybudowanych w latach 1889-1903 w okolicach Grudziądza. - 
[Grudziądz: nakład autora, 2007]. 
MULARCZYK Andrzej, Cicho, szeptem i na ucho. - Toruń: 
Wydawnictwo Adam Marszałek, cop. 2006. 
MULARCZYK Andrzej, Post mortem: Katyń - opowieść filmowa. - 
Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2007. 
Nauczanie muzyki na Pomorzu i Kujawach / pod red. Aleksandry 
Kaput-Wiśniewskiej. - Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane 
Akademii Muzycznej im. F. Nowowiejskiego,2007. 
OTREMBA Zbigniew, Grudziądz: kronika miasta. - Gdańsk: 
Wydawnictwo Regnum, 2007. 
PANTENIUS Hans Jurgen, Letzte Schlacht an der Ostfronł: Von 
D6beritz bis Danzig 1944/1945: Erinnerung und Erfahrung eines 
jungen Regimentskomman-deurs. - Augsburg: Verlagsgruppe 
Weltbild,2007.
>>>
214 


Oprac. Janusz Hinz 


Parafia pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego 
w Grudziądzu (Strzemięcin) 1982-2007 / [zespół aut. Henryk 
Kuszajewski et aL]. - Grudziądz: Parafia p. w. św. Maksymiliana Marii 
Kolbego, 2007. 
PASIERB Janusz Stanisław, Kategoria przestrzeni. - Pelplin: 
Wydawnictwo "Bernardinum", 2007. 
PASIERB Janusz Stanisław, Koziorożec. - Pelplin: Wydawnictwo 
"Bernardinum", 2007. 
PETRUS DE DUSBURG, Kronika ziemi pruskiej. - Kraków: Polska 
Akademia Umiejętności, 2007, 
Poetycka noc muzeów: pamięci Ryszarda Milczewskiego-Bruna, 
sobota, 17 maja 2008. - Grudziądz: Muzeum im. ks. Władysława 
Łęgi,2008. 
POLAK Ryszard, Religia rzymskokatolicka w szkołach 
II Rzeczypospolitej. - Lublin: Wydawnictwo Polihymnia, 2007. 
POLAK Wojciech, Śmiech na trudne czasy: humor i satyra 
niezależna w stanie wojennym i w latach następnych (13 XII 1981 - 
31 XII 1989) / Wojciech Polak. - Gdańsk: Finna Oficyna Wydawnicza, 
2007. 
Pro memoria. Śp, Edwin Brzostowski (1924-1997): w 1 O-tą rocznicę 
śmierci (1997-2007). [cz. 2] / [zespół aut. Stanisław Poręba, Tadeusz 
Rauchfleisz]. - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. 
Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2008. 
Przewodnik rowerowy po okolicach Grudziądza / [praca zbiorowa].- 
Grudziądz: Informacja Turystyczna, 2007. 
RADOSZEWSKI Roman, Czesław Niemen: kiedy się dziwić 
przestanę...: monografia artystyczna. - Warszawa: "ISKRY", cop. 
2004. 
REDLARSKI Stanisław Leszek, Grudziądz wczoraj. - Grudziądz: 
nakład autora, 2008. 
Rocznik Grudziądzki Tom XVII / pod red. Wiesława Sieradzana. - 
Grudziądz: Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Grudziądzu: 
Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2007. 
Rodzinny wieczór kolęd / [wstęp ks. infułat Tadeusz Nowicki, Robert 
Malinowski]. - [Grudziądz: Parafia św. Mikołaja, 2007]. 
RÓŻYCKA Hanna Irena, Chwalebne tradycje 19 Pułku Ułanów 
Wołyńskich im. gen, Edmunda Różyckiego z Ostroga nad Horyniem.
>>>
GRUDZIĄDZ W NAJNOWSZYCH PUBLIKACJACH 


215 


- Warszawa: Rodzina 19 Pułku Ułanów Wołyńskich, 2007. 
RUCIŃSKA Maria, W obcym mundurze: saga rodzinna z lat 1914- 
1919. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej Krzysztof John, 
2007. 
RYBKA Ryszard, STEPAN Kamil, Rocznik oficerski 1939: stan na 
dzień 23 marca 1939. - Kraków: Księgarnia Akademicka: Fundacja 
Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2006. 
Sanktuaria maryjne diecezji toruńskiej: praca zbiorowa I pod red. 
Mirosława Mroza i Waldemara Rozynkowskiego. - Toruń: Toruńskie 
Wydawnictwo Diecezjalne, 2003. 
SAWICKI Zdzisław, WIELECHOWSKI Adam, Odznaki Wojska 
Polskiego 1918-1945: katalog zbioru falerystycznego: Wojsko 
Polskie 1918-1939, Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. - Warszawa: 
Pantera Books: [Wydawnictwa Naukowo-Techniczne], 2007. 
SIERADZAN Czesław, Zrozumieć człowieka. - Grudziądz: Czesław 
Sieradzan, 2006. 
SMOLAREK Tomasz, Między Łuktą a Grudziądzem: o pisarstwie 
Stanisława Raginiaka. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 
2007. 
SOLECKI Przemysław, SZUPINAJan, RADOŃ-TANEWSKI Jerzy, 
11 O-lecie polskiego ruchu drogistowskiego (1897-2007). - Katowice: 
Wydano na zlec. Zarządu Polskiej Izby Zielarsko-Medycznej 
i Drogeryjnej, 2007. 
SOŁOBODOWSKI Józef, Sanktuarium Matki Boskiej Mokrzańskiej: 
dzieje kultu. Wyd. 2 popr. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej 
Krzysztof John, 2004 [i. e. 2008]. 
SOŁOBODOWSKI Józef, Wiersze wybrane. - Grudziądz: [s, n.], 
2003. 
Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce - 
15 lat później I pod red. Wojciecha Chudziaka i Sławomira 
Moździocha. - Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika; Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii. Polska 
Akademia Nauk, 2006. 
STYCZEŃ Bogusława, Wędrówka mojego źycia. - Grudziądz: 
nakład autora, 2007. 
SZYBOWICZ Piotr, Królewska gra: sport szachowy w województwie 
pomorskim w latach 1920-1939. - Toruń: Wydawnictwo Adam
>>>
216 


Oprac. Janusz Hinz 


Marszałek, cop. 2006. 
SZWEDO Bogusław, Kawalerowie Virtuti Militari 1792-1945. T. 2, 
(1914-1921). Cz. 3. - Tarnobrzeg; Leszno: Wydawnictwo im. gen. 
Stefana "Grota" Roweckiego, 2006. 
Tomik poezji uczniów Zespołu Szkół Gastronomiczno-Odzieżowychl 
[oprac. Alicja Laskowska; aut.: Oliwia Rybarczyk et aL]. - Grudziądz: 
Zespół Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych, 2007. 
Twierdza Grudziądz: przewodnik po wewnętrznym pierścieniu 
fortecznym. - Grudziądz: Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji, 2007. 
Wczoraj i dziś na Kujawach i Pomorzu I [red. Helena Skonieczka, 
Ludmiła Mokańska; Polski Związek Niewidomych. Okręg Kujawsko- 
Pomorski]. - Bydgoszcz: "Skon-press", 2005. 
Wisła królowa polskich rzek = Vistula the queen of Polish riversl [tekst 
W, Giełżyński et al.; fot. R. Baś et aL]. - Bydgoszcz: Wydawnictwo 
Unitek, [2007]. 
WITKOWSKI Sławomir, Żydzi na ziemiach polskich w średnio- 
wieczu: z uwzględnieniem Śląska i Pomorza Gdańskiego. - Olkusz: 
[Firma Neon - Marek Kluczewski, Dariusz Krawczyk], 2007. 
WOJCIECHOWSKI Jerzy 5., 10 Pułk Ułanów Litewskich. - 
Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Ajaks" , 2007. 
Województwo kujawsko-pomorskie = Kuyavia - Pomerania 
voivodeship I [red, tekstów Magdalena Ciotuszyńska, Karol 
Staniszewski; fot. Piotr Wojtas]. - Bydgoszcz: Grupa Wydawnicza 
Promocja Regionu Promocja Polska, cop. 2007. 
Wydarzenia muzyczne na Pomorzu i Kujawach I [red. Aleksandra 
Kłaput-Wiśniewska, Barbara Mielcarek-Krzyżanowska]. - 
Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Akademii Muzycznej 
im. F. Nowowiejskiego, 2006, 
25-lecie: 1982-2007 [Parafii św. Maksymiliana Kolbe Grudziądz - 
Strzemięcin]: Bogu dziękujcie, Ducha nie gaście... - Grudziądz: 
Parafia św. Maksymiliana Kolbe, 2007. 
50-lecie Zespołu Szkół Ekonomicznych im. Oskara Langego 
w Grudziądzu: 1957-2007. - Grudziądz: Zespół Szkół 
Ekonomicznych im. Oskara Langego, 2007. 
51 Grudziądzkie Dni Techniki, listopad 2007 I Rada Grudziądzka 
Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT. - Grudziądz: 
NOT, 2007.
>>>
GRUDZIĄDZ W NAJNOWSZYCH PUBLIKACJACH 


217 


XXXII Krajowa Wystawa Psów Rasowych, Grudziądz, 19.04.2008: 
katalog: 50 lat Oddziału ZKwP w Grudziądzu (1958-2008) / Związek 
Kynologiczny w Polsce. Oddział w Grudziądzu. - Grudziądz: Związek 
Kynologiczny w Polsce. Oddział, 2008. 


-ł 
1 . 
" 
l' o o 
. l.. 
.,. . . I . 
., . . . 
.11 
.. . I .. I 
. . . . 


Wasyl Leonienko (Ukraina) - linoryt
>>>
" 


11 



I 


), 



 


. 



. 


. 
 ' 
l ' 

 ' 


11'''.1 


. 
,. 


..:..... ... 



 


'- -
 


........-.. 


K r zysztofC(l1Jder 
Panorama Gnulziqdza.1980/82. tempera 
Fot. ze zbiorÓw Muzeum im. ks. d,: Władysława Lęgi w Grudziqdzu
>>>
Tomasz A. Jeziorski 


WIERSZE 


Ucieka nam czas zawsze tak samo 
bez naszej zgody,.. 
realnie 
namacalnie 
w codzienności dnia... 
W nas z nami i obok nas 
jak wiatr którego zimne muśnięcie 
budzi nas ze snu życia 
abyśmy mogli zasnąć 
w swe własnej indywidualnej 
godzinie konania ... 
Ale jest wiatr który daje coś więcej 
nieśmiertelność wieczności,.. 
ten wiatr nie ma początku ani końca 
i przychodzi wtedy gdy najmniej się tego spodziewamy... 
i podnosi nas do nieba jak liście z ziemi 
i zabiera za horyzont istnienia... 
A tam już nie ma łez bólu i cierpienia". 
bo po co płakać w niebie 
gdy Miłość jest bliżej niż oddech... 


Tam gdzie terazjesteś 
nie ma już cierpienia 
ani bólu 
co przenika ciało 
niby tak zwyczajnie 
a jednak zawsze inaczej... 
I choć czas twój na ziemi 
zgasłjużjak pochodnia 
to zapłoniesz przed Chrystusem 
na nowo 
jeszcze piękniej i jaśniej... 
Bo tak naprawdę umierając 
rodzimy się do życia 
a śmierć 
CÓŻ... 
Śmierć to tylko kawałek drogi 
po której idzie się dalej...
>>>
220 


Tomasz A, Jeziorski 


Przeznaczenie daje nam swą twarz 
lecz ukrywa szybkie dni i późne lata 
w śmierci odnajduje nas przed świtem 
w źyciu daje nam maleńkie szczęścia.., 
ale to nie koniec 
jeszcze wstaniemy 
nadejdzie jeszcze czas 
nasz czas ... 


Przeznaczenie nas otula jak poranny wiatr 
lecz nie kaźdy czuje powiew tego snu 
w duźym mieście kocha przecieź wiele serc 
więc odszukaj te jedynie 
te dla ciebie ... 
bo to nie koniec 
jeszcze wstaniemy 
nadejdzie jeszcze czas 
na czas ... 


Niech nadzieja będzie drogą dla wątpiących 
i przemieni serca strach w miłości dar,.. 
niech wiara w to źe źycie się nie kończy 
doda skrzydeł tym co odlatują w dal... 


p- 


1 



. 



, .. J 
' , 


Ksiądz Tomasz Andrzej Jeziorski 
Ur. 15 stycznia 1977 r. w Chełmży. 
Absolwent Uniwersytetu Kardynała Stefana 
Wyszyńskiego - kierunek teologia, licencjat 
teologii prawa kanonicznego, III cykl studiów 
teologicznych ad lauream (kurs doktorancki). 
. 1 Święcenia kapłańskie: 15 czerwca 2002 r. 
Od 2007 r. wikary parafii św. Maksymiliana 
Kolbego w Grudziądzu (poprzednia parafia- 
Kurzętnik). 
Zainteresowania: gitara, podróże, książki, 
wiersze. 
Ulubiona muzyka: pop, klasyczna. 



 


.
>>>
Oprac. Anna Granica 


KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH 
IMPREZ KULTURALNYCH, 
SPORTOWYCH I TURYSTYCZNYCH 


Styczeń 
* XXX Kolarski Rajd Noworoczny - Klub Turystyki Kolarskiej 
Kalinka, 4 stycznia 
* Wystawa malarstwa Marii Kamińskiej z Grudziądza - Klub 
Akcent, 8 stycznia 


.. 
" 


-_...
. . 


" 



 


- 
!IJ 


\ 


Hystęp znanego tenorlI Bogusława Morki ulwietllił Koncert Noworoc;:.ny 2008 
Fot. Piotr Bilski
>>>
222 


Oprac. Anna Granica 


* Trio Macieja Obary - koncert jazzowy - Klub Akcent, 9 stycznia 
Scena Muzyczna w Klubie Akcent. Przez cały rok w każdy 
piątek odbywać się będą koncerty (muzyki m.in. jazzowej, 
bluesowej, rockowej, folkowej, reggae, poetyckiej) 
w wykonaniu zaproszonych zespołów z kraju, jak również 
artystów z Grudziądza, 
* 12. Koncert Noworoczny pl. "Znamy się tylko z widzenia". Polskie 
piosenki z lat 60. minionego wieku. Gospodarz - chór Alla Camera 
zaprosił do wspólnego koncertowania gości: Jacka Zielińskiego 
(Skaldowie), Joachima Perlika, Katarzynę Matuszak; prowadzenie 
ArturAndrus-Centrum Kultury Teatr, 10 stycznia 
* Puchar Ekotona 2009 - marsze na orientację!1 runda - Klub 
Imprez na Orientację - Ekoton, 10 stycznia 
* 17. finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy - koncert 
plenerowy, 11 stycznia 
* Koncert Grudziądzkich Dinozaurów - Centrum Kultury Teatr, 
18 stycznia 
* Viva Flamenco - koncert - KlubAkcent, 23 stycznia 
* Koncert kameralny z okazji 89 rocznicy powrotu Grudziądza do 
Macierzy - Muzeum, 23 stycznia 
* Niedzielne KoncertywTeatrze-Centrum Kultury Teatr 
* "Spotkanie w Dolinie Muminków" - konkurs literacki - filia 
biblioteczna nr 3 
* "Czy znasz baśnie Hansa Christiana Andersena?" - konkurs 
literacki - filia biblioteczna nr 4 
* Wystawa malarstwa Benedykta Angowskiego - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Dziadek do orzechów" - kontynuacja wystawy - Muzeum 
(spichrz nr 11), styczeń-luty 


Luty 
* Koncert Karnawałowy w wykonaniu uczniów Państwowej Szkoły 
Muzycznej w Grudziądzu - Klub Akcent, 6 lutego 
* XVIII Zimowa Impreza na Orientację EKOTONA - Klub 
EKOTON,7Iutego 
* Wystawa malarstwa Jerzego Melerskiego z Grudziądza - Klub 
Akcent, 12 lutego
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


223 


* Trio Włodzimierza Nahornego - koncert jazzowy - Klub Akcent, 
13 lutego 
* Max Klezmer Band - koncert - Centrum Kultury Teatr, 14 lutego 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Niedzielne Koncert y w Teatrz e-Centrum Kultury Teatr 
* Krystyna Szalewska-Gałdyńska - malarstwo, grafika, rysunek - 
wystawa retrospektywna - Muzeum (gmach główny), luty-marzec 
"Biale wakacje" 16/utego-1 marca 
* Koncert zespołu Mech - KlubAkcent, 20 lutego 
* Warsztaty artystyczne (plastyczne, teatralne, lalkarskie) - 
Centrum Kultury Teatr 
* Cykl zajęć dla naj młodszych czytelników w czasie ferii zimowych" 
w Oddziale Dziecięcym Biblioteki Miejskiej oraz filiach bibliotecznych 
nr1,3,4,7,8, 13, 14 
* "Historia pieniądza" i konkurs na projekt monety; prezentacje 
związane z wystawami; zajęcia nł. "W świecie pradawnych 
garncarzy", "Pismo klinowe"; projekcje filmów nawiązujących do 
tematyki wystaw - Muzeum 


\ , 


\a 



, . 


....... ..:.. 


\ 



. -- --=- 


- -'.
\ 
 


,'--, 

 



 



 


...... 
'
... , 


. "
"', , i" 
,:, _ - 
, ,'''-;\, ' ,20'", l,.,', - 'J 
",' "I ' . 


I . 


'L': \' . 


. 
. -. . 


.' .. 


'wI ,.\ 
.. ' 
" -..," 
, . Ą'.:;'.' . 
""Q 
 


ł , 
.,
 
'. 


. 
", , 


-.- ; 


ł- 


'... 


't I 


J 
- ",-i ..... 


\ 
" 



 _ .L' - 


... 

 


Zajęcia plastyc-;,ne w Odd;:.iale D-;,iecięcym Biblioteki Głównej 


Fot. Piotr Bilski
>>>
Oprac. Anna Granica 


224 


Marzec 
* Koncert zespołu HURT - KlubAkcent, 6 marca 
* Wystawa malarstwa Oli Jadczuk z Gdańska - Klub Akcent, 
12 marca 
* Dzień św. Patryka - Koncert zespołu Beltaine - Klub Akcent, 
13 marca 
* Puchar Ekotona 2009 - marsze na orientację/II runda - Klub 
EKOTON, 14 marca 
* Rajd gwiaździsty Szlakiem Kopernika i Powitania Wiosny - 
SKKT SP 3,21 marca 
* Grudziądzka Wiosna Teatralna "Klasyka w Teatrze" - spektakle 
na scenie Centrum Kultury, Teatr, 21,28 marca 
* XXVIII Kolarski Rajd Księżycowy - KTK Kalinka, 28 marca 
* Rajd rowerowy na rozpoczęcie sezonu - Miejski Ośrodek 
Rekreacji i Wypoczynku, 28 marca 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Dni Kopernikowskie - zajęcia edukacyjne - Oddział Dziecięcy 
Biblioteki Głównej 
* "Twórczość Juliana Tuwima" - konkurs literacki, filia biblioteczna 
nr4 
* "Kaczka dziwaczka", "Lokomotywa".., - konkurs plastyczny, filia 
biblioteczna nr 7 
* Wystawa malarstwa - Krystyna Mańkowska i Krystyna 
Rygielska, filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Kiermasz wielkanocny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Czy znam Grudziądz?" - konkurs rysunkowy i quiz - filia 
biblioteczna nr 14 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Nordic Walking - MORiW 
* Banknoty miast pomorskich i niemieckich ze zbiorów własnych 
Muzeum w Grudziądzu - Muzeum (gmach główny) - marzec-maj 


Kwiecień 
* Grudziądzka Wiosna Teatralna "Klasyka w Teatrze" - spektakle 
na scenie Centrum Kultury Teatr, 4,18,25 kwietnia
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


225 


,. 


1-' 


I 


. 
I 


. 
. 


- - 


, 


- 

 


'b.J....... -
.ai' .:;. 
--..,'" 


 


',I 


........- 


.. 


\. 


. 


t' .' .' 


NafestYllie archeologic;:'110-historycZllym w Mll;:,eum 


Fot. Piotr Silski 


* Puchar EKOTONA2009 - marsze na orientację/III runda - Klub 
EKOTON,4 kwietnia 
* Koncert Wielkopostny, 5 kwietnia 
* XXVIII Kolarski Rajd PrimaAprilis- KTK Kalinka, 5 kwietnia 
* Wystawa malarstwa i grafiki Klary Stolp z Grudziądza - Klub 
Akcent, 9 kwietnia 
* Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków. Prezentacje 
nł. "Zamek grudziądzki"; "Twierdza Grudziądz", wybrane zagadnienia 
z historii Grudziądza - Muzeum, 17 kwietnia 
* Rajd Chrońmy Przyrodę - impreza piesza - MKT Zawrat, 
18 kwietnia 
* XXXIII Kolarski Rajd Szlakiem Martyrologii - KTK Kalinka, 
19 kwietnia 
* Wiosna w przyrodzie - impreza piesza - SKKT SP 5, 25 kwietnia 
* Niedzielne KoncertywTeatrze-Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w KlubieAkcent- koncerty 
* Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków - wystawa i zajęcia 
edukacyjne - Oddział Dziecięcy Biblioteki Głównej
>>>
226 


Oprac. Anna Granica 


* "Parada postaci literackich" - konkurs czytelniczy filia 
biblioteczna nr 3 
* Wystawa plastyczna uczniów z Linowa i Lisnowa - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Literatura dziecięca - "Calineczka" - konkurs plastyczny 
i literacki - filia biblioteczna nr 14 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Nordic Walking - MORiW 
* Międzynarodowe Zawody Balonowe o Puchar Prezydenta 
Grudziądza 


Maj 
* Dzień Otwarty Cytadeli - MORiW, 3 maja 
* Koncert kameralny z okazji Święta Konstytucji 3 Maja - Muzeum, 
3 maja 
* Bieg wiosny w ramach akcji Polska Biega - MORiW, 10 maja 
* Grudziądzka Kieszeń Sceniczna - IX Przegląd Teatrów Dzieci 
i Młodzieży - Centrum Kultury Teatr, 11-15 maja 
* Wystawa fotografii Grzegorza Gorczyńskiego z Grudziądza - 
KlubAkcent, 14 maja 
* Lampion EKOTONA 2009 - marsze na orientację - Klub 
EKOTON, 16 maja 
* "Średniowieczna Noc Muzeów" - Muzeum, 16 maja 
* Grudziądzkie Amatorskie Prezentacje Artystyczne GAPA 2009 
(przegląd w kategoriach: muzyka, plastyka, taniec) - Centrum Kultury 
Teatr, 18-22 maja 
* Rajd Przyjaciół Lasu - impreza piesza na orientację - SKKT 
SP 3, 23 maja 
* Wisła - impreza kolarska, 24 maja 
* Dzień Matki - koncert w wykonaniu uczniów Państwowej Szkoły 
Muzycznej w Grudziądzu oraz wystawa kwiatów pl. "Irysy i inne", 
przygotowana przez Sekcję Miłośników Roślin Ozdobnych 
i Grudziądzkie Towarzystwo Kultury- KlubAkcent, 26 maja 
* Festiwal Dziecięcej Twórczości Wojska Polskiego - Centrum 
Kultury Teatr, 29 maja-1 czerwca 
* Dzień Dziecka w Rudniku - MORiW, 31 maja
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


227 


* Niedzielne Koncert y w Teatrz e-Centrum Kultury Teatr 
* Maj w bibliotece - przyjmowanie wycieczek, lekcje biblioteczne, 
głośne czytanie bajek, zajęcia plastyczne i edukacyjne, konkursy 
w Bibliotece Głównej oraz placówkach filialnych 
* Wystawa prac plastycznych podopiecznych Klary Stolp - filia 
biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Nordic Walking - MORiW 
* Hugon Lasecki - malarstwo, rysunek - Muzeum (gmach główny) 
- połowa maja-czerwiec 
* Międzynarodowy Wyścig Kolarski Juniorów o Puchar 
Prezydenta Grudziądza 
* Festiwal Muzyki i Sztuki Krajów Bałtyckich PROBAL TICA2009 
* Święto Flagi - impreza plenerowa 


Czerwiec 


Z okazji Dni Grudziądza: 
* Wystawa pokonkursowa Grudziądz Foto - Klub Akcent, 
18 czerwca 
* Urodziny Miasta - koncert plenerowy - Błonia Nadwiślańskie, 
20 czerwca 
* Rajd rowerowy - MORiW, 20 czerwca 
* Koncert oratoryjny - dziedziniec Ratusza, 21 czerwca 
* Wystawa i zajęcia edukacyjne - Biblioteka Główna 
* Wystawa prac plastycznych podopiecznych pracowni Cen- 
trum Kultury Teatr - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Przełom Supraśli - impreza autokarowa - Koło Przewodników, 
11-14 czerwca 
* II Rajd Waldka Gmińskiego - impreza kolarska - KTK Kalinka, 
21 czerwca 
* Spływ kajakowy Chełmno-Grudziądz, MORiW, 21 czerwca 
* Noc Świętojańska - MORiW, 23 czerwca 
* Inauguracja Festiwalu "Lato na Starym Mieście", 27 czerwca 
W ramach festiwalu raz w tygodniu różnych częściach miasta 
instytucjach odbywać się będą imprezy plenerowe - koncerty,
>>>
228 


Oprac, Anna Granica 


spektakle, warsztaty artystyczne. Organizator - Centrum Kultury 
Teatr 
* Nordic Walking - MORiW 
* Ks. dr Władysław tęga. Badacz Pomorza - patron Muzeum - 
Muzeum (gmach główny), 16 czerwca-październik 
* Plener - Grudziądz 2009. Wystawa prac studentów Instytutu 
Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa Wydziału Sztuk Pięknych UMK 
- Muzeum (spichrz nr 11/15), czerwiec-lipiec 


Lipiec i sierpień 
* V Rajd Szlakiem Zabytków Sakralnych - impreza kolarska - KTK 
Kalinka, 5 lipca 
* UECT Francja - impreza kolarska - KTK Kalinka, 19-26 lipca 
* Lato z Kalinką - impreza kolarska - KTK Kalinka, 14-16 sierpnia 
* Pożegnanie Wakacji" - koncert plenerowy - Błonia 
Nadwiślańskie, 28 sierpnia 
* "Lato w bibliotece" - cykl zajęć dla młodych czytelników 
w Oddziale Dziecięcym Biblioteki Głównej oraz filiach bibliotecznych 
nr1,3,4,7,8, 13, 14 


(' 


". 


..
- " 


. 


, 
, . 


-_t, I 


. 



 


..... 


1 
\\ . 
--- 
\\ " . 


_ '-ł- 


,
 ,
, ,',:- ,: 
. --, 


...., 


" 


.
:4' 


.:it. 



, 


Studenci UMK co roku pr:.yjeżdżajq do Grud:iqd:a IW pleller malarski 
Fot. Piotr Bilski
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


229 


* Festiwal Kulturalny "Lato na Starym Mieście" - raz w tygodniu 
imprezy plenerowe 
* Warsztaty artystyczne dla dzieci i młodzieży (plastyczne, 
lalkarskie, teatralne) - Centrum Kultury Teatr 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Nornic Walking - MORiW 
* Zawody siatkówki plażowej - Plaża Miejska w Rudniku - MORiW 
* Pokaz zintegrowanego ratownictwa wodnego i drogowego - 
Plaża Miejska w Rudniku - MORiW 
* Walter Leistikow (1865-1908) w zbiorach Muzeum Okręgowego 
im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy - Muzeum (gmach 
główny, lipiec-sierpień 
* XXI Zjazd Kawalerzystów II RP w Grudziądzu 


Wrzesień 
* Rajd Kolarski Pamięci Września 1939 - KTK Kalinka, 6 września 
* Wystawa malarstwa Anny Waligórskiej z Gdańska - Klub Akcent, 
10 września 
* Puchar EKOTONA 2009 - marsze na orientację/IV runda - Klub 
EKOTON, 12 września 
* Poetyckie Okruchy Lata - koncert - Klub Akcent, 25 września 
* XXXIII Jesień Kolarska - KTK Kalinka, 25-27 września 
* Inauguracja Niedzielnych Koncertów w Teatrze - Centrum 
Ku Itu ry Teatr 
* Inauguracja sezonu teatralnego - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Europejskie Dni Dziedzictwa - spotkanie z przedstawicielem 
wybranej mniejszości narodowo-etnicznej - Oddział Dziecięcy 
Biblioteki Głównej 
* "Wspomnienie z wakacji" - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna 
nr4 
* Wystawa prac Violetty Majewicz - filia biblioteczna nr 13 
i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* "Ekologia i ja" - konkurs rysunkowy, zagadki, pogadanka - filia 
biblioteczna nr 14 
* Rozstrzygnięcie ogólnomiejskiego konkursu "Ozdabiamy domy 
kwiatami" - Klub Akcent. Organizator: Grudziądzkie Towarzystwo
>>>
230 


Oprac. Anna Granica 


Kultury 
* Międzynarodowy Dzień Turystyki - spacer po Starówce 
z przewodnikami - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Nordic Walking - MORiW 
* Grafika i rysunek Zygmunta Kotlarczyka (1917-1996) lub "Jan 
Cybis i krąg kolorystów" ze zbiorów Muzeum Śląska Opolskiego - 
Muzeum (gmach główny), wrzesień-październik 
* Grudziądz w latach 1939-1945 - wystawa - Muzeum (spichrz 
nr 11 ), wrzesień-listopad 
* Międzynarodowy Bieg Uliczny im. Bronisława Malinowskiego 
* Międzynarodowy Turniej Bokserski Miast Kopernikańskich 


Październik 
* Wystawa poplenerowa Ogólnopolskiego Pleneru 
Profesjonalistów - Przestrzeń Przyrody - Skłudzewo - Klub Akcent, 
8 października 
* Zlot Przewodników - II Spotkania Pełne Atrakcji, 
9-11 października 
* Szlakiem WP II RP - impreza piesza - SKKT SP 5, 
18 października 
* II Jesienne Manewry EKOTONA- impreza piesza na orientację- 
Klub EKOTON, 24 października 
* X Rajd Szlakiem Zamków Pomorskich - impreza piesza - MKT 
Zawrat, 24/25 października 
* Babia Góra - górska impreza piesza - Koło Przewodników, 
25-27 października 
* Niedzielne KoncertywTeatrze-Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w KlubieAkcent- koncerty 
* Spotkanie z autorem ksiąźek dla młodzieźy - Oddział Dziecięcy 
Biblioteki Głównej 
* "Skojarzenie" - turniej wiedzy ogólnej - filia biblioteczna nr 3 
*"Polskie pisarki dzieciom" - literacka zgaduj-zgadula - filia 
biblioteczna nr 4 
* "Galeria jesienna" - konkurs rysunkowy - filia biblioteczna nr 14 
* Bieg jesieni w ramach Polska Biega - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW
>>>
KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


231 


'" 
." ,4'-.:
 r '-'_ 
. . -...... -."?"" . .
. . 
-ł ,.... .
:' 
'j 


-- : .
 
,....:r"''''
''' 
'\. . !:;'
" ,.-:-: 
;,

':
,..
.\':'-'..
'
t.
" . 
'
 .," .. 
,." ",{",,' ,\ I!':
 ,.". 
 

P;'
'I'"" -, .." 
. . "42 
,,,, 4 \ 


. 

. 
.... 


} 


l 


- ,
 ., 


; . 
.., .'1 
. ..fi. 

 .... 
 
;..
..... 
",,;
;}
l 
" 

',4,'
" 
-
 .... r-,-
 __.. 
......
 
':' ..;. 
 
"' -.:
 -;: 

..: 
: \ 

 "( .»= 
. .; ::.';; l?

"'" 
 " . 
, h'" ." 1!
 ,_.t . ;-. 
,,", 
.,:.;;;
 

:"1t:
.: r;
{ '': '.C 


, " 


.., 


,'

' 



 


.. ' 
 


.. 


. -3 


" 
':- "'-. 


\ .....
 


.', 

.,' ,- 


-I, 


. 
:' 


,--.
 . " 
O:. - ._'....:.... 


--
 '. 


Oj:,. 


r


: 


. 
' 


'. 

 ?.. 


W 2008 r. na Błoniach Nadwi
'/ańskich odbyły się mistr::.ostwa wojewód::.twa 
kujawsko-pomorskiego w powo
enill ::.apr::.ęgami konnymi 


Fot. Piotr Si/ski 


* Nordic Walking - MORiW 
* Aleksander Laszecko (1883-1944) - mistrz impresji orientalnej. 
Malarstwo i grafika - wystawa prac ze zbiorów Muzeum Ziemi 
Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku - Muzeum (gmach główny), 
październik-grudzień 


Listopad 
* Dzień Otwarty Cytadeli - MORiW, 11 listopada 
* Koncert kameralny z okazji Narodowego Święta Niepodległości- 
Muzeum, 11 listopada 
* Agata Tobolewska z Hawy - pastel - wystawa - Klub Akcent, 
12 listopada 
* Puchar EKOTONA 2009 - marsze na orientację/V runda - 
Klub EKOTON, 21 listopada 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w KlubieAkcent- koncerty 
* Światowy Dzień Pluszowego Misia - Oddział Dziecięcy Biblioteki 
Głównej
>>>
232 


Oprac. Anna Granica 


* VII finał i wystawa pokonkursowa prac uczniów biorących udział 
w integracyjnym, ogólnomiejskim konkursie dla szkół podstawowych 
i specjalnych - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Kiermasz świąteczny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek 
Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Nordic Walking - MORiW 


Grudzień 
* Mikołajki Kolarskie - KTK Kalinka, 5 grudnia 
* W świecie krasnoludków - wystawa - Muzeum (spichrz nr 11) - 
6 grudnia 
* Joanna Żurańska -linoryt - wystawa - Klub Akcent, 10 grudnia 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Promocja Kalendarza Grudziądzkiego 2010 
* Charytatywny KoncertAdwentowy- KlubAkcent 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Jarmark Świętego Mikołaja - Rynek 
* Konkurs na najładniejszą szopkę bożonarodzeniową - Oddział 
Dziecięcy Biblioteki Głównej 
* "Moja własna wigilijna opowieść" - konkurs literacki - filia 
biblioteczna nr 3
>>>
".
 
\:- .... 
" 
 
. 
. 


'.".1 


.;. 


.,'
 
'\ 
+.. . 

.. 


I ; 
:\ : 

'. 
.. F:...._ 


rl 
i; I 


.. 


't \" 

,' - .. 
I"
'. , 
 \ '
f'; 
., 
.\-\


'
' 
, - :'liF;
.jj 
. :tI:'
 

 
. . ::- 
.,\ 
.?! 
\:


.. 
 
t
 
,I 
-

 

 
-\ 


,.' 


I 
 


_ r- c 
'7, -. ;'". ,.,.., 
I 
 ,----rl' .' - -' '
_ 

 
;-'
 - 
- 
 
.- I"' _ ".:;, -"_ 


\\-' 
., 


. 
:, .J.'''.. 
,,
...-' , 


, I 


", 


- '\" 


\, 



_'\ 
 \\- 


Hystawy irysów w holu CK Teatr, organizowane przez członków Sekcji Miłośników 
Roślin Ozdobnych, wzbudzają duże zainteresowanie 


" , 


..
::
 
. " 
.. 
''',", ;, 
.-;.
 _ .. /f
,.i 
" 7" 
.- 


.i !.t' 


" 


.
 --;;; 
..'
, 
......,,,s.... 


Fot, Gerard Szukay
>>>
., 
. .. 


. 


--
 
vi' 


;.... .. 



 
t 



A.. 


.;., 


'. 


.,' 


.. 


L.. 


:r... 


\ 
\ 


'i 


.. ..
- 


.; 


\ 
.' 


A 'j 
" , 


, 


/ 
r 
- 


j 


..... 


'I
' .--. 
. T- , \'\..- 
) ) " , 
\" 


r 
, 


.. ,- - 


-
 





. 


i 


. t,';. . 


" 


. ,--.. 
.....'.
 
,..-cI!::II 


"'" 


.- ...,-, 


,
-. 
- 


. 


t. 


,-, 


.:: 


'" 


., 


Latem 2008 r. na grud::.iąd::.kich Błoniach Nadwi./{[llskich i Starówce Andr::.ej Wajda 
kręcił sceny do swojego najnows::.ego filmu .. Tatarak", W głównych rolach 
kobiecych ::.obacz..vmy Krystynę Jandę i Jadwigę Jankowską-Cie.lak. 
Fot. Piotr Bilski
>>>
REKLAMY
>>>
L, 

 


I 
f 


,iI 
 
l 



 
- 
{ J \ I I 

 c 
H_ -' 


.... t 



' 


/ 


\ 


\ 



: u 
.' II 


-

 
 
I 


- 
.-111 
., 
I 'l =-: I I I 'i' , I 
 1 

 . 
 . 
11.' 
.-'ł 
"-. , 


.;'--=
.
- 


i 
 



'- 'i!:, 


j 


,-?-,. . 


,I,r.' L I J e:' -' 


.. 


, I; 


,... 
... 


\ 


11ł'tI;'- 


" '- 


" 
f 'i' 


Ir
, 


jJ 
,!.f.- 


_. 


. ..... ... . . "..... : 


T 
,-:1 


.. 


- 


" 


lłł
 


. -. 


. .
>>>
Korporacja Przemysłowa 


Sp. z 0.0. 
Posiadamy certyfłkat 

 

 


tI) 


CERTYFIKAT 
ZERTIFIKAT 


Kot___c,...___ 
FI..IT.. ... 


..Wot)l.......,. 
--- 


-'----...----- 
-------.- 
.._____OA_...____ 
--------- 


""="'...=::::=.. ......-====---.. =-" 
-------- 
-.- 


---------- 
--------- 


- .-- 
-- .--- 


r -- 


--....- . 
:=. -... 

...... _ ;.L 
_..._ .
 a
 


Zakres (erlyfika(ji: 
PRODUKCJA CZĘŚCI MASZYN 
I CZĘŚCI DLA PRZEMYSłU 
SAMOCHODOWEGO, 
WYKONYWANIE FORM 
WTRYSKOWYCH, 
TŁOCZNIKÓW, WYKROJNIKÓW, 
PRZYRZĄDÓW DO OBRÓBKI 
SKRAWANIEM, 
PRZYRZĄDÓW MONT AŻOWYCH, 
SPAWALNICZYCH 
ORAZ PROTOTYPÓW 
MASZYN I URZĄDZEŃ 


" ' 



},. . 
1:. --
. .----- 
, "
"'. 
rl"f!"".. . , 


ł_' l 
-i\ 
,'. 



., 
. 


'\!J 
t 


.... 


. 
. 


. 
. 


ł- 


.. , " ,", 
I I: ; 
;o. . . : 


, " 


. 



..... 


IJ · 


.:'
 -., 


" '
" 
J}" ,.' 
." I 


. " .

.. 


. 


-.,.;;:: - 


, " 


,.,. 


er, 
ul. Waryńskiego 85, 86-300 Grudziądz 
tel. 056 64 301 70,64 401 30, fax 056 46 295 68 
e-mail:formit@formit.com.pl. www.formit.com.pl
>>>
IlmeLBUD 


MELBUD S.A. · ul. Składowa 4, 86-300 Grudziądz. www.melbud.pl 


Oferujemy 


- realizację obiektów z zakresu budownictwa wodnego, 
ochrony środowiska, robót inżynieryjnych ziemnych i melioracyjnych 
- techniki bezwykopowe 


- projektowanie, wyceny, nadzory, zastępstwa inwestycyjne, 
rozruchy technologiczne 
- wynajem sprzętu 
- wyroby betonowe oraz usługi produkcji pomocniczej 



. 


, 
 


'-,
" . ., c 
.::
- 


--
.:I:" 


'.' 
 . ".!="_l.... 
-
} 


, 'I 


: I . . 


, . . 


. FAlltPLAY 


.1"" III 
.1 II II 
.11 1/ 


U "" . "' .- 
lo -:. 

 
 

 w 
....:-.. 


-
>>>
Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z 0.0. 
w Grudziądzu 
ul. Mickiewicza 28/30 
tel. 05645 04 901, fax 05645 04 934 

 Pogotowie wod-kan 994 
 

 
 
ISO 9001 ISO 14001 


OFERUJE: 


MONTAŻ NAPRAWĘ, REGULACJĘ 
I LEGALIZACJĘ WODOMIERZV 
BADA:'IIIA LABORATORVJ:'oiE WODY I ŚCIEKÓW 
ORAZ OSADÓW ŚCIEKOWYCH 


UKLADAI\IE PRZYLĄc r v 
I SIECI WOD-KAN 
INSPEKC
Ę nI sn:C1 S I\ITA8.. EJ 
I DESZCZ WE.J I ' 
. I ' 
USUWANIE ZAI"ORO\\ N \ IRZYŁ,\CLACH- 
KANAI.IZACY.J")T'!
 !\II-' ron.\J r ____ 
HVDRVD)''\j \1\'1' '/." 
J -, 
-' J ' 
CZV
 Cl..nl J 't I t! 
SANIl \R'\j\. ł \1; n 
 
HYDP )'i J'.\ n c;:,
, 11
'.I...P I
(...I . ,I- 
, :1 
. 1.-, 
Pli 


J 
"2 '3ł ..: :' " - 1 a 
... ......... !ł:łII" _. 
'Jtshn

.':{
:_'.;- -

T' 
 r_
" . 
__ ,
 -'
 ł 

.I


-- 

_IIP 

 c;.;;t 

 ,-,

 

'-:;
- -,. 


- -Joit.._ 
 


I .. 
. 


" 


... 


" 


I ł o' ,. . . 
 
., I I' , 
o , .0.0. . . fi l iJ e ł" 
. . J:. L , 
. 


\ . . . . . ... 
. I .. \ 
. . . .' 


,.110 o 


, . : . 



 
. . . 'ł.. . I 


","" '" 
.-' 
r 

 - 
 


'. .'. 
\' 
 . 'ł.... ' 


. . 


... .. .. 31. . 
.. .' 


.1.1 '" I. .... :101 
II.. I 


r,. 


, . . \,. I 'U." 
. . 


, . . 


. . 


. ..
>>>
Największy i najstarszy 
przewoźnik 
Miejski Zakład Komunikacji S
. z 0.0. 
ul. Dworcowa 47, tel. 0-5646-59-281 
e-mail: mzk@mzk.grudziadz.pl 
www.mu.grucfziadz.pl 


I 

- -" 


- 'I, 


MZK 
,*", 


j 


f 


. 


( 


'I. 



 


II 


.. 


- - ..., 


JI -.-: ...'.','.- -3U 



-
 
 
. ............. 


· 317 
,.1 . 


. 
- - 



G 
ł.757 


Solidność, jakość 
i bezpieczeństwo 


Z nami bezpiecznie od 1896 r.
>>>
Zakład Usług Technicznych 


IN WE 


TPROJEKT 


86-300 Grudziądz, ul. Paderewskiego 16 
tel. 0564650574, tel/fax 056 465 05 71 
tel. serwisowy 05051921 19 
www.inwest-projekt.pl. e-mail:sekretariat@inwest-projekt.pl 
-. ----.. 
. . ;1". .. - . . .\ 11.. . . .", . 
. :. ..;1... ;.. _:... .;.. 
. .. -. . . .. . .... l.,. 


.. .. :)' 


. ;..... . 


- ..;.. 


. ... 
.1 


e-: ..... 


r.. 


. . 


Kredyt O % na: 
. kompaktowe centrale grzewcze 
. kotły na paliwa stałe 
. kolektory słoneczne 
. pompy ciepła 


l 

I 
, 


-:--::
 


\ 
'łi. 


;.. ;1" ;.. .1.. : . ;1 
: . _..;1 . 
..... ..-. . 
I ::f" I 
., 


- . L , 



 
, I, ł 

 I ł 
- 
-', 
...... , -' 
....,.. 
;,-.:=;; 
o'. iii 


. 


r.
>>>
HI 
n I 
 tl rt' o 


I 1 .1 t. 





Itł 
.
 


. - I;] 
I 

 . ... - 
 . ... 
f: II]' 
.. I 
 . 
 
- I ... 
-. 
 . -.; ;"1 
 
,"" 

 . ł .- OD'.. 



]. - II. I - . I .;
 
t:. - . ;1 . .
 
I ... 
" I - 

 I - 
11\ . . I ."]. . . ": I :;JI 
lr I 
 

 I . , 
 H\' 
, . )110 . , , , 
- , I , 
' , . . I , , 
,.- 
II , . .r . : . I I . · t'
 
:... I .1; I I . 
. . 
. I I I : 
, , . , 
 , , ! ,
>>>
· lu.. 


. . . "111 . ., . .. 1 .1 .' . 



. - .AI..'1. 


.. J .. ., 


-----------------_. 
.--------- -------- 


. . II I It'.( . It' '. I . '14 o ",;y :J o) I
. .' I I : 1
1. ;y , 
II o I I I I @ . . III. '1 :} o I II .1 (=-. I 



 


/ , 


l Jl 
, 
IL 


- Usługi 
budowlane 


- Konstrukcje 
dachowe 
i pokrycia 


t 
i 
" 


"\. 


t 
 
 , 
, _ _\ h 
 ,
 
l J -', " [(iil ' 
JJ} i :' '
_ ! ','"-.. 
.-- J- .-i 
J t 
,-i:
 

......... -

 ..- 


ł* 


-- 


--- 


! n--',,: j-' 


 - 
 
-,
 i?UIl t A'''"" 
,
- - .... 1L.l " 
, li L- IDIII li ,," 


.- 


II ,- 


. 
I 


.. 

 


_liWii J 11_,ill'We _.11'111; I 
I
>>>
RAFPOL 


OPAKOWANIA FOLIOWE 
Lucyna i Zbigniew Rafińscy 
Zakład Produkcyjny Ruda 7 k / Grudziądza 
ul. M. Konopnickiej 13, 86-300 Grudziądz, 
tel. 05645-08-100, fax 056 45-08-109 
www.rafpol-folie.com.pl. 
e-mail: sekretariat@rafpol-folie.com.pl 


. A .. 


',y
 


ISO 9001 : 2000 


Asortyment firmy: 
- rękawy i taśmy foliowe, 
folia aktywowana 
- folie termo kurczliwe 
- kaptury termokurczliwe 
- nadruki na foliach 
- torby reklamowe 
- folie ogrodnicze, 
budowlane i dla rolnictwa 
- folia stretch 
- folie modyfikowane 
- taśmy ostrzegawcze 
- opakowania dla przemysłu 
chłodniczego, mięsnego 
ł mleczarski ego ---J.,
 
",;,,':

 
-, -, - - _ r 
1 21" I ,' 
--' . 

 
.
 . 
I 
".. 


--ona\ 


. 'o 


. - 

__ """'
_
.... .c;:"..
 _ 
.".,......P...,.
,...."''''''-ł.. 


;-'i:"r 


I 
I 
I I , I 


'-- 


I :' 


. 



 
..........._...a...
>>>
J; 
.1 1 
uj 
, I 


-:- 


I 1".-- 
l! 
I 


I . 
. 


, r 
I ", 


.. ..... I' ......1 


... .::]. .. ol 


. 
. 
. 


r- 



L 


.. 


'
 


- - 

 -..- 


t 
 - T
_ -f:'T 


CE 
Ą
IKĄ .P
R.
I?
c.
 
... 


Grudziądz, ul. Rybacka 14, tellfax 056 46 251 13, 056 64 302 20 
e-mail: grudziądz@hydropol.net, www.hydropol.net
>>>
EN ISO 9001 



 



1Uv- 
!... ;-
 co 
".,"i') 

-" 


. 


f 



, 
/" 


ił . I TJ- 


: -- "- 
: ł . . 


H 
l 



11 
I' _L . '. I 
' . : ł. oj i ł 
\" - "
,- _____ 0 .-4. 
'.j"'
 

 
;..,
 . r 
.. 'f. . j .. I ...... 11 1... 4', 
:"Ili}!
, ,'O Il' !frff{(. 
.. . 


- l 


ł 


I
 'I 


'. 


.r 



t 


- II. I 


., \.: "\1''': " .-@. .-;.. · 


86-300 GRUDZIĄDZ, ul. M.Curie Skłodowskiej 6/7 
tel. 056451 6433, fax 056 4629582, www.soen.pl 
- 


", 


....,: 


 


" 


"" 



 ,
. .. 


e-O 
. .-.;r 
- ,{:t 
, ':'fł.. 
.-""1'" 
'c' . '" 


";.
 4/
 
'" 


- 
....,) 


ł 


",,,, :. 


,; 


. 
'o "T""';; . hi:!ii" 
i"" ' , ' "I II .if,,, .IP
 
. -. I , .II. 


", , 


t:=;;- 


-=---- 


0-, ł 



 


"":;.;. 


-"'.l""'- 


- ..:::t_
_I_ 



 


! 


. , 


l,' I r 


I!. 


II 


tO; 


, ...... 


. .. .. . .. 
- 
. . . . . . . I . 
. - @ . - . - . . .
>>>
Czt.t"".A). 
D=O@u
[S 
*** 


86-300 Grudziądz 
ul. Toruńska 28/30, 
tel. 056471 8031 (32,33) 
fax. 056 471 80 34 
mail: recepcja@hoteL-city.pL. 
biuro@hoteL-city.pL, 
www.hoteL-city.pL 


HOTEL CITY 
otwarty w grudniu 2007 r., 
zLokalizowany jest w centrum miasta, 
w najbLiższym otoczeniu 
najważniejszych instytucji biznesowych, 
administracyjnych i kuLturaLnych. 



.",. 


-c: 


HOTEL CITY 
dysponuje 35 pokojami, w tym: 
15 pokojami jednoosobowymi, 
12 pokojami dwuosobowymi, 
3 pokojami dwuosobowymi typu Lux, 
3 pokojami typu Studio , 
2 apartamentami. 
Serwis hoteLowy obejmuje także 
praLnię i parking strzeżony. 


, 


. 


/' 


. 


/p 



 


\-... 
.. ,. 


'1- 


-&. 


Dzięki przemyśLanej koncepcji, 
zastosowaniu przyjemnej dLa oka 
jasnej koLorystyki wnętrz 
oraz udogodnieniom takim jak: 
telefon, TV Sat oraz stały dostęp 
do Internetu, każdy pokój 
jest miejscem ideaLnym 
zarówno do pracy jak i wypoczynku, 


'T 
I
>>>
Solidny partner na lata 


tel. 056 45 04 300 
ul.Cegielniana 4 
86-300 Grudziadz 
pum@pum,pl 
www.pum.pl 


Wywóz odpadów 
- wywóz śmieci 
- wynajmowanie kontenerów do odpadów i gruzu 
- worki na odpady (z usługą wywozu). tel. (056) 46 58 276 
Roboty ogólnobudowlane 
- remonty w pełnym zakresie 
- wykonujemy instalacje c.o. i wod-kan, instalacje gazowe 
wewnętrzne, instalacje elektryczne. tel. (056) 45 04 330 


Toalety przenośne 
Wynajmujemy i serwisujemy kabiny standardowe i specjalne 
toalety o podwyższonym standardzie oraz specjalne kabiny 
dla osób niepełnosprawnych. tel. (056) 46 58 276 


Dobry Hostel, Droga Łąkowa 91 
- ceny juz od 30 zł za dobę hotelową 
- parking strzeżony-także dla TIRów 
- łatwy dojazd. 


tel. (056) 46 12 082 


Centrum Handlowe "Bema 39" 
Poszukujesz materiałów budowlanych? 
A może części do samochodu? 
Centrum Handlowe przy ul. Bema 39, to najlepsze 
miejsce na zakupy na budowę, do domu i do samochodu, 
Zapraszamy
>>>
Przedsiębiorstwo Usługo wo-Handlowe 


HORYZONT 


Rok 2 c ,'f1.. 7 enJa 1995 


. 


.. .. 


. 


- 


I . - . . 


. 


. 


. --- 


- . '1._' 1'_ -I l. 


'1'.- . 


t$ 


-..... 


L
 
.6.-, 


. .: :. II 1.1 


. I . .oi. : 


. . I
>>>
"I 



 
- 


... 
. !) l acić 


a 


'" 


GRUDZ
DZ 



 



.

-::/, 
 


"'" 


,II 


..... 


, 
.. 
 


'
.iI.J.
t.-. 


. - .. '" 


- -i" . 


,., 


li lo. .. _
 _-_ 
ił ',. 


-- 
'1, . ,T 



. . 


-
... 


t'-ł--;. 


- --"'c-, 
--- - 


.. 


. 


i 


'" 


1- 


,
 


'" . 
-"C 


-.JDZI _ zr' 


'.. e-. 


o=- r; 


\=-:. po 
\ '- 
32 O.!JO 


1lJllll1IIiłIiIIto"'_ 
" , 
.....' .... 
 
.. -....... 


::; 


. L.. _\ .K?
-"r 'f.? 
- --. 
r 
 L!!: T · rT lJ T ES 9 
G
!' :rr' 
iJEJ 


r ,.
>>>
(;1/('",\ \'Ll' 


A 



.ł.. A "'l \' ... . 


.a 


g.- Ul 


. - . - 


j 


... . 


.11 


. 


. =- A I , . a -t. =- =- 
... I I -.. I- 
I' - - ł . 
. ... 
.. - I . 
. 
l - , 1- 
. 1- 
. , a 
l-l 
- .1 . .. l . 
- ł . '1- .;1 l' ... . 
-1 ..... 
':-1- . . -lii . 
l-l ' ;:J
"" _ - - . - .. ;:J 


. =- .. ..4..' 



 . .. , 



:J :}. :-! _ 
,1,.", ':; '. 'f.' 'f.' " " 


...
>>>
" 


l
 

( 'Q' 
.' 


\:' 


. . .. . 


, 
/,\ 


. 



 


. ! 


. 


. 


. 
. 
.' 
. 
. 
. 


. 


. 


. 


'(" 


. 


. 


. 
. 


. 


,JI
. ' 
--.;:.;:"::-...:" ..--- 
"." .
., 


,.. 


, :- 


.
>>>
" 


.....' -
,r 
, ' ,\ 
. . ......., 
, - 


I 
 , 
. 
: "" 


E 
 '...... 


",- ..... 
, .
,..: J · 
\ - 
: 


rił " 


,I 
11 


I ' 


Sklepy zaopatruje 
hurtowoia 


ti- 


uL Waryńskiego 65 
tel. 056 45 04 700 
uL Łyskowskiego 37 
056 46 10 724 


I 


, 


Grudziądz 


- I 


ul. Włodka 16B 
po-sob 9.00-20,00, od 10.00-16.00 


... -.. 


ul. Mickiewicza 20 
po-pt 8.00-18.00, sob 8.00-14.00 


ul. Solna 1 
po 9.00-16.00, wt-pt 9.00-17.00 
sob 8.00-13.00 


, '.,.. 


'X.,,' - 


....: 


." 


" 
"" 


- 
- 


; i 



; . 



, 


. . . . ł 
, I . 
. . . " 



 I 


, 

" I 


, 
,,'"
>>>
WYTWÓRNIA OCTU I MAJONEZU "OCETIX" SP. Z 0.0. 


. . 
. . . I . 
. . 
. 
. . . 
. 
. 


 .. 


,
S(j... 
," . 


,-:.
. 


;0.," 
- -" o:. . 
.... -..... ". 


.... " 
u $l.' 


-' 


" 


.18rf 


____
 c
. 
 ",. ....:.
_ 

 
.":::- ... us........
.. 

-.. . - ',..... -, 
-

-

.:.
' 


"'-
:,:i,-
 
.' t_ --' 


- 


:. .. 



 ",' 
 


, \- 


. 
. 


t. 


.."-- 
.. 


I j, I 


" 


. . 
. 


. ...- 


. 


. 


-
 



 .... 


, f!' 


. 


-- 


: 
. 


. 


-". - 


, .t 
........... 

 
,-.,.., 



.'!fiZ 


- 


.... - 



.,.. 


r. 


J 


-.
- 


, 
-
 -- 


?:..-
 


. 


j, 


. 
. 


. . . - 


. 


.
>>>
, ' 

 -:.. 
'"'
 " 
V 40 \.' 



 GRUDZIĄDZKA 
SPOLDZIELNIA MLECZARSKA 
86-300 Grudziądz 
ul. Rapackiego 12/14 
tel./fax 056 461 36 54, 
tel. 0564613659,4613660 


Po!«amy 
lekQ SPOŻYW-Cz 
2% i 3,2 % 
- ser . h mt. enizowar 
- twarogi 
- śmietanę i śmietankę 
- maślankę 


\. 


_ t 


ff'
.-' 
.
 - 


 
I II, r. '. 
 ł!'-l
 
.',.''-. I
 .,\\ 
-........... -ł \ 


- 
\- 


...-.......-- 


.. Jot 
--. 


- kefir 
- jogurt owocowy 1,5% 
- masło 
- sery topione 
ry dojrzewające 
Midi Gouda 
'łYlżycki 
Morski 



' 



 


:ffJ 

' .. 
--
 
\.Ił :¥-oGOWY ...... 

.,. ",,#" ,..,.. ....@".
 
.........., 
. r.-
 .
ow.. 
...:.

 . 
 
.,.
 .p-:--' ....__ł 
. .. "-.....'.."1 .... ".p.. 
 
.........., \ '
-: 
. I · .......- 
.. 
...... 



, 


.... 


. . 
) , 
;' ..
. 
. , 
" . 


. .. -.w 


. 
.- . 


Ił '''.''.
>>>
"
 "- 
:; ł 


: li 


-\( 
111 
III 
lU 
III 
.. 
111 
,III . 
III 


- 
--

 


."o':';ł-- 


Grudziądzki Park Przemysłowy 
Sp. z 0.0. to 40 ha dobrze 
skomunikowanej i zorganizowanej 
infrastruktury przemysłowej oraz 
trzy hale przemysłowe. 



 


-- 
- 


...., 


.'iiIit" 


t!, 
DJłu 1)1lI- 


'-
 


--- 
Grudziądzki Park 
Przemysłowy Sp. z 0.0. 


ul. Budowlanych 7 
86-300 Grudziądz 
tel. +48 56 45 06 113. 
e-mail: gpp@opec.grudziadz.pl 


...", 
r- 


:!!' !) !I !I !II!! .... ft !! 


.. 
 


.. 


\, 
1 0 


, \. " 
\ ' . , '.. . ł . 
. .
 " -. -- 
-......... 
...... 
--.-- 
. '. "IIi ...
-4-:t- .- 
-.--
-::,,- - 


. . . 


-.- 
. 


. 


--- 


Atrakcyjne warunki 
gospodarowania decydują 
o tym, że jest to najlepsze 
miejsce w Grudziądzu 
do rozwijania biznesu. 
Szerzej na: 
www.gpp.grudziadz.pl 



.
, . 


. 


. . 


. 


'..
>>>
I I 1.:1 ., I,. 
':lI .. ł 


, " " 
....... .......-:: 


----------- , 
...... 


- -------- , 


----I 



 


. 
I' , 


li! 


-- 

"'c,,-_ 
"" ,. 

 

, . 
r 


-ł:-
f' _ 


11; . I I I; 


., .;. f J 


I' 



ł ,
 


,  
" 
'- 
":;;r 


l
 


1\ 


I 
 _ 
 
. I ". - . .. .11 
I I .- . 
II r. II r I 111 
I. I 1- . II 

.- _.", .. _ 


I , , 


.. . 
.. . 
. . . ,-. . Ił l. 
. :.. . .. . 
I' ... _ 


. ,..
>>>
. 

 CE 
 RU
M
D




 
'nieme d 


. -;.. __ _ 1_ . L- __ 


I 


-chorób płuc 
-neurologia 
-stomatologia ogólna 
-laryngologia 
-laryngologia dziecięca 
-wady postawy 
-neurochirurgia 
-okulistyka 
-ortopedia 


N
Z 


Narodowy Fundusz /.Alrowia 


-chirurgiczna 
-dermatologiczna 
-laryngologiczna 
-neurologiczna 
-okulistyczna 
-reumatologiczna 
-stomatologiczna 
-urologiczna 


4/
 

 


, ,#... 
-
----- 


-traumatologia 
-kardiologia 
-chorób wewnętrznych 
-reumatologia 
-onkologia , ,... " 

r 

 


It . 


-salon optyczny 
-apteka 
-bezpłatne badanie słuchu 
-sprzedaż aparatów słuchowych 
-salon sprzętu medycznego 
i rehabilitacyjnego 


-ł--- -- " . .. -: 


pn - pt: 11.00 - 18.00 
tel: 564517 100 
mail: rejestracja@amicmed.pl O 


.. I 


1i- 


I
>>>
. 


OPUS II sp. z 0.0. 
NZOZ 
OŚRODEK REHABILITACJI DZIECI SPECJALNEJ TROSKI 


CHCESZ POMÓC SWOJEMU DZIECKU I SOBIE? 


PRZYJDŹ 
DO NAS! 



 
 
- - ........". .... 
, .;....._: ....,-f t . 
, 

;:' ' I :
 . . .. 


..... 
 Ił r :II ; 


I' ',' .. 


'II! 


,A. i: 


.
 --" 


i
 
I 


/I 


...... .- L.... 
I 
. 
 . ' ., 


-,.-. 


,'" 


- - ,,* 
'. \:' 


.
 


.,.fl " 
',. . 


,"t ... 
. _. ,I . 


.,- - ...- 
, l i I' · 
ł:
ł!
 
"Ii ..J.. -. '.. 
," ' I, I I ., 
.
. . - 
... 


'... tY, 1 
:1 




: ' f 



 
C.
. " 
I ="1, 


1.' 
' 
, ł-I 


- .-...... 


;. -.: ..
;. _ J'-
 -- - 
'. l 


l _ 


i 


II 
 I III ,. 
 I: · : I II ....4 . "" . .J 1 I' 


.1) "3 
) 


. . .. .Et... 


.. ... "' 0.1""
>>>
. r I 
ł' 
. :\. I r- lu r 
 ="" . ..(. 
 . .J.J 
I r . -4 . . 'i '1:l.. 
 
 
r ... ł . J 
I
I
'. . 
. 
I 
I=i . 'jT 


I' I . . " . 
I I 
I' . I 


'.. 
. 
" . 
. 


";
.'-
"" '
.,;r"iII
. -::::- ", 
' 
 
 


":' 
",' .... 
 .....:
:i.,.:.. 
i t;c
 ' ",' 
,', ..
 


" 
I 
I 


""" --"'- 
'..., 


"Jit ...... 


,o 
" 


;.-. ..--, 


" 



l 


:'':: 
.' 


. 


m 
"I


T 

,- 
 
- -
.-:; 
". .....;.""oor- 


-----.. .
 
I
"I, _t 
--
,- 
 
--- 


........ 
....1' - 
'-"
". 


L::.- 


\ 


,... 


# .' 


_.
 

 -
 
./_'/ 


':""" \' 
.,;; 



 'I 1-' 
p . 
r, . 
ł 


-.!!O' _ 
.... 


.- 


---.. 


'
 


./ .;.
: 
'........ 


, , , . . , , . , , , , . . , , 
I . I . . . . .., I . I 
. . . . 
. I . . I I I . I 
. . 
, 
 " . , , 
 " . 
. . . .
>>>
L a 


Zakład Blacharsko-Instalacyjny 
Władysław Żurański 


86-300 Grudziądz, ul. Narutowicza 27 
tel./fax 056 4621028 
zbi@instalacja24.pl 
www.zbi.tfirma.pl 
Poleca usługi: 
· dekarsko-blacharskie 


,
 


Rok założema 1945 


'!f:', 
.,' 


,...:f"" 
t
!C

: 



, 


· instalacyjne 
- wodo - kan., c.o. i gazowe 
- wentylacyjne 
i klimatyzacyjne 
· ślusarskie 


Zakład stosuje nowe technologie 
dekarskie i ciepłownicze 


ŚLUSARSTWO Firma Tucholski 


\ 


J 


", iS!;!li,eje od_1911 r. 
,.
  


\, 


. " 
. ;ł' 


, . 


. 



.i'
 
- . 
-r'
- 


. s-.;. 


.-.--
 
--' ,..-. 

":- " 



 ;::" 


BRA'''';' · FliRTKI · BALUSTRADY · KO:\'STRlIKCJE STALOWE 
86-300 Grudziądz, ul. Kościuszki 46, tel. 605 456 052
>>>
. YAMAHA 
SZKOŁA MUZYCZNA 


, 


II 


, 


'. 


t' 


, . 
. 


... 


. 


I 


. 
 . 


. 



 I 


www.yamahaszkola.pl 


. ... . . Alf 
& 

 , , , 
 , '. , 
- . 
I . 
 I . 
 
. . 
II l =:1 . . e ::Ii:] dd . . 
 . ł ł ł 
. . . ł ł C- If' ; ef' - . . . ł ł ł ł 
'"'" "'c. 


., 


" . . . .. 
.. 
'4' . # I' , 
 
 . ' 
I I I I 
I. , 
, I I , I I I I- I I ..tJ I I' 
I I I I I I I I I , I, 


'"::'!.' 


, I I I '4' I I' ".' I I I .' 


'. 

--. 


, 


'''.1 '.1 " II I" " 
II II "I 'II I 
. ' I I I 



 


" - . . 


e ..
>>>
(ŚNI_D_NI.::.C.BI.D
 d HO"CłE 
'._. " . \gy'nn 
\fp dzienni 
iP



 
!JPP

lJ.QP 

'..:.'

' .!i¥... ..;;:.... 
.,. ł"'--""' )i
Jt-. -,' 
1
 " " . ___- . ......J '.! ,- . -
: _-:,' 
 '?: ",
". 
" - 
1 
, ,-, " 
, I 


, 
 1'0 
:':,:: :

, 
.. .
d
 
. _r..:,".. -ł:. 
.,,

 
"--l_
 u 
 

- 
- - 
.'I._. 


'. - ,
!j.. 


',. , 
p("'u;
ew q. '0'_ 


1-
 _ - 


iW .1
IL jlk 
:... 
 

\I 
 
 .. 
 


".. 
: '- 


, 
,ł 


ii I =1 11 II 


...-:. 


," J 


I..: . 
,'t . 



 . 1 tł l II 


: Il 


4:L.;... . · 


II . +
 
1+-4.1 . 


._,,-ę-"'" ,
'1J-; 
o
 _. .:t\t.. 


. I" +-4.1 0 


Crudziądz, ul. Wigury 1 (park Miejski), tel. 056 46 287 44, 
e-mail:lesniczowka@twoje-miasto.pl. www.lesniczowka.twoje-miasto.pl 


C").. .1 
- 
: 1 . .' , 11 


,', 


.1 
I . +-41 . . . 
I ... 
/, J'71 
.. 
Ir-.' ., ....:1 
."/. . J 
 I 
tli l' I 11 
I l' I] J J ..Ii 
U 
 -. I 
::J :11 .' I IJ J J II 
I '
'Ił ł ol; L- 
, .- " - 


. OJ II OJII! .. ..:111 


Ił

... 


.. . . ,- 


.. 11 


. I.r: 1t'-4. . .. II . iii. 
. 4. II . III II 

 .." ił":' : II' 

. - 
 ... 


. ..11' . I II( 


. , . . -l .. 
, ł, .. II f: tłl 
. 4. II 'i" :I: . 


.. :. . 


. I ." 


. . 


I .' 


I '
>>>
. . 


I 


.' 


: iIi .1. r. 
: iIi .1. r. 
: iIi .1. 
. 
:iIi 
I. r. 
:iIi .1. r. 
: iIi .1. r. 
: iIi. . 


. .. 


. . 


. II 


:\. .. 


II . 


. .
>>>
c{P 


. 


Górna Grupa. ul. Klasztorna 4. 86-134 Dragacz 
tel. +48 52 3306377, fax: +48523306378 


.
>>>
NOTATKI
>>>
NOTATKI
>>>
NOTATKI
>>>
NOTATKI
>>>
NOTATKI
>>>
NOTATKI
>>>
- 
L81
>>>
\ 
l' ..... 
II. rr II 
.. .. .. 
.. .. .. 
.. .. .. 



 ..
>>>