Badania nad wykorzystaniem kiszonek z całych roślin buraków cukrowo-pastewnych w żywieniu jagniąt i bydła mlecznego

, /Yw. 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z:£ JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


Rozprawy 
nr 77 


MAŁGORZATA GRABOWICZ 


BADANIA NAD WYKORZYSTANIEM 
, 
KISZONEK Z CAL YCH ROSLIN 
, 
BURAKOW CUKROWO-PASTEWNYCH 
W ŻYWIENIU JAGNIĄT I BYDŁA MLECZNEGO 


6 


Ibowicz, Małgorzata. 
lania nad wykorzystanie 


). 


BYIXJOSZCZ - 1996
>>>
36.,z, 'I" ł 


G'bcp 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


Rozprawy 
nr 77 


MAŁGORZATA GRABOWICZ 


BADANIA NAD WYKORZYSTANIEM 
KISZONEK Z CAL YCH ROŚLIN 
BURAKÓW CUKROWO-PASTEWNYCH 
W ŻYWIENIU JAGNIĄT I BYDŁA MLECZNEGO 


Biblioteka Główna A TR w Bydgoszczy 
111111\ 11\\\ 11111 "1111111111\\11111111111111'1 1'111111'111'11 '1'11111 
. 000000008714 


BYDGOSZCZ - 1996
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
prof. dr hab.Ojcumiła Stefaniak 


OPINIODA WCY 
prof. dr hab. Andrzej Potkański 
prof. dr hab. Jan Tywońezuk 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr hab. Jan Mikołajczak 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Joanna Ekstowiez-Mąka, Zbigniew Gackowski 


Wydano za zgodą Rektora 
Akademii Techniczno-Rolniczej 
w Bydgoszczy 



04
g 


ISSN 0209-0597 


WYDA WNICTWO UCZELNIANE 
AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ W BYDGOSZCZY 


Wyd. l. Nakład 150 egz. Ark. aut. 6,25. Ark. druk.7,0. Papier druk. ki. III. 
Oddano do druku we wrześniu 1996 r. Druk ukończono we wrześniu 1996 r. 
MEN 
Zakład Poligraficzny Kubik & Krause, 85-184 Bydgoszcz, ul. Cmentarna 84, tel.7 I 9-546 




 ]) 
3/
ł
>>>
SPIS TREŚCI 


str. 
SKRÓTY I SYMBOLE ............................................................................................ 5 
I. WSTĘP ..................................................................................................................... 7 
2. PRZEGLĄD LITERA TURy................................................................................... 8 
2.1. Buraki w gospodarce paszowej ........................................................................ 8 
2.1.1. Korzenie buraków.................................................................................. 8 
2.1.2. Liście (zrzynki) buraczane ..................................................................... 9 
2.1.3. Zalety i wady buraków jako paszy......................................................... 9 
2.2. Przechowywanie buraków ................................................................................10 
2.2.1. Składowanie korzeni buraków............................................................... 10 
2.2.2. Kiszenie korzeni buraków..................................................................... 11 
2.2.3. Suszenie korzeni buraków .....................................................................1 l 
2.2.4. Kiszenie liści (zrzynek) buraczanych .................................................... II 
2.2.5. Kiszenie całych roślin buraków............................................................. 12 
3. CEL PRACY ............................................................................................................15 
4. MATERIAŁ I METODY .........................................................................................16 


4.1. Czas i miejsce doświadczenia .......................................................................... 16 
4.2. Technika przygotowania kiszonek ....................................................................16 
4.3. Ocena jakości i tlenowej trwałości kiszonek .....................................................20 
4.4. Ocena strawności i wartości pokarmowej kiszonek ..........................................20 
4.5. Badania żywieniowe .........................................................................................21 
4.6. Przygotowanie prób do analizy .........................................................................26 
4.7. Metody analityczne ........................................................................................... 26 
4.8. Obliezen ia statystyczne ..................................................................................... 26 
5. WYNIKI BADAŃ ....................................................................................................27 
5.1. Doświadczenie I ................................................................................................27 
5.1.1. Skład chemiczny i jakość kiszonek .........................................................27 
5. l .2. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek.............................................. 34 
5.1.3. Tucz jagniąt ............................................................................................ 38 
5.2. Doświadezen ie II .............................................................................................. 40 
5.2.1. Skład chemiczny i jakość kiszonek .........................................................40 
5.2.2. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek..............................................48 
5.2.3. Tucz jagniąt ......................................................... ................................... 53 
5.2.4. Analiza rzeźna ........................................................................................55 
5.3. Doświadczenie III .............................................................................................. 58 
5.3.1. Charakterystyka kiszonki ........................................................................58 
5.3.2. Jakość kiszonki ........................................................................................60 
5.3.3. Żywienie krów mlecznych ......................................................................63
>>>
4 


6. DYSKUSJA .............................................................................................................. 69 


6.1. Czynniki ograniczające stosowanie buraków w żywieniu zwierząt...................69 
6.1.1. Poziom popiołu surowego ......................................................................69 
6.1.2. Poziom sacharozy ...................................................................................71 
6.2. Wpływ stosowanych dodatków przy zakiszaniu całych roślin buraków 
na ilość wyciekających soków, wysokość strat i zawartość składników 
pokarmowych ................................................................................................... 72 
6.3. Profil fermentacji kiszonkowej ......................................................................... 74 
6.4. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek ........................................................ 77 
6.5. Zastosowanie kiszonek z całych roślin buraków w żywieniu zwierząt 
przy różnych kierunkach produkcji ...................................................................80 
6.5.1. Produkcja mięsa ....................................................................................... 80 
6.5.2. Produkcja mleka ......................................................................................82 
7. WNIOSKI ................................................................................................................. 87 
LITERATURA . ........................................................................... ............................ 89 
STRESZCZEN lA ..................................................................................................... 96
>>>
SKRÓTY I SYMBOLE 
ABBREVIA TIONS AND SYMBOLS 


CRB (WCB) 
GPS 
SM (DM) 
SO (OM) 
j.o. (o.u.) 
l.W.O. (Sh.F.U.) 
EN 
NEL 
B.O. 
B.O.S. (D.C.P.) 
M.C. 
M.C.°. 75 
FCM 
AspA T 
ALAT 
AP 
Ca 
Mg 
Na 
K 
p 0 2 
pC0 2 
HCO] 
SBE 
O 2 sat 
N 
N-NHJ 
BNW 
LKT (VFA) 


całe rośliny buraków (korzenie+liście) - whole crop beet (roots+leaves) 
kiszonka z całych roślin zbożowych - whole crop grain silage 
sucha masa - dry matter 
substancja organiczna - organic mattcr 
jcdnostka owsiana - oat unit 
jcdnostka wypełnieniowa dla owiec - sheep fili unit 
cnergia nctto - net energy 
energia netto laktacji - net energy of lactaction 
białko ogólne - crude protein 
białko ogólne strawne - digestible crude protein 
masa ciała - live weight 
mctaboliezna masa ciała - metabolisable live weight 
mleko o standardowej zawartości tłuszczu - fat corrected milk 
aminotransferaza asparaginianowa - aspartate aminotransferase 
aminotransferaza alaninowa - alanine aminotransferase 
fosfataza zasadowa - alkaline phosphatase 
wapń - calcium 
magnez - magnesium 
sód - sodium 
potas - potassium 
ciśnienie tlenu - oxygen pressure 
ciśnienie dwutlenku węgla - carbon dioxide prcssurc 
stężenic wodorowęglanów - bicarbonatcs conccntration 
nadmiar lub nicdobór zasad - base exccss, deficicncy 
wysycenie tlcnem - oxygen saturation 
azot - nitrogen 
azot amoniakalny - ammonia nitrogen 
związki bezazotowe wyciągowe - N - free extractivcs 
lotnc kwasy tłuszczowe - volatile fatty acids
>>>
1. WSTĘP 


Polska jest krajem o bogatych tradycjach hodowli i uprawy buraka pospolitego - 
Beta Vulgaris. W obrębie tego gatunku występują formy o różnej wartości użytkowej 
(burak: cukrowy, cukrowo-pastewny, pastewny [84, 91 D. 
W warunkach naszego rolnictwa około 400 tys. ha (co stanowi 2,8 % gruntów or- 
nych) przeznacza się na uprawę buraka cukrowego. Spośród wszystkich krajów euro- 
pejskich (nie licząc byłego ZSRR) pod tym względem wyprzedza nas tylko RFN 
(530 tys. ha) i Francja (443 tys. ha) [16, 93]. Burak cukrowy jest rośliną przemysłową, 
wykorzystywaną jako surowiec do produkcji cukru. W praktyce rolniczej zachodzą 
jednak sytuacje, w których korzenie buraka cukrowego stosowane są również w żywie- 
niu zwierząt (niska wydajność typowych roślin pastewnych, zbiór korzeni po kampanii 
cukrowniczej, wysoko rozwinięta hodowla np. w Danii) [34, 80, 84, 110]. 
Z przeznaczeniem na paszę uprawia się przede wszystkim różne odmiany buraka 
cukrowo-pastewnego lub pastewnego. W Polsce burak paszowy zajmuje około I % 
gruntów ornych, a 70 % gruntów obsianych korzeniowymi roślinami pastewnymi. Dla 
porównania w Danii areał zasiewu burakiem paszowym wynosi 110 tys. ha, co stanowi 
4,3 % powierzchni gruntów ornych [16,44, 110]. 
W wielu krajach uprawa buraka uznawana jest, podobnie jak uprawa kukurydzy, 
jako miernik intensywności całej gospodarki rolnej [34,44, 84]. Podstawową zaletą de- 
cydującą o ogólnobiologicznej i gospodarczej wartości buraka jest duża efektywność 
aparatu liściowego oraz wysoka wydajność energetyczna tej rośliny z jednostki powierz- 
chni przeznaczonej na jej produkcję [91]. W warunkach europejskich burak paszowy 
dostarcza 2-3 razy więcej energii z ha niż zboża i 1,3 razy więcej energii w porównaniu 
do kukurydzy [44, 110]. Uprawa buraka wiąże się z uzyskaniem wysokiej wydajności 
suchej masy z ha. W plonie głównym, obliczając łącznie korzenie i liście, buraki mogą 
wyprodukować od 14 do 20 ton suchej masy. Przy uprawie tej rośliny istnieje realna 
możliwość otrzymania z jednostki powierzchni większej (o kilka ton) ilości tej sub- 
stancji, w porównaniu do innych roślin pastewnych np.: kukurydzy uprawianej na CCM 
(o 6 t), kukurydzy na zielonkę (o 2 t), traw z 4 pokosów (o 7 t) [44, 61,91, 113]. 
Gutmański i Mikołajczak [9 I] podają, że wprowadzenie buraków genetycznie jed- 
nonasiennych, punktowego siewu, chemicznej ochrony i zmechanizowanego zbioru 
przyczyniło się do zmniejszenia nakładów energetycznych związanych z uprawą tej roś- 
liny. Przeprowadzona w Danii analiza ekonomiczna [44] wykazała, że zużycie energii 
na wyprodukowanie jednej jednostki energetycznej z buraka paszowego jest o 30 % niż- 
sze niż z innych roślin pastewnych i 040 % niższe niż z roślin zbożowych. 
Zachętą do uprawy buraków na paszę powinna być również opłacalność i możli- 
wość produkcji na glebach z natury słabszych i mało zasobnych, na których jeszcze nie 
tak dawno tradycyjnie unikano ich uprawy [31,84]. 
Ponadto w niektórych szerokościach geograficznych o chłodniejszych warunkach 
klimatycznych tam, gdzie uprawa kukurydzy nie jest wskazana, jej miejsce mogą zająć 
buraki [16, 84].
>>>
2. PRZEGLĄD LITERATURY 


2.1. Buraki w gospodarce paszowej 


Konwencjonalny model wykorzystania buraków na cele paszowe polega na od- 
dzielnym zagospodarowaniu korzeni i liści. Korzenie magazynuje się w kopcach, piwni- 
cach, przechowalniach i skarmia w stanie naturalnym od okresu jesiennego aż do wczes- 
nowiosennego. Świeże liście buraczane jako pasza typowo sezonowa wykorzystywane 
są bezpośrednio podczas zbioru buraków. Natomiast przeważająca ich część zostaje 
zakiszana [2, 9, 17,40,44,55,59,84,90,91,97,100, 105, 110]. 


2.1.1. Korzenie buraków 


o wartości odżywczej buraków decyduje przede wszystkim zawartość w nich su- 
chej masy [27, 90]. Poszczególne typy buraków charakteryzuje duża zmienność w za- 
wartości tego składnika, spowodowana głównie różną koncentracją cukru rozpuszczo- 
nego w soku komórkowym. Od buraków pastewnych, które są najbardziej zróżnicowane 
pod tym względem (6 %-17 % S. M.), istnieje szereg odmian buraków cukrowo-pastew- 
nych (I7 %-23 % S. M.) aż do buraków cukrowych o najwyższym poziomie suchej ma- 
sy (maksymalnie do 27 %-30 %) [41, 97, 106, 121, 122]. 
Sucha masa korzeni jest bogatym źródłem energii, co wynika z wysokiej zawarto- 
ści łatwo przyswajalnych węglowodanów, wśród których główną pozycję zajmuje sacha- 
roza. W zależności od typu buraków sacharoza może stanowić od 50 % do ponad 65 % 
suchej masy. W bezazotowych wyciągowych występują jeszcze niewielkie ilości dek- 
stryn, gum, kwasów organicznych i skrobi. Poziom skrobi obniża się wraz ze wzrostem 
poziomu sacharozy (pięciokrotnie w burakach pastewnych i aż dwudziestokrotnie w bu- 
rakach cukrowych). Charakterystyczna jest również nieduża zawartość w suchej masie 
korzeni włókna surowego (4,5 %- J l %), innych węglowodanów strukturalnych (12,0 %- 
16,0 %) i białka ogólnego (5,0 %-11,0 %). Spośród związków azotowych 40 %-60 % 
przypada na białko właściwe o niskiej wartości biologicznej (ubogie w takie egzogenne 
aminokwasy, jak: lizyna, tryptofan, aminokwasy siarkowe). Pozostałą część stanowią 
związki azotowe niebiałkowe, głównie aminy (np. betaina) i azotany. Niewielka zawar- 
tość tłuszczu surowego, nie przekraczająca O, I % świeżej masy, nie ma wpływu na war- 
tość pokarmową korzeni. Obserwuje się duże zróżnicowanie w zawartości popiołu suro- 
wego, którego większą część stanowią zanieczyszczenia ziemią. Charakterystyczny jest 
dla korzeni wysoki poziom potasu, przy niskim udziale pozostałych makro i mikroele- 
mentów. Ponadto rośliny te są mało zasobne w witaminy [34, 54, 84, 90, 91, 110]. Na- 
leży podkreślić, że skład chemiczny korzeni zależy nie tylko od typu buraków, ale rów- 
nież od odmiany, poziomu nawożenia, warunków meteorologicznych w czasie zbioru, 
sposobu i okresu przechowywania [19, 27, 40, 41, 44, 91]. 
Przyswajalność składników pokarmowych korzeni buraków jest duża i dla sub- 
stancji organicznej mieści się w przedziale 80 %-88 %, a dla bezazotowych wyciągo- 
wych przekracza 90 %. Ze względu na niewielką zawartość włókna, wysoką zasobność 
składników energetycznych, ich dobrą strawność, koncentracja energii w tych paszach, 
w odniesieniu do l kg suchej masy jest wysoka i waha się od 11,5 do 13,5 MJ EM i od
>>>
9 


5,78 do 6,14 MJ EN dla przeżuwaczy oraz od 13 do 15 MJ EM i od 6,8 do 7,2 MJ EN 
dla trzody chlewnej [57,91,96,105, 106]. 


2.1.2. Liście (zrzynki) buraczane 
Skład chemiczny liści buraczanych różni się od składu chemicznego korzeni i za- 
leży głównie od warunków wegetacji, poziomu nawożenia, wysokości ogławiania bura- 
ków, zanieczyszczeń, terminu zbioru, czasu przetrzymywania ich na polu, [91]. 
W porównaniu do korzeni liście zawierają dwu- trzykrotnie więcej białka (białko 
właściwe ma także wyższą wartość biologiczną), więcej popiołu surowego, natomiast 
mniejsza jest zawartość łatwo strawnych węglowodanów. Wraz z obniżaniem wysokości 
cięcia (od l cm do 6 cm) poziom suchej masy wzrasta od 12,5 % do 17 %. Równo- 
cześnie podwyższa się zawartość sacharozy (z 11 % do 45 % w S. M.) [49, 71, 78, 91]. 
W liściach buraczanych obserwuje się stosunkowo wysoki poziom zanieczyszczeń. 
Dopuszczalna zawartość popiołu surowego wynosi 28 % w suchej masie [56]. W skraj- 
nych wypadkach może przekraczać nawet 30 % suchej masy [91]. W miarę zwiększania 
się poziomu zanieczyszczeń wzrasta zawartość suchej masy, obniża się udział białka 
ogólnego i włókna surowego. Następuje również względne zmniejszenie się zawartości 
łatwo strawnych węglowodanów [72, 73, 91, 96]. Same liście buraczane są dosyć za- 
sobne w związki mineralne, karoten i kompleks witamin grupy B, natomiast nie zawie- 
rają witaminy D i E. Zawartość włókna surowego jest niewielka. Oprócz een-nyeh 
składników pokarmowych w liściach występują również związki o niekorzystnym dzia- 
łaniu, takie jak: kwas szczawiowy, azotany, saponiny oraz nadmiar potasu [30, 72, 75, 
91, 110]. 


2.1.3. Zalety i wady buraków jako paszy 
Buraki dzięki dużej zawartości łatwo przyswajalnych węglowodanów, małej za- 
wartości włókna są paszą smaczną, dietetyczną, a wartość pokarmowa suchej masy ko- 
rzeni jest zbliżona do pasz treściwych. Ustępują im jednak zawartością białka, związ- 
ków mineralnych i witamin [44, 106, 110]. 
Rośliny te jako pasza przydatne są dla wszystkich gatunków zwierząt. W żywieniu 
trzody chlewnej stanowią doskonałą, nietuczącą paszę, która może zastąpić ziemniaki 
w dawce pokarmowej. Jedynym czynnikiem ograniczającym stosowanie tych pasz dla 
trzody jest wiek (masa ciała około 45 kg). Młode świnie nie wytwarzają enzymów tra- 
wiących sacharozę [26, 28, 31, 55, 80, 91, 110, 116]. 
Ze względu na wysoką koncentrację energii korzenie buraków mogą zastąpić roś- 
liny zbożowe w żywieniu zwierząt przeżuwających zarówno przy produkcji mleka, jak 
i mięsa [17, 44, 99, 100, 101, 106]. Powszechnie wiadomo, że buraki stymulują pro- 
dukcję mleka i wpływają na zwiększenie zawartości tłuszczu i białka w mleku. Zasto- 
sowanie buraków w żywieniu krów mlecznych wyraźnie obniża koszt produkcji mleka 
[17,44,106]. 
Oprócz wielu zalet, które powinny być zachętą do uprawy tej rośliny, należy rów- 
nież zwrócić uwagę na negatywne cechy buraka jako paszy. Niedostateczna znajomość 
tych właściwości jest najczęściej przyczyną nieprawidłowego wykorzystania buraków 
w żywieniu zwierząt przeżuwających. Szczególnie niebezpieczny może okazać się wy- 
soki poziom sacharozy, występujący w węglowodanach buraków. Niestrawność klinicz- 
na (kwasica żwacza) z tym związana pojawia się najczęściej u zwierząt otrzymujących 
w dawkach buraki w nadmiernej ilości, bez wcześniejszej adaptacji przy równoczesnym
>>>
10 


niedoborze pasz strukturalnych. Dochodzi wówczas do zmiany profilu metabolicznego, 
objawiającej się obniżeniem pH treści żwacza poniżej 6. Zwiększa się koncentracja 
N-NH 3 oraz LKT, przy jednoczesnym upośledzeniu ich produkcji. Obserwuje się obni- 
żenie ilości kwasu octowego i izo-walerianowego, natomiast wzrasta produkcja kwasu 
masłowego i n-walerianowego. Konsekwencją tych zmian w żwaczu może być kwasica 
metaboliczna [25, 39, 98, 111]. 
Kolejnym czynnikiem niekorzystnie wpływającym na organizm zwierzęcy jest 
kwas szczawiowy, który kumuluje się w największych ilościach w liściach buraczanych. 
Kwas szczawiowy wiążąc Ca i P, powoduje wydalanie tych pierwiastków z organizmu, 
co może być przyczyną zakłóceń w gospodarce mineralnej i odwapnienia kości. Ponadto 
nadmiar potasu i kwasu szczawiowego przy niedoborze włókna surowego wywołuje bie- 
gunkę u przeżuwaczy [30, 71, 91, 110]. 
Przy intensywnym nawożeniu buraków azotem i długoterminowym przetrzymywa- 
niu liści na polu (ponad 7 dni) zawartość azotanów w paszy może osiągnąć poziom tok- 
syczny. Azotany w żwaczu przechodzą częściowo w azotyny, które blokują zdolność he- 
moglobiny do przenoszenia tlenu [90, 91, 102]. Drugim niekorzystnym związkiem azo- 
towym niebiałkowym jest betaina. Występując w burakach w nadmiarze powoduje nie- 
przyjemny rybi smak i zapach mleka oraz masła. Niewielkie ilości betainy mają działa- 
nie dietetyczne, ułatwiają leczenie schorzeń wątroby i niwelują brak witaminy B I2 [84, 91]. 
Przy stosowaniu buraków w żywieniu zwierząt najbardziej kłopotliwy jest wysoki 
poziom zanieczyszczeń. Silne zapiaszczenie charakterystyczne zarówno dla korzeni, jak 
i liści, oprócz obniżania przyswajalności składników pokarmowych oraz wartości ener- 
getycznej pasz, może powodować zaburzenia w funkcjonowaniu przewodu pokarmo- 
wego (w skrajnych wypadkach występują upadki zwierząt) [17,44, 91]. 
Czynnikiem ograniczającym wykorzystanie buraków na cele paszowe są też trud- 
ności z przechowywaniem tych roślin [2,4,21,22,23,24, 44, 91]. 


2.2. Przechowywanie buraków 


2.2.1. Skladowanie korzeni buraków 
Wykorzystanie buraków w klasycznym modelu żywienia jest możliwe tylko przez 
kilka miesięcy (3-5) w ciągu roku. Wynika to ze specyfiki ich przechowywania [35, 44, 
50,91]. Składowanie korzeni zawsze wiąże się z pewnymi stratami składników pokar- 
mowych i energii. Główną ich przyczyną są trwające w tym czasie procesy metaboliczne 
oraz działanie mikroorganizmów. Wielkość strat uzależniona jest, między innymi od ta- 
kich czynników jak: miejsce i czas składowania, temperatura i wilgotność środowiska, 
stopień zanieczyszczenia i uszkodzenia w czasie zbioru korzeni [2,3,4, 19,22,23,24, 
38,44, 52]. 
Optymalna temperatura, przy której procesy metaboliczne zostają ograniczone do 
minimum, mieści się w przedziale od +3 0 C do +5 0 C [19,44,91]. Według Krautzera [40] 
optymalna temperatura przy składowaniu buraków wynosi od OOC do +4°C. Larsen [44] 
podaje, że korzenie w temperaturze -3°C w ciągu 24 h tracą od 20 % do 30 % suchej 
masy. Magazynowanie przemarzniętych korzeni podwyższa tempo metabolizmu, powo- 
dując szybki wzrost liczebności bakterii i ich gnicie [5]. Również przy podwyższeniu 
temperatury w miejscu przechowywania z +5 0 C do + 10°C zaobserwowano dwukrotny 
wzrost ubytków suchej masy korzeni [91]. Rice i Burke [95] podają, że przekroczenie 
optymalnej temperatury i obniżenie wilgotności względnej do 85 % podczas składowa-
>>>
11 


nia buraków, zwiększyło sześciokrotnie straty sacharozy. Przedłużenie okresu magazy- 
nowania korzeni ponad 5 miesięcy, ich mechaniczne uszkodzenie są przyczyną gwał- 
townego wzrostu ubytków suchej masy (ponad 50 %) i energii (ponad 30 %) [4, 58]. 
Uszkodzenie korzeni przy ich mechanicznym zbiorze zwiększa podatność tych roślin na 
procesy gnicia. Straty świeżej masy z tym związane mogą przekraczać 50 % [21,23,24]. 


2.2.2. Kiszenie korzeni buraków 


Ograniczone możliwości skarmiania buraków w stanie świeżym zmuszają do wy- 
korzystania innych metod konserwacji. Najtańszym i najbardziej racjonalnym sposobem 
zagospodarowania tych roślin jest sporządzanie z nich kiszonek [26, 71]. 
Korzenie buraków ze względu na wysoką zawartość sacharozy zakiszają się bar- 
dzo dobrze, ale są zbyt soczystym surowcem kiszonkarskim [17, I 8, 26, 34, 40, 41, 42, 
44,66,71,77, 103, 107, 117]. Podkówka [71] uważa, że rolnicy niechętnie kiszą ko- 
rzenie buraków, ponieważ fermentacja przebiega burzliwie, przy czym wydziela się du- 
żo piany i powstają znaczne straty składników pokarmowych. W przypadku, gdy zawar- 
tość cukru w zakiszanym surowcu znacznie przekracza zapotrzebowanie związane z fer- 
mentacją mlekową, w kiszonkach powstaje dużo alkoholu i wzrasta produkcja kwasu oc- 
towego [55, 71, 84, 110]. Wyniki badań różnych autorów cytowane przez Podkówkę 
[71] wykazały, że wysokość strat substancji organicznej jest skorelowana z zawartością 
alkoholu. Zaobserwowano, że straty substancji organicznej przy zawartości alkoholu po- 
wyżej I % nie przekraczały 13 %, przy 2 % alkoholu dochodziły do 30 %, natomiast 
przy poziomie alkoholu 6 %-7 % wynosiły około 68 %. Według Nonna [55] zakiszanie 
buraków powinno być brane pod uwagę jako metoda konserwacji tylko w przypadku 
znacznego stopnia uszkodzenia korzeni przy mechanicznym zbiorze lub ich przemarz- 
nięCIa. 


2.2.3. Suszenie korzeni buraków 
Bardzo prostym sposobem konserwacji buraków na cele paszowe jest suszenie 
w wysokiej temperaturze. Odparowanie znacznej ilości wody z korzeni wpływa na zmia- 
nę zaszeregowania tej paszy z typowo objętościowej na treściwą, zawierającą ponad 
I jednostkę owsianą w I kg. Straty składników pokarmowych przy tej metodzie konser- 
wacji nie przekraczają 6 %. Susz z korzeni buraków ze względu na wysoką koncentrację 
energii może być wykorzystany jako substytut śrut zbożowych [34, 91]. Wzrastające 
koszty energii ograniczają stosowanie tej metody konserwacji buraków w praktyce rol- 
niczej. 


2.2.4. Kiszenie liści (zrzynek) buraczanych 
Plonem ubocznym przy uprawie buraków są liście buraczane, które mogą być wy- 
korzystane na cele paszowe w postaci kiszonek [40,41,44,49,61,71,76,78,84, 106, 
110]. W warunkach polskiego rolnictwa w produkcji kiszonek liście buraczane stanowią 
główną pozycję (40 % zakiszanych pasz) [71]. Przydatność tej paszy do zakiszania zale- 
ży przede wszystkim od udziału główek buraczanych w ogólnej masie zebranych liści, 
stopnia zanieczyszczenia i okresu przetrzymywania liści na polu [71, 76, 78, 102]. Ba- 
dania przeprowadzone przez Podkówkę i Mikołajczaka [78] wykazały, że same liście 
buraczane (bez główek) są złym surowcem kiszonkarskim. Im większa część korzenia 
buraka pozostaje przy liściach, tym większa jest w nich zawartość cukru i suchej masy,
>>>
12 


a obniża się ilość związków buforowych, utrudniających zakiszanie. Wysokość ogławia- 
nia buraków powinna wynosić co najmniej 3-4 cm [91]. 
Ciągła intensyfikacja produkcji buraków jest przyczyną wzrostu w liściach wody, 
a także toksycznych tlenków azotu, kwasu szczawiowego i innych związków niekorzyst- 
nie wpływających na organizm zwierzęcy. W związku z tym, w niektórych krajach Eu- 
ropy Zachodniej (np. we Francji) rezygnuje się z wykorzystania liści buraczanych jako 
źródła składników pokarmowych, traktując je jako nawóz zielony [91]. 


2.2.5. Kiszenie calych roślin buraków 
W ośrodkach naukowych takich państw, jak: Danii, RFN, Irlandii, Egiptu, Austrii, 
Anglii, ostatnio zwrócono uwagę na możliwość połączenia wysokiej zawartości energii 
w korzeniach z białkiem liści buraczanych poprzez sporządzanie kiszonek z całych roś- 
lin buraków (korzenie + liście) [11, 15,20,61,62,63,66,68, 104, 105, 106]. Nowa 
technologia wykorzystania buraków cukrowo-pastewnych lub pastewnych na cele paszo- 
we określana jest w języku angielskim jako Whole Crop Fodder Beet albo Who le Crop 
Beet Silage (WCFBS albo WCBS) [11,61,62, 63]. Zastosowanie tej alternatywnej me- 
tody konserwacji buraków w praktyce rolniczej może wiązać się z następującymi korzy- 
ściami [11, 20, 61, 66, 105, 106]: 
efektywniejszym wykorzystaniem wysokich plonów korzeni i liści; 
obniżeniem koncentracji szkodliwych związków, które kumulują się w najwięk- 
szych ilościach w liściach; 
- uzyskaniem kiszonek o dobrej jakości, wartości pokarmowej i smakowitości; 
- możliwością wydłużenia czasu skarmiania kiszonek jako źródła energii w daw- 
kach aż do okresu letniego, gdy zwierzęta otrzymują zielonkę; 
- obniżeniem kosztów produkcji paszy. 
Autorzy wyżej wymienionych prac podają, że całe rośliny buraków (podobnie jak 
korzenie czy zrzynki buraczane), ze względu na zawartość cukru, stanowią dobry suro- 
wiec kiszonkarski. Jednak przy ich zakiszaniu pojawiają się trudności związane z wycie- 
kaniem soków. Soki kiszonkowe są poważnym źródłem strat składników pokarmo- 
wych. Pirkelmann i Wagner [69] oraz Pedersen i Witt [66] podają, że jeżeli całe rośliny 
buraków nie były zakiszane z dodatkami osuszającymi, to straty suchej masy spowodo- 
wane wyciekaniem soku wynosiły 30 %-50 %,a w przypadku substancji organicznej do- 
chodziły do 40 %. Według Krautzera [41], przy zakiszaniu korzeni buraków bez dodat- 
ków całkowite straty suchej masy, substancji organicznej, białka surowego i energii 
(NEL) kształtowały się odpowiednio na poziomie 50,2 %, 48, I %,27,0 % i 48,6 %. Ba- 
dania Pedersena i Witta [66] wykazały, że przy zakiszaniu całych roślin buraków bez 
dodatków straty substancji organicznej w wyciekających sokach stanowiły od 62 % do 
78 % całkowitych strat tego składnika (w skrajnych przypadkach przekroczyły nawet 90 % 
strat całkowitych) i były wyższe niż przy zakiszaniu korzeni buraków bez dodatków. 
W Irlandii wypływający przy zakiszaniu całych roślin buraków sok jest stosowany 
w żywieniu zwierząt (oddzielnie albo łącznie z kiszonką) jako źródło składników pokar- 
mowych [61, 68]. W warunkach połskiego rolnictwa nie jest to praktykowane. Jak po- 
stępować z sokiem kiszonkowym staje się niełatwym do rozwiązania problemem. Duże 
ilości soku mogą stanowić zagrożenie dla środowiska, bowiem jest on trudno utleniającą 
się cieczą, zużywającą w glebie kilkakrotnie więcej tlenu niż odchody zwierzęce. Bio- 
chemiczne zapotrzebowanie tlenu (BZT) soków kiszonkowych jest 2,6 razy wyższe niż 
BZT kału świń, 18 razy wyższe niż BZT kału krów, 5 razy wyższe niż BZT moczu krów
>>>
13 


i aż 180 razy wyższe niż BZT ścieków domowych. Nawożenie sokami może więc zakłó- 
cić życie biologiczne w glebie oraz obniżyć wydajność roślin uprawnych [10, 91, 109, 
118]. 
W celu wyprodukowania pełnowartościowej kiszonki całe rośliny buraków, po- 
dobnie jak korzenie czy liście buraczane, należy zakiszać z dodatkiem pasz suchych, 
które pełnią funkcję absorbentów wyciekających soków. Na podstawie dokonanego 
przeglądu literatury [11, 15, 17, 18,20,42,45,50,55,63,66,68,70, 74, 76, 77, 79, 91, 
103, 104, 105, 107, 117] można stwierdzić, że przy zakiszaniu surowców soczystych 
należy wykorzystywać jako dodatki osuszające następujące pasze: słomę zbożową 
(świeżą, amoniakowaną, ługowaną), słomę kukurydzianą, rdzenie kukurydziane, otręby, 
plewy, zielonkę o podwyższonej zawartości suchej masy, siano, susz z zielonek, suche 
wysłodki buraczane, śruty zbożowe, poekstrakcyjną śrutę rzepakową, łuszczyny orzecha 
ziemnego. Wybór absorbentów zależy przede wszystkim od przeznaczenia kiszonki oraz 
od planowanych nakładów na jej produkcję. Jeżeli kiszonka skarmiana będzie w daw- 
kach dla przeżuwaczy, dodatkami mogą być pasze o wyższej zawartości włókna suro- 
wego. 
Zdolność absorbcyjna l kg poszczególnych pasz jest zróżnicowana. Badania Kro- 
mera [43] oraz Witta [117] wykazały, że największą ilość soku kiszonkowego wchłania- 
ły suche wysłodki buraczane (3-3,2 l) w porównaniu ze słomą z 4 zbóż (2,82 I), sianem 
(2,41 I), słomą kukurydzianą (1,51 I) czy suszem z traw (2,0 I). Witt [117] zaobserwo- 
wał, że wraz ze wzrostem ilości dodatków osuszających przy zakiszaniu buraków (od 
5 % do 25 %) obniżyła się ich zdolność absorbcyjna. Ilość wchłoniętego soku przez 
I kg suchych wysłodków buraczanych zredukowała się z 3,2 I do 1,4 I a w przypadku 
suszu z traw z 2,0 I do 1,1 I. Według Mikołajczaka [91], łączny dodatek pasz osuszają- 
cych nie powinien przekraczać 10 % zakiszanej masy. Pedersen i Witt [66] wykazali, że 
15 % dodatek słomy przy zakiszaniu całych roślin buraków ograniczył ilość wyciekają- 
cych soków i straty substancji organicznej z tym związane (czterokrotnie w porównaniu 
do buraków zakiszanych bez dodatków), ale ich nie wyeliminował. Nawet przy zastoso- 
waniu słomy w ilości 50 % w stosunku do suchej masy zakiszanych buraków straty będą 
występowały, a ponadto pojawią się trudności z wymieszaniem surowców. Pasze suche 
dodawane w dużych ilościach mają właściwości sprężynujące, co utrudnia dokładne 
ubicie zakiszanego materiału i w efekcie nie gwarantuje uzyskania warunków beztle- 
nowych w stosie kiszonkowym [91]. 
Witt [117] wykazał, że najlepsze rezultaty można uzyskać przy wymieszaniu ab- 
sorbentu z zakiszanymi burakami. W praktyce rolniczej jest to proces trudny do prze- 
prowadzenia. Druga możliwość to ułożenie paszy osuszającej na dnie silosu. Według 
Mikołajczaka [91], optymalnym rozwiązaniem będzie warstwowe ułożenie absorbentu. 
W tym celu na dnie zbiornika umieszcza się grubą (około 0,5 m) warstwę paszy suchej, 
następnie na przemian zakiszany surowiec i stosowany dodatek. W miarę napełniania si- 
losu zmniejszać należy proporcje tych dodatków na korzyść buraków. 
Rodzaj stosowanych pasz osuszających przy zakiszaniu całych roślin buraków mo- 
że mieć wpływ na jakość i tlenową trwałość kiszonek, jej skład chemiczny, strawność 
i wartość pokarmową. Pedersen i Witt [66] podają, że duży dodatek słomy obniżył kon- 
centrację energii w kiszonkach. Podobne zależności zaobserwowano w badaniach 
Sehwarza i współpracowników [104]. Równocześnie obniżyło się pobranie paszy przez 
zwierzęta. Inni autorzy [I5] wykazali niższą wartość pokarmową kiszonki z całych roś- 
lin buraków, w której jedynym absorbentem była słoma (w ilości 14 %), w porównaniu
>>>
14 


do kiszonki z mniejszym o około 35 % udziałem słomy i dodatkiem suchych wysłodków 
buraczanych. Znalazło to odbicie w wynikach produkcyjnych krów mlecznych. Sehwarz 
i współpracownicy [104] zaobserwowali, że kiszonki z całych roślin buraków sporzą- 
dzone z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych (9,2 %) i niewielkiej ilości słomy 
(około 4 %) charakteryzowały się dobrą smakowitością oraz wartością pokarmową. 
Hermansen [20] w badaniach nad zakiszaniem całych roślin buraków z udziałem 
słomy nie odnotował wzrostu temperatury w procesie fermentacji, jak również po otwar- 
ciu pryzmy. O'Kielly i Molony [62] stwierdzili, że kiszonki z całych roślin buraków bez 
dodatku, przechowywane przy dostępie tlenu w temperaturze 25°C przez 8 dni były 
względnie stabilne. . 
Przy sporządzaniu kiszonek z całych roślin buraków bardzo poważnym proble- 
mem jest poziom zanieczyszczeń (zwłaszcza glebowych) w tych roślinach. Silne za- 
piaszczenie charakterystyczne dla korzeni i liści może być czynnikiem ograniczającym 
stosowanie tej paszy w żywieniu zwierząt przeżuwających [17, 91]. Do zakiszania nale- 
ży wybierać całe rośliny takich odmian buraków, których korzenie charakteryzują się 
gładką skórką, mniejszą ilością korzeni bocznych oraz płytką bruzdą korzeniową. Powo- 
duje to zmniejszenie przyczepności ziemi, a tym samym poziomu zanieczyszczeń. 
Schwarz i współpracownicy [104] podają, że warunki te spełniała odmiana Kyros, 
w której zawartość popiołu surowego w suchej masie korzeni wynosiła 6,6 % lub od- 
miana Kiwi o nieznacznie większym poziomie tego składnika (8,5 % w S. M.). 
Z polskich odmian wyhodowanych w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin Oddział 
w Bydgoszczy i ZDHAR Kończewice na uwagę zasługuje burak paszowy jednokiełko- 
wy Magda, o podwyższonej zawartości suchej masy (17,2 % - korzenie). Odmiana zo- 
stała przyjęta do rejestru w 1993 r. 
Na podstawie dostępnej literatury (głównie zagranicznej) stwierdzić można, że za- 
kiszanie całych roślin buraków z różnymi dodatkami osuszającymi, w odpowiednio dob- 
ranych proporcjach, pozwala na wyprodukowanie pełnowartościowej paszy o dobrej 
jakości i smakowitości. Kiszonki takie mogą być stosowane w żywieniu zwierząt prze- 
żuwających zarówno przy użytkowaniu mlecznym, jak i mięsnym, bez ujemnego wpły- 
wu na efekty produkcyjne.
>>>
3. CEL PRACY 


Bogate tradycje hodowli buraka w naszym kraju, perspektywa ciągłego rozwoju 
uprawy tej rośliny i niewątpliwe efekty prac hodowlanych, zmierzających do wyprodu- 
kowania nowych odmian, stanowią argument uzasadniający podjęcie badań nad techno- 
logią sporządzania kiszonek z całych roślin buraków cukrowo-pastewnych. Zakiszanie 
korzeni łącznie z liśćmi buraków może być alternatywną do aktualnie stosowanych me- 
todą przechowywania tych roślin. Istnieje jednak konieczność ustalenia przydatności tak 
przygotowanych kiszonek w żywieniu zwierząt przeżuwających, w warunkach polskiego 
rolnictwa. 
W celu wyjaśnienia tego zagadnienia przeprowadzono doświadczenia, w których 
określono: 
skład chemiczny kiszonek z CRB; 
- jakość i tlenową trwałość kiszonek z CRB; 
- dowolne pobranie, strawność i wartość pokarmową kiszonek z CRB; 
wpływ kiszonek z CRB na: efekty produkcyjne, wskaźniki biochemiczne krwi 
oraz wartość rzeźną tuczonych jagniąt; 
wpływ kiszonek z CRB na: efekty produkcyjne krów mlecznych, skład mleka, 
wskaźniki biochemiczne i parametry równowagi kwasowo-zasadowej we krwi 
tych zwierząt.
>>>
4. MATERIAŁ I METODY 


4.1. Czas i miejsce doświadczenia 
Badania realizowano w latach 1991-1994. Część eksperymentalna została wykona- 
na w Stacji Badawczej Wydziału Zootechnicznego - Mochełek należącej do Akademii 
Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Przeprowadzono dwa następujące po sobie do- 
świadczenia nad zakiszaniem całych roślin buraków z różnymi dodatkami i zastosowa- 
niem tych kiszonek w tuczu jagniąt oraz jedno doświadczenie nad wykorzystaniem ki- 
szonki z całych roślin buraków w żywieniu krów mlecznych. 


4.2. Technika przygotowania kiszonek 


Do badań przeznaczono dostępne na rynku w poszczególnych latach następujące 
odmiany buraków cukrowo-pastewnych: Zorba (1991 r), Kyros (1992 r), Magda (1993 r), 
które uprawiano w Stacji Badawczej Wydziału Zootechnicznego - Moehełek. Zbioru 
roślin dokonano ręcznie bez ogławiania w pierwszej dekadzie października (w la- 
tach 1991-1992) lub w pierwszej dekadzie listopada (w 1993 r). Zanieczyszczenia zie- 
mią starano się zmniejszyć przez ręczne otrząsanie. Jeśli wymagała tego metodyka ba- 
dań, buraki rozdrabniano przy użyciu siekacza tarczowego "Jemioł". Całe rośliny bura- 
ków zakiszono z różnymi dodatkami: śrutą jęczmienną, otrębami pszennymi, poekstrak- 
cyjną śrutą rzepakową, wytłoczynami rzepakowymi, suchymi wysłodkami buraczanymi, 
świeżymi wysłodkami buraczanymi. Pasze suche stosowano w zależności od ich dostęp- 
ności w gospodarstwie, jako absorbenty wyciekających soków. Świeże wysłodki bura- 
czane pełniły funkcję wypełniacza wolnych przestrzeni między burakami podczas zaki- 
szania. Dodatki osuszające układano w zbiornikach warstwowo w następujących pro- 
porcjach: 
- warstwa dolna - 60 % absorbentu + 1/3 zakiszanego surowca; 
- warstwa środkowa - 30 % absorbentu + 1/3 zakiszanego surowca; 
- warstwa górna - I O % absorbentu + 1/3 zakiszanego surowca. 
Kiszonki na skalę półprodukcyjną (199 l r i 1992 r) przygotowano w zadaszonych, 
zagłębionych zbiornikach komorowych, każdy o pojemności 6 m 3 . Zakiszany surowiec 
okryto folią i obciążono bloczkami betonowymi. W każdym zbiorniku umieszczono ter- 
mometr kopcowy. W 1993 r całe rośliny buraków w ilości 92 tony zakiszono w zbiorni- 
ku przejazdowym (na skalę produkcyjną). Załadowany materiał kiszonkarski (stosunek 
korzeni do liści I :0,8) okryto folią i obciążono balotami prasowanej słomy. Na dwóch 
poziomach wysokości stosu kiszonkowego (0,5 m; 1,0 m) umieszczono termometry kop- 
cowe. Schemat kiszenia surowców i przeprowadzonych badań prezentuje tabela I i 2. 
W trakcie przygotowania materiału doświadczalnego pobierano próby zakiszanego 
surowca i stosowanych dodatków w celu określenia składu chemicznego (tabela 3 i 4).
>>>
17 


Tabela l. Schemat kiszenia surowców 
Table 1. Scheme of materials ensiling 


Numer Ilość. (w %) 
doświadczenia 
i rok Zakis:t..any surowiec Stosowany dodatek Quantity (in %) 
Number of Silocd material Used supplement 
experiments P" R... 
and year 
Kukurydza bez dodatku - - 
Maizc without supplement 
1 CRB rozdrobnione śruta jęczmienna 5,0 5,2 
1991/1 992 cut WCB ground barley 
CRB rozdrobnione śruta rzepakowa 5,0 5,7 
cut WCB poekstrakcyjna 
post-extracted rapeseed 
meal 5,0 5,3 
CRB rozdrobnione suche wysłodki buraczane 
cut WCB dried sugar beet pulp 100,0 78,0 
CRB nierozdrobnione świeże wysłodki buraczane 
uncut WCB fresh sugar beet pulp 
CRB nierozdrobnione bez dodatku - - 
uncut WCB without supplement 
II CRB rozdrobnione bez dodatku 
- - 
1992/1993 cut WCB without supplcment 
CRB rozdrobnione śruta jęczmienna 5,0 6,3 
cut WCB ground barley 
CRB rozdrobnione wytłoczyny rzepakowe 5,0 5,5 
cut WCB post-pressed rapesecd cake 
CRB rozdrobnione suche wysłodki buraczane 5,0 5,4 
cut WCB dried sugar beet pulp 
CRB nierozdrobnione świeże wysłodki buraczane 100,0 94,0 
uncut WCB fresh su gar beet pulp 
Cale rośliny owsa bez dodatku - - 
Wholc crop oat without supplement 
III Kukurydza bez dodatku 
- - 
1993/1 994 Maize without supplement 
CRB nierozdrobnione otręby pszenne 5,0 4,3 
uncut WCB wheat bran 


· w %, w stosunku do zakiszanego surowca - in %, in relation to ensiled material 
.. planowana - planned 
... rzeczywista - real
>>>
18 


Tabela 2. Schemat przeprowadzonych badań 
Table 2. Scheme of conductcd experiments 


Numer Warianty 
doświadczenia doświadczalne 
i rok kiszonek Przeprowadzone badania 
Number of Experimcntal variants Examincd parametcrs 
experiments of silages 
and vear 
- skład chemiczny kiszonck - chemical composition 
of silages 
I Kiszonka z kukurydzy - jakość i tlenowa trwałość kiszonck - quality and air 
oraz kiszonki z CRB stability of silages 
1991/1992 z różnymi dodatkami - dowolne pobranie, strawność kiszonek - voluntary 
Maizc silage and WCB intake, digestibility of silages 
silages with different - tucz jagniąt - fattening of lambs: 
supplcmenls efekty produkcyjne - production effects 
analiza surowicy krwi - blood serum analysis 
- skład chemiczny kiszonek - chemical composition 
of silages 
Ił Kiszonki z CRB - jakość i tlenowa trwałość kiszonek - quality and air 
z różnymi dodatkami stability of silages 
1992/1993 - dowolne pobranie. strawność kiszonek - voluntary 
WCB silages with intake, digcstibility of silages 
ditlerent supplements - tucz jagniąt - fattening of lambs: 
efekty produkcyjnc - production effects 
analiza surowicy krwi - blood serum analysis 
wartość rzeźna - slaughter value 
- skład chemiczny kiszonki - chemical composition 
of silage 
- jakość i tlenowa trwałość kiszonk - quality and air 
Kiszonka z CRB stability of silage 
z dodatkiem otrąb - dowolne pobranie, strawność kiszonki - voluntary 
pszennych intake, digestibility of silage 
WCB silage with - żywienie krów mlecznych - feeding of cow: 
wheat bran efekty produkcyjne - production effects 
III skład mleka - chemical composition of milk 
analiza surowicy krwi - blood serum analysis 
1993/1994 równowaga kwasowo-zasadowa - acid-base 
eauilibrium 
Kiszonka z kukurydzy - skład chemiczny kiszonek- chemical composition 
oraz kiszonka z całych of silages 
roślin owsa - żywienie krów mlecznych - feeding of cow: 
efekty produkcyjne - production effects 
Maizc silagc and skład mleka - chemical composition ofmilk 
whole crop oat silage analiza surowicy krwi - blood serum analysis 
równowaga kwasowo-zasadowa - acid-base 
equilibrium
>>>
/""', 
---;I? 
"$. c 

v 
'-'o:) 

 Q) 
'o .D 
,..:.: c.. 
13 o 
..... ..... 
::I U 
.D Q) 
c- 
._ o 
:;j;..r:: 
o 
 
.....4- 
..r::: o 
u c 
.i:'o 
r5 :E 
VJ 
;-'0 
:::J c.. 
.
 E 
E 8 
],; 
u .
 
-a E 
13 Q) 

..r:: 
ClJU 


M 
13 M 
Q)
 
-g.g 
r--f- 


C!.) 
U Oli 
..ctt' C .. '-D '" on 
li :?"u cd N 0\ 0\ 
::1..0:::1 
'--:-.D'" 
u.g
IJ)
"","v 
C!.) .. 
.. 


V1 
C!.) 

 
.
 
z

 
e:oz
 
C!.) 


C!.) 
C!.) 13 

(;:: 
e C!.) 
::1-0 
V1 2 
u 


o 
..
 

:E 
E 
 
c 
-o 
.S 
E tj 

 
cu N 
 cu 
E V) 
 '1:j 
°.s
2 
u u 


C!.) 
. c;; 

 
E 
"aJ 
 
 
-5
E: 

 :E 
 

 


'u 
'V1 
o .. 
t:: ro 
 
 
cd 'u' 
 
 

 c:: u E 

 
.- 
N t; a 


 
VJ o 


:o :-.
 
__ 
 cd 
P-.C!.) 
o N .. 
P- u ::I 
P- 


:o 
'0. 
o 
P- 


.c 
.V1 

 
 
o C!.) 
.. -o 
::I ::I 
V1 .. 
u 



 
 c
 
u 13 0;:; 
a E E 



 
'c ..... 
t 
 
 
E.gj5 
Z ::l.
 E 

 ::I 
'cg Z 
-o 


'" ...,. t- 
00 ...,. t- 
NOM 
on '-D '-D 


OO
OO 
- t- o 
..n VI ..,..;' 


t- 
 o 
on 00 t- 
MOO' 


c:: 
'ijj 
o 
.. 
P- 
C!.) 
-o 
2 
u 


o- t- t- 
'-D o- - 
-.Do"": 


.
 
c:: 

 
bIJ 
.. 
o 


M on 
 
Mo-t- 
00'--:0' 
'-D t- 00 


00 M 
t oo
_ 
-.Don 


t- on t- 

o
 
-M
 
M
 - 


o--t- 
00 ...,. 00 
o-:o-:
 


E 
C!.) 
E 
.;: 
C!.) 
P- 
X 
C!.) 


-=:::: 


/""', 

 
o 



 
'-' 
/""', 


 
'o o 
7a5 
..... 
::I o:) 
.D Q) 


 
'VJ o 
o ..... 
..... u 
..r::: C!.) 
u - 
.i:'0 
r5
 
.2 'o 
c O/) 
!:! c 
v):.:: 

 'in 
13 c 
N Q) 

£ 
c.. -a 
..r:: 
 
u ::I 
2tJ 
13 c 

 Q) 
o E 
o
 

 
 

 ::I 
'o VJ 
,..:.:4- 
+-- o 
13 C 
:g .g 
;-. 'in 
c o 
N c.. 
.
 E 
E 8 
],; 
u .
 
--g E 

 Q) 
ClJO 
"'" 
13"'" 
Q)
 
.D .D 
13 13 
f-f- 


V1 
C!.) 

 
.
 
z

 
ccz
 
C!.) 


C!.) 
.. 
OC!.)"Q 
..Q
(;:: 
'0 e 
 

 
 2 
u 


.. 
C!.) 

 
E 

 
.S 
E 
C!.) N 
E 
 
8
 


C!.) 
'c;; 

 
S 
'ijj] 
 


e 

:.o
 

 
-u 
dro ro 

 .U' 
 

 a.
 

 - c 
NJS
 
::I .. 
V1 o 



 
P- 
o 
P- 


] 
 c
 
u 
 o 
 
a E E 



 
'c ..... 
t 
 
 
E.gj5 
::I .
 S 
Z 
 ::I 
'cg Z 
-o 


V1 
E 
:.Q C!.) 
;:; S 
-o C!.) 
op" 
OP- 
::I 
V) 


'-D M o- 
o on M 
OÓO'-.D 
t-OOM 


M 00 
 
on '-D. 
-ł;V)('ł') 



.E 

 C!.) 
e-o 
::I ::I 
V1 .. 
u 



 t- '-D 

VJM 
MM."t 


cu .5 V) 0\ - 
""CG.)VMV 
2o-=o\'
 
u5,- M 


u .. 
.- C!.) 
c _ 

 - 
blJ
 
Ci S 


'-D t- 00 

 '-D t- 


....: 
'" o- o- 


.c 
.VJ 

 
 
o C!.) 
..-o 
::I ::I 
V1 .. 
u 


""'M
 
t- M 
 
ŃŃoó 


00 t- '-D 
M t-- 
",0-:0' 
00 00 o- 


E 
C!.) 
S 
.;: 
C!.) 
P- 
X 
C!.) 


-:::- 


...,. 
co: 
M 


M 
00 
O' 

 



 
...,. 
.--: 

 


...,. 
on 
M 
M 


M 
00 
."t 
o- 


t- 


v- 


- 
- 


or) 
00 


= 


19 


on 

 
-.D 
'-D 


o-
t-t- 
00 '-D 00 o 

"":."t t-" 
'-D t- '-D '-D 


o- 


M"'" 00 
O\MOOO 


OÓ
 
- - -- 


OÓ 



 
o 
."t 


O-NOC 
t- o- t- t- 
00-0' 


t- 

 
'" 


o-
oo- 
00 r- r- r- 
o-: 0-" o-: oó 


M 
t- 

 
o- 


o- o- ...,. 
...,. on 
...,. 
M \D" v'" \tS 
o- o- o- o- 


t- 
'! 
on 


o- - '-D 
V) v r-- V) 
\oÓMVJM 


...,. 
o 
t-" 
00 


000000- 

...,. 
 o- 
N'....:
oó 
o- o- 


-:::-::: 



 
c 
":- 
u 
 
..o: C!.) C!.) 
eS 
 
t)""C cuu 



"E 

 G'j 
 
 

 

p-C!.) 

 
..

C!.) 
.
 c 
 
 
 
 2 
E
rout:u

 

.o 

 


.... 
.
 
 
 
 g 
 
 
 
ro::lro.!.-;::.!..D
 
.... o.... (/) 
 (/) 
...c:: 
,
o'
 
 
 
 o 
 


C!.) 
C!.) c 
c 
 
13 N 
N u 
e.E-
E 
.E 5o"Q 6- 
-- v 
 t) 
..o: C!.) -o C!.) 
]


 



; 

 ::I ;o ::I 
VJ C!.) VJ 

 -o '
...c:: 
g .
 .
 
 
CIJ O 'CIJ (..L.,
>>>
20 


4.3. Ocena jakości i tlenowej trwałości kiszonek 


Po upływie sześciu miesięcy od momentu zakiszenia całych roślin buraków ze 
wszystkich zbiorników, z trzech poziomów: dolnego, środkowego i górnego, pobrano 
reprezentatywne próby kiszonek (zbiorniki betonowe - po dwie próby z każdego pozio- 
mu; zbiornik przejazdowy - po trzy próby z każdego poziomu). Próby podzielono na 
dwie części. Jedną z nich po podsuszeniu wykorzystano do oznaczenia składu chemicz- 
nego kiszonek. Drugą część świeżych prób kiszonek przeznaczono do oceny jakości. 
Jakość kiszonek określono według zmodyfikowanej skali Fliega - Zimmera [71], opartej 
na zawartości trzech podstawowych kwasów tłuszczowych: mlekowego, octowego, ma- 
słowego. Określono również wartość pH i poziom N-amoniakalnego. 
W celu przeprowadzenia oceny tlenowej trwałości kiszonek wykorzystano metodę 
opisaną przez Mikołajczaka [48]. Odważoną świeżą próbę każdej kiszonki umieszczono 
luźno w drewnianych skrzynkach (pojemność około 50 I) z otworami (otwory zapewnia- 
ły dostęp powietrza). Napełnione skrzynki przechowywano w cieplarkach, w temperatu- 
rze 30°C, przez okres sześciu dni. W tym czasie dokonywano ciągłego pomiaru tempera- 
tury kiszonek. Umożliwiały go czujniki termometru termistorowego, połączone z reje- 
stratorem. Kiszonki ponownie ważono po sześciu dobach przechowywania przy dostępie 
tlenu. Z materiału wyjściowego i końcowego pobierano próby kiszonek w celu określe- 
nia zawartości suchej masy, popiołu surowego (próby podsuszone) i zmian wartości pH 
(próby świeże). Na podstawie procentowej różnicy bezwzględnej ilości załadowanych 
i wybranych składników pokarmowych obliczono wielkość ich strat [115]. Analizę wy- 
konano w dwóch powtórzeniach. 


4.4. Ocena strawności i wartości pokarmowej kiszonek 
Strawność testowanych kiszonek w poszczególnych latach określono metodą kla- 
syczną [97]. Badania przeprowadzono równolegle z doświadczeniami wzrostowymi, 
dobierając zwierzęta o zbliżonej masie ciała spoza grup produkcyjnych. Do doświadcze- 
nia użyto owce rasy czarnogłówka x merynos polski (I rok badań) lub merynos polski 
(II i III rok badań). W każdej grupie doświadczalnej były 4 skopy umieszczone w indy- 
widualnych klatkach metabolicznych. W okresie wstępnym (7 dni) zwierzęta żywiono 
do woli i pobierano próby skarmianych pasz oraz pozostawionych niewyjadów. W pod- 
suszonych próbach oznaczono zawartość suchej masy i popiołu surowego. W okresie 
właściwym (6 dni) owce otrzymywały kiszonkę w ilości o 10% mniejszej od maksymal- 
nego pobrania tej paszy. W tym czasie zbierano próby kiszonek, które podzielono na 
dwie części. Jedną podsuszono w celu oznaczenia zawartości podstawowych składników 
pokarmowych, piasku i cukrów redukujących. Drugą, świeżą przeznaczono do oceny ja- 
kości. Po zakończeniu kolekcji kału próbę zbiorczą podzielono również na dwie części. 
W kale świeżym oznaczono azot, natomiast w kale podsuszonym określono zawartość 
pozostałych składników pokarmowych. 
Uzyskane wyniki badań umożliwiły określenie dowolnego pobrania paszy. Obli- 
czono również wartość wypełnieniową kiszonek według systemu francuskiego INRA 
[92]. Współczynniki strawności wykorzystano do określenia wartości pokarmowej pasz 
Uednostki owsiane, energia netto tłuszczu, energia netto laktacji, białko ogólne strawne). 
Przy obliczaniu jednostek owsianych i energii netto zastosowano klasyczny sposób 
przeliczeń [86]. Energię netto laktacji obliczono przy wykorzystaniu wzoru Van Esa [9].
>>>
21 


4.5. Badania żywieniowe 


Doświadczenie I 
Celem przeprowadzonych badań była ocena przydatności kiszonek z całych roślin 
buraków z różnymi dodatkami w tuczu jagniąt i ich wpływu na wskaźniki biochemiczne 
w surowicy krwi. 
Doświadczenie żywieniowe przeprowadzono na 35 jagniętach mieszańcach rasy 
czarnogłówka x merynos polski. Utworzono 5 grup, po 7 sztuk jagniąt w każdej (stosu- 
nek płci 3 jarki : 4 tryczki). Tucz rozpoczęto przy średniej masie ciała zwierząt 29 kg 
i zakończono po 50 dniach. Układ doświadczenia był następujący: 
grupa żywieniowa kiszonka 
- I (kontrolna) kukurydza; 
II CRB + śruta jęczmienna; 
- III CRB + poekstrakcyjna śruta rzepakowa; 
- IV CRB + suche wysłodki buraczane; 
- V CRB + świeże wysłodki buraczane. 
Dawki pokarmowe zestawiono w oparciu o Normy Żywienia Zwierząt Gospodar- 
skich dla tuczu średniointensywnego jagniąt [88]. Wszystkie zwierzęta w poszczegól- 
nych przedziałach wagowych otrzymywały dzienną dawkę kiszonek od 2,0 do 3,0 kg. 
Dodatkowo przez cały okres doświadczenia w każdej grupie podawano po 
0,5 kg/szt./dzień siana łąkowego. Pasze gospodarskie uzupełniono śrutą jęczmienną 
i mieszanką treściwą CJ. W zależności od rodzaju kiszonki, jej wartości pokarmowej 
oraz masy ciała jagniąt dzienna dawka śruty jęczmiennej wynosiła od 140 g do 330 g, 
natomiast dawka mieszanki treściwej od 50 g do 360 g. Skład mieszanki CJ był następu- 
Jący: 


Komponenty % udział 
- Śruta z mieszanki zbożowej 
(pszenica, jęczmień, owies, żyto) 54,8; 
- Otręby pszenne 10,0; 
- Śruta grochowa 5,0; 
- Śruta sojowa poekstrakcyjna 25,2; 
- Fosforan pastewny 2,4; 
- Kreda pastewna 1,4; 
- Sól pastewna 0,5; 
- Polfamix CJ 0,7. 
Indywidualną kontrolę masy ciała jagniąt przeprowadzono łącznie trzy razy, wod- 
stępach 28 i 50 dni od momentu rozpoczęcia tuczu. W dniu ważenia pobierano próby 
skarmianych pasz w celu ustalenia podstawowego składu chemicznego i wartości pokar- 
mowej (tab. 5). Trzykrotnie: na początku, w połowie i na końcu doświadczenia od każ- 
dej sztuki pobrano próbę krwi do analizy. W surowicy krwi oznaczono zawartość: krea- 
tyniny, cholesterolu, białka, albumin, mocznika, wapnia i magnezu. 
Doświadczenie II 
W doświadczeniu określono wpływ różnych kombinacji kiszonek z całych roślin 
buraków (bez i z dodatkami) na wyniki produkcyjne, jakość tuszy i parametry krwi tu- 
czonych jagniąt.
>>>
22 


Do badań przeznaczono 42 jagnięta rasy merynos polski o średniej masie ciała 
21 kg. Utworzono 6 grup. W każdej z nich było 7 sztuk jagniąt (stosunek płci 3 jarki: 
4 tryczki). Tucz trwał 48 dni. Zwierzęta żywiono według schematu: 
grupa żywieniowa kiszonka 
- I (kontrolna) CRB nierozdrobnione bez dodatku; 
- II (kontrolna) CRB rozdrobnione bez dodatku; 
- III CRB rozdrobnione + śruta jęczmienna; 
- IV CRB rozdrobnione + wytłoczyny rzepakowe; 
V CRB rozdrobnione + suche wysłodki buraczane; 
- VI CRB rozdrobnione + świeże wysłodki buraczane. 
Dawki pokarmowe zestawiono dla tuczu średniointensywnego jagniąt w oparciu 
o Normy Żywienia Zwierząt Gospodarskich [88]. Udział kiszonek oraz siana łąkowego 
w dawkach pokarmowych dla wszystkich jagniąt był jednakowy i wynosił dziennie 
w zależności od przedziału wagowego od 1,5 kg do 2,0 kg dla kiszonek oraz od 0,25 kg 
do 0,30 kg dla siana łąkowego. Pasze gospodarskie uzupełniono śrutą jęczmienną 
i mieszanką treściwą CJ. Ilość skarmianych pasz treściwych była uzależniona od rodzaju 
kiszonki, jej wartości pokarmowej i masy ciała zwierząt. Dzienna dawka wynosiła: dla 
śruty jęczmiennej od 170 g do 350 g, dla mieszanki CJ od 100 g do 370 g. Skład mie- 
szanki CJ był następujący: 
Komponenty % udział 
- Koncentrat KCJ 20; 
- Otręby pszenne 5; 
- Śruta jęczmienna 24; 
- Śruta pszenna 20; 
- Śruta owsiana 24; 
Śruta sojowa poekstrakcyjna 7. 
Indywidualne kontrolne ważenia przeprowadzono trzy razy: na początku, po 22 
i 48 dniach tuczu. W dniu ważenia pobierano próby skarmianych pasz w celu oznacze- 
nia ich składu chemicznego i wartości pokarmowej (tab. 5). Próby krwi pobierano od 
każdej sztuki dwukrotnie: na początku i na końcu doświadczenia. W surowicy krwi 
oznaczono następujące wskaźniki: kreatynina, cholesterol, białko, albuminy, mocznik, 
magnez. Po zakończeniu tuczu z każdej grupy wybrano losowo 3 jarki i 2 tryczki, które 
poddano dysekcji w Zootechnicznym Zakładzie Doświadczalnym Mełno. Ocenę wartoś- 
ci rzeźnej przeprowadzono metodą ubojów i częściowej dysekcji stosowaną w Instytucie 
Zootechniki [53]. 
Doświadczenie III 
W doświadczeniu, które trwało 90 dni badano przydatność kiszonki z całych roślin 
buraków z dodatkiem otrąb pszennych w żywieniu krów. Badania przeprowadzono 
w oborze produkcyjnej, wyposażonej w system urządzeń firmy Alfa - Laval Agri - Pol- 
ska, należącej do Stacji Badawczej Wydziału Zootechnicznego - Moehełek. Obora ob- 
jęta jest kontrolą użytkowości mlecznej prowadzoną przez Okręgową Stację Hodowli 
Zwierząt w Bydgoszczy. 
Utworzono dwie grupy żywieniowe po 8 sztuk w każdej. Do badań przeznaczono 
krowy rasy eb z dolewem ponad 87,5 % HF o średniej masie ciała 600 kg, które były
>>>
E' 
'a 
0lJ 
«:I 
'-' 

 
N 
u 
Z 

 
...:: 
u 
;-. 
!:: 
«:I 

 
O 
V 
B 
V 
o 

 
o 

 
+-' 
«:I 
"O 
o 
"O 
N 
V 
«:I 
o. 
«:I 

 
O 
E 
«:I 

 
o 
o. 
'u 
'V 
o 
1:: 
«:I 

 


;-. 
!:: 
N 
.
 


E 
]"@ 
u .
 
-g E 
?2] 
{/)U 


on 
«:I on 
Q)
 
.J::J .J::J 
«:I «:I 
f- f- 



.- V ' 
u 1= V C 
-- Cij e...c 
g
oo.., 00 
..::.::::r:........ M 
N+JC1J
 N 
o N 
.B ::: o-.. 
1;j 20 E 
Vi 


V 
.J::J 
E 

 
"- 
o 
0lJ 
!:: 
'a 
CI) 
tj 

 
.5 
"O 
CI) 
V 

 
.?; 
"@ 
!:: 
o 
''::: 
:.a 
"O 
«:I 
"O 
CI) 

 
"- 
o 
CI) 

 
"@ 
: 
CI) 
.f; 
.;: 
':] 
!:: 
"O 
!:: 
«:I 
!:: 
o 
:-8 
V 
o 
o. 
E 
o 
u 


'" 

-o 

 
 
.., 
 
E e 
tJo 
CI)' 


c: 
.., 
E 
.
 
x 
Wt- 
. V) 
:::::00 
..,00 

 
.., 
N 
U 
-o 
'" 
.
 
'0 
;Or- 
.., V) 
-..: 00 
'" 00 
.D 



UE
 

 '" c: E 

.
 .., '" 
v u g .... 
;,;;';G 08 
t1GbU 


'" 
::; 
..... 
'VJ 


/1) 
 
g o 
.g 
VJ .
 ..:.: '" 
$
 



 
'" 
..c:: 


c: 
.., 
E 
.;:: 
",-,.., 
 
..::.::::U

LU\D 


5
':
 

:

o
oo 


8

 
u 
-o 
'" 
.
 
'V 
'" o 

 ° 
.
 ]2 
E e 
 
tJo.D 
.
 


'" 
::; 
..... 
'VJ 


.., 
'2 
.., g 

 - 
:o '" 


 
tJ '0 

 
 
;,VJ 

 


m 
m 
V) 
00 


a-- 
\D 
r- 
00 



 


.., 
'Uj 
'" 
E i:i 
'0' f;J 
-5 E ;, 

 
 
V C e 
.....
-o

 


US::_cd 
eJ 

 °E 
9 
 
E
..,g-2 
c
gO-u 
ON U 


'" 
V 
'" 
E 
.", 
..c:: 
u 

 
VJ 


00 
'T 
0\ 


N t- 
V) V) 
e;) N 
a-- - 


\D 
m 

 


'T r- 
\D - 
v). e;) 
a-- N 


a-- 
N 
r-i 


- a-- 
r- ": 
r-: V) 
a-- - 


V) 
C 

 


V) t- 
a-- t- 
e;) 
 
a-- - 


m 
r- 
r-:. 


t- m 
N 00 
N r-: 
a-- - 


V) 
N 
-i 


V) C 
r; V) 
t- ci 
a-- - 



 
o 



 
 


'" 

 
N 
U 
.
 

tłU 
O tj 
 
'" '" O 
'(7 E 
 

 .
 
 
v;
..:.: 
.D Ol) C; 

a:.o 



 
'0 
O 
..... 
O- 
.., 
-O 

 
..... 
u 


C 
N 


'T 
r- 
N 


N 


r-i. 


C 
00 
m 


m 
'T 
N 


t- 
N 
r-i 



 
o 


;, .., 

 
 
O O 
.... 
 
 

+-,V'J.D 
N 
 O t;:; 

"'J2 
V -O 'O 

b
 


a-- 
00 
-.D 
m 


'T 
t- 
00 


V) 
t- 
V) 


a-- 
N 
00 
N 


m 
a-- 

 


C 
\D 
-i 



 
o 


V 
.., 
.
 
u 
'" 
..... 
X 
.., 
.., 



 
2 Z Z . 
uCC 


V) 
C 

 
m 


a-- 

 
m 
\D 


V) 
'T 
-i 
t- 


a-- 
C 
-i 
'T 


00 
C 
,..: 
\D 


00 
m 
e;) 
00 



 
o 


23 


m 
\D 
ci 


et-N 
r;.
.a-- 
Mv)
 
r- 


'T 
N 


N m V) 
m \D \D 
r--:r-:v)" 
\D 


00 
m 


N C V) 
- r- V) 
oóoóoó 


- 
- 


a-- 
\D 
e;) 


t- \D r- 
eee 

";e;) 
a-- 


\D 


'T 00 \D 
00 \D \D 
-.ór-:r-i 
'T 


t- 
m 


ooeoo 
C r- 00 
OÓOÓÓ 
00 



 
 00 


ci 
 
ci 


vjp,; 
...J . . 
zwaL! 
wZCCO
>>>
24 


zbliżone pod względem wieku i stadium laktacji (3-4 miesiąc II laktacji). W podstawo- 
wym żywieniu bydła mlecznego stosowano następujące dawki pasz: 
Pasza Grupa I (kontrolna) Grupa II (doświadczalna) 
- Kiszonka z kukurydzy do woli. do woli; 
GPS z owsa do woli 
- Kiszonka z CRB z dodatkiem 
otrąb pszennych 
Korzenie buraków 
cukrowo-pastewnych 
- Zielonka (lucerna + trawy) 
- Siano łąkowe 
- Wytłoczyny rzepakowe 
- Mieszanka 
mineralno-witaminowa.. 100 g 100 g. 
W grupie I (kontrolnej) korzenie buraków wycofano z diety w momencie nasilenia 
procesów psucia się tych roślin. W grupie II czynnikiem doświadczalnym była kiszonka 
z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych. Pasza ta zastąpiła kiszonkę z ca- 
łych roślin owsa (GPS) oraz korzenie buraków. Zielonkę wprowadzono do dawek po- 
karmowych w ostatnich dwóch tygodniach doświadczenia. Ilość skarmianych pasz wy- 
starczała na wyprodukowanie 15 kg mleka. Przy wydajnościach wyższych na każdy 
dodatkowy litr mleka krowy otrzymywały indywidualnie 0,4 kg mieszanki treściwej 
o poniższym składzie: 
Komponenty % udział 
- Wytłoczyny rzepakowe 25; 
- Śruta pszenna 25; 
- Śrutajęczmienna 30; 
Śruta owsiana 15; 
- Otręby pszenne 5. 
Zwierzęta miały nieograniczony dostęp do wody i lizawek. Dawki pokarmowe 
zestawiono w oparciu o Normy Żywienia Zwierząt Gospodarskich [88]. 
Kontrolne udoje przeprowadzano co dwa tygodnie, równolegle pobierając próbki 
mleka do analiz. W mleku oznaczono zawartość suchej masy, białka, tłuszczu oraz kwa- 
sowość. Raz w miesiącu pobierano próby skarmianych pasz do analiz na zawartość 
podstawowych składników pokarmowych. Obliczono również ich wartość pokarmową 
(tab. 6). Trzykrotnie: na początku, w połowie i na koniec doświadczenia pobierano od 
każdej krowy próby krwi, w których oznaczono następujące wskaźniki: glukoza, białko, 
mocznik, kreatynina, cholesterol, trójglicerydy, bilirubina, AspAT, ALA T, AP. Mg, P, 
Ca, Na, K. Określona została również równowaga kwasowo-zasadowa (pH, pC0 2 , p 0 2, 
HC0 3 , SBE, O 2 sat). 


do woli; 


10 kg 
15 kg 
4 kg 
I kg 


15 kg; 
4 kg; 
I kg; 


· Rzeczywiste pobranie kiszonek określano w cyklach dwutygodniowych na podstawie ilości 
pozostawionych niewyjadów. Maksymalne spożycie tych paS7 pomniejszono w dawkach 
010%. 
** Phoska AlIround (skład: 1'-7,0%; Ca-15,0%; Na-IO,5%; Mg-3,0%; Witaminy: A-I.OOO.OOO 
J.E., 0]-100.000 .I.E.. E- 1.000 JE, 8 1 -25 mg, 8r90 mg, 8 6 -62 mg, B 12 -1000 mg, Kr20 mg).
>>>
-o 
..... 

 
.2 
s::: 
.
 

 
.
 

 
..r:::: 
u 
;-. 
s::: 
ro 

 
o 
'" 
8 
'" 
N 
'" 
ro 
D- 
ro 

 
O 
E 
ro 

 
O 
D- 
-u 
-'" 
O 
t 
ro 

 


;-. 
s::: 
N 
.
 


E 

'@ 
u .
 
-o E 
ro Q) 
32..r:::: 
CfJU 


\D 

\D 
Q) 
 
.D .D 
ro ro 
f-f- 


rJ) 


c.: 
u 
o 


o 
pj 


.....J 
w.J 
Z 



 


;z. 
w.J 



 



 
'[;j 
E ó 

 
.!=: 


::: 
O 


'E 
 
¥

:: 
oZ
g 
upj;z.t: 
, x 
., 


'" 

 
O 
U 
4- 
O 
O/) 
s::: 
:o 
Q) 

 
.5 
-o 
Q) 
'" 

 
-o 
Q) 
2 
4- 
O 
Q) 

 
'@ 
; 
Q) 
; 
.;: 
'C 
..... 

 
s::: 
-o 
s::: 
ro 
s::: 
O 
.;: 
';J; 
O 
D- 
E 
O 
u 


., 
'Uj 
ro o 
E c 
'óJ 
 


 
::J 
UJ 


., 

 ., '!) 
e-g.D
 
::3 b t:: 
UJ 



 


..u tj ?;' v 
-


]

 

 
'" 
N 



 
 v .:: 

Ó2

 
:.o
uD. 


'" '" 
u' 
.
 '- 
@.
 @ 
 
 
V;@_OI)ro E o 
.g 
J o 
UJ o 


:o 
' (l) 
.__ ;.; "'O...c o 
g.22
CF- 
c..
u 


'" '" ..... 
..c I,/) -. 
 
u ro L-. +-' 

 E O E 


..... 
'" ., 
N-O 
"'-o 
'" o 
o... w... 


N 
- 


o 
,..., 
-D 
r- 


e) 
"d' 


N 
\r) 
-D 


00 
O 
-D 


,..., 
O 



 
o 


'-D 
00 
Ń 
\r) 


N 
"d' 
,..., 
N 


'" 
O 
-D 


N 
r- 
OÓ 


'" 
O 


'" 


'" 
OÓ 



 
o 


N 
'" 
\r) 
N 


00 


r...: 
"d' 


,..., 
,..., 
,..: 


\r) 
\r) 
-D 


...:: 


"d' 
,..., 
-D 
"d' 



 
- 


,..., 


\r) 
r- 
-D 


N 
e) 


,..., 
-.i 
'" 


'" 
'-D 
v) 


- 
,..., 
oc) 
N 


N 
00 
N 
00 


'" 
- 
OÓ 


'-D 
"'. 
\r) 


O 
N 
,..., 
'-D 


O 
00 
-.i 


"d' 
\r) 
,..., 


O 
'-D 
e) 


"d' 
'" 
-.i 
"d' 


\r) 

 
." 
..... 


r- 
O; 
N 


'" 

 


." 
"d' 
-.i 
'" 


\r) 
." 
\r) 


00 
,..., 
e) 
'" 


25 


"d' 
\r) 
00 
r- 
N 


- 
- 
N 
,..., 


,..., 
-D 


O 
'" 
"d' 


00 
N 
d- 


00 
,..., 
oó 


r- 
e:: 


..... 
00 
ó 


00 
..... 
d- 


O; 
r- 


"d' 
'-D 
r- 
r- 


N 
'-D 
-.i 
"d' 


'" 
." 


..". 
..... 


'" 


O 
-D 
,..., 


'-D 
00 
e) 
N 


,..., 

 
\r) 
'-D 


-D 


00 
r- 
e) 


r- 
'-D 
N 


"d' 
O 
-D' 


'" 
r- 
oc) 


'-D 
00 
r...: 


,..., 
00 


N 
r- 
N 
N 


\r) 

 
\r) 


r- 
"d' 
N 
'" 


,..., 


'-D 
\r) 
,..., 
,..., 


'-D 
"d' 
-D 


\r) 
'" 


,..., 
\r) 
r...: 


r- 
00 
-.i 


00 


,..., 


,..., 
'" 
r...: 
- 


00 
\r) 
,..., 
N 


,..., 
'" 


-D 
'" 


N 
00 
-D 


r- 
00 
,..., 


00 
O 
e) 
'" 


r- 
- 


r- 
00 


., 
-'" 
'" 
UJ ., U 

 (l)...cg 
 

ro
 

 






::J 


o 
::J U
''''

tiE 
 
K'G
 
-'" 



.,
., E N"'-O 

 

 U I o L-. 
 L-. g I,/) (l) L-. L-. tU 
 
...., roo..::Icd V - VJ


-."'ObtU 



VJe


N._
"'06...cC
cd
 
-""Uj-",
u
oo
E






t: 
gtUB



 O !
cd

-Og

5 
NNN.
ONL-.cdO
-CO"'O_'VJu 
.
'a.

...co


E





-
g 

2
e

3
N



2
o...2U
>>>
26 


Obliczając wartość pokarmową stosowanych pasz (dla owiec i krów), których 
strawność nie została określona bezpośrednio w badaniach, przyjęto współczynniki 
strawności z Norm Żywienia Zwierząt Gospodarskich [88]. W przypadku wytłoczyn 
rzepakowych i kiszonki z całych roślin owsa wykorzystano współczynniki strawności 
uzyskane we wcześniejszych doświadczeniach przeprowadzonych w Katedrze Żywienia 
Zwierząt i Gospodarki Paszowej Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy (mate- 
riały nieopublikowane). 


4.6. Przygotowanie prób do analizy 


W zależności od rodzaju wykonywanych doświadczeń wszystkie próby pasz, mle- 
ka i kału przechowywano i przygotowano do analiz zgodnie z obowiązującą metodyką 
podaną przez Gawęckiego i współautorów. [86]. 


4.7. Metody analityczne 


Zawartość podstawowych składników pokarmowych: sucha masa, popiół surowy, 
białko surowe, tłuszcz surowy, włókno surowe (w paszach i w kale) określono według 
metody weendeńskiej [86]. Przy oznaczaniu białka surowego wykorzystano aparat 
KJEL-FOSS typ 16200. Włókno surowe i tłuszcz surowy oznaczono przy użyciu apara- 
tów firmy Tecator (Fibertec system 1010 Heat Extraetion, Soxtee system HT 1043 
Extraction Unit). 
Pozostałe analizy wykonano, stosując niżej podane metody: 
- popiół czysty - [86]; 
- cukry redukujące - metoda Soezyńskiego [108]; 
- kwasy organiczne - metoda Leppera [86]; 
N-NHJ - metoda Conweya [8]; 
pH kiszonek - pH - metr N 517; 
- sucha masa w mleku - metoda bibułowo suszarkowa [81]; 
białko i tłuszcz w mleku - aparat Milco - Scan 133 B; 
kwasowość mleka (oSH) - metoda miareczkowa Soxhlet-Henkla [60]; 
analiza surowicy krwi - aparat RA 1000 - Technicon; 
- glukoza - metoda oksydazowa [ALPHA OJAGNOSTIK - Wydawnictwo ss. [2]; 
- równowaga kwasowo-zasadowa - aparat A VL 995. 


4.8. Obliczenia statystyczne 


Wyniki badań z I i II doświadczenia opracowano statystycznie metodą analizy wa- 
riancji jednoczynnikowej. Istotność różnic między grupami określono, stosując test naj- 
mniejszej istotnej różnicy. W III doświadczeniu do oceny różnic dwóch średnich 
z dwóch grup wykorzystano test t Studenta. Wszystkie obliczenia wykonano, posługując 
się programem komputerowym Statgraphics.
>>>
5. WYNIKI BADAŃ 


5.1. Doświadczenie ł 


5.1.1. Skład chemiczny i jakość kiszonek 
Skład chemiczny kiszonki z kukurydzy wyraźnie różnił się od składu chemicznego 
kiszonek z całych roślin buraków (tab. 7). Kiszonka z kukurydzy charakteryzowała się 
niższym (P
O,OI) poziomem suchej masy (24,59 %) w porównaniu do kiszonek z ca- 
łych roślin buraków z dodatkami osuszającymi przy równocześnie wyższej (P
0,05) za- 
wartości tego składnika niż w kiszonce z buraków z dodatkiem świeżych wysłodków bu- 
raczanych. W suchej masie kiszonki z kukurydzy odnotowano najwyższy (P
O,O I) 
udział substancji organicznej (93,13 %), tłuszczu surowego (4,68 %), włókna surowego 
(26,96 %) i związków bezazotowych wyciągowych (55,47 %). Natomiast zawartość 
białka surowego w suchej masie tej paszy była wyraźnie niższa w porównaniu do kiszo- 
nych buraków z dodatkiem absorbentów. Jedynie między kiszonką z kukurydzy a ki- 
szonką z całych roślin buraków z udziałem świeżych wysłodków buraczanych nie od- 
notowano różnic w zawartości tego składnika. 
Porównując skład chemiczny poszczególnych kiszonek z całych roślin buraków 
między sobą stwierdzono, że dodatek absorbentów do zakiszanego surowca wpłynął na 
zwiększenie się poziomu suchej masy tych pasz. W kiszonkach z dodatkami osuszający- 
mi zawartość tego składnika mieściła się w przedziale 28,51 %-31,82 % i była wysoko 
istotnie wyższa w porównaniu do kiszonki sporządzonej z dodatkiem świeżych wysłod- 
ków buraczanych (21,73 %). Najwyższą (P
O,OI) zawartością suchej masy charaktery- 
zowała się kiszonka z dodatkiem śruty rzepakowej. 
Zakiszone całe rośliny buraków charakteryzowały się stosunkowo dużym udziałem 
popiołu surowego w suchej masie. W kiszonkach z dodatkiem pasz suchych zawartość 
tego składnika wahała się od 40,15 % do 44,15 % i była niższa w porównaniu do ki- 
szonki z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych, gdzie osiągnęła bardzo wysoki 
poziom aż 50,07 % (różnice statystycznie istotne i wysoko istotne). Substancji organicz- 
nej w suchej masie kiszonych buraków z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych 
było najmniej. 
Analizując zawartość białka surowego stwierdzono, że kiszonka z dodatkiem śruty 
rzepakowej charakteryzowała się najwyższym (P
O,O l) udziałem tego składnika w su- 
chej masie (11,91). Najniższy (P
O,OI) poziom białka surowego zaobserwowano w ki- 
szonce z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych (5,80 %). Należy nadmienić, że 
w kiszonkach z dodatkiem śruty jęczmiennej lub suchych wysłodków buraczanych ilość 
białka surowego ksztahowała się na zbliżonym poziomie (8,26 %, 8,07 %). 
Zawartość tłuszczu surowego w suchej masie kiszonek z całych roślin buraków 
była niewielka i wahała się od 1,75 % (w kiszonce z dodatkiem suchych wysłodków bu- 
raczanych) do 2,18 % (w kiszonce z dodatkiem śruty jęczmiennej). Różnice nie były sta- 
tystycznie istotne. 
W odniesieniu do włókna surowego najwyższą (P
O,OI) wartość odnotowano dla 
suchej masy kiszonki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych (10,0 %). W po-
>>>
28 


i:: 
Q) Q) 
'c E 
QJ "i: 
N Q) 
U c.. 
"O ( 
«I UJ 
.
 
-en 
O 
O 


.---. 

 
o 



 
'-' 


..: 
Q) 
r:: 
O 
N 
en 
:.Q 
;. 
/ij 
.
 
E 

t;; 
u .
 
"O E 
«I Q) 

..r:: 
VJU 


t- 
«I t- 
U Q) 
..0:0 
«I «I 
E- E- 


o ... 
+ 1a 
 
o N '" 
.
 
 
 

 E 
 



 
c;..8C:OUN 
.
 
 
 
 +1 
o 
CQ .
 
 

.- c: 
U .
 ::J 


:I: 
" 
UJ 
"3 f:2
 
 


o ... 
c: '" 
+ '" biJ 
CI,) 
 ::J 
c: '" V) 
.2 
 ""2 
c: .D ._ 
-g:Q..o 
-a '8 + 
N-c:o 
e 
U 

o
 
u-5:3 
"'u 
V) 


:z: 
"- 
u 
::itr):; 
d)
-.:i 

 +1 


"O 
o 
+ U 
lU 
 r: 
a
x

 
c

Eo 
ge-8.'E

 
Nt:+
M("r 
e 
 co lU 
cc2U
 

 -'" 
 
u 


:3 
u 


+ 


, 
.---. 
'$. 
r:: 
v 
en 
Q) 
OJ) 
,.£g 
'Vi 
...... 
O 
r:: 

€ 
en 
O 
c.. 
E 
O 
U 


"O 
o '" c: 
c: c: '" 
O c: O 
] . E 
 00 
O + 
-atjc:o 
e'

 

 '
a 
U 


UJ 

 
0""'...0 
@ 
,N 
.D
Ń 
+1 


'" 
N 
"O 
C 
'" 
-': 
'" 

 


!lJ 
N 
't;; 
:2 


c 
'" 
« 
O-- O-- 
V) 00 
...;' O 
N 


+, 


-': 
23 O 

 
 
:,2
 


o; 
'Uj 
'" 
E ... 
.

 
-5E
 

 C e 
'" 
 "O 
 
tI) ..... 
u 
 
E 
 '
".: 
'" E 
 
 
fjc
g 
ao NU 



 
"- 
UJ 
Q 
t- 
o 
O 
V) 


"- 
u 
\O 
V) 


"'" 


+1 


a! '" 
V) 00 V) 
00 00 

v)ar) 
"'" V) 
+1 



 
 
V) o-- V) 
\000 
0..60:: 
"'" V) 
+/ 


Q 
u 

 
t- 
00 
..6 


.c:: 
'" 
'" 
'0 o 
.- "O 
CI.", 
o ... 
CI. u 


"- 
UJ 
Q 
t-M 
\00-- 
060:: 
"'" 


+, 


... 
u 
"'" 
""'''''' 
v)'oó 
V) 


+1 


Q 
u 

 
N M 


+1 


M 
O-- 


'" 
c: 
N 
u 
'c 
'" 

 
 
 
o 
 
 
'13-- E 3 
c: u '" 
",.- o 
1;; 1a -': 
.D 00 ca 

B:E 


:z: 
" 
UJ 
o 
000 
0::.,., 
+1 


:z: 
... 
u 
o t- 
"'" o 
v)'oó 


+1 


" 
"- 
Q 
'" 
\O 
N O-- 
..6' 
+, 


UJ 

 
O-- \O 
\O N 
-.r).o6 


+, 


u 

 
t- N 
o o 
...6 
+1 


" 
 
Q Q Q 
0--0--0--0-- V) 

 t-. 6 ;;6 v: -.i 
M 


+1 


+1 


u 
\O V) 
00 t- 
O' 
+1 


" 
"- 
UJ 
U 
N o 
"'" o 
00 
+1 


+1 


u 

 
N 00 N 
:6 
 0--. 
+1 +1 


.o 
U 
V) N 

...o 
00 
M 


u 
"'" o 
V) 00 V) 
-.iNO 
+1 +1 


+1 


'" 
"'" V) 
"'" o-- 
Ń' 
+1 



 
"- UJ 
'" '" '" 
000--0--0...00"'" 
6: 
-:i';:J d- 
M 


+1 


« 
 
 
("1")0000""," r---- 
OO-M...oOOt- 
ON'Oooco 
"'" 


+1 


+1 


Q 
u 

 
00 
N ...o 
o"",. 
+1 


Q 
u 

 
...0...0 
...o O-- 
0..6 
N 


+1 


c: 
'0 
(5 
... 
CI. 
o 
"O 
'" 
... 
u 


;. 

 
o 
... 
"'- 
V) '" 
N"'" 
u o 
N"O 
'" '" 
'" ... 
-:; u 


+1 


+1 


+, 


« 
O-- O-- O-- 
"",...o M 
..6Nó 


+1 


+1 


+1 


Q 
u 

 
O-- t- 

 ""', 
V) 
V) 


o 
Ó 
VI 
t:L. 


...o 
N 
N' 
+1 


u 
U. 
c:o 
c:o 

 


+1 


o 

 
o 
... o 
;:J ... 
"'.D 
Ol;:: 
J2 o 
'0 "O 
_ ;:J 

 t3 


'" 
o 
-£; 
u 
'" 
... 
x 
o 
o 
:s
 

z 


o 

""'Vj 
"::;? m o 
-': 00 . 
;:J 
 o 
"O 00 VI 

 r:: P... 
C' u 
-': ;:J U 
::3 
 u 
u ..... ..ci 
.D 
cd' 
'"
>>>
29 


zostałych paszach poziom tego składnika był zbliżony i mieścił się w przedziale 8,19 %- 
8,64%. 
Udział związków bezazotowych wyciągowych w suchej masie kiszonek z całych 
roślin buraków ksztahował się w granicach 33,60 %-40,77 %. Zaobserwowano, że ki- 
szonki z dodatkiem śruty jęczmiennej lub suchych wysłodków buraczanych charaktery- 
zowały się wyższą zawartością tego składnika w porównaniu do kiszonek sporządzo- 
nych z dodatkiem śruty rzepakowej, czy świeżych wysłodków buraczanych (rózniee sta- 
tystycznie istotne i wysoko istotne). 
Największą (P:=;;O,O I) ilość cukrów redukujących odnotowano w suchej masie ki- 
stonki z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (5,88 %). W pozostałych kiszon- 
kach poziom tego składnika był wyrównany (2,30 %-2,80 %). 
Analizę jakości kiszonek prezentuje tabela 8. Na podstawie uzyskanych wyników 
stwierdzono, że wartość pH kiszonek z całych roślin buraków z dodatkiem absorbentów 
ksztahowała się w przedziale 4,24-4,41 i była wyższa w porównaniu do kiszonki z kuku- 
rydzy (pH 3,89) oraz do kiszonki z całych roślin buraków z udziałem świeżych wysłod- 
ków buraczanych (pH 3,9 l). Zaobserwowane różnice okazały się statystycznie istotne 
i wysoko istotne. Najniższą zawartość N-NH) odnotowano w kiszonce z kukurydzy 
(0,0065 %). W pozostałych paszach poziom N-NH] wahał się w granicach 0,0233 % - 
0,0257 %. Należy nadmienić, że różnic nie udowodniono statystycznie. Procentowy 
stosunek N-NH] do N-ogólnego w badanych kiszonkach był zróżnicowany. Najniższą 
wartość odnotowano dla kiszonki z kukurydzy (2,71%). W kiszonkach z całych roślin 
buraków z dodatkiem absorbentów uzyskane wyniki mieściły się w przedziale 3,99 %- 
6,53 %. Natomiast najwyższy (P:=;;O,OI) procentowy stosunek N-NH) do N-ogólnego 
odnotowano w kiszonce z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (11,15 %). 
Zawartość kwasu mlekowego w kiszonkach z buraków była zróżnicowana w zależ- 
ności od stosowanych dodatków. Zasadniczo najniższe (P:=;;O,O l) wartości stwierdzono 
w kiszonych burakach z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych (1,30 %). Naj- 
wyższym (P:=;;O,OI) poziomem kwasu mlekowego charakteryzowała się kiszonka z dodat- 
kiem śruty rzepakowej (2,18 %). W kiszonkach z dodatkiem śruty jęczmiennej lub su- 
chych wysłodków buraczanych zawartość tego składnika wahała się w granicach 1,53 %- 
1,70 % i była zbliżona do zawartości kwasu mlekowego w kiszonce z kukurydzy. Za- 
wartość kwasu octowego ksztahowała się w przedziale od 0,54 % do 0,78 %. Najniższe 
wartości odnotowano dla kiszonki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych, nato- 
miast najwyższe w kiszonce z dodatkiem śruty jęczmiennej. Różnice między tymi pasza- 
mi były statystycznie istotne. Nie stwierdzono statystycznie istotnych różnic w zawartoś- 
ci kwasu masłowego, który występował we wszystkich kiszonkach w śladowych iloś- 
ciach (0,005 %-0,025 %). Kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem śruty jęczmien- 
nej lub świeżych wysłodków buraczanych oceniono jako dobre (przy 77 pkt.). Pozostałe 
kiszonki uzyskały powyżej 91 punktów i bardzo dobrą ocenę jakości. 
Analizując dane dotyczące stabilności kiszonek (rys. I A i 2), zaobserwowano, że 
w warunkach tlenowych w największym stopniu zagrzewała się kiszonka z kukurydzy 
(przeciętna temperatura 4 l ,8°C) oraz kiszonka z całych roślin buraków z dodatkiem 
suchych wysłodków buraczanych (przeciętna temperatura 39,8°C). Już po pierwszej do- 
bie przechowywania przy dostępie tlenu temperatura tych kiszonek wzrosła z około 
26°C do około 49°C w przypadku kukurydzy lub z 22°C do około 40°C w przypadku ca- 
łych roślin buraków z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych. Stwierdzono, że ki- 
szonka z kukurydzy najbardziej zagrzewała się w pierwszych trzech dniach, osiągając
>>>
30 


Q) 
'2 i:: 

 Q) 
u E 
"O .;:; 
.
 Q) 

 o.. 
"'" :: 
o w..J 
Q 


'" 
..: 
 

 
 
o .c/; 
N "- 

 O 
"u .£ 
'
 ta 
..: ;::I 

O' 


00 

oo 
Q) 
 
oD oD 
«I «I 
E-E- 



 
,.= - 
r.., £:: r" ro 
::r::o::r:O 
Z OlJZ ... 
;ż:'i';ż:Z 
Z 


o 
C 
o 
C C 
:o O 
0lJ'';:: 
o '" 
tj
 

 'u 
»0 


 


e o 
°OJ 
E u 
E :;: 
N ... 

E 
.
 E 

N 
C6
 

 .
 

, 
 
;.= 



, 
::: 
o 
-6 
 =s 

 5 E.D 
:;. E 

 o 
'u u 
.'" -o 
o '0 

t: 
:: 
'" 
N 



 
o 


£ 

 
;z: 


::r: 
o. 



'.
 
o ;) 

 u 
g '" 


'"' 
J- 
e.
 
 
....:.t:......o... 


r- 
E -....: 


.., 
:;: 
?f.r- 
N 


In 
\D 

g
 
ó
 
+1 


'" 
..:.: 
C o 
o bJ 

 '" 

;;i 


'" 
... 
.D 
-o o 
o -o 

 e -o 2 
C.Do'"8 
o o o '" 
 -o 0lJ.D 


'" 
13 
-o 0-0 
o -o o 

 O N 
 
e-o 

]
-gg 
.D-oOlJ 



V) 
r-
!:: 
M 


+1 


+1 


+1 


In - 
N 'T 
00 
00 
+1 


t- 'T 
-M 
00 
00 
+1 


NOOo 
\DNt- 
006 
+1 


ViMV"",,""'r-M 
N\D In \D 
6600006 
+1 +1 +1 +1 


u 
00 M 
N In 
o 
+1 


UJ 
e 
u 
: 
00 In 
N 
o 
+1 


N 
oN" 
+1 


u 
.;:; 
00 M 
N In 
0...6 


c: o 
N O' t- 

O'NO 
N M "' \Ó 


+1 


+1 +1 


In t- 
V)
 VJr;ł 
N\DNOO 
o ON 
o O' 
+1 +, 


.., 
:;: 
O' 

 
M 


o::t"
V) 
N 
0";0 
+1 +1 


." 
.., 
'T M 
N M 
";6 
+1 


'" 
N 
-o 
Co 
::I ,
 
.:.:: '" 

::;E 


o 
C 
'" 
N 
U 
'" 
co :5 
o .D 

 '" E 
C 
-o
 
o 00-0 
'Ej 
 
 ii 3- 

 e-g, »0. 
o- N"'

 
.
 
 
 
 
 
 
2 
 2 t g 
 

2



 
-o x 
 
gt::
CI(
-o 
_2 ;::::I o t; o Q) 
o .- o "- "C: 
13 1;0 13 o. 13 -o 
e+ 0+ 0+ 
-o ro -2 ro .a ro 

u oU 
u 
...
 

 ... 
 

 :; c::: ::I 
 ::I 
UU UU UU 


+1 


+1 


O' - 
00 
00 
00 
+1 


OM 
N N 
00 
00 
+1 


"- 
e 
O 'T 
t- N 
o 
+, 


"- 
UJ 
D 
000 
MO 
"":6 
+1 


e 
u 

 
O' In N 
M "':. 
M 


+1 +1 


O' 
'T 
Nr? 
O t- 
Oin 
+1 


M 
M 
Nr? 
O M 
000 
+, 



 


." 
U 
D 


'T 'T 0'. 
";OMO 
+1 +1 


o 
C 
'" 
N 
U 
e 
::I 
.D 

 
-o 
o 


c..5 

 5. 
, 
ro 
ro 

 


O 
o 
VI 
c... 


.
 tJ 
.
 lU 

.L:J 
'VI @ 
+ 0lJ 
o 
 
C..c:: 
o '" In 
'c o O 
.D 
 Ó 
e + VI 
11 ro c... 
°U 
.
 
 u 
C 
 



 
U;:J
>>>
31 
N 

 
" 

" 
N N 


 


 Q) 
.c 
 
u O 'a 
. - 

= Q) 
0.0 N 
lO . U 
5! "O 
'" 
.
 
'V) 
O 
Q E 
Q) 
;::3 .5 
s:: 

 ... 
Q) 
+-' P. 
Q) 
 
's, W 
li- 
+-' 
V) ... 
O 'C; 
"O 
Ki' 8 
... Q) 
p. ... 
.:.: ;::3 
V) 
Q) O 
s:: p. 
O 
 
N Q) 
V) 
O; :.;;:: :: 
., C'J Q) 
-;;; .to 'a tI) 
., .... '" 
E - '" '" ... 
., OJ) 
'"O ., i;1 
 8 
.to 
enlel\ Hd 
 .... 
 ..... V) 
'" 
 V) 
m Hd :]
OłJI!M ., OJ) ., o Q) 
o. i;1 t: tI) 

 + 
 
o;; ;-. '"O '"O p::) U 
 
X oC 
 2 -
 U Q) 
\ o N V) 
;!!. '" u '"O 
 ... tI) 
.to '" 
 p. 
.
 i '"O 
 p::) :s V) s:: 
c:: ! U u '" .;::: 

;!!. ::I 
 c:: N ;::3 
i'
 o ;S ;.J u "O 
x o N !in o. :s "O Q) 
.c 
 + t U ., O 
u o p::) c:: ;::3 
. - p::) '" p. C; 


 U U ., N X 
0.0 
 
 c:: u ... 
lO . '" 
 p. 
::: E :s :s N ::I X 
u .to 'u 
u;:: U U '" p. 
5 :;;: -V) 
'" .to '"O o "O 
'" 
 t:: s:: 
a 
 :;;: '" '" 
., o '"O ". 
 Q) 
.s -'" 
 :s 
'" ... 
N o. 
. ., ;::3 
u ., oN t' ;; 
.
 
 ., 
., ':i ... 
'" '" ..c: ;::3 Q) 
.
 .
 u '-I +-' p. 
i;1 '" 
., ... E 
I. I I c:: Q) 
., ., ., ., o 
 
 
N c:: c:: c:: .c 
.
 o o o .to I:: ...... 

 .c 'C 'c E 
 o 
.to .to .to '"O V) 
)() '" E E o N 6' Q) 
.... E tI) 
.::J '"O '"O '"O 
N N N ., '" s:: 
C. E E E 'c 'Ej '" 
::I p::) p::) p::) p::) 
 
..: 
::I p:: p:: p:: p:: N U 
:.: U U U U 
ui tI) 
 o ..... LI: 
D J  o::: 
C 
 C 
 C 
 C 
 
 
'" 
 
 M M N N 
eJnłe.Jedw8.l 
CI: [:)0 ] eJnłll!..J edw8 .l
>>>
32 


50 
U 
1ii 45 
!. 
l! f 40 


 

 [! 
CI CI 
a. a. 35 
E E 


 
30 
25 
20 


czas przechowywania (doba) 
t'me ot sto rag e (day) 


1-6 


111Kukurydza - Maize 
BCRB rozdrobnione+śruta jęczmienna - Cut WCB+ground barley 
aCRB rozdrobnione+śruta rzepakowa - Cut WCB+post-extraded rapeseed meal 
BCRB rozdrobnione+suche wysłodki buraczane - Cut WCB+dried sugar beet pulp 
.CRB nierozdrobnione+świe1:e wysłodki buraczane - Uncut WCB+fresh sugar be et pulp 


Rys. 2. Średnia dziennCl tcmpemtura kiszonek w poszczególnych okresach przechowywania 
przy dostępie tlenu - Doświadczenie I 
Fig. 2. A vemge daily tcmpemture or silages in respective periods or storage in ex-posure 
to air - Experimcnt I
>>>
33 


15% 


40% 


35% 


30% 


25% 


20% 


Sucha masa 
Dry matter 


5 


15% 


5 


40% 


35% 


30% 


25% 


20% 


1 
Substancja organiczna 
Organie matter 


l. Kukurydza 
2. CRB rozdrobnione+śruta jęczmienna 
3. CRB rozdrobnione+śruta rzepakowa 
4. CRB rozdrobnionc+suche wysłodki buraczane 
5. CRB rozdrobnione+świeże wysłodki buraczane 


Maize 
Cut WCB+ground barley 
Cut WCB+post-extracted rapessed meal 
Cut WCB+dried sugar beet 
Uncut WCB+tresh sugar beet 


A po 6 dobach przechowywania 
B średnio na dzień 


after 6 days ol' storage 
average for day 


Rys. 3. Straty składników pokarmowych podczas przechowywania kiszonek przy dostępie tlenu 
- Doświadczenie I 
Fig. 3. Losses ofnutritivc subslances during silages storage in exposure to air - Experiment I
>>>
34 


średnią dzienną temperaturę 45,8°C. Między 4-6 dobą temperatura tej paszy obniżyła się 
do 37°C. Odwrotne zależności odnotowano w odniesieniu do kiszonek z całych roślin 
buraków z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych. W pierwszych trzech dobach 
przechowywania w cieplarce kiszonka ta zagrzewała się do temperatury 39°C. W na- 
stępnych trzech dobach odnotowano wzrost temperatury do 42°C (przeciętna temperatu- 
ra 40,7°C). Najmniejsze wahania temperatury zaobserwowano w trakcie przechowywa- 
nia przy dostępie tlenu kiszonek z całych roślin buraków z udziałem: świeżych wysłod- 
ków buraczanych, śruty jęczmiennej lub śruty rzepakowej. Podczas 6 dobowego prze- 
trzymywania tych pasz w cieplarce ich średnia dzienna temperatura wahała się w grani- 
cach 35,l o C-36°C. Analogicznie ksztahowały się zmiany wartości pH w kiszonkach 
(rys. I B). Po 6 dobach wartość pH w kiszonce z kukurydzy wzrosła z 3,89 do 8,25, 
natomiast w kiszonce z całych roślin buraków z dodatkiem suchych wysłodków bura- 
czanych zmieniła się z 4,41 na 7,35. W pozostałych paszach wahania wartości pH były 
mniejsze (3,91-5,50; 4,26-5,65; 4,26-5,78). 
Straty suchej masy i substancji organicznej po 6 dobach przechowywania kiszonek 
w warunkach tlenowych obrazuje rysunek 3. Najwyższe straty suchej masy odnotowano 
w kiszonce z kukurydzy (37 %). Najniższy poziom strat tego składnika stwierdzono 
w kiszonce z całych roślin buraków z udziałem świeżych wysłodków buraczanych 
(15 %). Straty substancji organicznej ksztahowały się w przedziale 30 %-38 % i były 
największe w odniesieniu do kiszonki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych. 


5.1.2. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek 
Z danych przedstawionych w tabeli 9 wynika, że w doświadczeniu I przy skarmia- 
niu kiszonki z kukurydzy najwyższe współczynniki strawności uzyskano dla białka suro- 
wego (88, II %), tłuszczu surowego (87,64 %) i związków bezazotowych wyciągowych 
(79,64 %). Strawność pozostałych składników pokarmowych była niższa i wahała się 
od 72,02 % (sucha masa) do 74,69 % (substancja organiczna). Należy podkreślić, że 
strawność suchej masy w kiszonce kontrolnej była zbliżona do strawności tego składni- 
ka w kiszonkach z całych roślin buraków z dodatkiem pasz suchych (brak statystycznych 
różnic) i jednocześnie wysoko istotnie wyższa niż w kiszonce z udziałem świeżych wy- 
słodków buraczanych. Odwrotne zależności odnotowano dla substancji organicznej. Po- 
nadto stwierdzono, że współczynniki strawności białka i tłuszczu surowego w kiszonce 
z kukurydzy były wyższe niż w kiszonkach z całych roślin buraków z dodatkami, jednak 
nie zawsze różniły się statystycznie. Wysoko istotne różnice wystąpiły w stosunku do 
pasz z dodatkiem śruty jęczmiennej (dla białka), suchych wysłodków buraczanych (dla 
tłuszczu) lub świeżych wysłodków buraczanych (dla białka i tłuszczu). W odniesieniu 
do włókna surowego i związków bezazotowych wyciągowych dla kiszonki z kukurydzy 
uzyskano niższe współczynniki strawności niż dla kiszonek z buraków (zasadniczo róż- 
nice statystycznie istotne i wysoko istotne). 
Strtawność kiszonek z całych roślin buraków była uzależniona od stosowanych do- 
datków. W kiszonych burakach z absorbentami odnotowano wyraźnie wyższe (P$0,05 
i P$O,OI) współczynniki strawności dla suchej masy, białka surowego, tłuszczu surowe- 
go i włókna surowego w porównaniu do kiszonki z udziałem świeżych wysłodków bura- 
czanych. Dostępność wyżej wymienionych składników w kiszonce z dodatkiem świe- 
żych wysłodków buraczanych kształtowała się odpowiednio na poziomie 48,05 %;
>>>
Q) 
'c 
Q) 
[j E 
'O Q) 
'" E 
.
 .;::: 
'VJ Q) 
o c. 
a
 


, 
---- 

 


---- 

 
I': 
..:x:
 
Q) 
I': 
o 
N 
VJ 
:.;2 



 


..
 c:n 
O E 
I': Q) 

 'C:; 

 !E 
VJ Q) 
o 
o 


:.;2 
.
 
 

;9 
:o 
 


 

i5 


0\ 
.E2
 

:D 
'" '" 
E- E- 


'" ... 
+ a gb 
'" N ::J 
g 
 CI) 
"a :5 
 
.D.D'" 
.t

 
N..8c:o 
b 
u 
'c 
 
 


a 
u .- c: 
,
 ;:J 


'" 
c: ... 
+ :;! gb 
'" u ::J 
C 
 Cli 
O::J"O 
'c .D .
 
.g:.Q
 
-6"0+ 
N..8c:o 
f: 
u 

"'
 
u.L::::J 

u 


c 
:;
 
Qj
 
"'00 
.D
 


-8 
::J'oD1'- 
ol'- 
u o"N 
",00 
.D +1 


"O 
'" 
+ u 
O,) ej 
 
.
 
 E] 
c: 
 .... E 
.g 
o-o
 
...... (IJ o. O,) C""") V) 

t:+
...oMo\ 
e "'c:o "'1'-+100 

2ur: 
p::: 'VJ 
 
u 


VJ 
Q) 
Ol) 

 
VJ 
'-+- 
o 


+ 
'" '" 
c: c: 
o c: + 
'c .
 c:o 
.DE u 
e
 
"O 11';; 
N .--. ....... 
e ('j ;::J 
c:o'2 u 
p::: 'VJ 
u 


'" 
N '" 
"O N 
c.- 
::J '" 


 
::J 

 


'5 
u 


- 
N 
° 
r-i 
l'- 


° 

oo 
00 
l'- 


+1 


In 
o-, 
'oD 
r-:' 
00 


- 
'oD 


ts 
Li 
In 
N o-, 
° 00 
OM 
- V) 
+1 


c 
00 ° 
- 'oD 
Ńr-:- 
l'- 


+1 


u c 
o-, l'- N 



:ó 
+1 00 +1 l'- 


UJ 
C 
Li 
In 
'oD l'- 
- 'oD 
rr)
 
- N 
+1 



 
° 
0-,00-, 
-.i'0c5 
'oD 
+1 +1 



 
C 
M N 
N 
 
-.i'-.i 
N l'- 
+1 



 
'oDMO 
OO'oD
 
v)'\ÓtrI 
00 
+1 +1 


o
 


r-ioó 
00 


+1 



 
V) 
 
o-, 'oD 
rr)'r--: 
00 


+1 


'" 
C 
N 
U 
c: 

 
 (IJ 
 
o 
 
.
 e 
!ł .& E 5 e 
 

C::OVlo..NcE 
E .5 "a 8 (IJ 
 lU 
V1ro:::::-OV')-O 
C -g 
.
 2 ..2 2 
OUJOC:OUf-U 


UJ Li 

M"""" 
_r-
 
. . ° 
::g N o-, 
+1 +1 


c 
In 
M 00 

 ° 
Ń 00' 
+100 


In 
_I'- 
rr'I -... 0\", 
. M V) 

o-, 
+1 +1 


1'-0 
M 
..o-.i 
+1 00 


.L 
.:: u .::  
\OMOO\DM_N\Dł-- 
O'.M-..OOr-r--",
ł""'1 
",,)"'OOO\r-:ŃNO\
 
+1 'oD +1 'oD +1 00 +1 00 +1 



 
o-, o-, 
° 'oD 
r-i-.i 
l'- 


+1 


Li 

 
'oD 

 N. 
N'M 
l'- 


U 
I'-
 l'- 

. 
 '"':. 

 . 
o-, 
+1 l'- +1 


+1 


'" 

 
o 
... '" 
::J ... 
VJ.D 
ot;:: 
J2
 
:8 2 

u 


35 


00 
M 
Ń 


° 
c5 
VI 
P.. 


u 
u 
pj 
c:o 

. 


VJ 
'" 
.
 
u 
'" 
... 
x 
'" 
'" 


 
z' 
c:oz 


V) 
° 
O 
VI 
P.. 


ó 
u 
.eS 
.D 
o:f 
'"
>>>
36 


53,89 %; 26,67 %; 74,42 % i była najniższa wśród wszystkich kiszonek. Tylko w przy- 
padku substancji organicznej oraz związków bezazotowych wyciągowych występujące 
różnice między tymi paszami nie były udowodnione statystycznie. 
Porównując strawność całych roślin buraków zakiszonych z różnymi absorbenta- 
mi stwierdzono, że najlepiej były trawione składniki pokarmowe w kiszonce z dodat- 
kiem śruty rzepakowej (za wyjątkiem suchej masy), natomiast w najniższym stopniu 
w kiszonce z dodatkiem śruty jęczmiennej (za wyjątkiem tłuszczu surowego). Staty- 
stycznie różniły się tylko współczynniki strawności suchej masy i białka ogólnego. Naj- 
wyższą strawność suchej masy odnotowano dla kiszonki z dodatkiem suchych wysłod- 
ków buraczanych (80,06 %). Różniła się ona (P:-::;0,05) jedynie od strawności tego skład- 
nika w paszy z dodatkiem śruty jęczmiennej (68,85 %). Natomiast kiszonka z dodat- 
kiem śruty rzepakowej różniła się (P:-::;0,05) od kiszonki z dodatkiem śruty jęczmiennej 
wyższą strawnością białka ogólnego. W tych paszach dostępność białka ogólnego 
ksztahowała się odpowiednio na poziomie 83,07 % i 69,33 %. Strawność tłuszczu su- 
rowego w przypadku kiszonek z udziałem absorbentów wahała się od 60 % (przy dodat- 
ku suchych wysłodków buraczanych) do 76,32 % (przy dodatku śruty rzepakowej). 
Należy nadmienić, że w kiszonkach z całych roślin buraków, spośród wszystkich skład- 
ników pokarmowych w nąjwiększym stopniu dostępne były: substancja organiczna 
(78,80 %-89,51 %); włókno surowe (74,42 %-88,18 %) oraz związki bezazotowe wy- 
ciągowe (86,63 %-93,17 %). 
Dowolne pobranie paszy w przeliczeniu na I kg metabolicznej masy ciała owiec 
prezentuje tabela 10. Pobranie suchej masy przez owce karmione kiszonką z kukurydzy 


Tabela 10. Dowolne pobranie kiszonek - Doświadczenie I 
Table 10. V oluntary intake of silages - Experiment I 


Wyszczególnienie 
Grupy Specification 
żywlemowe 
Feedin mu s 


M.C. 
kg 


MCo. 75 
kg 


II 


29.25 12,58 
I 2,33 I 0,75 
29.38 12,62 
I 2,50 I 0,81 
30.75 13,06 
I 2,25 I 0.78 
27,75 12,09 
I 2,22 I 0,73 
28,13 12,21 
I 2,25 I 0,74 
I\A,HB,CC ... P $ 0,01 


III 


IV 


V 


aa,bb,cc,.. p $ 0,05; 


Pobranie g/kg MCo. 75 - Intake 


suchej masy 
dr matter 
45,15 AB 
I 2,43 
76,I5 AD 
I 7,28 
82,0 I BE. 
III,32 
54,5 I DEb 
I 2,42 
68,06 Cab 
I 9,23 


substancji organicznej 
Dr anic matter 
42,45 A 
I 2,33 
47,39 Ba 
I 2,93 
47,01Cb 
I 6,14 
32,51 ABC 
I 3,81 
37,84 ab 
I 6,45 


(45,15 g) lub z całych roślin buraków z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych 
(54,5 l g) było najniższe, a różnice w stosunku do innych zwierząt okazały się istotne 
i wysoko istotne. W pozostałych grupach pobranie suchej masy wahało się od 68,06 g
>>>
Q) 
I:: 
Q) 
N 
u 
-O 
o:! 
.
 E 
'I Q) 
o E 
O .;:: 
Q) 
o. 
x 
I..LJ 



 
Q) 
I:: 
o 
N 
I 

 
o:! 

 
O 
Ej 
o:! 

 
O 
o. 


I 
Q) 
bO 

 
. t;; 
'- 
O 
Q) 
;::I 
c;j 
 
Q) 
:
  
O +-' 
t .;:: 
o:! ::; 

Z 



 
Q) 
 
.D .D 
o:! o:! 
f- f- 


o:: 


 
. ..c 
....., (/) 


..: 


.!: 
E 
S 
c:: 
o 
U 


":Z""" 
W2 



 


'u 
-vJ 
o 
t 
ro 

 
ro 
N 



 :::s 
o 


ro ... 

 
 
E 
 
ro E 
-B Co 
JSQ 


Q 
l, 

 
\D 
\D 


UJ 
-( 
o-- 00 
o o-- 
000 


"- 
'" 
o M 
0\ 
00 


37 


.: 
"- 
uJ 
U 
M I-- 
M 


C) 
Q 
\D 
O 
O 
+1 


V 
Ó 
+1 


+1 


+1 


+1 


.: 
uJ 
N 
M \D 
O ....,j' 
N \D 
+1 


.: 
"- 
Q 
'" 
MV\D 
I--NM 
\Ó "iii 



 
M 
c:; 
M 
'f) 


"- 
uJ 
U 
« 
I-- M 
I-- 0\ 
.,-)OÓ 
O-- 


M 


+1 +1 


.: 
"- 
uJ 
Q 
0\ 00 00 

 I-- \D 
OMÓ 


+1 


+1 


+1 


Q 
U 
N \D 
00 N 
'r--: 
V 


+1 


+1 


+1 


.: 
"- 
uJ 
Q 
O-- O \D 
N N V 
ÓMÓ 
+1 +1 


Q 
U 

 
I-- 
N 
r--: 



 ::;; ::3 
MN

\DO\ 
\DOVO 
0'f)0v0"'. 


.: 
U 
N 
I-- 
00 
+1 


.: 
"- 
UJ 
Q 
I-- 
 0\ 
O V O 
000 
+1 


+1 


+1 


+1 


0;0; 
\D NO -M MOO 
V) 00 0\ N oó V)' v) 
 r'" r-:' 
Ol
 OON-NOO
 
N+ 1 N+ 1 M+I N+ 1 N+ 1 


Q 
U 

 
V 
\D 
-.D 



 ::;; ::3 
V
I--\D 
 
N
MV)N 
o
o
o
 


+1 


+1 


Q 
l, 

 V 
MN 
O 
+1 


u; 
.,. 
N 
I-- 
O 


"- 
'" 
00 
 
O I-- 
ÓO 
+1 


(IJ 
I:: 
ro 
(IJ N 
c: U 

 
 O 
aJ oD O 
"'5:';;:: VI 
(lJoD -o a.. 

 ;
:.;;:: 
c. 
(IJ ] 
 -g c. 
:; u 
.Ej 
 
 -;,;:; (IJ c. U 
tj 
g.
c..
Ec:ri 
:: 
 
 
 
 E .
 
 
 
2
2





 
'





g
 

 t:: 
 
 
"'O -a 
 V) 
.2 g .9 Uj o 11) .D 
 ó 

:
!




 
-o t:Q -o t:Q i3 t:Q 
 U 
eU 
U oU 

 u 

...
...
 5
 

s
S
S
goD 
uu uu uu u:: 
 


ro 
N 
-o 
C:' (IJ 
:::s N 
..: ro 

2
>>>
38 


(kiszonka z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych) do 82,01 g (kiszonka z do- 
datkiem śruty rzepakowej). Te skrajne wartości różniły się istotnie między sobą. Ilość 
pobranej substancji organicznej w grupie kontrolnej kształtowała się na poziomie 
42,45 g i była wyższa tylko w porównaniu do grupy żywionej kiszonką z dodatkiem 
suchych (P:S:O,OI) lub świeżych wysłodków buraczanych. Pobranie substancji organicz- 
nej przez zwierzęta karmione kiszonką z całych roślin buraków z dodatkiem śruty jęcz- 
miennej lub śruty rzepakowej kształtowało się na zbliżonym poziomie (47,39 g; 47,01 g) 
i było wyższe (istotnie i wysoko istotnie) w stosunku do grupy żywionej kiszonką z do- 
datkiem suchych (32,51 g) lub świeżych (37,84 g) wysłodków buraczanych. 
Najwyższą (P:S:O,O I) koncentracją energii (tab. II) charakteryzowała się kiszonka 
z kukurydzy (6,65 MJ EN; 7,27 MJ NEL/kg S.M.). Najniższe wartości (P:S:O,OI) odno- 
towano dla kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem świeżych wysłodków bura- 
czanych (3,20 MJ EN; 3,78 MJ NEL/kg S.M). W pozostałych paszach poziom energii 
w suchej masie był zbliżony i kształtował się w przedziale od 4,24 MJ do 4,36 MJ EN 
oraz od 5,04 MJ do 5,12 MJ NEL. 
Najwyższą (P:S:O,O I) ilość białka ogólnego strawnego stwierdzono w kiszonce 
z dodatkiem śruty rzepakowej (98,93 g). Natomiast najniższą (P:S:O,O I) zawartością tego 
składnika charakteryzowała się kiszonka z całych roślin buraków z udziałem świeżych 
wysłodków buraczanych (31,25 g). W pozostałych kiszonkach poziom białka ogólnego 
strawnego wahał się od 53,03 g do 62,61 g. Różnice nie były udowodnione statystycznie. 
Analizując zawartość jednostek wypełnieniowych dla owiec (JWO) stwierdzono, 
że w kiszonce z kukurydzy wynosiła ona 1,66 i była wyraźnie (P:S:O,O I) wyższa w po- 
równaniu do kiszonek z całych rośłin buraków, gdzie wahała się w przedziale od 0,93 
do 1,37 JWO. Porównując całe rośliny buraków zaobserwowano, że w kiszonce z dodat- 
kiem suchych wysłodków buraczanych ilość jednostek wypełnieniowych dla owiec była 
najwyższa (P:S:O,OI) i kształtowała się na poziomie 1,37. W pozostałych paszach z ab- 
sorbentami zawartość JWO była zbliżona (0,98-0,93) i nieznacznie różniła się w po- 
równaniu do kiszonki z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (I, II). 


5.1.3. Tucz jagniąt 
Z danych prezentowanych w tabeli 12 wynika, że początkowa i końcowa masa cia- 
ła jagniąt była wyrównana (brak statystycznych różnic). Najwyższe dobowe przyrosty 
po 50 dniach tuczu uzyskano w grupie żywionej kiszonką z całych roślin buraków z do- 
datkiem świeżych wysłodków buraczanych (196 g). N ieznaezn ie n iższe efekty produk- 
cyjne odnotowano przy skarmianiu kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem śruty 
jęczmiennej (191 g) lub kiszonki z kukurydzy (189 g). Najgorzej przyrastały jagnięta 
żywione kiszonką z udziałem suchych wysłodków buraczanych (163 g) lub śruty rzepa- 
kowej (167 g). Należy jednak podkreślić, że nie udowodniono statystycznych różnic 
między grupami zwierząt. 
Analogicznie do uzyskanych efektów produkcyjnych kształtowało się wykorzysta- 
nie paszy. Nąjniższe zużycie energii (36,11 MJ EN; 41,70 MJ NEL) oraz białka ogól- 
nego strawnego (577,03 g) na 1 kg przyrostu uzyskano u jagniąt tuczonych kiszonką 
z całych roślin buraków z dodatkiem świezych wysłodków buraczanych. Nieznacznie 
wyższe wartości odnotowano u zwierząt żywionych kiszonką z całych roślin buraków 
z dodatkiem śruty jęczmiennej (39,00 MJ EN; 45,84 MJ NEL i 649, II B.O.S/kg przy- 
rostu). W pozostałych grupach wykorzystanie paszy było gorsze, a zużycie na l kg
>>>
39 


przyrostu energii kształtowało się w przedziałach: 44,43 MJ - 46,73 MJ EN iSO, 10 MJ - 
54,60 MJ NEL. W odniesieniu do białka ogólnego strawnego wartości te wahały się od 
623,14 g do 871,08 g. 


Tabela 12. Wyniki tuczu - Doświadczenie I 
Table 12. Results of fattening - Experiment I 


Wyszczególnienie Grupy żywieniowe - Feeding groups 
Speeification I II III IV V 
Liczba jagniąt 7 7 7 7 7 
Number of łambs 
Masa ciała kg 
Live weight 
początkowa 28,57 29,86 29,71 27,7ł 28,07 
initiał :t 3,92 :t 5,67 :t 5,65 :t 2,29 :t 5,37 
końcowa 38,00 39,43 38,07 35,86 37,86 
finał :t 6,07 :t 7,07 :t 7,45 :t 4,36 :t 7,31 
Dni tuczu 50 50 50 50 50 
Fattening days 
Przyrost całkowity kg 9,43 9,57 8,36 8,15 9,79 
Total gain :t 2,77 :t 3,10 :t 3,12 :t 3,02 :t 3,67 
Przyrost dobowy g 189 191 167 163 196 
Oaily gain :t 54 :t 62 :t 62 :t 60 :t 73 
Zużycie na 1 kg przyrostu: 
Consumption per I kg gain: 
J. o. 7,53 6,61 7,76 7,92 6,12 
o. u. 
EN MJ 44,43 39,00 45,78 46,73 36,1 I 
NEL MJ 50,10 45,84 53,15 54,60 41,70 
B.O. S. g 623,14 649,11 871,08 806,13 577,03 
O. C. P. 


Nie stwierdzono statystycznych różnic 


Analizę surowicy krwi tuczonych jagniąt prezentuje tabela 13. Zaobserwowano, że 
poziom kreatyniny u zwierząt grupy kontrolnej (125,02 Ilmol/l) był porównywalny 
z wynikami uzyskanymi w grupach żywionych kiszonkami z całych roślin buraków 
(l 17,44-131,33 Ilmol/I). U zwierząt karmionych kiszonkami z całych roślin buraków 
z dodatkami stwierdzono pewne zróżnicowanie w zawartości kreatyniny. Najwyższy 
(P:-::;O,01) poziom wykazanono w surowicy krwi owiec, otrzymujących w dawce kiszonkę 
z dodatkiem śruty rzepakowej. Zawartość cholesterolu u owiec żywionych kiszonką 
z kukurydzy kształtowała się na poziomie 1,36 mmol/I i różniła się wysoko istotnie tylko 
w stosunku do grupy karmionej kiszonką z całych roślin buraków z dodatkiem suchych 
wysłodków buraczanych. W surowicy krwi jagniąt żywionych kiszonką z dodatkiem śru- 
ty jęczmiennej zawartość cholesterolu była najwyższa (1,43 mmol/l) i różniła się (róż- 
nice istotne i wysoko istotne) od pozostałych grup żywionych kiszonkami z buraków 
(1,20-1,31 mmol/l). Poziom białka całkowitego wahał się w przedziale od 7],71 g/I (ki- 
szonka z kukurydzy) do 76,0 g/I (kiszonka z dodatkiem śruty jęczmiennej). Występujące 
różnice nie były statystycznie istotne. W odniesieniu do albumin najwyższy ich poziom 
wystąpił u jagniąt żywionych kiszonką z dodatkiem śruty rzepakowej (39,33 g/I) i różnił
>>>
40 


się istotnie od wyników uzyskanych w grupie kontrolnej (36,62 g/I) i w grupie żywionej 
kiszonką z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych (37,19 g). Poziom mocznika 
u owiec grupy kontrolnej (4,51 mmol/l) był nieznacznie wyższy niż u pozostałych zwie- 
rząt, u których wahał się od 4,24 mmol/l do 4,43 mmol/1. Analizując zawartość Ca w su- 
rowicy krwi zaobserwowano, że istotne różnice wystąpiły tylko między grupą żywioną 
kiszonką z dodatkiem śruty rzepakowej (2,66 mmol/I) a grupą otrzymującą w dawkach 
kiszonkę z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych (2,80 mmol/I). Poziom Mg 
u owiec żywionych kiszonką z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych wynosił 
1,02 mmol/l i był wyższy (różnice istotne i wysoko istotne) niż u innych jagniąt. W po- 
zostałych grupach zawartość tego pierwiastka ksztahowała się na poziomie 0,92 mmol/I 
(kiszonka z dodatkiem śruty jęczmiennej) do 0,97 mmol/I (kiszonka z dodatkiem śruty 
rzepakowej). W odniesieniu do tych skrajnych wartości stwierdzono statystyczne różni- 
ce (P:-:;0,05). 


Tabela 13. Analiza surowicy krwi tuczonych jagniąt - Doświadczenie I 
Table 13. Blood serum analysis of fattening lambs - Experiment I 


Wyszczególnienie Grupy żywieniowe - Feeding groups 
SDecificatlon I II III IV V 
Kreatynina 1-1 111 0111 125,02 119,97 A 13 1,33 ABC 118.71 B 117,44 c 
Creatynine :!: 14.33 :t 10,30 :t 11,62 :t 13.28 :!: 13.15 
Cholesterol 1111110111 1,36 A 1,43 BCa 1,27 B 1 ,20 M ' 1,3 I a 
Cholesterol :t 0.16 :!: 0,20 :!: 0,19 :!: 0.16 :t 0,17 
Białko całkowite gil 71,71 76.00 75.00 74.43 73.71 
Total protein :t 4,75 :t 6.08 :!: 6,62 :t 8,63 :t 5.33 
Albul11iny gil 36,62 a 38,57 39,33 ab 37,I9 b 37,81 
Albul11ins :t 2,44 :t 3,76 :!: 2.83 :t 4,19 :t 3.74 
MocLnik 11111101/1 4.51 4,43 4.30 4.30 4.24 
Urea :t 0,79 :!: 0,72 :t 0.75 :t 0.64 :t 0,88 
Ca 11111101/1 2.75 2.74 2,66 a 2,80 a 2,76 
:t 0,25 :t 0,26 :t 0,27 :t 0,19 :t 0,16 
Mg 1111110111 0,95 A O,92 Ba 0,97 ab 1,02 AIJCb O,95 c 
:!: 0,D7 :!: 0,09 :!: 0,08 :!: 0,05 :!: 0,08 


aa, bb, cc .. P:-:; 0.05: AA,BB,CC ... P :-:; 0,01 


5.2. Doświadczenie II 


5.2.1. Skład chemiczny i jakość kiszonek 
Skład chemiczny analizowanych pasz prezentuje tabela 14. Zawartość suchej ma- 
sy w kiszonkach sporządzonych bez dodatków (kontrolnych) była zbliżona (2 l ,07 %- 
22,03 %), a różnice w stosunku do pozostałych pasz okazały się wysoko istotne. Najniż- 
szym (P$O,O l) poziomem tego składnika charakteryzowały się całe rośliny buraków 
zakiszone z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych (17,21 %). Zdecydowanie 
wyższą (P$O,O l) zawartość suchej masy odnotowano w kiszonych burakach z absorben- 
tami. W paszach tych poziom suchej masy wahał się od 26,18 % do 30,30 %. Najwyższą 
(P$O,OI) wartość uzyskano w odniesieniu do kiszonki z dodatkiem śruty jęczmiennej.
>>>
::::E 
.
 CI) 
s:: E 
Q) .i: 
N CI) 
U o.. 
-C 
 
.
 w.:i 

 , 
.", ,-.. 
8
 
I .5 
"......, "-' 

 Q'J 

 CI) 
"-'
 
..:.: 'Vi 
CI)...... 
s:: o 
2 s:: 
'" o 
.- .- 

.
 
:.'" 
s:: o 
N o.. 
.
 E 
E 8 
]
 
u .
 
] E 


 
CfJu 
..,f..,f 
0:1 
Qj
 
.D.D 
0:1 0:1 
!-!- 


:::: 



 Ol) 
 
"'O C1) c:: "-' Li 

 g,'u 

 
c':;':::S :::s N 


13V1- 
::s ł- 00'- 
U 



 
Z 
CC 


.... 

 
(;j O C1) 
E 12 
 

 -o e 
-eJ

 
.5 
;:: 
n; 
E tj 
O N 
u
 




 
O :::s 
.... .... 
:::s u 
'" 


n; 
"V; 
0:1 
.; O n; n; 
'n; ..: 
 'd 

 
 B 2 
::J ..c :::J u 
'" '" 



 


:M ro 
O "(Ji 
t:: C 
0:1 
 

 '" 
",..D 
N 
 


'" 
C 
N 
U 
C 
0:1 
Ol) 
.... 
O 



 
 
..c: 


5.

 
c.. u r..: 


:o 
'c. 
O 
c. 




 
O :::s 
.... .... 
:::s u 
'" 



 
 c
 

 E O 
 


.
 
.
 
 
Cc 
 
'd 
OI)
 O 
n; '" 'd 
N U 


 
 
'" U .D 
;,n; n; 

b5' g'5 
'c O 
..0-5 
e .
 
'2cc 
0:1 e u 
..: .
 
 
C n; C 
2 Ol) cc '5 
.
 
 
 g 

U3 u:: 


'" 
n; 

 .::: 
 



 
z
'" 
fU 
 +1 


C1) fU 
 
-eJ....M 
2 ;g r-: 
u O' 



« C 

g;
;;; 
-ON 
+1 


C£ 
.- 
 

O 
ON 
5- 


u .... 
"- n; 
C 
 
0:1 
 
01)'" 
B E 



 
..c:: on N 
"'"T 00 
(tS r..: r-: 
M 


" 
£ 
« 
'n N O 
onOON 
Nr..:r--: 
'oD on 
+1 


c 
u 

 
I'- 
O 


;r: 
(;) 
... 
w 
00 M 
00 O 
--Ń 
N 


N 


M 
on 



 
I'- 
I'- 
Ń 


(;) 
C 
"T M - 
M M M 


-M- 


+1 


+1 +1 


£ 
« 
N I'- 
'oD 00 
-.6 -.D' 
M 


" 
" 

 
M M "T 
00 'oD 00 
V1_r--: 


on 


+1 +1 


" 
" 
 
"T O 
N O' 
Ńr--: 


J; 
on 00 0\ 
O\-on 
c5oo- 
+1 +1 


+1 


u 
O I'- I'- 
on 'oD I'- 
ONO 
+1 +1 


u 

 
M N I'- 

dÓ 


" 
'cX,0\ 

O\ 
-O 


+1 


+1 



 
 
- 'oD M 
on - I'- 
on-.ił--: 
I'- 
+1 +1 


N'" 
- 00 
Nr-:- 
+, 


U 
£ 
« 
ono 00 
O"T
 
"":-.6- 
+1 +1 


" 
U 
£ 
« 
0- 
00 on 
Ńon 
"T 



 
 
"T 
00 
on 
N 


+1 


+1 



 

 
1'-0- 
"T M 'oD 
"":oŃ 
M 


+1 


+1 


;:: 
n; 
E 
n; 
C. 
c. 
:::s 
'" 



 
.
 
:::s Ę 

 E u 

 fU o- 
-g fi "; 
-o
2 

 a. "VI 
..D 
 + 

 :3 
 
O O O 
.t: .s .c: 
-g'
 -g 
.... .... 
-C cc -C 

 U 
 
....
 .... 

'5
 
uu U 


;r: 
u 
'oD 
'oD 
Ń 


'oD 
'oD 
c5 
+1 


.... 
J; 
0\ 'oD 
- V:, 
on on 
M 


.... 
t-M 
I'- M 
0\- 
+1 


w 
C 
u 

 O 
NO 

Ń 
+1 


" 
£ 
U 
« 
0\ M 
0\ 'oD 
N- 


+1 



 
£ 
I'- "T 
00 on 
M-.i 
'oD 


" 
 
I'- 
00 
00- 


M 
I'- 
1'-- 
+1 



 
£ 
M "T 
- on 
-.6-.i 
M 
+1 


..J 
r;:: 
'" 
- M 
I'- 'oD 
-.6Ń 
N 


+1 


'd 
;, n; 
C n; 
;, '" 
N n; 
u 
 

.E .... 

 
 
 
0:1 
 '" 
oD + 
 

 
 f 
g.g VI 
.... C O 
Ol) ..D C. 
+ O + 
cc-a
cc 
U 
 b U 

 ....

 
'5
e-'5 

UU
U 


c; 
- 0\ 
"T "T 
ŃO" 
+1 



 
" 
£ 
I'- "T 
I'- 0\ 
-.i" ł--:' 
"T 


+1 


W 
"b--'oD 
M"': 
0- 


C 
"T 0\ 
- "T 
NO 
+1 


J; 
00 N 
- I'- 
Nó 


+1 


'cX,N 
"T I'- 
"," 00" 
'oD 


+1 


"T 
ł"'l 



 
'bo 
"T 00 
00- 


+1 


..J 
a 
u 
00 "T 
- 0\ 
-.6c5 
N 


+1 




 

u 


41 


:c 
(;) 
... 
w 
- 0\ 
00 00 
on - 
+1 


.... 
"b--- 
on 00 
Nr..: 
"T 


+i 


+1 



 

 
O "T 
N on 
NŃ 


+1 


+1 


w 
I'- on 
N 'oD 
Ńc5 
+1 



 


+1 


00 0\ 
00 
- 
+1 


" 
I'- 0\ 
00 - 
ł--:", 
'oD 


+1 


+1 



 
" 


+1 


00 
0\ I'- 
-.Dc5 
+1 


MN 
on I'- 
000 
M 


" 
M 0\ 


N'" 
M 


+1 


+1 


..J 
..J 

 
C 


N 00 
.....:....: 


O 
c5 
VI 
c:l. 


+1 


+1 


.:.: 
'd 
O 
in 
;, 

 
n; 
..c:: 
u 
:::s 
'" 


.E:-cJ 
s.u 
uci 

cc 

 


.E:- 
:::s n; 
c. oN 
d) .
 
n; 
 
oD "VI 
 

 + :::s 
Ol) n; '" 

 .
 
 
 on 
IU.DNCO 
'C O g + o 
"'0.0"-' VI 
+
EEJc:l. 
EJ .
 
 
 

C..e'5 

 
 
 g 
UU
:: 


+ 
n; 
C 
O 
'c 
..D 
O 
.... 
'd n; 
N C 
O 0:1 
.... N 
u 
0:1 
.... 
.:::S 
..D 


eS 
u 
.6 
..D 
'f 
0:1
>>>
42 


Zawartość popiołu surowego w suchej masie zakiszonych roślin była zróżnicowana 
i kształtowała się w przedziale 25,84 %-42,80 %. Najwyższy udział tego składnika 
stwierdzono w burakach rozdrobnionych, kiszonych bez dodatków, a różnice w stosun- 
ku do kiszonek sporządzonych z dodatkami były udowodnione statystycznie. Najniższy 
poziom popiołu surowego zaobserwowano w paszy z udziałem śruty jęczmiennej. Pod 
względem zawartości tego składnika kiszonka ta różniła się (różnice statystycznie istot- 
ne i wysoko istotne) od kiszonek kontrolnych i od kiszonki z dodatkiem wytłoczyn rze- 
pakowych. Należy podkreślić, że kiszonki z całych roślin buraków sporządzone z róż- 
nymi dodatkami charakteryzowały się niższą zawartością popiołu surowego w suchej 
masie niż kiszonki sporządzone bez ich udziału. Zawartość popiołu czystego w suchej 
masie pasz kiszonych bez dodatków była wyrównana (7,36 %-7,89 %) i różniła się 
istotnie tylko od zawartości tego składnika w kiszonkach z dodatkiem śruty jęczmiennej 
lub wytłoczyn rzepakowych. Buraki zakiszone z wytłoczynami rzepakowymi lub suchy- 
mi wysłodkami buraczanymi charakteryzowały się najwyższym poziomem popiołu czy- 
stego (odpowiednio: 8,87 %; 8,40 %). W pozostałych paszach z dodatkami ilość po- 
piołu czystego w suchej masie wynosiła 6,40 % (dodatek śruty jęczmiennej) i 6,91 % 
(dodatek świeżych wysłodków buraczanych). Różnice występujące między tymi kiszon- 
kami były udowodnione statystycznie. 
Między kiszonymi burakami bez dodatków nie stwierdzono statystycznie istotnych 
różnic w zawartości substancji organicznej. Poziom tego składnika w suchej masie wa- 
hał się od 57,20 % (buraki rozdrobnione) do 62,55 % (buraki nierozdrobnione) i był 
niższy w porównaniu do pasz z dodatkami. W całych roślinach buraków zakiszonych 
z różnymi dodatkami zawartość substancji organicznej kształtowała się w przedziale 
63,87 % (wytłoczyny rzepakowe) - 74,16 % (śruta jęczmienna). Pod względem zawarto- 
ści tego składnika kiszonka kontrolna z buraków rozdrobnionych różniła się statys- 
tycznie od wszystkich pasz z dodatkami. Ponadto stwierdzono, że poziom substancji or- 
ganicznej w kiszonce z udziałem śruty jęczmiennej był istotnie wyższy od zawartości 
tego składnika w kiszonce z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych. 
Zawartość białka surowego w suchej masie całych roślin buraków zakiszonych 
z absorbentami wahała się od 11,68 % (dodatek śruty jęczmiennej) do 12,99 % (dodatek 
wytłoczyn rzepakowych) i była wyższa niż w kiszonkach kontrolnych, czy w kiszonce 
z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. Zaobserwowano, że pod względem za- 
wartości tego składnika pasza z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych zasadniczo różniła 
się statystycznie od pozostałych kiszonek. Wyjątek stanowiła kiszonka z dodatkiem su- 
chych wysłodków buraczanych, w której poziom białka surowego był nieznacznie niż- 
szy (12,18 %), a różnice udowodniono statystycznie tylko w stosunku do kiszonki kon- 
trolnej z buraków rozdrobnionych (10,12 % przy P$O,O I) i do kiszonki z udziałem świe- 
żych wysłodków buraczanych (10,81 % przy P$0,05). W pozostałych kiszonkach udział 
białka surowego w suchej masie był zbliżony (11,20 %-11,68 %) i istotnie wyższy niż 
w kiszonce kontrolnej z buraków rozdrobnionych. 
Całe rośliny buraków zakiszone z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych charaktery- 
zowały się zdecydowanie wyższą (P$O,OI) zawartością tłuszczu surowego (5,92 %) 
w porównaniu do pozostałych pasz, w których poziom tego składnika wahał się od 
1,99 % do 2,67 %. Najwyższy poziom włókna surowego (12,20 %) był w burakach 
kiszonych z udziałem świeżych wysłodków buraczanych i różnił się statystycznie od za- 
wartości tego składnika we wszystkich kiszonkach. W pozostałych paszach udział włók- 
na surowego w suchej masie wahał się w granicach 7,90 % (buraki rozdrobnione bez
>>>
43 


dodatku) - 10,39 % (buraki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych). Pod wzglę- 
dem zawartości tego składnika kiszonka kontrolna z buraków rozdrobnionych różniła się 
istotnie od buraków nierozdrobnionych zakiszonych bez dodatku (9,73 %) oraz od ki- 
szonek z udziałem wytłoczyn rzepakowych (9,77 %) lub suchych wysłodków buracza- 
nych. Ponadto poziom włókna surowego w paszy z dodatkiem suchych wysłodków bu- 
raczanych różnił się istotnie od jego poziomu w kiszonce ze śrutą jęczmienną (8,18 %). 
Sucha masa całych roślin buraków zakiszonych z dodatkiem śruty jęczmiennej charakte- 
ryzowała się najwyższą (P
0,05) i P
O,O l) zawartością związków bezazotowych wycią- 
gowych (51,63 %). Wysoki udział tego składnika odnotowano również w suchej masie 
buraków kiszonych z udziałem suchych wysłodków buraczanych (44,77 %). Różnił się 
on (P
0,05) od zawartości związków bezazotowych wyciągowych w kiszonkach z do- 
datkiem wytłoczyn rzepakowych (35,19 %) i w kontrolnej z buraków rozdrobnionych 
(36,87 %). Dodatkowo stwierdzono, że buraki rozdrobnione kiszone z dodatkiem wytło- 
czyn rzepakowych pod względem zawartości tego składnika różniły się istotnie od paszy 
z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. 
Analizując udział cukrów redukujących w suchej masie stwierdzono, że w kiszon- 
ce sporządzonej z buraków nierozdrobnionych bez dodatków wynosił on 8,12 % i był 
najwyższy (P
O,O l). W paszy kontrolnej z buraków rozdrobnionych oraz w burakach ki- 
szonych z absorbentami zawartość cukrów redukujących wahała się od 2,41 % do 3,33 % 
i była niższa (P
O,OI) niż w kiszonce z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. 
Analizę jakości przedstawia tabela 15. Z danych wynika, że wartość pH kiszonki 
kontrolnej sporządzonej z surowca nierozdrobnionego (4,31) oraz kiszonek z dodatkiem 
suchych wysłodków buraczanych (4,18) lub śruty jęczmiennej (4,13) była wyższa w po- 
równaniu do pozostałych pasz i różniła się statystycznie (P
0,05 i P
O,Ol) od wartości 
pH buraków kiszonych z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (3,81). Dodatko- 
wo wykazano wysoko istotne różnice między wartością pH kiszonych całych roślin bu- 
raków rozdrobnionych i nierozdrobnionych bez dodatku. Najwyższą zawartością N-NHJ 
charakteryzowała się kiszonka kontrolna z surowca nierozdrobnionego (0,0453 %) 
i różniła się zdecydowanie (P
O,OI) od wszystkich badanych pasz. W pozostałych ki- 
szonkach wartości tego parametru były niskie i wahały się od 0,0132 % (kiszonka z do- 
datkiem świeżych wysłodków buraczanych) do 0,0225 % (kiszonka z dodatkiem su- 
chych wysłodków buraczanych). Różnice między kiszonką o najniższym poziomie 
N-NHJ a kiszonkami z dodatkiem pasz suchych (za wyjątkiem kiszonki z dodatkiem śru- 
ty jęczmiennej) były udowodnione statystycznie (istotne i wysoko istotne). 
Analizując procentowy stosunek N-NHJ do N-ogólnego stwierdzono, że w paszy 
kontrolnej z buraków nierozdrobnionych był on najwyższy (P
O,OI) i wynosił 12,0 %. 
W burakach rozdrobnionych zakiszonych bez dodatku wartość tego parametru kształto- 
wała się na poziomie 6, II % i była wyższa niż w kiszonkach z różnymi dodatkami, 
gdzie mieściła się w granicach 3,39 % (dodatek śruty jęczmiennej) - 4,44 % (dodatek 
świeżych wysłodków buraczanych). Jednak statystycznie udowodniono różnice (P
O,OI) 
między kiszonką kontrolną a kiszonką z dodatkiem śruty jęczmiennej. 
Zawartość kwasu mlekowego w kiszonkach z całych roślin buraków bez dodatków 
oraz z absorbentami wahała się od 1,90 % (dodatek suchych wysłodków buraczanych) 
do 2,39 % (buraki nierozdrobnione bez dodatku) i była wysoko istotnie wyższa niż w ki- 
szonce z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (1,34 %). Poziom kwasu oetowe-
>>>
44 


=:: 


Q) =:: 
'c 
Q) 
N 
U 
"O 
'" 
.
 
.", 
O 
O 



 
Q) 
I:: 
O 
N 
'" 
:.Q 
.u 
.", 
O 

 
'" 
-. 


.,.; .,.; 


 
..o ..o 
'" '" 
f-f- 


o 

 

 
 
bIJ V) 
.
 .. 

 
 t 
O E 

 E E 

.
 N 
bIJ N ' 

 .
 
Li: 
.5 



 

 

E 
ro o 

 ;:: 
..G o 
'u u 


 
 


 

 
ro 
N 



 
.5 
M r:: M 
::r::o::r: 
Z blJZ 
, O . 
Zi Z 


:£ 
z 
i 


::r: 
o. 


t:: 
Q) 
.5 
..... 
Q) 
o. 
x 
u.J 


o 
'2 
o 
'2 r:: 
:o o 
b£)'
 

 u 
ut;:: 
Dj '0 
,0 

,;;- 


'" 
Q) 
OJ) 

 
'" 
...... 
o 
.f' 
-;;; 
;:I 
Ci 


'u 
'V) 
o 
..G 
ro 
'-' 


LU 

.

 
o t-'- 
v; o 
ro::JM 
E L o 



.
 
o Q) 
- u 
g ro 


. 

 
o 
..:.: 

 
E 


u 
't
 
 
roM M 
-NO' 
+1 


LU 
o 

 
 
9
b 
o o 
i N 



 


::J 

;:: 
-o u 
o E 
-o o 
N P.. 
o o. 
L ::J 
lJ V) 
r:: '5 
.
 o 
2-5 
o .
 
-O 
Na;) 
ro 
 U 
..:.: .
 
 
5 lU ,.,., "5 
Djro
g 
QVJu;:J 


ro 
... 
CL 
o .g 
U 

 2 
V) -o 

 
 
V) L 


ro 
... 
L 
-o o 
o -o 
o o 
bIJ N 
c'E 
O ro 
 L 


00 
(7-. 


+1 


+1 


"" en 
V) ('.I O 
O O O 
60'0'0' 
+1 +1 


NO\O\OO ON- 
V) O V) '-D '-D 
00'000000' 
+1 +1 +1 +1 


en '-' 
"& O O 
M V) ('.I 
N'O'N' 
+1 



 


"& 
'-D 


"- 
en '-' 
r- (7-. M 
f'-M 1.00 V1 
-66"';0'& 


+1 


+1 


LU 
o 
'-' 
en 
"" 
M 
'rI "7 
"& M 
O 00 
0-6 
+1 


:;: 
00 

1- 
O O 
ÓM 
+1 



 


"" 
('.I V) 
M ('.I (7-. 
.&6"'; 
+1 


o
o
 
O 
6"&"0'.& 
+1 +1 


ro 
r:: 
r:: 
.
 
::J E 

"E tj 
Cd lU lU-' 
-g E .
 . 
"'d lU "5 (1) 
No.. &-.1: 
aJo...
V'JCd 
L::J+L 
CUV1aJ""O 
t:: S C s::: 
o o o ::J 
"2 oS "c e 
L Lb() 

.
 
 + 
-o a;) -o a;) 

 U 
 U 
...
 ...
 
a;)_r:Q_ 
P: ::J P: ::J 
UU UU 


ro 
... 
L 
-o 0-0 
o -o o 
o o o 
b() N bIJ 
C 'E C 
o ro u 
 L  


'-D M '-D (7-. 
(7-. (7-. 


+1 


'-' 
O ('.I 
O O O 
066 
+1 +1 


o 
M"&r- 
"& M M 
O'N'o' 
+1 +1 


+1 


en 
('.I 
(7-.;' 
"& 
O r- 
6..,f 
+1 


"- 
t...; 
"& 
('.1;' 
('.I (7-. 
o O 
6.& 
+1 



 
o. 
o 
N 
... 
. 
r:: 
, 
N 
U 
..8 
;;, 

 
+ 
o 
r:: 
.
 
r:: 
L 
O 
... 
-O 
N 

 
a;) o 
P: 
 
U] 


ro 
... 
L 
0-0 
-O O 
O O 
N bIJ 

t' 
L  


'-D M 
(7-. 


+1 


o 
O O 
O O 
00 
+1 


r- "& 
V) ('.I 
66 
+, 


LU 
O ('.I 

M 
6 
+1 


o 


+1 


(7-. 
"& "& 
..,f o 
+1 


" 
o 
V) 
('.1;' 
('.I '-D 
O O 
6N 
+1 


6 
+1 


'-' 
00 O 
M 
..,f 6 
+1 


u 
-"'i 
r3:.:2 
-0-0 
0..8 
o V 
V , 
g,
 
ro o 
....r: 
-O u 
u ::J 
V) V 
V) 
o + 
... 
0. 0 
, c: 
t O 
O .- 
0.] 
+ o 
r:Q-o 
U 
 

 ... 
'5
 
uu 


ro 
... 
L 
0-0 
-o O 
o O 
N bIJ 
'E C 
ro Q) 
L  


"& 


(7-. 


+1 


+1 


LU 


'-D 
O O 
60 
+1 


('.I M 
V) 
00 
+1 


LU 
O 
t...; 
:;J 
"& M 
M 


6 
+1 


LU 
"& "& 
"& '-D 
..,f 


+1 



 
LU 
('.I 
M;' 


O r- 
o..,f 
+1 


.o 
t...; 
en 


V) 
00 O 
MO' 
+1 


O 
6 
VI 
p... 


:.:;;: 
-O 
O 
V; 
, 
o.
 
:; o 
o. oN 
o 
E'
 
L 'V) 
a + 
bIJ o 
::J r:: 
tI) .2 
-o r:: 
UL 
"C o 
-0-0 
+ N 

 a;) o 
ro U .
 
N:::;. r:: 
E

 
.EUU 


V) 
O 
6 
VI 
p... 


+ 
a;) 
oU 
@
 
tj '5 
ro u 
... r:: 
.E;:J 


u 
u 
.D 
L 
.,j 
ro
>>>
45 

 :- 
o.., 
..,- 
-m 
.. '" 
.- .. 
c 
 
.. O 
ł - 
..... 
ł'Q 

 m 
 

 .
 QJ 

 - 'a 
CI. 
::: QJ 
N 
N U 
u -O 
t':! 
.
 
.t/ 
O 
 
D i:: 
O- 
 QJ 
'" '3 .:: Ej 

 O- 
 
'" 'ó ... 
.. O- QJ 
'" 
 
-C '3 .r QJ 
'" O- 
 .0, w.:i 
1A 'ó '" B' 
'" 01) 
O- '" a t/ ... 
o- .r o . t;; 
'" 
 {J -o 
... '" 
c: -c 01) '" ;. .9 
'" 
 a t: t: 
E ł QJ 
'" .... 
 -c p:) o.. ... 
c.. c: 
 '" U .:.: 
 
c;- .t: t/ 
o- '" -c 
 QJ o 
E '" ';;; .:: 
a '" .r o 
 o o.. 
:5 c.. -c 0- p:) :5 N X 
0- c: ł U .. '" OJ 
o a ;:3 p:) 
 c: :.:;a 5 
-5 o u 
 
.
 :; Sb 
 '5 t':! QJ 
o + U '" .
 00 
p:) -5 p:) :5 c: cd 
'" ... 
u .
 u u '" N 
. .9 

 
 c: .. 
'" '" '" 
p:) '" ... 
 
g :5 N ;:3 t/ 
U 
 .. .r o QJ 

 U o '" .J:: OIJ 
c: ... :;;; 

 
 ;:3 U 
 
'5 '" '" .r -c OJ 
2 o- .£ t: '" 
u '" 
 
;:3 t: 
, o.. 00 

 '" 
m Hd ;:3 'Ej .... .£ '" .5 
-c 
 N c: 
, '" cd ... 
o .., J ..., N N 
 
-c .
 N '" U -o 
'" -c .. .
 -o 
';'";: N o '" o '" o QJ 
.o .. '" -c .
 
, ..c:: +' o.. 
 
.r .. 
o.., N ;:3 '"3 
..,- '" '" 
 '" ::c 
-m c: .r + + r c: ;.- 
.. '" O '" '" '" '" O o.. 
.- .. .c C ::c 
c 
 c: c: c: c: 'u 

;
 .r O O O O .r o.. 
e .c 'c 'c 'c o 'UJ 
..... ... o -o 
ł'Q -c .r .r .r .r -c t .:: 
N e e o E N 
o m E ... O cd cd 
.I:: -C -C -C -C ... 
 

 .Ii '" N N N N '" 'J) 
'c E E e e 'c ... 
N - B 
",:o. p:) p:) p:) p:) p:) p:) c' t':! 
::: p:: p:: p:: p:: p:: p:: B ... 
u u u u u U QJ 
N cd o.. 
u ... E 
QJ 
o.. 
 
E .
 

 o 
;. '" 
QJ 
.... .., ... II) '" .:: OD 
t':! .:: 
S cd 
.J:: 
N U 
-i -i 
D + -I  o o vi 00 
;. i.:: 
p::: 


.x 
g '" 5f '" o N o 
 
 o 
'" M M N 
c( 8JnłlE!J8dw8J. 
r
 -łS Hol leJnl1UedW81
>>>
46 


50 
U 45 

 40 
1'11 Gl 
... ... 35 
zE 
1'11 1'11 
... ... 
Gl Gl 30 
Co Co 
E E 
.!!.!! 25 
20 
15 
10 
5 
O 


1-6 


czas przechowywania [doba] 
time o, storage [day] 


BCRB nierozdrobnione bez dodatku - Uncut WCB without supplement 
mCRB rozdrobnione bez dodatku - Cut WCB without supplement 
ID CRB rozdrobnione+śruta jęczmienna - Cut WCB+ground barley 
BCRB rozdrobnióne+wytloczyny rzepakowe - Cut WCB+post-pressed rapeseed cake 
El CRB rozdrobnione+suche wysłodki buraczane - Cut WCB+dried sugar beet pulp' 
CCRB nierozdrobnione+świe2e wyslodki buraczane - Uncut WCB+fresh sugar beet pulp 


Rys. 5. Średnia dziclilla tcmpcratura kiszonek w poszczególnych okrcsach przechowywania przy 
dostępie tlenu - Doświadczcnic II 
Fig. 5. Average daily lcmpcrature ol' silages in respective periods ol' storage in exposure to air 
- Experimenlll
>>>
47 


0% 


------ 


35% 


30% 


25% . 


20% 


15% 


10% _ 


5% 


Sucha masa 
Dry matter 


6 


60% _ 


0% 


---
----- 


50% 


40% 


30% 


20% 


10% 


1 
Substancja organiczna 
Organie matter 


6 


I. CRB nierozdrohnion.: h.:z dodatku 
2. CRB rozdrobnione hcz dodatku 
3. CRB rozdrohnione.! śruta jęczmienna 
4. CRB rozdrobnionc+wytloczyny rzepakowe 
5. CRB rozdrohnionc+suche wysłodki buraczane 
6. CRB nierozdrobnionc+świeżc wyslodki buraczane 
A po 6 dobach prLechowywania 
B średnio na dzień 


Uncut WCB without supplement 
Cut WCB without supplement 
Cut WCB+ground barley 
Cut WCB+post-pressed rapcsecd cakc 
Cut WCB+dricd sugar hcct pulp 
Uncut WCB+frcsh sugar hect pulp 
a!1er 6 days of storage 
averagc for day 


Rys. 6. Straty składników pokannowych podczas przechowywania kiszonek pr/.y dostępie tlenu 
- Doświadczenie II 
fig. 6. Losses ofnutritivc suhstanccs during silages storage in exposure to air - Experiment II
>>>
48 


go w analizowanych paszach był zbliżony i mieścił się w granicach 0,52 %-0,62 %. Za- 
obserwowano, że kiszonka kontrolna sporządzona z surowca nierozdrobnionego cha- 
rakteryzowała się najwyższą (P:5:0,01) zawartością kwasu masłowego (0,30 %). Pasza ta 
uzyskała najmniejszą liczbę punktów (55) i najgorszą (zadowalającą) ocenę jakości. Po- 
zostałe kiszonki ocen iono jako bardzo dobre (91-98 pkt.). 
Dane przedstawione na rysunku 4,5 i 6 informują nas o trwałości kiszonek prze- 
chowywanych przy dostępie tlenu. Na podstawie zmian temperatury (rys. 4A, 5) stwier- 
dzono, że w największym stopniu zagrzewała się kiszonka z dodatkiem wytłoczyn rze- 
pakowych oraz suchych wysłodków buraczanych, osiągając po 6 dobach odpowiednio 
temperaturę 46°C i 42°C (przeciętna temperatura 44,5 0 C i 42°C). Najniższą temperaturę 
odnotowano w kiszonce kontrolnej z surowca nierozdrobnionego (35°C) oraz w kiszon- 
ce z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (38°C). Należy podkreślić, że wszyst- 
kie pasze zagrzewały się w największym stopniu w pierwszych trzech dobach przecho- 
wywania w warunkach tlenowych (przeciętna temperatura 39,3 0 C-43,0°C). Między 4-6 
dobą temperatura buraków kiszonych bez dodatków oraz z dodatkiem świeżych wysłod- 
ków buraczanych obniżyła się o około 2°C_5°C (przeciętna temperatura 36,30C-39,70C), 
natomiast w przypadku kiszonek z dodatkiem absorbentów utrzymywała się na niezmie- 
nionym poziomie (przeciętna temperatura 40°C-460C). 
Pod względem zmian wartości pH podczas przetrzymywania kiszonek przy dostę- 
pie tlenu (rys. 4B) największym wahaniom podlegała pasza z udziałem świeżych wy- 
słodków buraczanych (wzrost o około 78 %) oraz pasza kontrolna z surowca rozdrob- 
nionego (wzrost o około 75 %). W kiszonkach z dodatkiem absorbentów wartość pH po 
6 dobach zwiększyła się o około 67 %-70 %. Najmniejsze zmiany wartości pH odnoto- 
wano w kiszonce kontrolncj z surowca nicrozdrobnionego (z 4,31 na 5,25). 
Najniższe straty suchej masy oraz substancji organicznej odnotowano w odniesie- 
niu do buraków kiszonych bez dodatków (rys. 6). W przypadku kiszonki z surowca nie- 
rozdrobnionego wynosiły one odpowiednio 16,22 %; 37,84 %. W kiszonce z buraków 
rozdrobnionych straty wyżej wymienionych składników były nieznacznie wyższe i wy- 
nosiły 19,99 % (dla suchej masy) i 38,32 % (dla substancji organicznej). Najwyższy po- 
ziom strat zaobserwowano w paszy z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych (3 I ,90 %; 
55,24 %). 


5.2.2. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek 
Na podstawie wyników zestawionych w tabeli 16 stwierdzono, że strawność suchej 
masy w kiszonkach kontrolnych kształtowała się na zbliżonym poziomie (52,360/0-53,33 %) 
i była istotnie niższa w porównaniu do kiszonek z dodatkiem absorbentów. Dostępność 
suchej masy w tych paszach wahała się od 65,29 % (dodatek wytłoczyn rzepakowych) 
do 68,99 % (dodatek śruty jęczmiennej). Jednocześnie zaobserwowano, że sucha masa 
kiszonki z udziałem świeżych wysłodków buraczanych była gorzej (P:5:0,05) trawiona 
(56,85 %) niż sucha masa kiszonek z udziałem śruty jęczmiennej lub suchych wysłod- 
ków buraczanych (68,47 %). 
Strawność substancji organicznej była stosunkowo wysoka i kształtowała się na 
poziomie 79,53 % (kiszonka z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych) - 86,60 % (kiszonka 
z dodatkiem śruty jęczmiennej). Kiszonka z dodatkiem śruty jęczmiennej pod względem 
strawności tego składnika zasadniczo różniła się istotnie od wszystkich pasz (za wyjąt- 
kiem kiszonki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych - 83,32 %).
>>>
- 
- 


.!!:! 
s:: ::::: 
OJ 
N 
u 
"'O 
.!2 

 
'CI) 
O 
Q 


, , 
--- --- 
;:F??J? 

 s:: 
--- :..::... 
-": CI) 
Q) Q) 
s:: O/) 
2 !S! 
VI o;;; 
:52'0 
.u VI 

o c 
s:: .!!:! 

 
 
b "-' 
CI) 
 
-": u 

 .f' 
]@ 
'o CI) 


 

i5 
-0-0 
!S! 
Q) 2 
.D .D 
ro ro 
E- E- 



 
Z 
co 


o oD 




N 

e:3.or-; 


Uo;:;
 
+1 



 

 

 e 2 


u 



 
 
 .
 t. a- 

e2oO';M 
ai
u""::gori 
+1 


E 
OJ 
E 
.;:: 
Q) 
o.. 
x 
UJ 


'" '" 
.U' 
 .
 ł- 
c:: U t: et) 

 --- cd ::: 
.......c::b.Qro 
jg '" .... E 
;:] e.o o 
(/J o 


u 
ro cd '-o
 
..cV1


 
g '" o '" . 
(/JE E
 


UJ 
OJ 

 .
 
tt::
 
Ż .... 
( 
OJ 



\DOO\O
 
d
:-"'" 
a- 00 a- 
+1 +1 



 
] 
N f.... t'"-- 
\OMOO 
ŃM"Ń 
00 
+1 +1 


0\ r-'V rr)00....... 
N\Or--a-a- o 
r-ici";ci .cici 
r-- r-- r-- 



 
r-- 
.E
 
N 


CoCOM 
00 \O 
o o 
00 00 
+1 


;:] 

E 
'O OJ 
o E 
'O
 
N o. 
OJ o. 
.o ;:] 
OJ UJ 
t:: ::; 
.£ o 
E-E 
o .
 
-o 
NCO 
eu 
.!:!
 
t:: 


 
u:: 


c 
U 
N r-- 
V) o 

M 
M 


+1 


.... 

 
"O 
a- M 
V)..... 
M M 
V) 


+1 


+1 


oD .:J 
u c 
- '" 
r-- \O a- 
-V)a-N 
M";ciN. 
\O 00 
+1 +1 


u 
oD 
V) 
00 
r-.:- 
\O 



 
"O 

 
\O V) 
1"100 
r-.:- 0:,' 
r-- 


+1 


"O 
U 
oD 
oc, 
V) \O 
Ń'" 
00 


+1 


"" 
"O 
o
O\ 
V) a- -.:t 
"'cór-.:- 
\O 


+1 


;:] 

E 
o; OJ 
-g E 
'O
 
N o. 
OJ o. 
.o ;:] 
V 

 :; 
,£ o 
t::-5 
e .
 
'O CO 

u 


 
o:: ;:] 
uu 


'" 
t:: 
t:: 
OJ 
'Ej ;, 
N t:: 
u ;, 
OJ' N 
'-' U 
ro
..e 
5 cu 
 
.:;; 1i 
 
+ .o + 
OJ 'O OJ 
t:: t:: t:: 
.g g .£ 
- .... t:: 
.o bO.o 
e + e 
'O co 'O 

 U 
 
....
 .... 

5
 
uu u 


+1 


+1 


r-- 
M 


+1 


.... 
u 
r--o., 
00 
Ńv)' 
r-- 


N 
-.:t 
Ń 


+1 +1 


u 
r--MO 
-.:t V) -.:t 
r-io:,..; 
r-- 
+1 +/ 



 
oD 
a- 
N. 
V) 
\O 


tS 
\O t- V) 
N V ł""'l 

 OÓM 
\O 
+1 +1 


+1 


OJ 

 
fj:.;;;: 
'0'0 
0)..8 
O) UJ 
V ;, 


 
'" O) 
......:: 
'O u 
O) ::! 
UJ V 
UJ 
O) + 
.... 
0.0) 
, t:: 
v; o 
o .- 
0.13 
O) + e 

CO"2 O) 
o u o @ 


....t; 
2-5
e 

UU.E 


OV) 
M V) 
ort 


49 


"O 
N \O 
-.:t -.:t 
0:,6 
00 


o-.:t 
r-- r-- 
o:: M 
00 


+1 


+1 


u 

-.:t 
o r-- 
6ori' 
00 



 
r-- M 
..;r-.:- 
r-- 


+, 


+1 


u 

a- 
N 
r-.:-", 
V) 


oD 
LU 
\O 
:2-0; 
M N 
+1 


+1 


r-- 


.... 

 
V) N 
o 
"'Ń 
\O 


+1 


+1 


N -.:t 
M 
MŃ 
00 


1-1"1 
M 


ori' 


00 


+1 


+1 


.D 
"" 
V) -.:t 
00 
",6 
V) 


+1 


o 
ci 
VI 
o.. 


..e- 
;:] O) 
o. oN 
O) 
E .
 
.o 'UJ 
.... + 
'" O) 
bOt:: 

 .9 (1) 
 
-cc::@
:g 
.!:! -g t; ci 
-d {; 
 + VI 
+
.EEJo.. 
EJ 
:.;;;: 
 U " 
'2'0 u 

CO
S.D 
;:]O::;,t::
 
uU
::ro
>>>
50 


Białko surowe w burakach zakiszonych bez dodatku oraz z dodatkiem świeżych 
wysłodków buraczanych było trawione na najniższym poziomie (66,15 %-67,85 %), 
a różnice udowodniono statystycznie (P:5;0,05 i P:5;O,OI) w stosunku do kiszonek z dodat- 
kiem śruty jęczmiennej (79,85 %) i wytłoczyn rzepakowych (75,89%). W przypadku ki- 
szonki z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych strawność białka surowego (71 ,30 %) 
była niższa niż w kiszonkach z innymi absorbentami i różniła się istotnie od dostępności 
tego składnika w paszy z dodatkiem śruty jęczmiennej. 
Największe zróżnicowanie zaobserwowano między współczynnikami strawności 
tłuszczu surowego poszczególnych kiszonek. W całych roślinach buraków zakiszonych 
bez dodatków oraz z udziałem świeżych wysłodków buraczanych strawność tego skład- 
nika była najniższa i wahała się od 29,27 % (kiszonka kontrolna z buraków nierozdrob- 
nionych ) do 36,36% (kiszonka z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych). W po- 
zostałych paszach z różnymi dodatkami osuszającymi dostępność tłuszczu surowego 
wahała się w granicach 57,14 % (kiszonka z dodatkiem suchych wysłodków buracza- 
nych) - 82,29 % (kiszonka z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych). Pod względem straw- 
ności tego składnika kiszonka z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych nie różniła się tylko 
od kiszonki z udziałem śruty jęczmiennej (64,56 %). W stosunku do pozostałych pasz 
różnice udowodniono statystycznie (P:5;0,05 i P:5;O,OI). Należy również podkreślić, że 
kiszone buraki o najniższej strawności tego składnika różniły się od buraków z dodat- 
kiem śruty jęczmiennej. Istotne różnice wystąpiły także między kiszonką kontrolną z bu- 
raków nierozdrobnionych a kiszonką z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych. 
Najwyższe współczynniki strawności włókna surowego zaobserwowano dla ki- 
szonki z dodatkiem suchych (80,08 %) lub świeżych (74,76 %) wysłodków buracza- 
nych. Różniły się one istotnie od strawności tego składnika w paszy kontrolnej z bura- 
ków nierozdrobnionych (62,72 %). Ponadto kiszonka z dodatkiem suchych wysłodków 
buraczanych pod względem strawności włókna surowego różniła się istotnie od kiszonki 
z udziałem wytłoczyn rzepakowych (70,18 %). 
Spośród wszystkich składników pokarmowych najlepiej były trawione związki 
bezazotowe wyciągowe. Najniższe (P:5;0,05) wartości odnotowano w odniesieniu do ki- 
szonki z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych (83,37 %). W pozostałych paszach straw- 
ność związków bezazotowych wyciągowych wahała się od 88,48 % do 91,13 %. 
Dowolne pobranie paszy w przeliczeniu na l kg metabolicznej masy ciała prezen- 
tuje tabela 17. Stwierdzono, że największą ilość suchej masy pobrały owce żywione ki- 
szonką z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych (109,15 g), a różnice w stosunku do 
wszystkich grup były wysoko istotne. Również w grupie karmionej kiszonką z dodat- 
kiem suchych wysłodków buraczanych odnotowano stosunkowo wysokie spożycie su- 
chej masy (78,28 g), które wyraźnie różniło się (P:5;O,O I) od pobrania tego składnika 
przez zwierzęta żywione innymi paszami. Przy skarmianiu pozostałych kiszonek pobra- 
nie suchej masy wahało się od 56,35 g (kiszonka z dodatkiem świeżych wysłodków bu- 
raczanych) do 63,55 g (kiszonka z dodatkiem śruty jęczmiennej). 
Podobnie kształtowało się dowolne spożycie substancji organicznej. W grupie ży- 
wionej burakami kiszonymi z udziałem wytłoczyn rzepakowych było najwyższe 
(P:5;O,OI) i wynosiło 81,02 g. Ilość substancji organicznej pobranej przez owce żywione 
kiszonką z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych kształtowała się na poziomie 
50,40 g i była wyższa niż przez zwierzęta karmione kiszonkami kontrolnymi (31,58 g _ 
38,27 g) lub kiszonką z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (35,25 g).
>>>
Tabela 17. Dowolne pobranie kiszonek - Doświadczenie II 
Table 17. V oluntary intake of silages - Experiment II 


Wyszczególnienie 
Specification 


M.C. 
kg 


MCo. n 
kg 


II 


23,63 10,72 
:f: 3,54 :f: 1,19 
24,50 11,01 
:f: 1,29 :f: 0,44 
24,25 10,93 
:f: 2,50 :f: 0,85 
22,00 10,16 
:f: 1,83 :f: 0,63 
23,75 10,76 
:f: 2,50 :f: 0,85 
22.00 10,16 
:f: 1,83 :f: 0,63 
J\J\,RB,CC ... P:o:; 0,01 


III 


IV 


V 


VI 


aa,bb,cc,.. P:o:; 0,05: 


51 


suchej masy 
dry matter 


Pobranie g/kg MCo. 75 
Intake 


63,40Aa 
:f: 7,11 
59,70 BC 
:f: 10,68 
63,55 Db 
:f: 6,17 
109, 1 5ABDEF 
:f: 10,19 
78.28CEGab 
:f: 4,77 
56,35 FG 
:t 12,64 


substancji 
organicznej 
or anie matter 
38,27 Aa 
:f: 4,81 
31,58 BC 
:f: 5,17 
41,30 D 
:t 5,84 
81,02 ABDH 
:f: 1 2,67 
50,40CEGa 
:f: 3,59 
35,25 FG 
:f: 5,28 


Analizując dane przedstawione w tabeli 18 zaobserwowano, że zawartość jednos- 
tek owsianych w I kg suchej masy kiszonek kontrolnych kształtowała się na wyrówna- 
nym poziomie (0,64-0,69) i była niższa (różnice istotne i wysoko istotne) w porównaniu 
do koncentracji energii w paszach z różnymi dodatkami. W całych roślinach buraków 
zakiszonych z absorbentam i poziom jednostek owsianych w suchej masie wahał się 
w przedziale od 0,79 (dodatek wytłoczyn rzepakowych) do 0,89 (dodatek śruty jęcz- 
miennej) i był wyższy niż w kiszonce z udziałem świeżych wysłodków buraczanych 
(0,77). Pod względem koncentracji energii kiszonka z dodatkiem śruty jęczmiennej 
różniła się istotnie od kiszonki z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych, a wysoko istotnie 
od kiszonki z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych. Analogicznie kształtował 
się poziom EN. Analizując zawartość NEL zaobserwowano, że w burakach kiszonych 
bez dodatków udział tej energii w suchej masie był również niższy niż w paszach z róż- 
nymi dodatkami. Najniższa ilość NEL była w kiszonce kontrolnej z buraków rozdrob- 
nionych (4,45 MJ), a różnica w stosunku do kiszonek z dodatkami wysoko istotna. Nie- 
znacznie wyższy poziom NEL zaobserwowano w kiszonce kontrolnej z surowca nie- 
rozdrobnionego (4,79MJ). Różnił się on statystycznie (P
0,05 i P
O,OI) od koncentracji 
tej energii w paszach z dodatkami osuszającymi. Najwyższą (P
0,05 i P
O,O I) zawarto- 
ścią NEL w suchej masie charakteryzowała się kiszonka z udziałem śruty jęczmiennej 
(6,50 MJ). W pozostałych kiszonkach z różnymi dodatkami koncentracja NEL mieściła 
się w granicach 5,33 MJ - 5,74 MJ. 
Najniższą zawartość jednostek wypełnieniowych dla owiec odnotowano w suchej 
masie kiszonki z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych (0,69 JWO), a różnice w stosunku 
do wszystkich pasz kiszonych były istotne i wysoko istotne. Wartość wypełnieniowa po- 
zostałych kiszonek wahała się w przedziale od 0,96 JWO (kiszonka z dodatkiem su- 
chych wysłodków buraczanych) do 1,33 JWO (kiszonka z dodatkiem świeżych wysłod-
>>>
52 


:::::: 


.
 
c:: 

 
N 
u 
-a :::::: 
ro 
.
 
'CI' 
O 
O 


, 
----- 

 
o 



 
'-' 



 

 
c:: 
O 
N 
.
 

 
ro 

 
O 
E 
ro 

 
o 
c.. 
.u 
'CI' 
o 
t:: 
ro 

 


0000 


 
oD oD 
ro ro 
f- f- 


.= 
o . 
.t.J.. 

..c 
-. C/J 


.... 

 

 
E vi o.: 
-ociu 
.5 r:Q ci 
E 

 
E 
o 
u 
.
-. 
.
 
:::E 
ro 
E 



 
...c: 
u 
;:J 
CI) 



Z-' 
:
 UJ :::E 
o 
t 
ro 

 
ro 
N 



 ;:J 
o 


E 

 
E 
.;:: 

 
c.. 
 
u..:J 


ro 
CI) .... 
ro 
 
E 
 

 E 
u C- 
ao 


. 
----- 
'eJ? 
c:: 

 



 
'2 

 
E 6 
'
.
 
lU U 
Nt;:; 

 't:) 
CI) 
 
;'Q.. 

C/J 


CI' 

 
bO 

 
CI' 
...... 
O 

 

 
--a 
; 

 
.5 
.;:: 

 
Z 


;:J 

E 
-o lU 
o E 
-o lU 
N "P.. 
lU Q.. 
.D ;:J 
lU CI) 
s::: :; 
.2 o 
B
 
e 
 
1Jcc 
ou 
..Q 

 
t: IJ.) c ..... 
.
 
 
 g 

C/JU= 


u 
« '" 
OOM\O 
'I 


u 
'" 
« 
0'0 
0'0 
...,f 
I-- 



 
0'0 
I-- 
...,f 


oD 
o:; 
« 
0'0 
o 
...,f 


oD 

 
0\ 
\O 
o 


o 
+1 


C 
'I 00 
'I 
6 
+1 



 
UJ 
C 

 
0\ 
\O 
00 
+1 


:J: 
UJ 
'" 
'I 00 
0\ .,.., 
r--: oci' 
0\ 


3 
c 
o I-- 
't". 't" 
.,..,6 
+1 


" 
eJ 
000 
.,.., \O 
6"'; 
+1 


" 
eJ 
00 0\ 
o I-- 
66 
+1 



 
... 
u 
I-- \O 
o 0\ 
66 
+1 


... 
UJ 
\O M 
o M 
6 
+1 


00 
'I 
6 
+1 


... 
UJ 
C 
00 00 
.,.., \O 
O-:oó 
\O 


" 

 
0\ o 
00. 0\. 
.,.., M 
0\ 


L;: 
u 
0\ \O 
M 00 
Ń-D' 
00 


:c 
" 
\O I-- 0\ 
"":0\ 
v) v) 


+1 


+1 +1 


I-- 


+1 


+, 


+1 


... 
UJ 
C 
u 
00 .,.., 
\O 't" 
o"'; 
+1 


oD 
:J: 
" 
u 

bl-- 
ó:6ó 
+1 +1 


.o 
UJ 
'" 
't" 
I-- 
.,.., 



 
I-- M 
I-- M 
o.,.., 
+1 


o 
00 
6 
+1 


... 
UJ 
C 
U 
..,. 00 
.,.., I-- 
OM 
+1 


o 
u 
« 
\O 00 
M 'I 
6.,., 
+1 


UJ 
'" 
I-- 't" 
M 00 
6"'; 
+, 


i3 
... 
o \O 
\O .,.., 
6"'; 
+1 


M 
\O 
6 
+1 


... 
UJ 
C 
U 
0\ 't" 
o \O 
60 
+1 


o 
u 
« 
\O 0\ 
000 
66 
+1 


UJ 
'" 
\O 'I 
o 00 
66 
+1 


i3 
... 
I-- 
I-- 
66 
+1 


6 
+1 




r-;,M- MOC"",," 
00 o 't" M-D'r-:--D' O\"Ńoó' 
'I 0'1\0'1\0 1--- 
+1 'I +1 M +1 'I +1 'I +, - +1 


lU 
lU @ 

 tj 
o E! 

 lU ;:J 
ro Q.. -':: .D 
C lU ro :;;: 
ti 

wo 
. E - ;, lU o Q.. 
::3 N t::cuV)"'5 lU 

E u 

 
C1...Nt) 

11J O' uc..;;Joo....... VG) 
-g E .;; ;,..e E! 
 
 .
 
 
""CQ).......cu......""Cu

tf)ro 
"P.. 2 '"fa 
1A;:J.... + bIJ 
]g-
.D+
:;


 
g
 g] gtg
]] 
.g

:





 
-Ęcc -occ 1Jcc 1Jcc eu 
oU 
u oU oU IU
 
....
....
....
....
 c:; 

:;
:;
:;
:;
g 
uu uu uu uu u= 


lU 
C 
ro 
N 
u 
ro 
.... 
;:J 
.D 


o 
6 
VI 
o... 


:;;: 
-o 
o 
-;n Q.. 
;, - 

 ;:J 
Q.. 


u 
u 
cc' 
CC 

 


.,.., 
o 
6 
VI 
o... 


li 
u 
.6 
.D 

 
ro
>>>
53 


ków buraczanych). Pasza sporządzona z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych 
pod względem zawartości jednostek wypełnieniowych dla owiec różniła się (P:':::;O,O l) od 
buraków rozdrobnionych kiszonych bez dodatków (1,26 JWO) oraz od kiszonki z do- 
datkiem świeżych wysłodków buraczanych. 


5.2.3. Tucz jagniąt 
Wyniki produkcyjne tuczonych jagniąt i wykorzystanie paszy przedstawiono w ta- 
beli 19. Początkowa masa ciała zwierząt była wyrównana (19,86 kg - 21,50 kg). Po 48 
dniach tuczu zaobserwowano pewne zróżnicowanie w końcowej masie ciała owiec 
(26,67 kg - 31,50 kg). 


Tabela 19. Wyniki tuczu - Doświadczenie II 
Table 19. Results offattening - Experiment II 


Wyszczególnienie Grupy żywieniowe - Feedin!, groups 
Specification I H III IV V VI 
Liczba jagniąt 7 7 7 7 7 7 
Number of lambs 
Masa ciała kg 
Live weight 
początkowa - initial 20,80 21,50 20,93 19,86 20,29 21,14 
I 2,33 I 2,78 I 1,99 I 3,61 I 0,57 I 2,34 
końcowa - finał 30,43 31,50 8 28,50 26,67 8 28,64 30,11 
I 3,95 I 4,40 I 1,76 I 5,23 I 3,37 I 3,15 
Dni tuczu 48 48 48 48 48 48 
Fattening days 
Przyrost całkowity kg 9,63 8 łO,OObc 7,57 b 6,81 8c 8,35 8,97 
Total gain I 1,82 I 2,35 I 0,61 I 1,86 I 3,47 I 2,31 
Przyrost dobowy g 201" 208 b 158 1 42 8b 174 187 
Daily gain I 37 I49 I 13 I 38 In I 48 
Zużycie na 1 kg przyrostu: 
Consumption per 1 kg gain: 
J. o. 5,47 5,37 6,98 7,25 5,98 5,64 
o. u. 
EN MJ 32,27 31,68 41,18 42,78 35,28 33,28 
NEL MJ 36,49 35,89 48,56 49,57 40,57 37,57 
B.O. S. g 610,66 605,90 764,77 807,21 670,77 603,35 
D. C. P. 


aa,bb,cc ... P :5: 0,05 


Analizując dobowe przyrosty masy ciała stwierdzono, że najlepsze efekty produk- 
cyjne uzyskano u jagniąt tuczonych burakami kiszonymi bez dodatków (208 g - buraki 
rozdrobnione, 201 g - buraki nierozdrobnione). W grupach żywionych kiszonkami z ca- 
łych roślin buraków z różnymi dodatkami dobowe przyrosty masy ciała wahały się od 
142 g (dodatek wytłoczyn rzepakowych) do 187 g (dodatek świeżych wysłodków bura- 
czanych). Jednak istotne różnice stwierdzono tylko między grupą żywioną paszą kiszoną 
z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych a grupami kontrolnymi. Konsekwencją dobowych
>>>
54 


przyrostów masy ciała jest wykorzystanie paszy. W grupach o najwyższych efektach 
produkcyjnych zużycie energii i białka ogólnego strawnego na jednostkę produkcji było 
najniższe i wahało się od 31,68 MJ do 33,28 MJ EN; od 35,89 MJ do 37,57 MJ NEL 
oraz od 603,35 g do 610,66 g B.O.S. W pozostałych grupach żywieniowych wykorzy- 
stanie paszy było gorsze, a zużycie energii na l kg przyrostu mieściło się w granicach: 
35,28 MJ - 42,78 MJ EN i 40,57 MJ - 49,57 MJ NEL. W przypadku białka ogólnego 
strawnego wartości te kształtowały się w przedziale 670,77 g (kiszonka z dodatkiem 
suchych wysłodków buraczanych - 807,21 g (kiszonka z dodatkiem wytłoczyn rzepako- 
wych). 


Tabela 20. Analiza surowicy krwi tuczonych jagniąt - Doświadczenie II 
Table 20. Blood serum analysis of fattening lambs - Experiment II 


Wyszczególnienie Grup żywieniowe - Feeding groups 
Specification I II III IV V VI 
Kreatynina Ilmolll 120,22 115,80 113,15 115,80 109,62 110,50 
Creatynine :J:: 26.99 :J:: 12,43 :J:: 12,91 :J:: 8,81 :J:: 11,34 :J:: 9,65 
Cholesterol_ mmol/I 1,23 Aa 1,07 BCD 1,25 E 1,52 ABE 1,34 c 1 ,44 Da 
Cholesterol :J:: 0.16 :J:: 0,22 :J:: 0,18 :J:: 0,43 :J:: 0,26 :J:: 0,26 
Białko całkowite gil 68.86 AB 71,86 c 74,71A 71,93 D 72,43 a 77,79 BCDa 
Total protein :J:: 3.99 :J:: 2,88 :J:: 7,09 :J:: 5,53 :J:: 4.70 :J:: 8,17 
Albuminy g/I 41.57 39,71 A 40,86 40,36 a 39,36B 43,I4 ABa 
Albumins :J:: 4,72 :J:: 3,58 :J:: 2,57 :J:: 2,62 :J:: 2,47 :J:: 3,25 
Mocznik mmol/l 4.08 Aabc 4,67 a 4,26 d 4,71 b 4,81Ad 4,64 c 
Urea :J:: 0,82 :J:: 0,49 :J:: 0,49 :J:: 0,72 :J:: 0,51 :J:: 0,73 
Mg mmol/I I ,50AUa 1,49 cD 1,42 b 1,35 a 1,22 Acb 1,27 BD 
:J:: 0,31 :J:: 0,21 :J:: 0,25 :J:: 0,16 :J:: 0,07 :J:: 0,10 


aa, bb, cc .. P $ 0,05; AA,88,CC ... P $ 0,01 


Na podstawie wyników zestawionych w tabeli 20 wykazano, że poziom kreatyniny 
był zbliżony (brak statystycznie istotnych różnic) i wahał się od 109,62 jlmol/ł do 
120,22 jlmol/ł. Najniższy poziom cholesterolu stwierdzono w surowicy krwi zwierząt 
grup kontrolnych (1,07 mmol/l - 1,23 mmol/I) oraz grupy żywionej kiszonką z dodat- 
kiem śruty jęczmiennej (1,25 mmol/I). Różnice okazały się wysoko istotne w stosunku 
do grupy karmionej paszą z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych, gdzie poziom tego 
składnika był najwyższy (1,52 mmol/I). Dodatkowo stwierdzono, że pod względem za- 
wartości cholesterolu owce żywione kiszonką kontrolną z surowca nierozdrobnionego 
różniły się istotnie od zwierząt żywionych kiszonką z dodatkiem świeżych wysłodków 
buraczanych. Natomiast grupa kontrolna otrzymująca w dawce kiszone buraki rozdrob- 
nione różniła się wysoko istotnie od zwierząt żywionych kiszonką z dodatkiem suchych 
(1,34 mmol/l) lub świeżych wysłodków buraczanych (1,44 mmol/I). 
Najwyższą zawartość białka całkowitego zaobserwowano w surowicy krwi jagniąt 
tuczonych kiszonką z dodatkiem świeżych wysłodków buraczanych (77,79 g/l) i różniła 
się ona (P
0,05 i P
O,O I) zasadniczo od wyników uzyskanych w pozostałych grupach,
>>>
55 


za wyjątkiem zwierząt żywionych paszą kiszoną z dodatkiem śruty jęczmiennej. W tej 
grupie poziom białka całkowitego w surowicy krwi był nieznacznie niższy (74,71 gil) 
i różnił się (P:o:O,OI) tylko od poziomu tego składnika w surowicy krwi owiec żywionych 
burakami nierozdrobnionymi kiszonymi bez dodatków (68,86 g/l). Również poziom al- 
bumin był najwyższy w surowicy zwierząt karmionych kiszonką z udziałem świeżych 
wysłodków buraczanych (43,14 g/l), a różnice statystycznie udowodniono w odniesieniu 
do grup żywionych paszami z udziałem suchych wysłodków buraczanych (39,36 g/I; 
P:o:O,Ol), wytłoczyn rzepakowych (40,36 g/I; P:o:O,05) lub kiszonką kontrolną z buraków 
rozdrobnionych (39,71 g/l; P:o:O,OI). 
Najniższy poziom mocznika (4,08 mmol/I) stwierdzono w surowicy krwi zwierząt 
żywionych kiszonką kontrolną z buraków nierozdrobnionych. Wyniki tej grupy zasadni- 
czo różniły się statystycznie (istotnie i wysoko istotnie) od wyników uzyskanych przy 
innych sposobach żywienia (4,64 mmol/I - 4,81 mmol/1. Wyjątek stanowiła tylko grupa 
karmiona paszą z dodatkiem śruty jęczmiennej, gdzie poziom mocznika we krwi wyno- 
sił 4,26 mmol/ł i różnił się istotnie od najwyższej wartości uzyskanej w grupie żywionej 
kiszonką z udziałem suchych wysłodków buraczanych. 
Poziom Mg u zwierząt tuczonych kiszonymi burakami (nierozdrobnionymi i roz- 
drobnionymi) bez dodatków i z dodatkiem śruty jęczmiennej kształtował się na zbliżo- 
nym poziomie (I,50; 1,49; 1,42 mmol/I) i różnił się od grup żywionych kiszonkami z ca- 
łych roślin buraków z udziałem: wytłoczyn rzepakowych, suchych lub świeżych wysłod- 
ków buraczanych (1,22-1,35 mmol/I). Różnice te udowodniono statystycznie (P:o:O,05 
i P:o:O,OI). 


5.2.4. Analiza rzeźna 
Analizując dane prezentowane w tabeli 21 stwierdzono, że długość tusz jagniąt 
z poszczególnych grup żywieniowych była zbliżona (56,0 cm - 57,6 cm). Wyrównane 
wartości uzyskano również w odniesieniu do głębokości (23,3 cm - 23,6 cm) i szerokości 
Tabela 21. Wymiary tuszy - Doświadczenie II 
Table 21. Carcass measurements - Experiment II 


Wyszczególnienie Grupy żywieniowe - Feedin2 2roups 
Specification I II III IV V VI 
Długość tuszy cm 56,0 57,0 57,6 56,2 57,6 55,8 
Lenght of carcass :t 2,9 :t 3,6 :t 1,5 :t 4,9 :t 2,4 :t 3,4 
Głębokość klatki piersiowej cm 23,6 23,5 23,3 23,6 23,6 23,4 
Depth oflhorax :t 1,3 :t 1,0 :t 0,6 :t 1,3 :t 1,1 :t 1,3 
Szerokosć klatki piersiowej cm 14,4 15,1 14,7 14,2 14,5 14,5 
Width ofthorax :t 1,2 :t 1,3 :t 1,6 :t 1,7 :t 1,0 :t 1,3 
Głębokość udźca cm 17,0 16,4 16,0 15,6 15,8 16,0 
Depth of leg :t 1,0 :t 1,5 :t 1,2 :t 1,3 :t 1,6 :t 0,7 
Długość udźca cm 31,8 32,6 30,7 31,8 31,8 32,1 
Lenght of leg :t 2,2 :t 1,8 :t 1,0 :t 1,5 :t 1,1 :t 1,6 
Szerokość udźca cm 22,0 21,9 21,8 21,8 22,2 22,2 
Width ofleg :t 1,3 :t 1,1 :t 1,3 :t 1,8 :t 0,8 :t 1,6 
Obwód udźca cm 29,4" 27,8 29,0 27,4" 28,0 27,8 
Circumference of leg :t 1,1 :t 1,3 :t 1,9 :t 1,7 :t 1,2 :t 0,8 


aa .. P
0,05
>>>
56 


- 
- 


Q) 
'2 ::::: 
Q) 
N 
O 
"O 
.
 

 
-11 
O 
Q 


ro Q) 
C ;::I 
-N 
 

 : 
.... .... 
-o Q) 
'VI .E 
O Ol] 
t ;::I 
ro
 

C/) 


N 
N N 
ro N 
V
 
oD oD 
ro ro 
E-E- 


Ci 
;::I 
O 
@ 

 
'E
 
11) 

 


11) 

 
O 
'2 
11) 
 
.
 ::::: 't O£) 
.
 
- 
;; 
O 


E 
Q) 
E 
.;:: 
Q) 
O- 
 
UJ 


.!':! 
.
 B 
.5_ 
-o '" 


 - 
t3 'u 
N g 

(/) 

 


+1 


+1 


't


 MO OOMN
-
O£)NOO-N

 

:




q
26








5
 
M - V M 


+1 



 
O£) 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 



O£) 


« 



M





Mg




g
8

 
ci-M

6

666cicici
6ci6ci6_6 
M - V M 


+1 


+1 


O£) O£) 



 
VMO't-
O 
MN\OO\MVlt'- 
oc) \Ó ŃN"\Ó -.,)_ 
N - 't 


+1 


+1 




't

- 
00 't M 't - 00 
r-:N
""':'-.D6 
N - 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


+1 


r-\O("'.łVl NvONMVONM 
VI -O\DNO\r-Vl-v-ON 
66666ci0\66cicici""':ci 
M 

 
 
 
 
 
 
 


+1 


N NV)M\Or- 

N
M O't 
v)
6666ci 
't 
+1 +1 +1 


MNf"-OOvr-V)V)oo:::t' 
00000't0't0
- 
cio\ocici66ciÓ 
M 


+1 


+1 


+1 


O£) 


+1 




OOO

O NN-VM



OOOO

 

:


.....:


2



2



ci

 
N - 't 't 


+1 


:::::M 


+1 



 N 


" 
oD 

 
\OOv)Mf'"--ViOO 
OO
't-
OO 
CÓMM

 '00 
N - 't 
+1 +1 +1 
00 00 
.:.: .:.: 


O£) 


biJ 
.:.: 


.... 
E.E E' 
.
. 
 "[ 
 .@ 
.ov;2u..e
 
;::I 11) "O @ ..c ._ 

 E 

 

 

 

 ro 
 lU U 
 

 
.- _ 0...0 en _ (/) =-= 

+- '" VJ :.:.2 ;::I..c 
roo

 
u:g
 
o;. 
 .u E 2 
 c.. o 

E
.G'



 
:JZ

 

 

 


+1 


+1 



 
o 


't \oC 00 't 


oÓ6 
+1 +1 +1 
00 00 
.:.: .:.: 


'", : 

o 
11)..c 
'q 
 :. 
'" 00 c 
c '" N 
'"N E 
 
11) 11) c 

 
 
 
"u (IJ i1J ..... 

 
 
 
 
.
.
 tj 
 
"'O V) 
 Lo 

 lU ::J 
 

CS 1=.5 


+1 


+1 


:. 

 
o 

 
11) 
c 
o 
'O 
.:.:- 
o 
 '" 

G-g 

cbQ) 
;::1"0 o:r: 
1=:1 
.....J 


+1 


- 
 
O£) o 
00 
+1 
00 
.:.: 


+1 


+1 


+, 


M-OOt-o....OOOOO\ 
6:
-666q6 
't 


+1 
00 
.:.: 


+1 



 
o 


:. 
oD 
O' 
.... 
:. 

 
11) 
 

 ;::I 
o u 
.- 11) 
u _ 
'VJ oD 
o '" 
t ;::I 
"'- 

 


+1 
00 
.:.: 


+1 


00 
.:.: 


.
.:.: 
;';U 
N 11) 
(/)Z 


.:.: 
U 
'" 11) 
.:.: C 

 11) 
-O - 
.:.:"0 
...."0 
'" .- 
::.:
 


.... 
'" 11) 

=3 
0..0 
O..c 
..,1(/)
>>>
57 


N 
N 


N V; e r- v; \D N \D 'b N e a- e co r- 
r- - N v; e v e r- N r-, e r- '" \D e r- v: v; \D, 
, eS eS eS eS eS eS -.i' 
 -.i' Ń eS -.i' 
- - v; M M - - - 
\D - - - 
+1 +1 +1 +1 +, +1 +1 +1 +1 +, 
v a- '" \D r- e oC 
N \D v; N M r- N M 
\D - v; e v e 
. N e "'!, v; "'! v 
 r- "'!, v, r- "'!, "'! 
, eS eS e' eS eS eS -D 
 -.i' Ń eS 
- - - - - - M - 
\D - - - 
+1 +, +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 
« ';., 
v - \D - r- v; a- e M - '" V V V 
v; 
 M V - V v: v "": "'! - v: v 
 co "', v. v; "'!, v, 
- eS eS eS eS o - eS v; - eS - -.i' Ń - - eS M - 
\D N - - 
+1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +, 
co \D v co \D e v N N M e N co r- \D 
v e, v e v - v: N v: v r- a- r- "', '" "', - v r- v, 
eS o eS Ó o eS 
 Ń -.i' Ń , eS v' 
- - v; - - - M 
\D - - - 
+1 +1 +1 +1 +, +1 +1 +1 +1 +1 
e v '" e co v v; co v r- N v; M 
M - N v - v 
 N '" co '" M co, N "', '" e, e 
. eS Ó Ó Ó eS eS r' Ń r' M -.i' Ń eS Ń 
- - - M - M 
\D - - - 
+, +1 +1 +1 +, +1 +1 +1 +1 +, 
u 
oC 

 '" 
N v; N \D - \D a- r- v \D v; \D v; r- e 
- N v, - v e r- M e N. N e, \D. v, - r- 
 - e M 
, eS eS eS eS eS eS \D' N' , v' Ń 
- e - M M M - M - - 
r- - - - 
+1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +1 +, 
bO bO bO bO f? 
 
 "'E E E 

 
 
 
 o o 
u E E 
. 
.
 

 
-o 
11' 
"O 
P- 'E 
V) . E '0 
u t! 
.- oD .
 o . .... V) 
E .;: :;;; o oD oD 
- t!-o -o o 
 
 "L: 
.... c: 2 -o .s -o o 
-£ t! o t! o t!-5 
-N E P- c:- c: 
.- t! .... .... 
::3 N ::3 o ::3 o 
E E o u V) 
 t! N ; N ; 
.
 V) ;; N '0 o o o u o u o 
E 11' V) 'V) c: t! .... N N 

 V) 'E o ::3 - o o 'c t! V) V) V) V) 
E -=
 -E V) -E V) 
V)..c: 
 
 oD o o 
0_ ..c: '0 c: c: 
E .
 o
 til2 u . t!
 t!
 

 o 
 o
 
 .
 
 .
 
N 
 Co oD .s t!.c: o E-5 
-S 
t! c: E 
.
 .
 c: 
;; t! - c: '0 t! ;; t! ;; 

ii: o ::3 ::3.c: o 
 
 
....:JW: U
 
f-. Cl. .....J (.J.., (.J.., 


e 
eS 
VI 
Cl. 



 


v; 
e 
eS 
VI 
Cl. 


lU 
J:) 
CI:! 
.... 


u 
u 
.D 
oD 
cd' 
t! 


-ci 
eS
>>>
58 


(14,2 cm - 15,1 cm) klatki piersiowej. Nie udowodniono statystycznie różnic między 
głębokością (15,6 cm - 17,0 cm), długością (30,7 cm - 32,6 cm) a szerokością (21,8 cm - 
22,2 cm) udźca analizowanych tusz. Tylko w przypadku obwodu udźca wyniki uzyskane 
w grupie żywionej kiszonką z dodatkiem śruty rzepakowej (27,4 cm) były niższe 
(P:':;0.05) niż w grupie kontrolnej, otrzymującej w dawkach buraki nierozdrobnione zaki- 
szone bez dodatku (29,4 cm). 
Ocena wartości rzeźnej (tab. 22) dowodzi, że masa ciała jagniąt przed ubojem 
w poszczególnych grupach była wyrównana, a różnice statystyczne nieistotne. Analo- 
giczne zależności zaobserwowano dla masy tuszy i półtuszy schłodzonej. Wydajność 
rzeźna była najwyższa w grupie kontrolnej karmionej burakami nierozdrobnionymi ki- 
szonymi bez dodatku (48,08 %) i różniła się statystycznie (różnice istotne i wysoko is- 
totne) od grup otrzymujących w dawkach kiszonki sporządzone z różnymi dodatkami 
(44,70 %-45,70 %). Nie stwierdzono różnic między grupami w masie tłuszczu wewnę- 
trznego, okołonerkowego i wątroby. Procentowy udział wyrębów wartościowych w pół- 
tuszach tuczonych jagniąt kształtował się na wyrównanym poziomie (39,79 %-40,37 %). 
W odniesieniu do masy szyi, karkówki, łopatki oraz łaty z mostkiem i żebrami nie udo- 
wodniono statystycznie różnic między grupami. Analogiczne zależności ustalono dla 
masy antrykotu, combru i kulki. Należy jednak nadmienić, że umięśnienie udźca było 
najwyższe w grupie kontrolnej żywionej kiszonką z buraków nierozdrobnionych (70,06 %) 
i różniło się statystycznie (P:':;0,05 i P:':;O,OI) w stosunku do grup żywionych kiszonkami 
z całych roślin buraków z różnymi dodatkami (65,43 %-66,05 %). Udział tłuszczu 
w kulce mieścił się w granicach od 16,29% (grupa żywiona kiszonką z całych roślin 
buraków nierozdrobnionych bez dodatku) do 20,13 % (grupa żywiona kiszonką z do- 
datkiem wytłoczyn rzepakowych). Tylko skrajne wartości różniły się istotnie. Różnice 
w procentowej zawartości tkanki kostnej w udźcu nie były statystycznie istotne między 
grupami. Powierzchnia oka polędwicy analizowanych tusz była również zbliżona (12,73 - 
13,17 em\ Nie stwierdzono istotnych różnic między grupami w warstwie tłuszczu nad 
okiem polędwicy i nad żebrami. 


5.3. Doświadczenie III 


5.3.1. Charakterystyka kiszonki 
Skład chemiczny wyprodukowanej w zbiorniku przejazdowym kiszonki z całych 
roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych oraz współczynniki strawności składników 
pokarmowych tej paszy przedstawiono w tabeli 23. Sucha masa kiszonki, kształtująca 
się na poziomie 23,11 % była dostępna w 61,67 %. Badana kiszonka charakteryzowała 
się bardzo wysoką zawartością popiołu surowego (46,0 %) w suchej masie. Popiół czy- 
sty stanowił tylko 6,45 % suchej masy. Zaobserwowano, że substancja organiczna, któ- 
rej udział w suchej masie wynosił 54 %, była trawiona na poziomie 87,30 %. Biorąc pod 
uwagę białko surowe stwierdzono, że 67,46 % z ogólnej jego ilości (8,31 % w S. M.) 
było dostępne dla zwierząt. Tłuszcz surowy stanowił 3,29 % suchej masy. Strawność te- 
go składnika wynosiła 73,76 %, a włókna surowego oraz związków bezazotowych wy- 
ciągowych odpowiednio 85,14 % i 92,96 % 
Dowolne pobranie paszy przez jagnięta w przeliczeniu na I kg metabolicznej masy 
ciała (rys. 7) było niewielkie. W przypadku suchej masy dowolne jej spożycie kształto-
>>>
59 


wało się na poziomie 39,28 g. Ilość pobranej suchej masy bezpiaskowej* oraz substancji 
organicznej była niższa i wynosiła odpowiednio 25,28 g i 22,61 g. 


Tabela 23. Charakterystyka kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem 
otrąb pszennych - Doświadczenie III 
Table 23. Characteristie ofwhole crop beet silage with supplement of 
wheat bran - Experiment III 


Wyszczcgólnicnic Skład chemiczny Współczynniki strawności 
Specification Chemical composition Digestibility coefficients 
% % 
Sucha masa 23,11 ci 2,91 61,67 ci 6,78 
Dry matter 
zawartość w suchej masie 
content in dry matter 
Popiół surowy 46,00 ci 10,15 
Crude ash 
Popiół czysty 6,45 ci 2,16 
Pure ash 
Substancja organiczna 54,00 ci 10,15 87,30 ci 3,13 
Organie matter 
Bialko surowe 8,31 ci 1,90 67,46 ci 11,86 
Crude protein 
Tłuszcz surowy 3,29 ci 2,48 73,76 ci 11,64 
Crude fat 
Włókno surowe 7,14 ci 1,83 85,14 ci 4,97 
Crude fibre 
BNW 35,26 ci 6,57 92,96 ci 1,73 
N-free extractives 
Cukry redukujące 10,69 ci 3,83 
Reducing sugar 


Analizując wartość pokarmową kiszonki (tab. 24) stwierdzono, że charakteryzo- 
wała się ona koncentracją energii na poziomie 4,03 MJ EN i 4,83 MJ NEL. Zawartość 
białka ogólnego strawnego w suchej masie wynosiła 56,04 g. W I kg suchej masy ki- 
szonki znajdowało się 1,91 jednostki wypełnieniowej dla owiec. 


* Sucha masa po odliczcniu zanieczyszczeń
>>>
60 


Pobranie 
Intake 
g/kg MCO,76 


Sucha masa Sucha masa bezpiaskowa Substancja ograniczna 
Dry matter Sandless dry matter Organie matter 
Rys. 7. Dowolne pobranie kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem otrą pszennych- 
- Doświadczenie ID 
Fig. 7. Voluntary mtake ofwhole crop beet silage with supplement ofwheat bran - Expe- 
riment ID 


Tabela 24. Wartość pokarmowa kiszonki z całych roślin burków 
z dodatkiem otrąb pszennych - Doświadczenie III 
Table 24. Nutritive value ofwhole crop beet silage with supplement 
of wheat bran - Experiment 111 


VVyszczególnienie Kiszonka 
Specification Silage 
Sucha masa g 231,1 :i: 2,91 
Dry matter 
W I kg suchej masy: 
In l kg of dry matter: 
].0. 0,68:i: 0,14 
O.u. 
EN 4,03:i: 0,84 
MJ 
NEL 4,83:i: 0,98 
MJ 
B.o.S. g 56,04 :i: l 2,84 
D.C.P. 
JW.O. 1,91 :ł: 0,31 
Sh.F.U. 


5.3.2. Jakość kiszonki 
Wyniki zestawione w tabeli 25 wykazały, że wartość pH kiszonki wynosiła 4,17. 
Zawartość N-NH 3 kształtowała się na poziomie 0,0318 %, a procentowy stosunek
>>>
61 


N-NH 3 do N-ogólnego przekroczył 10 %. Analizowana kiszonka zawierała dużą ilość 
kwasu mlekowego (3,54 %). Kwas octowy stanowił około 16,5 % ogólnej sumy kwasów 
tłuszczowych. Stwierdzono również śladowe ilości kwasu masłowego (0,03 %). Według 
zmodyfikowanej skali Fliega-Zimmera kiszonka otrzymała 98 punktów i była bardzo 
dobra. 
Tlenową trwałość kiszonki oceniono na podstawie zmian temperatury, wartości pH 
oraz strat składników pokarmowych, zachodzących podczas przechowywania paszy 
przy dostępie tlenu w temperaturze 30°C przez okres 6 dni (rys. 8 i 9). Uzyskane wyniki 
(rys. 8A) pokazały, że największy efekt ciepłotwórczy wystąpił w pierwszych trzech 
dobach przechowywania kiszonki w warunkach tlenowych. Temperatura kiszonki w tym 
czasie wzrosła z 16°C do 40°C (przeciętna temperatura 36°C). Między 4-6 dobą tem- 
peratura paszy utrzymywała się na poziomie 40°C. Średnia dzienna temperatura kiszonki 
przetrzymywanej w cieplarce przez 6 dni wynosiła 38°C. 
Niewielkim wahaniom w warunkach tlenowych podlegała wartość pH kiszonki 
(rys. 8B). Zaobserwowano, że po 6 dobach wzrosła ona z 4,17 do 5,0. 


Tabela 25. Jakość kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem 
otrąb pszennych - Doświadczenie III 
Table 25. Quality ofwhole erop beet silage with supplement of 
wheat bran - Experiment ))) 


Wyszczególnienie Kiszonka 
Specification Silage 
Sucha masa % 23,1 l :t 2,91 
Dry matter 
pH 4,17 :t 0,75 
N-NHJ % 0,0318 :t 8,4-3 
N-NH] w N-ogólnym % 10,35 :t 3,09 
N-NHJ in N-total 
Zawartość kwasów % 
Acid content 
mlekowy 3,54 :t 0,87 
lactic 
octowy 0,70 :t 0,21 
acctic 
masłowy 0,03 :t 0,05 
butyric 
Według skali Fliega-Zimmera: 
In Flicg-Zimmcr's scałc: 
punkty 98 :t l I 
points 
jakość bardzo dobra 
quality very good
>>>
62 
A .0 B 
35 ... .0 
SI ',8 
SI 
30 
25 
 
U 20 
.. 
M 
ł 
! 


6 
en. pnechowyw ania (doba) 
time Dr storage (daV) 


1-3 "-6 1-8 
czas pnechowywanialdoba) 
time or storage [day] 


Rys. 8. Zmiany temperatury i wartości pH podczas przechowywania kiszonki z CRB z dodat- 
kiem otrąb pszennych przy dostępie tlenu - Doświadczenie III 
Fig. 8. Changes of temperature and pH value during storage ofWCB silage with supple- 
ment of wheat bran in exposure to air - Experiment III 


Analizując straty składników pokarmowych w kiszonkach przechowywanych przy 
dostępie tlenu (rys. 9) wykazano, że dla suchej masy kształtowały się na poziomie 
29,36 % (średnio na dobę 4,05%). Ubytki substancji organicznej były nieznacznie 
wyższe i wynosiły 30,47 % (średnio na dobę 5,54 %). 


35% 
straty 30% 
losses 
25% 
20% 
15% 
10% 
5% 
0% 


SD 
OM skladnik 


SM - sucha masa 
DM - dry maUer 
SD - substancja organiczna 
OM - organie maUer 


I - po 6. dobach przechowywania 
after 6 days of storage 
2 - średnio na dzień 
average for day 


Ryc. 9. Straty składników pokannowych podczas przechowywania kiszonki z CRB z dodat- 
kiem otrąb pszennych przy dostępie tlenu - Doświadczenie III 
Fig. 9. Losses ofnutritive substances during storage ofWCB silage with supplement ofwheat 
bran in exposure to air - Experiment III
>>>
63 


5.3.3. Żywienie krów mlecznych 
Na podstawie wyników przedstawionych w tabeli 26 stwierdzono, że średnia masa 
ciała krów mieściła się w przedziale 576 kg (grupa doświadczalna) - 609 kg (grupa kon- 
trolna), a różnice nie były statystycznie istotne. Na początku doświadczenia przeciętna 
dzienna wydajność mleka krów w grupach była podobna i wynosiła około 22,5 kg. Spa- 
dek wydajności po 90 dniach doświadczenia był niewielki. W grupie kontrolnej kształ- 
tował się na poziomie 0,21 kg, natomiast w grupie doświadczalnej na poziomie 0,40 kg, 
co stanowiło odpowiednio 0,93 % i 1,78 % wydajności początkowej. Średnia dobowa 
wydajność mleka od jednej krowy za cały okres doświadczenia w grupie żywionej ki- 
szonką z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych była tylko o 0,2 % wyższa 
niż w grupie kontrolnej. Różnice między grupami nie były istotne. 


Tabela 26. Wyniki produkcyjne krów mlecznych - Doświadczenie III 
Table 26. Productive results of eows - Experiment III 


Grupy żywieniowe 
Wyszczególnienie Feedinj, groups 
Spccilication I II 
kontrolna doświadczalna 
control experimental 
Liczba krów 8 8 
Number or cows 
Średnia masa ciała kg 609 :t 75,48 576 :t 34,53 
A verage body weight 
Dzienna wydajność mleka kg 
Daily milk yic1d 
początkowa - initial 22,5 I :t 9,25 22,48 :t 4,54 
końcowa - tinish 22,30 :t 8,01 22,08 ::t 5,84 
średnia - average 22,34 :t 8,39 22,38 :t 5,64 
Różnice w wydajności za okres całego 
doświadczenia 
Difference in yield during 
the whole experimental period 
% 100,00 100,20 
kg 0,21 0,40 
% 0,93 1.78 
Dzienna wydąjność mleka FCM kg 
Daily milk yield FCM 
początkowa - initial 22,59 :t 9,02 23,72 :t 5,04 
końcowa - tinish 21,64 :t 8,11 22,40 :t 6,00 
średnia - average 22,55 :t 9,03 23,99 :t 6,64 
Różnice w wydąjności za okres całego 
doświadczenia FCM 
Difference in yic1d during 
the who Ie experimcntal period 
% 100,00 106,40 
kg 0,94 1,32 
% 4,21 5,56 


Nie stwierdzono statystycznych różnic
>>>
64 


Analizując wydajność mleka FCM (tab. 26 i rys. 10) zaobserwowano, że w mo- 
mencie rozpoczęcia badań wahała się od 22,59 kg (grupa kontrolna) do 23,72 kg (gru- 
pa doświadczalna). Za istni ale różnice między grupami nie były istotne. Spadek wydaj- 
ności po 90 dniach żywienia w grupie kontrolnej wynosił 0,94 kg (4,21 %). W grupie 
doświadczalnej kształtowal się na poziomie 1,32 kg, co stanowiło 5,56 % wydajności 
początkowej. Średnia dzicnna wydajność mleka FCM za cały okres doświadczenia 
w grupie żywionej dawką z udziałem kiszonki z buraków była wyższa o 1,44 kg 
(6,40 %) niż w grupie żywionej dawką bez udziału kiszonki z buraków. 


FCM 30 
kg 
25 
20 
15 
10 
5 


...----.-. 


...-..- 


... - - - -. 


.- 


- Grupa kontrolna 
Control group 
- - - - . . - Grupa dośw iadczalna 
Experimental group 


o 
-1 


o 


Dz.ień doświadczenia 
15 30 45 60 75 90 Dayofexperimenł 


Rys.) o. Wydajność mleka FCM - Doświadczenie lT1 
Fig. 10. Milk yield FCM - Experiment m 


Analizując wykorzystanie paszy (tab. 27) w ezasic 90 dni laktacji stwierdzono, że 
w grupie kontrolncj zużycie energii na produkcję l kg mleka było o okolo 4,5 % niższe 
dla EN i o około 2.4 %, niższe dla NEL w porównaniu do grupy kontrolnej. Krowy ży- 
wione dawką z udziale m kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszen- 
nych zużyły o 3,5 % więecj białka ogólnego i o 0,31 % więcej białka ogólnego straw- 
nego na jednostkę produktu niż krowy w grupie kontrolnej. 
Zużycie paszy na produkcję l kg FCM, wyrażone w jednostkach owsianych, EN 
lub NEL przez krowy żywione kiszonką z buraków było o 8-9 % niższe w stosunku do 
krów grupy kontrolncj. W grupie doświadczalnej zaobserwowano również lepsze wy- 
korzystanie białka ogólncgo (o 2,5 %) i białka ogólnego strawncgo (o 5,5 %) w porów- 
na-niu do grupy kontrolncj.
>>>
65 


Tabela 27. Wykorzystanie paszy - Doświadczenie III 
Table 27. Feed efficiency - Experiment III 


Grupy żywieniowe - Feeding groups 
Wyszczególnienie I II 
Specification kontrolna doświadczalna 
eon troI experimental 
Zużycie na I kg mleka: 
Consumption per I kg milk : 
.1.0. 0,89:!: 0,30 0,85 :!: 0,16 
O.u. 
EN MJ 5,25 :!: 1,76 5,02 :!: 0,97 
NEL MJ 5,90 :!: 2,04 5,76 :!: 1,11 
B.O. g 102,0 I :!: 32,62 105,63:!: 20,47 
CI'. 
B.O.S. g 68,43 :!: 19,51 68,64:!: 10,77 
D.CP. 
Zużycie na I kg FCM : 
Consumption per I kg FCM : 
.1. 0 . 0,88 :!: 0,37 0,80:!: 0,19 
O.u. 
EN MJ 5,19 :!: 2,20 4,72:!: 1,10 
NEL M.I 5,84 :!: 2,25 5,37 :!: 1,34 
B.O. g 101,06:!: 38,59 98,54:!: 22,57 
c.P. 
ROS g 67,79:!: 21,76 64,05 :!: 11,53 
D.CP. 


Nie stwierdzono statystycznych różnic 


Uzyskane wyniki analizy mleka (tab. 28) wykazały, że zawartość suchej masy oraz 
kwasowość wyrażona w °SH kształtowała się na zbliżonym poziomie (12,50 %-12,65 % 
S. M.; 6,79°SH-6,88°SH). Mleko krów grupy doświadczalnej charakteryzowało się nie- 
znacznie niższą zawartością białka (3,05 %) w porównaniu do mleka krów grupy kon- 
Tabela 28. Skład chemiczny mleka - Doświadczenie III 
Table 28. Chemical eomposition ofmilk - Experiment III 


Grupy żywieniowe 
Wyszczególnienie Feeding groups 
Spccification I II 
kontrolna doświadczalna 
controi experimental 
Sucha masa % 12,50 12,65 
Dry matter :!: 0,94 :!: 0,91 
Białko % 3,12 3,05 
Protcin :!: 0,33 :!: 0,28 
Tłuszcz % 4,06 A 4,44 A 
Fat :!: 0,61 :!: 0,57 
Kwasowość °SH 6,79 6,88 
Acidity :!: 2,33 :!: 2,16 


/\/\ 1':0::; 0,01
>>>
66 


trolnej (3,12 %). Różnice między grupami nie były istotne. Należy podkreślić, że zawar- 
tość tłuszczu w mleku krów żywionych kiszonką z całych roślin buraków wynosiła 4,44 % 
i była wyższa (P$O,O l) niż w mleku krów żywionych tradycyjną dawką obory. 
Niektóre wskaźniki surowicy krwi przedstawiono w tabeli 29 i na rysunku 11. Po- 
ziom glukozy we wszystkich grupach był zbliżony i wynosił średnio 3,3 mmol/1. Zawar- 
tość białka całkowitego w surowicy krwi krów grupy kontrolnej kształtowała się na po- 
ziomie 80,63 g/l i była niższa w porównaniu do wyników uzyskanych w grupie doświad- 
czalnej (85,50 g/l). Występujące różnice między grupami nie były statystycznie istotne. 


Tabela 29. Analiza surowicy krwi krów mlecznych - Doświadczenie III 
Table 29. Blood serum analysis of cows - Experiment III 


Wyszczególnienie Grupy żywieniowe - Feeding groups 
Specification I II 
kontrolna doświadczalna 
controi experimental 
Glukoza mmolll 3,36:!: 0,37 3,32 :!: 0,52 
Glucose 
Białko całkowite gil 80,63 :!: 8,05 85,50:!: 10,03 
Total protein 
Mocznik mmol/I 2,19:!: 0,81 2,28 :!: 0,84 
Urca 
Kreatynina jlmol/l 99,82 :!: 12,08 106,82:!: 2 I ,80 
Crcatininc 
Cholesterol mmol/l 6,1 l:!: 1,39 5,68 :!: 1,76 
Cholesterol 
Trójglicerydy gil 0,21 :!: 0,04 0,20:!: 0,04 
Triglyceridcs 
Bilirubina jlmol/l 3,71 :!: 3,59 5,27 :!: 5,24 
Bilirubin 
ALAT ulI 21,96:!: 5,38 23,13:!: 8,81 
AspA T uli 93,67:!: 37,72 I 15,50:!: 50,48 
AP uli 74,96:!: 53,85 9 I ,04:!: 68,52 
Mg mmol/l 1,10 :!: 0,19 1,16:!: 0,17 
P mmol/l 1,54 :!: 0,28 1,71 :!: 0,36 
Ca mmol/l 2,23 :!: 0,22 2,13 :!: 0,36 
Na mmol/l 159,13:!: 18,63 152,54:!: 26,84 
K mmol/l 4,82 :!: 0,41 4,83 :!: 1,01 


Nie stwierdzono statystycznych różnic 


Poziom mocznika mieścił się w przedziale 2,19 mmol/I - 2,28 mmol/1. Zawartość kre- 
atyniny wahała się od 99,82 /lmol/l (grupa kontrolna) do 106,82 /lmol/I (grupa doświad- 
czalna). Wartości te nie różniły się między sobą statystycznie. Poziom cholesterolu w 
surowicy krwi zwierząt doświadczalnych (5,68 mmol/l) nie różnił się statystycznie od 
wartości tego wskaźnika w surowicy krwi zwierząt grupy kontrolnej (6,1 I mmol/ł). 
Zawartość trój glicerydów "w surowicy krwi wszystkich zwierząt kształtowała się na 
zbliżonym poziomie. Analizując poziom bilirubiny stwierdzono, że we krwi zwierząt 
żywionych kiszonką z całych roślin buraków był o 42 % wyższy niż we krwi krów grupy
>>>
'" '" 
OW"), 
eu!qnJ!I!B 
U l!u!qnJ!1!8 


'" 
't 
o 


't 
o 


lIii 
S9P!J9:AIIi!J 
 
al ApAJ9:!llir
)J
 


.... 


D .. 
I/IOWW 
IOJ91S8101l: 
IOJ81S9101l: 


er: 


'" .. 


M N 'r"" a 


'" 

. 
o 


ci 


M 


o.. » 
m-- fU 
;"0 
N- 
u c: 
"O II 
.!! E 
ł 'C 
... II 
° CI. 
"O  
-c: II 
II 
'N 
"O 


'" 
.. 


o..,., 
0).- IV 
;"0 
N- 
u c: 
"O II 
.!! E 
:J .;: 
... II 
° CI. 
"O  
-c: II 
II 
'N 
","O 
.. 


'" o 
o 
ci 


o..,., 
m.- ni 
;"0 
N- 
u c: 
"O II 
.!! E 
:J .;: 
... II 
° CI. 
"O  
.c: .. 
II 
'N 
"O 
'" 
.. 


o 


o 
D 


o o 
.. N 


o 
o 


o 
'" 


o 
D 


lin 
dlf 


II.. 


o 
D 


o o 
.. N 


o 
o 


o 
'" 


o 
D 


lin 

 Ifdslf 


w 


o '" o 
M N N 
lIn 

lfllf 


'" 



 


c 


o 
.. 


o 
.. 


'" 


o 
N 


o 


o..,., 
(7)"- nr 
;"0 
N- 
U c: 
"O .. 
.!! E 
:J .;: 
... .. 
° CI. 
"O  
-c: II 
.!! 
N 
"O 
'" 
.. 


o 
N 


o 


o.. ,., 
mo- nil 
;"0 
N- 
u c: 
"O .. 
.!! E 
:J .;: 
... .. 
° CI. 
"O  
II 
.c: 
.!! 
N 
"O 
'" 
.. 


o 


o..» 
m.- IV 
;"0 
N- 
u c: 
"O II 
.!! E 
ł O\: 
..... 
° CI. 
"O  
-c: .. 
.. 
'N 
"O 
'" 
.. 


67 


QJ 
'2 
QJ 
N 
U 
-O 
ro 
.
 
'CI 
O 
aS 


..s:: 
U 
;-. 
!:: 
N 
U 

 


E 
QJ 
E 
.;:: 
QJ 
P.. 
X 
W 


c:: 
::1 
2 
Ol) 
t;j 
c 

 ., 

E 
o -i: 
.... ., 
Ol) c.. 
-  
g
 
c: '" 
o c: 


 
'" u 
c:"" 
'O _
 
::: 
 
C:-v 
o o 
-'" "" 
'" '" 
c.. c.. 
2 2 
Ol) Ol) 


E 

 
'0 -o 
12
 
]
 
;g 8 
s:: ........ 
'N O 
ro CI 

 QJ 
CI U 

 :a 

 .5 
'0 QJ 
J;;;: E 
QJ 
za 


CI ob 
& LI:
>>>
68 


kontrolnej. Zaistniałe różnice nie były jednak statystycznie istotne. W surowicy krwi 
wszystkich zwierząt obydwóch grup zaobserwowano stosunkowo wysoką aktywność 
aminotransferaz. Należy zaznaczyć, że w grupie żywionej kiszonką z całych roślin bura- 
ków uzyskano wyższe wartości dla tych wskaźników niż w grupie kontrolnej. W przy- 
padku aminotransferazy alaninowej (ALA T) jej aktywność mieściła się w przedziale 
21,96 U/l - 23,13 U/l, natomiast dla aminotransferazy asparaginianowej (AspAT) wa- 
hała się w granicach 93,67 U/I - 115,50 U/l. Jednak przez cały okres doświadczenia 
aktywność aminotransferazy alaninowej była niższa w stosunku do aminotransferazy 
asparaginianowej. Podobne zależności wykazano w odniesieniu do fosfatazy zasadowej 
(AP). 
U wszystkich zwierząt zaobserwowano pewne tendencje podnoszenia się aktyw- 
ności aminotransferazy asparaginianowej w surowicy krwi wraz ze wzrostem wydajnoś- 
ci mleka. Odwrotne zależności wykazano dla aminotransferazy alaninowej (rys. 10 i II). 
Nie stwierdzono istotnej zależności wyżej wymienionych wskaźników od sposobu ży- 
WIenIa. 
Również poziom Mg, P, Ca, Na i K w surowicy krwi zwierząt grupy kontrolnej nie 
różnił się statystycznie od wyników analiz surowicy krwi krów doświadczalnych. 
Oznaczone we krwi parametry charakteryzujące równowagę kwasowo-zasadową 
przedstawia tabela 30. W pH krwi nie zaobserwowano żadnych różnic między grupami 
(pH=7,40). Wartości pozostałych parametrów kształtowały się na zbliżonym poziomie, 
a zaistniałe różnice nie były statystycznie istotne. Uzyskane wyniki wykazały, że zasto- 
sowanie w dawkach pokarmowych dla krów kiszonki z całych roślin buraków nie wpły- 
nęło ujemnie na zachowanie równowagi kwasowo-zasadowej krwi. 


Tabela 30. Równowaga kwasowo-zasadowa - Doświadczenie III 
Table 30. Acid-base equilibrium - Experiment III 


Gru ż wieniowe - Fcedin rou s 
Wyszczcgólnienie I II 
Specification kontrolna doświadczalna 
eon troi ex erimental 
pH 7,401: 0,023 7,401: 0,029 
p 0 2 kPa 4,91 1: 1,78 5,05 1: 3,09 
pC0 2 kPa 6,521: 0,40 6,52 1: 0,59 
BCO] mmol/I 30,66 1: 2,65 29,931: 1,79 
SBE mmol/I 6,18 :t 2,57 5,34 :t 1,77 
O 2 sal. % 65,15:t 13,04 60,44:t 17,10 


Nie stwicrdzono statystycznych różnic
>>>
6. DYSKUSJA 


6.1. Czynniki ograniczające stosowanie buraków w żywieniu zwierząt 


6.1.1. Poziom popiołu surowego 
Wysoka zawartość popiołu surowego jest cechą charakterystyczną zarówno korze- 
ni, jak i liści buraczanych. Wynika ona przede wszystkim z dużej ilości zanieczyszczeń 
mineralnych (piasku) zwiększających się podczas zbioru. Ta bardzo ważna i czasami 
trudna do rozwiązania kwestia, która pojawia się przy wykorzystaniu buraków na cele 
paszowe, była tematem dyskusji w wielu pracach [17,44,61,62,63, 71, 73, 91, 110]. 
Gruber [17] wykazał, że wraz ze wzrostem ilości piasku w świeżych korzeniach obniżał 
się poziom substancji organicznej, a tym samym udział pozostałych składników odżyw- 
czych. Natomiast zawartość popiołu surowego w suchej masie znacznie wzrosła. We- 
dług innych autorów [71, 73, 91, 110] duże ilości zanieczyszczeń glebowych w bura- 
kach obniżyły dostępność składników pokarmowych oraz koncentrację energii w pa- 
szach. Ponadto zwrócono uwagę na możliwość uzyskania z silnie zapiaszczonego su- 
rowca kiszonek o złej jakości. 
Rutkowiak [98] podaje, że stosowanie w żywieniu zwierząt przeżuwających pasz 
zanieczyszczonych ziemią może upośledzić trawienie w wyniku zapiaszczenia przedżo- 
łądków. Niestrawność podkliniczna z tym związana charakteryzuje się osłabieniem ak- 
tywności i zmniejszeniem liczebności wymoczków w treści żwacza, osłabieniem mo- 
toryki ścian przedżołądków oraz nieznacznymi odchyleniami odczynu treści w kierunku 
zasadowym. 
Liczne badania [I l, 15,41,42,44,61,62,63,66,91, 103, 104, 106] wykazały, że 
poziom zanieczyszczeń mineralnych w świeżych korzeniach i liŚC"iach buraczanych miał 
wpływ na zawartość popiołu surowego w kiszonkach z całych roślin buraków. 
Natomiast ilość piasku w materiale wyjściowym zależała głównie od takich czyn- 
ników, jak: typu i odmiany buraków, warunków atmosferycznych w czasie ich zbioru, 
techniki zbioru i oczyszczania roślin oraz rodząju gleb, na których buraki były uprawiane. 
W badaniach własnych całe rośliny różnych odmian buraków wykorzystane jako 
surowiec kiszonkarski charakteryzowały się zróżnicowaną zawartością popiołu surowe- 
go w suchej masie (tab. 2). Poziom tego składnika w l kg suchej masy wahał się w prze- 
dziale od ł 92,7 g do 316,7 g. Przy niższym jego udziale ilość piasku stanowiła około 
15% suchej masy. Zaobserwowano również, że w burakach odmiany Kyros (II rok ba- 
dań) oraz Magda (III rok badań) zawartość popiołu surowego w suchej masie była niż- 
sza w porównaniu do buraków odmiany Zorba użytych w I roku badań (przeciętnie 
030 % i 39 %). 
Uzyskane wyniki są potwierdzeniem wcześniejszych badań przeprowadzonych 
przez Sehwarza i współpracowników [104], którzy do zakiszania przeznaczyli również 
całe rośliny buraków różnych odmian, a nawet typów (cukrowe, paszowe). Autorzy ci 
analizując materiał wyjściowy stwierdzili, że korzenie buraków cukrowych odmiany 
Kawe- Tina były najmniej zanieczyszczone. Charakteryzowały się one niższą zawartoś- 
cią popiołu surowego w porównaniu do korzeni buraków paszowych odmiany Kyros 
(o 14 %) i Kiwi (aż o 33 %). Ponadto wykazano różnice w poziomie popiołu surowego 
między korzeniami buraków pastewnych. Udział tego składnika w l kg suchej masy
>>>
70 


korzeni odmiany Kyros wynosił 66 g, a w korzeniach odmiany Kiwi był o 29 % wyższy. 
Podobne zależności odnotowano w odniesieniu do liści buraczanych, u których zawar- 
tość popiołu surowego mieściła się w przedziale 208 g - 228 g w I kg suchej masy. 
Pedersen i Witt [66] badali przez okres 9 lat kształtowanie się ilości popiołu suro- 
wego i piasku w korzeniach i liściach buraczanych, zbieranych w różnych warunkach 
atmosferycznych państwa duńskiego. Wyniki dowiodły, że poziom popiołu surowego 
w korzeniach wahał się od 50 g do 180 g w l kg suchej masy. Z tej ilości składnika 18 %- 
70 % przypadało na piasek. Natomiast w suchej masie liści buraczanych, zawartość po- 
piołu surowego i zanieczyszczeń mineralnych mieściła się odpowiednio w przedziałach 
63 g - 258 g; 22 g - 91 g. 
Zastosowanie właściwej techniki i maszyn przy zbiorze buraków może ograniczyć 
stopień zapiaszczenia roślin [106]. W badaniach własnych całe rośliny buraków wyry- 
wano ręcznie (bez ich ogławiania). Również przez ręczne otrząsanie starano się usunąć 
nadmiar zanieczyszczeń ziemią. Tak przygotowany surowiec był wykorzystany do spo- 
rządzania kiszonek. 
W doświadczeniach innych autorów [II, 15,61,62,63, 103, 104], zbioru roślin 
dokonano przy użyciu maszyn. Korzenie zostały oddzielone od liści i oczyszczone przez 
mechaniczne otrząsanie. Następnie łączono plon główny i uboczny buraków, przezna- 
czając go do kiszenia. Rezultatem tego był niższy poziom popiołu surowego i zanie- 
czyszczeń mineralnych w wyprodukowanych przez wyżej wymienionych autorów pa- 
szach w porównaniu do kiszonych buraków, będących przedmiotem badań własnych. 
Według Larsena [44] przy lekkim zapiaszczeniu buraki mogły być czyszczone na 
sucho (otrząsanie). Bardzo często jednak niezbędne było użycie wody, zwłaszcza, jeśli 
rośliny rosły na ciężkich, gliniastych glebach. Zauseh (cyt. za Mikołajczakiem) [91] 
wykazał, że w mytych korzeniach buraków przyswajalność białka surowego była o 20 % 
wyższa niż w korzeniach zanieczyszczonych. Jednak ten sposób usuwania nadmiaru 
piasku jest możliwy praktycznie tylko w odniesieniu do korzeni buraków. 
Analizując zawartość popiołu surowego i w tym zanieczyszczeń mineralnych 
stwierdzono, że w kiszonkach z całych roślin buraków była ona wyższa w porównaniu 
z materiałem wyjściowym. Podkówka [71] podaje, że taka zależność występuje bardzo 
często przy sporządzaniu kiszonek. Przyczyną tego jest między innymi ubytek cukru, 
który ulega przefermentowaniu na kwasy. Jeżeli jednego składnika ubywa, to zawartość 
pozostałych substancji wzrasta. 
Należy jednak podkreślić, że w kiszonkach będących przedmiotem badań włas- 
nych poziom popiołu surowego i piasku był wysoki. W paszy kiszonej z surowca moc- 
niej zapiaszczonego (I rok badań) udział popiołu surowego w suchej masie wahał się od 
40 % aż do 50 %. Dużą ilość tego składnika odnotowano również w kiszonce z dodat- 
kiem otrąb pszennych, przygotowanej w zbiorniku przejazdowym (46,0 %). Przy tak 
wysokiej zawartości popiołu surowego około 40 % suchej masy przypadało na piasek. 
Trzeba by nadmienić, że w trakcie zakiszania tych pasz występowały opady deszczu. 
Natomiast przy niższym stopniu zanieczyszczenia korzeni i liści buraczanych (II rok 
badań), piasek stanowił około 19 %-35 % suchej masy kiszonek. 
Pod względem zawartości popiołu surowego badane pasze różniły się od kiszo- 
nych całych roślin buraków, analizowanych przez innych autorów [II, 15, 17, 18,40, 
41,42, 103, 104]. W tych badaniach poziom tego składnika był zasadniczo niższy. Przy 
wykorzystaniu buraków odmiany Kyros i Feldeher udział popiołu surowego w suchej 
masie kiszonek wahał się od 9,5 % do 12,3 %. Nieznacznie wyższe wartości (16,1 %)
>>>
71 


uzyskano w kiszonkach sporządzonych z 55 % udziałem buraków odmiany Kiwi. Tylko 
O'Kiely i współpracownicy [61, 62, 63] wykazali, że całe rośliny buraków zakiszone 
bez dodatku charakteryzowały się stosunkowo wysoką ilością popiołu surowego w su- 
chej masie (26,3 %-29,5 %). Jednak poziom piasku w tych paszach nie przekraczał 14 % 
suchej masy. Obliczono również, że bydło opasowe w l kg suchej masy takiej kiszonki 
pobierało 138 g piasku, a w dziennej dawce 1,2 kg zanieczyszczeń mineralnych. W ba- 
daniach własnych krowy mleczne zmuszone były do spożycia około 2,5 kg piasku 
w dziennej dawce z kiszonymi burakami. Natomiast tuczone jagnięta w maksymalnych 
dobowych dawkach kiszonek z całych roślin buraków pobrały od 108 g do 192 g piasku. 
Obserwacje weterynaryjne przy uboju zwierząt żywionych paszami tego typu potwier- 
dziły zaleganie złogów piasku w przedżołądkach (informacja z praktyki). 
Autorzy badań irlandzkich [11, 61, 62, 63] stwierdzili, że pomimo występujących 
zanieczyszczeń mineralnych w całych roślinach buraków łączny ich zbiór można przez- 
naczyć do zakiszania. Nasuwa się jednak przypuszczenie, że skarmianie takich pasz 
przez dłuższy czas niż w doświadczeniach wpłynęłoby ujemnie na organizm zwierzęcy. 
Wyjaśnienie tego problemu wymaga dalszych badań. 


6.1.2. Poziom sacharozy 
Drugim, znaczącym czynnikiem, który może ograniczyć podawanie większych da- 
wek buraków zwierzętom przeżuwającym, jest sacharoza. Krautzer [41] analizując 
11 odmian korzeni buraków paszowych wykazał, że zawartość cukru w 1 kg suchej ma- 
sy była zróżnicowana i mieściła się w przedziale 669 g - 747 g. W badaniach Sehwarza 
i współpracowników [104] wykorzystane korzenie buraków paszowych charakteryzowa- 
ły się niższą zawartością tego składnika w suchej masie (548 g - 575 g). Natomiast 
w burakach cukrowych, które również przeznaczono do kiszenia, cukier stanowił 65,2 % 
suchej masy. Liście buraczane zawierały znacznie niższe ilości węglowodanów rozpu- 
szczalnych w wodzie (8,2 %-14,2 % w S.M.). W badaniach własnych całe rośliny bura- 
ków, z których przygotowano kiszonki, odznaczały się zawartością cukrów redukują- 
cych na poziomie 37,26 %-46,99 % (w S. M.). Sacharoza należy do grupy węglowoda- 
nów niestrukturalnych, które w żwaczu są przyswajalne w 90 %-100 % i mają wpływ na 
metabolizm żwacza [112]. Według danych literaturowych [25, 91, 98, 11 I] wysokie 
dawki łatwo fermentujących węglowodanów mogą być przyczyną patogenezy ostreJ 
kwasicy żwacza. Thiemann i współpracownicy [111] podają, że w długoletniej diagno- 
styce zatruć przeżuwaczy właśnie ten stan kliniczny zajmuje pierwsze miejsce. Według 
Izumi [25] natężenie wszelkich zmian procesów metabolicznych w żwaczu jest uzależ- 
nione od ilości buraków pobieranych w dawce. W badaniach autora zwierzęta w gru- 
pach doświadczalnych spożywały dziennie oprócz 4 kg siana 15 kg, 30 kg i 45 kg bura- 
ków. Dobowa dawka pokarmowa była podzielona na dwa odpasy (co 12 h). Uzyskane 
wyniki dowiodły, że między l a 4 godziną po pobraniu paszy wartość pH żwacza uległa 
znacznemu obniżeniu. Przy skarmianiu maksymalnej ilości buraków wartość pH obniży- 
ła się z 7, l do 6,6. W pierwszej godzinie po spożyciu tej paszy wzrosła również koncen- 
tracja N-NH 3 w żwaczu z 4 mg/100 mI do 9 mg - J3 mg/100 mi (w zależności od ilości 
buraków). Następnie w ciągu 4 godzin obniżyła się do poziomu wyjściowego. Propor- 
cjonalnie do dawki buraków wzrastała koncentracja LKT, ale produkcja kwasu octowe- 
go i izo-walerianowego uległa obniżeniu. 
Podobne zmiany wystąpiły w metabolizmie żwacza krów żywionych paszami treś- 
ciwymi (ziarno zbóż, śruta s
jowa, koncentrat) [29]. Dawkę podzielono również na dwa
>>>
72 


odpasy (co 9 h). Stwierdzono, że po pobraniu tych pasz wartość pH żwacza zredukowa- 
ła się z 7,02 do 6,6, a stężenie LKT wzrosło o 23 % w stosunku do stężenia LKT przed 
pobraniem dawki. Van Soest i Rymph [112] wykazali, że w przypadku pobrania w daw- 
ce cukrów rozpuszczalnych tempo zmian procesów zachodzących w żwaczu oraz ich na- 
tężenie było większe niż po spożyciu skrobi lub pektyn. Przy skarmianiu dużych ilości 
sacharozy najwyższy poziom LKT i degradacji białka wystąpił 1,5 godziny po pobraniu 
paszy. Natomiast w odniesieniu do skrobi lub pektyn takie zjawisko zaobserwowano po 
6 godzinach od spożycia tych składników. 
Buraki ze względu na wysoką koncentrację energii oraz ich wpływ na metabolizm 
żwacza powinny być zakwalifikowane do grupy pasz treściwych [17, 29, 98, 106, 111]. 
Badania Grubera [17] dowiodły, że rośliny te są rozkładane w żwaczu w 80 % już w kil- 
ka godzin po ich pobraniu. Autor zaznacza jednak, że negatywne konsekwencje w meta- 
bolizmie żwacza (wysokie stężenie LKT, obniżenie wartości pH) nie są tak intensywne, 
ponieważ szybkość pobrania buraków z uwagi na ich dużą objętość nie jest taka, jak 
pasz treściwych. Rutkowiak [98] twierdzi, że ilość składnika wywołującego kwasicę mo- 
że być różna. Zależy to od składu dawki, właściwości osobniczych zwierzęcia, stopnia 
wypełnienia żwacza, ruchów przedżołądkowych, zdolności odtruwających wątroby. 
W przypadku skarmiania kiszonek z całych roślin buraków niebezpieczeństwo 
pobrania dużej dawki sacharozy jest znacznie mniejsze. Wynika to z faktu dodatkowego 
(oprócz fermentacji w żwaczu) przefermentowania cukrów na kwasy w procesie kisze- 
nia. Hermansen [20] wykazał, że węglowodany rozpuszczalne w wodzie zawarte w ca- 
łych roślinach buraków uległy redukcji z 33 % do 2,3 % w suchej masie kiszonki. Po- 
dobne wyniki uzyskali Pedersen i Witt [66] , Pirkelman i Wagner [69] oraz Skultety 
i współpracownicy [107]. Również inni autorzy [61, 104, 105] dowiedli, że w procesie 
kiszenia całych roślin buraków poziom cukru został zredukowany w stosunku do mate- 
riału wyjściowego i wahał się w suchej masie kiszonek od II g do 43 g. Podobne zależ- 
ności zaobserwowano w badaniach własnych. W kiszonych burakach węglowodany roz- 
puszczalne w wodzie mieściły się w przedziale od 23 g do 106 g w l kg suchej masy, 
a ich zawartość była przeciętnie o 77 %-94 % niższa niż w materiale wyjściowym. 
Według danych literaturowych [44, 91, 111] przy wykorzystaniu buraków na cele 
paszowe można uniknąć najczęściej popełnianych błędów związanych z ich składem 
chemicznym, przestrzegając pewnych zasad: 
- adaptacja do nowej paszy; 
- podział dobowej dawki na co najmniej 3 odpasy; 
- uzupełnienie dawki w węglowodany strukturalne; 
wybór odmian buraków umożliwiających zbiór przy niskim stopniu zanieczysz- 
czeń; 
- zastosowanie optymalnej techniki zbioru, gwarantującej minimalne zapiaszcze- 
nie zbieranej paszy. 


6.2. Wpływ stosowanych dodatków przy zakiszaniu całych roślin buraków 
na ilość wyciekających soków, wysokość strat i zawartość składników 
pokarmowych 


Głównym problemem przy produkcji kiszonek z buraków są duże ilości soku ki- 
szonkowego, który może być zabsorbowany przez odpowiednie dodatki osuszające [l l, 
15,17,18,20,41,42,63,66,68,69,70, 103, 104, 105, 117]. W badaniach własnych
>>>
73 


jako dodatki osuszające wybrano pasze treściwe (śrutę jęczmienną, śrutę rzepakową, 
wytłoczyny rzepakowe, suche wysłodki buraczane). Natomiast celem stosowania świe- 
żych wysłodków buraczanych było wypełnienie wolnych przestrzeni między burakami 
podczas kiszenia. W badaniach innych autorów [l I, 15, 20, 63, 66, 104, 105, 117] przy 
sporządzaniu kiszonek z całych roślin buraków najczęściej wykorzystywano słomę amo- 
niakowaną lub ługowaną. Spośród pasz treściwych wybierano suche wysłodki buraczane 
(czasami melasowane lub amoniakowane), łuszczyny orzecha ziemnego, ewentualnie 
susz z zielonek. Rodzaj stosowanych dodatków decydował o nakładach poniesionych 
przy produkcji tych kiszonek oraz o możliwości stosowania pasz w żywieniu różnych 
gatunków zwierząt. N iektórzy badacze [17, 18, 41, 42, 103] stwierdzili, że zakiszanie 
buraków ze znacznym udziałem pasz gospodarskich (siano, słoma, zielonka z kukury- 
dzy lub traw) pozwoliło ograniczyć koszty produkcji tych pasz. Jednak podwyższona za- 
wartość włókna surowego ograniczyła wykorzystanie tych kiszonek tylko dla zwierząt 
przeżuwających. Natomiast pasze treściwe jako dodatki osuszające powinny być używa- 
ne jedynie w takich ilościach, które mogą zabsorbować wyciekające soki kiszonkowe. 
Witt [117] wykazał, że wraz ze wzrostem ilości dodatku osuszającego jego zdolność ab- 
sorbeyjna uległa obniżeniu. W przeprowadzonych przez niego badaniach udowodniono, 
że zwiększenie dawki suchych wysłodków buraczanych z 5 % do 25 % przy kiszeniu liś- 
ci buraczanych ograniczyło zdolność absorbeyjną tej paszy aż o 56 %. Natomiast przy 
zastosowaniu 25 % suszu z traw, ilość wchłoniętego soku była o 45 % mniejsza niż przy 
10 % dodatku. Witt [117] i Mikołajczak [91] podają, że suche wysłodki buraczane cha- 
rakteryzowały się nąjwyższą zdolnością absorbcyjną. Pedersen i Witt [66] przez okres 
6 lat prowadzili badania nad zakiszaniem korzeni i liści buraczanych z dodatkiem słomy 
(12 %-14 %). Uzyskane wyniki dowiodły, że ilość wyciekającego soku stanowiła od 17 % 
do około 50 % zakiszanej masy. Występujące różnice były uzależnione od procentowe- 
go udziału świeżych korzeni i liści buraczanych oraz od poziomu suchej masy w rośli- 
nach. Przy większej ilości korzeni (powyżej 65 %) ilość wyciekającego soku była niż- 
sza. Dodatek słomy do zakiszanych pasz ograniczył średnio 4 krotnie wyciek soku ki- 
szonkowego. Podobne zależności zaobserwowano w badaniach własnych. Stwierdzono 
również, że suche wysłodki buraczane dodawane do zakiszanych buraków w najwięk- 
szym stopniu ograniczyły wyciek soku kiszonkowego. W tym przypadku ilość wycieka- 
jącego soku stanowiła około 3 % zakiszanej masy. Pozostałe pasze treściwe w zbliżo- 
nym stopniu ograniczyły wyciek soku (do 6 % zakiszanej masy). Ciekawych obserwacji 
dokonano przy zastosowaniu świeżych wysłodków buraczanych. Pomimo wysokiej so- 
czystości tego surowca, ilość wyciekającego soku z kiszonki była o około 37 % mniej- 
sza w porównaniu do kiszonki bez dodatków. 
W Irlandii [61, 62, 63, 68] sok kiszonkowy powstający przy produkcji kiszonek 
z całych roślin buraków był wykorzystywany w żywieniu zwierząt jako źródło składni- 
ków pokarmowych. Pedersen i Witt [66] stwierdzili, że straty substancji organicznej 
w wyciekającym soku kiszonkowym z całych roślin buraków bez dodatków wahały się 
od 19,9 % do 40,5 %. W kiszonkach z dodatkiem słomy zredukowały się do 5,4 %-1 1,0 %. 
Zaobserwowano jednak, że w burakach kiszonych bez dodatku straty substancji orga- 
nicznej w wyciekającym soku były wyższe niż straty fermentacyjne. Natomiast przy za- 
stosowaniu słomy, ta zależność ksztahowała się odwrotnie. Całkowity poziom strat wy- 
żej wymienionego składnika przy produkcji kiszonek z całych roślin buraków z udzia- 
łem słomy wahał się w poszczególnych latach od 6,0 % do 23,3 %. Również Gruber 
[17] wykazał, że przy sporządzaniu kiszonek kombinowanych z korzeni buraków więk-
>>>
74 


szy dodatek pasz gospodarskich obniżył straty, związane z wyciekaniem soku kiszonko- 
wego, ale wzrosły straty fermentacyjne. 
Zawartość składników pokarmowych w kiszonkach kombinowanych kształtowała 
się w szerokim zakresie. Głównymi czynnikami decydującymi o tym były proporcje i ja- 
kość użytych dodatków [I 1,15,17,18,20,41,42,61,63,66,103,104,107]. W bada- 
niach własnych wykorzystane dodatki przy zakiszaniu całych roślin buraków charaktery- 
zowały się typowym dla tych pasz składem chemicznym [122]. Całe rośliny buraków 
zakiszone z paszami treściwymi charakteryzowały się wyższym (P:C::;O,OI) poziomem su- 
chej masy w porównaniu do kiszonek bez dodatków lub z udziałem świeżych wysłod- 
ków buraczanych. Rodzaj stosowanych dodatków wpłynął również na zawartość pozo- 
stałych składników pokarmowych. Przykładowo dodatek poekstrakcyjnej śruty rzepako- 
wej lub wytłoczyn rzepakowych podwyższył poziom białka surowego w suchej masie 
kiszonek w porównaniu do pozostałych pasz. W kiszonkach z udziałem śruty jęczmien- 
nej była najwyższa ilość związków bezazotowych wyciągowych (P:C::;0,05 i P:C::;O,O I). Po- 
dobną zależność odnotowano w odniesieniu do tłuszczu surowego przy wykorzystaniu 
wytłoczyn rzepakowych. Zaobserwowano również, że w kiszonych burakach z udziałem 
świeżych wysłodków buraczanych ilość cukrów redukujących w suchej masie była wyż- 
sza (P:C::;0,05 i P:C::;O,O I), w stosunku do pasz z absorbentami. Podobne zależności wykaza- 
no w badaniach przeprowadzonych przez wyżej wymienionych autorów. 


6.3. Profil fermentacji kiszonkowej 


Analizy chemiczne kiszonek polegające na oznaczeniu wartości pH, ilości kwasów 
organicznych i amoniaku w zasadzie informują o przebiegu fermentacji [71]. W prawi- 
dłowo przygotowanej kiszonce stopień kwasowości powinien kształtować się w prze- 
dziale od pH=3,7 do pH=4,2 [71, 86, 97]. Podkówka [71] podaje, że wraz ze wzrostem 
suchej masy w kiszonce wartość pH się zwiększa. Kiszonki będące przedmiotem badań 
własnych charakteryzowały się wartością pH w podobnym przedziale. Zaobserwowano, 
że w kiszonych burakach z dodatkiem pasz suchych stopień kwasowości był zasadniczo 
wyższy (pH4,0) niż w kiszonkach z udziałem świeżych wysłodków buraczanych lub 
bez dodatków. Wartość pH analizowanych kiszonek była porównywalna z wynikami in- 
nych autorów [11,15,18,20,41,42,61,62,63,66,103,104]. 
Przy ocenie jakości kiszonek według skali Fliega-Zimmera uwzględnia się tylko 
wzajemny stosunek kwasu mlekowego, octowego i masłowego, nie zwracając uwagi na 
ich bezwzględną zawartość [71]. Istnieje jednak ścisła zależność między wartością pH 
kiszonki a ilością występujących w niej kwasów [97]. Testowane pasze w poszczegól- 
nych latach różniły się między sobą zawartością kwasów organicznych. W I roku badań 
ogólna suma kwasów w kiszonkach stanowiła od 7,83 % do 9,8 % suchej masy kiszo- 
nek, a w II i w III roku była wyższa i wahała się w przedziale 9,27 %-18,48 %. Podobne 
zależności odnotowano w odniesieniu do kwasu mlekowego. Przy niższej zawartości 
kwasów organicznych ilość tego składnika w suchej masie pasz kształtowała się na pozio- 
mie 5,3 %-6,8 % (I rok badań) i była niższa w porównaniu do wariantów doświadczal- 
nych w II i 111 roku badań. Spośród kiszonych buraków analizowanych w II i w III roku 
badań nąjwyższym udziałem kwasu mlekowego w suchej masie charakteryzowały się 
kiszonki z dodatkiem otrąb pszennych (15,32 %) lub bez dodatków (I0,6 %-1 1,3 %). 
W pozostałych paszach uzyskane wartości mieściły się w granicach od 7,26 % do 8,8 %. 
Należy podkreślić, że w badanych kiszonkach z całych roślin buraków występowały
>>>
75 


zasadniczo niewielkie ilości kwasu masłowego. Tylko kiszonka z buraków nierozdrob- 
nionych bez. dodatku odznaczała się wysoką ilością tego składnika (1,42 % w S. M.) 
i uzyskała ocenę zadowalającą. Pozostałe pasze oceniono jako dobre lub bardzo dobre. 
Schwarz i współpracownicy [104] zwrócili uwagę na możliwości wyprodukowania 
"kiszonek wysokofermentowanych" (suma kwasów stanowi ponad 20 % S. M.), przy 
zakiszaniu surowca zasobniejszego w cukier. Uzyskane przez tych autorów wyniki do- 
wiodły, że w kiszonkach z całych roślin buraków pastewnych z dodatkiem słomy i su- 
chych wysłodków buraczanych suma kwasów organicznych stanowiła 14,02 % suchej 
masy, a kwas mlekowy 11,71 % suchej masy. Natomiast przy wykorzystaniu buraków 
cukrowych, suma kwasów organicznych w suchej masie kiszonek dochodziła aż do 
23,19 %, z czego 87,4 % względnej zawartości przypadało na kwas mlekowy. Występu- 
jące różnice między kiszonkami testowanymi w badaniach własnych potwierdziły po- 
wyższą zależność. 
Eidelsburger i współpracownicy [15] wykazali, że w kiszonkach z całych roślin 
buraków bez dodatku kwas mlekowy stanowił 13,3 % suchej masy. Uzyskana wartość 
była porównywalna z zawartością tego składnika w kiszonce z udziałem słomy, ale jed- 
nocześnie wyższa niż w burakach kiszonych z dodatkiem słomy i suchych wysłodków 
buraczanych (9,29 % w S. M.). W kiszonkach tych nie występował kwas masłowy. 
Badania O'Kiely i współpracowników [63] wykazały tak samo, że łączny zbiór bu- 
raków zakiszany bez dodatku charakteryzował się wyższą sumą kwasów organicznych, 
ale niższym poziomem kwasu mlekowego, w porównaniu do kiszonki z udziałem su- 
chych wysłodków buraczanych. 
Pedersen i Witt [66] dowiedli natomiast, że całe rośliny buraków zakiszane ze sło- 
mą cechowały się wyższą ilością kwasów organicznych (12,42 %-25,72 % w S. M.), 
w stosunku do paszy kontrolnej bez dodatku (6,3%-17,67% w S. M.). Autorzy swoje 
obserwacje prowadzili przez 6 lat. Prawie we wszystkich kis,wnkaeh stwierdzili wystę- 
powanie kwasu masłowego. 
Chapple i współpracownicy [l I] oraz Hermansen [20] w swoich badaniach zwró- 
cili też uwagę na prawidłowy przebieg fermentacji podczas kiszenia całych roślin bura- 
ków. 
Porównywalne z wyżej wymienionymi wynikami były parametry jakości pasz, 
uzyskane przy zakiszaniu korzeni buraków z dodatkiem suchych wysłodków buracza- 
nych lub pasz gospodarskich [17, 18,41,42, 103]. Krautzer i współpracownicy [42] wy- 
kazali, że wszystkie kiszonki kombinowane uzyskały dobrą ocenę jakości według skali 
Fliega-Zimmera. 
Wskaźnikiem jakości kiszonek może być zawartość amoniaku, jako produktu roz- 
padu białka [71, 97]. W kiszonkach będących przedmiotem badań własnych najwyższy 
procentowy stosunek N-NHJ do N-ogólnego odnotowano w burakach nierozdrobnio- 
nych, kiszonych bez dodatku (12 %). W pozostałych paszach wartość tego parametru 
ksztahowała się w przedziale 3,39 %-11,15 %. Uzyskane wartości były podobne do 
wyników innych badań [I l, 18,61,62,63,66]. Podkówka [71] podaje, że jeżeli przy 
zawartości kwasu masłowego od O-O, I % procentowy stosunek N-NH J do N-ogólnego 
mieści się w przedziale od 0-12,5 %, to kiszonki można ocenić jako bardzo dobre. 
Kiszonki będące przedmiotem badań własnych pod względem jakości nie odbie- 
gały od pasz testowanych przez wyżej cytowanych autorów. 
Przy ocenie kiszonek należałoby zwrócić uwagę na tlenową trwałość (stabilność) 
tych pasz. Według Mikołajczaka i Podkówki [51] za kiszonki stabilne uznaje się takie,
>>>
76 


które po wybraniu ze zbiornika lub pryzmy, czyli przy dostępie tlenu, nie podlegają 
większym zmianom przez co najmniej kilka dni. Natomiast w kiszonkach niestabilnych, 
przy dostępie tlenu zachodzą procesy wtórnej fermentacji. Mikroorganizmy rozkładają 
pozostające cukry i kwas mlekowy. Zewnętrznym objawem intensywnych procesów mi- 
krobiologicznych jest samozagrzewanie się kiszonek. Konsekwencją wtórnej fermenta- 
cji są również zmiany wartości pH i dodatkowe straty składników pokarmowych w ki- 
szonkach przechowywanych przy dostępie tlenu. 
Na podstawie dokonanego przeglądu literatury stwierdzono, że tylko Hermansen 
[20] oraz O'Kiely i współpracownicy [62] w badaniach nad zakiszaniem całych roślin 
buraków zajmowali się zagadnieniem tlenowej trwałości wyprodukowanych pasz. 
Hermansen [20] podaje, że po otwarciu zbiornika z burakami kiszonymi z II % 
udziałem słomy amoniakowanej nie zaobserwowano wzrostu temperatury w stosie ki- 
szonkowym. Również po wybraniu kiszonek ze zbiornika i przetrzymywaniu tych pasz 
przez 2 dni przy dostępie tlenu nie odnotowano efektu ciepłotwórczego. Takie tenden- 
cje utrzymywały się po otwarciu zbiornika 12 tygodni. Dopiero w ostatnich 4 tygod- 
niach badań zaobserwowano wzrost temperatury w zewnętrznej warstwie stosu kiszon- 
kowego z 10°C do 25°C, przy niewysokiej dobowej temperaturze otoczenia. 
Inne obserwacje przeprowadzili O'Kiely i współpracownicy [62]. Kiszonkę z ca- 
łych roślin buraków bez dodatku, przechowywali przy dostępie tlenu w temperaturze 
25°C przez 8 dni. Uzyskane wyniki dowiodły, że po 4 dobach nastąpiła zmiana odczynu 
kiszonki, pH wzrosło, a maksymalną wartość tego parametru odnotowano w 8 dobie. Po 
upływie 31 godziny przechowywania paszy przy dostępie tlenu rozpoczął się proces jej 
samozagrzewania. Maksymalny wzrost temperatury o 19,7 o C stwierdzono po 4 dobie. 
Analizując sumy temperatur wykazano, że w pierwszych 4 dobach przechowywania ki- 
szonki w warunkach tlenowych wynosiła ona 77,7°C i była niższa niż w drugim okresie 
badań (l29,3°C). Między 5-8 dobą średnia dobowa temperatura tej paszy przekroczyła 
nieznacznie 32°C. 
Podobnym analizom poddano kiszonki będące przedmiotem badań własnych. 
Przyjęto jednak inne warunki przechowywania kiszonych buraków w warunkach tleno- 
wych. Badane kiszonki przetrzymywano przy dostępie tlenu przez 6 dni w temperaturze 
30°C. Na podstawie badań prowadzonych w Holandii (dane nieopublikowane), tempe- 
ratura 30°C jest najbardziej adekwatna dla określenia stabilności kiszonek. W pierw- 
szych 3 dobach suma temperatur kiszonych buraków przechowywanych w cieplarkach 
wahała się od 106°C do 129°C, a w ostatnim okresie mieściła się w przedziale 103,5 0 C- 
138°C. Zasadniczo maksymalny wzrost temperatury wystąpił po 24 godzinie przetrzy- 
mywania kiszonek przy dostępie tlenu. Stwierdzono również, że stopień zagrzewania się 
kiszonek analizowanych w I roku badań był niższy niż w II i III roku badań. Należy też 
podkreślić, że najwyższy efekt ciepłotwórczy wystąpił w kiszonych burakach z udziałem 
wytłoczyn rzepakowych lub suchych wysłodków buraczanych. Między 1-3 dobą przecho- 
wywania kiszonek w temperaturze 30°C wzrost wartości pH był niewielki. Tylko w ki- 
szonce z dodatkiem wytłoczyn rzepakowych wartość pH w tym czasie wzrosła powy- 
żej 5. Po 6 dniach maksymalna wartość pH kiszonek kształtowała się w przedziale 5,0- 
7,35. Honig (cyt. za Mikołajczakiem i Podkówką) [5 l] podaje, że w przypadku kiszonek 
stabilnych zmiany odczynu pH były niewielkie. 
Dodatkowo w badaniach własnych określono straty składników pokarmowych 
podczas przechowywania kiszonek w cieplarkach. Jedynie w kiszonce z udziałem wytło- 
czyn rzepakowych ubytki suchej masy po 6 dobach były większe niż 5 % (średnio na
>>>
77 


dobę). Dla tej paszy odnotowano również najwyższy poziom strat substancji organicznej 
(9,21 % na dobę) po 6 dniach przechowywania w warunkach tlenowych. Niższy stopień 
zagrzewania się kiszonek testowanych w I roku badań w porównaniu do pasz badanych 
w 11 i w III roku znalazł odbicie w wysokości strat składników pokarmowych i w waha- 
niach wartości pH. 
Autorzy zajmujący się zagadnieniem wtórnej fermentacji [51] nie są zgodni co do 
wielkości strat składników pokarmowych, będących jej następstwem. Wielkość ubytków 
jest uzależniona między innymi od gatunku zakiszanej rośliny, zawartości wody w mate- 
riale roślinnym, temperatury i czasu przechowywania kiszonek. Kwestia stabilności ki- 
szonek z całych roślin buraków wymaga kontynuacji badań. 


6.4. Strawność i wartość pokarmowa kiszonek 


Najlepszą ocenę kiszonki otrzymuje się w wyniku doświadczeń wykonanych na 
zwierzętach. Tylko w ten sposób można bezpośrednio ustalić wartość pokarmową tych 
pasz, ich smakowitość, wpływ na produkcję i inne cechy [97]. 
Shalaby i współpracownicy [105] stwierdzili, że świeże całe rośliny buraków sta- 
nowiły źródło składników pokarmowych, dostępnych na nieznacznie niższym poziomie 
niż w świeżych korzeniach. Jednak współczynniki strawności włókna surowego osiągnę- 
ły wyższe wartości. Natomiast po zakiszeniu łącznego zbioru buraków (korzenie+liście), 
strawność wszystkich składników pokarmowych (za wyjątkiem tłuszczu surowego) istot- 
nie obniżyła się w stosunku do kiszonych korzeni. Chociaż w badaniach tych autorów 
dodatek kukurydzy i łuszczyn orzecha ziemnego przy zakiszaniu całych roślin buraków 
wpłynął na podwyższenie zawartości białka ogólnego strawnego (z 7,22 % do 11,5 % 
w S. M.), to jednak nie poprawił strawności suchej masy (72,4 %) w porównaniu do ko- 
rzeni buraków zakiszonych z tymi samymi absorbentami (73,8 %). 
Wyniki własnych badań strawnościowych wykazały, że w testowanych kiszonkach 
najwyższą dostępnością charakteryzowały się związki bezazotowe wyciągowe (83,37 %- 
92,96 %) oraz substancja organiczna (73,8 %-89,51 %). Natomiast strawność suchej 
masy ksztahowała się na stosunkowo niskim poziomie (48,0 %-80,06 %). Wynikało to 
z różnej zawartości popiołu surowego. 
O'Kiely i współpracownicy [61,62] w kiszonkach z całych roślin buraków odno- 
towali również niższą niż przewidywano strawność suchej masy. Fakt ten tłumaczyli 
występowaniem większej ilości zanieczyszczeń mineralnych (piasek), charakterystycz- 
nych dla buraków. 
Kiszonki sporządzone z dodatkiem absorbentów, analizowane w I roku badań od- 
znaczały się wyższą wartością współczynników strawności dla: suchej masy, białka su- 
rowego, tłuszczu surowego, w stosunku do paszy z udziałem świeżych wysłodków bura- 
czanych (P
0,05 i P
O,O l). Podobne zależności odnotowano w odniesieniu do substan- 
cji organicznej i związków bezazotowych wyciągowych. Jednak występujące różnice nie 
były istotne. Zasadniczo tego rodzaju uwarunkowanie zaobserwowano również w ki- 
szonkach analizowanych w 11 roku badań, aczkolwiek nie w każdym przypadku różnice 
były udowodnione statystycznie. Wysoką strawnością składników pokarmowych (za wy- 
jątkiem suchej masy i białka surowego) charakteryzowały się całe rośliny buraków zaki- 
szane z udziałem otrąb pszennych (od 74 % - tłuszcz surowy do 92,96 % - BNW). 
Możliwość podwyższenia przyswajalności składników pokarmowych w kiszon- 
kach z całych roślin buraków poprzez dodatek absorbentów potwierdziły badania
>>>
78 


O'Kiely i współpracowników [63]. Autorzy wykazali, że dodatek suchych wysłodków 
buraczanych przy zakiszaniu buraków poprawił strawność suchej masy (z 70 % do 
80,40 %) oraz substancji organicznej (z 78,5 % do 83,8 %) w kiszonkach. 
Eidelsburger i współpracownicy [15] wykazali, że korzystny wpływ absorbentów 
na podwyższenie strawności składników pokarmowych był uzależniony od rodzaju wy- 
korzystanych absorbentów. Dodatek słomy (13%) przy produkcji kiszonek z całych roś- 
lin buraków obniżył strawność wszystkich składników pokarmowych (za wyjątkiem 
białka surowego) w stosunku do kiszonki, w której udział słomy został ograniczony 
(5 %) na korzyść suchych wysłodków buraczanych (13 %). Przykładowo przyswajal- 
ność substancji organicznej obniżyła się z 76,1 % do 56,6 %, a związków bezazotowych 
wyciągowych z 81,3 % do 57,0 %. Podobne wyniki uzyskał Chapple i współpracownicy 
[11]. Zasadniczo kiszonki, będące przedmiotem badań własnych, były lepiej trawione 
niż pasze wyprodukowane przez wyżej cytowanych autorów. 
Również Skultety i współpracownicy [107] potwierdzili, że wartość współczyn- 
ników strawności w kiszonkach kombinowanych z korzeni buraków zależy od rodzaju 
stosowanych dodatków. W burakach zakiszonych z udziałem słomy strawność wszyst- 
kich składników pokarmowych była niższa niż w paszy sporządzonej z dodatkiem kolb 
kukurydzianych. Strawność substancji organicznej w tych kiszonkach kształtowała się 
odpowiednio na poziomie 66,76 % i 73,61 %. Różnice były statystycznie istotne. 
Krautzer i współpracownicy [42] też zwrócili uwagę na niższą strawność składni- 
ków pokarmowych w burakach zakiszonych z dodatkiem słomy lub siana, w stosunku do 
kiszonych buraków bez dodatku lub z dodatkiem: suchych wysłodków buraczanych, 
kukurydzy czy traw. Tego typu uwarunkowanie zaobserwowali w swoich badaniach 
również Gruber i współpracownicy [18], którzy zakiszali korzenie buraków tylko z do- 
datkiem słomy lub z dodatkiem słomy i suchych wysłodków buraczanych. Sehwarz 
i współpracownicy [104] wykazali różnice w strawności składników pokarmowych mię- 
dzy kiszonkami z całych roślin buraków z udziałem słomy i suchych wysłodków bura- 
czanych w zależności od typu zakiszanych buraków. Przy wykorzystaniu buraków pas- 
tewnych przyswajalność kiszonek była wyższa niż paszy wyprodukowanej z mieszani- 
ny buraków pastewnych i cukrowych. Jednocześnie autorzy zwrócili uwagę na wpływ 
poziomu popiołu surowego na strawność składników pokarmowych tej paszy. 
Należałoby podkreślić, że badane we własnych doświadczeniach kiszonki z róż- 
nymi dodatkami charakteryzowały się wyższą dostępnością składników pokarmowych 
w stosunku do kiszonek analizowanych przez wyżej wymienionych autorów. 
Spośród dostępnych źródeł literatury tylko w badaniach Grubera [17] zostało okre- 
ślone dowolne pobranie kiszonych buraków w przeliczeniu na l kg metabolicznej masy 
ciała. Autor w swoich doświadczeniach wykorzystał w żywieniu bydła kiszonki kombi- 
nowane z korzeni buraków. Wyniki dowiodły, że dowolne spożycie paszy w grupie kar- 
mionej świeżymi korzeniami wahało się od 94 g do 112 g/kg MCo. 75 i było zbliżone do 
wartości stwierdzonych u zwierząt żywionych kiszonkami kombinowanymi z udziałem 
pasz gospodarskich (siano, kukurydza, trawy) lub suchych wysłodków buraczanych (97 g- 
112 g/kg MCo. 75 ). Jednocześnie stwierdzono, że nie występowały istotne różnice w do- 
wolnym spożyciu paszy przez zwierzęta karmione świeżymi lub kiszonymi bez dodat- 
ków korzeniami buraków. W badaniach własnych najwyższe pobranie suchej masy w ki- 
szonkach z całych roślin buraków odnotowano w odniesieniu do pasz z udziałem poeks- 
trakcyjnej śruty rzepakowej (82,0 I g/kg MCo. 75 ) lub wytłoczyn rzepakowych (109,15 g/kg 
MCo. 75 ). Natomiast najniższe wartości zaobserwowano w grupie żywionej kiszonymi
>>>
79 


burakami z dodatkiem otrąb pszennych (39,28 g/kg MCo. 75 ). Nie wykazano jednozna- 
cznego wpływu stosowanych dodatków przy produkcji kiszonek, na ilość dowolnie po- 
branej paszy. 
Przy ocenie wartości pokarmowej kiszonych buraków w swoich doświadczeniach 
stwierdzono, że koncentracja energii zależała od dodatków stosowanych przy produkcji 
kiszonek. Całe rośliny buraków zakiszone z różnymi absorbentami charakteryzowały się 
zasadniczo wyższą koncentracją energii (5,04 MJ - 6,5 MJ NEL/kg S. M.) niż kiszonki 
z udziałem świeżych wysłodków buraczanych (3,78 MJ - 5,33 MJ NEL/kg S. M.) lub 
bez dodatków (4,45 MJ - 4,79 MJ NEL/kg S. M.). Występujące różnice w tych warto- 
ściach między kiszonkami udowodniono statystycznie. Nie wykazano wyraźnego wpły- 
wu otrąb pszennych na podwyższenie koncentracji energii w kiszonych burakach, w po- 
równaniu do kiszonek bez dodatków lub z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. 
Eidelsburger i współpracownicy [15] potwierdzili wpływ różnych dodatków na 
koncentrację energii kiszonek z całych roślin buraków. W badaniach tych wykazano też, 
że rośliny zakiszane z dużym udziałem słomy (13 %) odznaczały się niższą koncentracją 
energii (4,22 MJ NEL) w porównaniu do kiszonek z ograniczoną do 5 % ilością słomy 
i dodatkiem suchych wysłodków buraczanych (6,27 MJ NEL). Podobne zależności 
zaobserwowali Sehwarz i współpracownicy [103] przy zakiszaniu korzeni buraków tyl- 
ko ze słomą lub z dodatkiem słomy i suchych wysłodków buraczanych. 
Krautzer i współpracownicy [42] w kiszonych korzeniach buraków z udziałem su- 
chych wysłodków buraczanych odnotowali podobny poziom NEL w suchej masie jak 
w kiszonych korzeniach bez dodatku (7,89 MJ). Natomiast przy sporządzaniu kiszonek 
kombinowanych z udziałem pasz gospodarskich (kukurydza, trawy, słoma, siano), uzys- 
kano niższe wartości (5,03 MJ - 7,20 MJ). 
Gruber i współpracownicy [18] potwierdzili wyższą koncentrację energii kiszo- 
nych korzeni buraków bez dodatku (8,01 MJ NEL) w stosunku do korzeni zakiszonych 
z dodatkiem kukurydzy lub trawy (5,03MJ - 6,19 MJ NEL). W innych badaniach Gruber 
[17] wskazuje również na możliwość wyprodukowania kiszonek kombinowanych z bu- 
raków o różnej koncentracji energii w zależności od rodzaju stosowanych dodatków. 
Shalaby i współpracownicy [105] wykazali, że korzenie buraków zakiszone 
z udziałem kukurydzy i łuszczyn orzecha ziemnego charakteryzowały się wyższą war- 
tością energetyczną niż kiszonki sporządzone z całych roślin buraków z powyższymi 
suplementami. 
Wartość energetyczna kiszonych całych roślin buraków była uzależniona nie tyl- 
ko od stosowanych dodatków przy produkcji pasz. Stwierdzono, że wraz ze wzrostem 
popiołu surowego w suchej masie (z 12,3 % do 16, l %) obniżyła się koncentracja ener- 
gii (z 6,78 MJ do 6,12 MJ NEL) [104]. 
Należy podkreślić, że kiszonki będące przedmiotem badań własnych zasadniczo 
odznaczały się niższą wartością energetyczną, w porównaniu do kiszonek z całych roślin 
buraków ocenianych przez wcześniej cytowanych autorów. Pod względem koncentracji 
energii kiszonki własne były porównywalne z korzeniami buraków kiszonymi z udzia- 
łem pasz gospodarskich [17, 18, 41, 42, 103].
>>>
80 


6.5. Zastosowanie kiszonek z całych roślin buraków w żywieniu zwierząt 
przy różnych kierunkach produkcji 


6.5.1. Produkcja mięsa 
Na podstawie dokonanego przeglądu literatury stwierdzono, że kiszonki z całych 
roślin buraków wykorzystywano najczęściej w żywieniu krów mlecznych. Niewiele in- 
formacji było na temat zastosowania tych pasz w żywieniu zwierząt przeznaczonych 
bezpośrednio na ubój. Z danych literaturowych wynika, że tylko w badaniach irlan- 
dzkich [11, 61, 62, 63] zakiszone całe rośliny buraków skarmiano w dawkach pokar- 
mowych dla bydła opasowego. 
O'Kiely i współpracownicy [61, 62] zestawili z buhajów 4 grupy żywieniowe. Jed- 
ną z nich karmiono tylko paszami treściwymi (śruta jęczmienna + mieszanka treściwa), 
druga otrzymywała w dawce kiszonkę z traw (do woli) oraz 4 kg mieszanki treściwej. 
Pozostałe grupy żywiono taką samą ilością kiszonki z traw (6 kg) oraz kiszonką z całych 
roślin buraków bez dodatków (do woli). Różne było jednak źródło uzupełnienia białka 
(śruta jęczmienna - l kg lub śruta sojowa - I kg). Wszystkim zwierzętom podawano 
równą ilość dodatków mineralnych. Uzyskane wyniki wskazywały na pozytywne efekty 
produkcyjne. W grupach żywionych kiszonymi burakami dzienne pobranie suchej masy 
było wyższe niż przy innych sposobach karmienia. Dobowe przyrosty masy ciała waha- 
ły się od 1100 g do 1120 g i były większe w porównaniu do wyników uzyskanych przy 
skarmianiu kiszonki z traw (910 g), ale nieznacznie niższe niż w grupie żywionej pa- 
szami treściwymi (1260 g). Parametry oceny poubojowej (wydajność rzeźna, wymiary 
tuszy, stopień otłuszczenia tuszy) w poszczególnych grupach były zbliżone. Wyżej wy- 
mienieni autorzy zwrócili również uwagę na możliwość wykorzystania w żywieniu opa- 
sów soku, wyciekającego przy kiszeniu całych roślin buraków. Produkt ten stanowił cen- 
ne źródło składników pokarmowych. Przy jego łącznym skarmianiu z kiszonką z traw 
uzyskano lepsze przyrosty masy ciała (1170 g) w stosunku do zwierząt karmionych 
dawką kiszonki bez udziału soku (910 g). 
O'Kiely i współpracownicy [63] w innych badaniach porównywali przydatność 
w opasie bydła kiszonki z całych roślin buraków bez dodatku z kiszonką sporządzoną 
z udziałem suchych wysłodków buraczanych. Jednocześnie badali konieczność uzupeł- 
nienia dawek dodatkami o wysokim poziomie białka. W grupach żywionych dawką 
z udziałem buraków zakiszonych z dodatkiem suchych wysłodków buraczanych, uzupeł- 
nioną paszami o różnej ilości białka, dobowe przyrosty masy ciała wahały się w prze- 
dziale 1141 g - 1349 g. Stwierdzono, że były one nieznacznie niższe w porównaniu do 
efektów uzyskanych przy skarmianiu kiszonki bez dodatku. Występujące różnice okaza- 
ły się nieistotne. Jednocześnie wykazano, że rodzaj skarmianych pasz nie wpłynął na 
wyniki oceny poubojowej. 
Pozytywne rezultaty odnotowali Chapple i współpracownicy [I 1] przy opasaniu 
bydła kiszonką sporządzoną z całych roślin buraków z udziałem słomy i preparatu Vita- 
Sorb. Efekty produkcyjne u tych zwierząt (przyrosty masy ciała II 10 g-1260 g) były 
istotnie wyższe niż w grupach karmionych dawkami z kiszoną trawą, uzupełnionymi do- 
datkami o różnym poziomie białka (przyrosty masy ciała 840 g-860 g). Konsekwencją 
wyższych przyrostów masy ciała było lepsze wykorzystanie paszy. 
Wysokie pobranie suchej masy w kiszonkach z całych roślin buraków, korzystne 
efekty produkcyjne wskazały na możliwość stosowania tego typu pasz jako głównego
>>>
81 


składnika dawki pokarmowej dla bydła opasowego, bez konieczności jej uzupełniania 
w dodatkowe źródło białka. . 
W badaniach własnych kiszonki z całych roślin buraków wykorzystano w tuczu 
jagniąt. Uzyskane wyniki dowiodły, że dobowe przyrosty masy ciała (142 g-208 g) były 
wyższe niż w badaniach Rydzika i Florka [99] przy żywieniu owiec dawkami z udziałem 
innych pasz energetycznych (buraki pastewne, kiszonka z kukurydzy, susz z kukurydzy, 
suche wysłodki buraczane), u których wahały się od 104,6 g do 134,3 g. Podobnie 
kształtowało się wykorzystanie paszy. Zużycie na I kg produkcji jednostek owsianych 
(11,37-13,44) oraz białka ogólnego strawnego (1368,1 g-1709,6 g) było prawie dwu- 
krotnie wyższe w porównaniu z wynikami badań własnych. Wyżej wymienieni autorzy 
wykazali, że najlepsze efekty produkcyjne w tuczu jagniąt stwierdzono przy skarmianiu 
suchych wysłodków buraczanych lub buraków pastewnych. 
W doświadczeniach własnych efekty produkcyjne jagniąt tuczonych dawkami 
z udziałem kiszonych całych roślin buraków były porównywalńe z wynikami Osikow- 
skiego i współpracowników [64]. Badacze w swoich doświadczeniach żywili owce (me- 
rynos polski, merynofiny) różnymi paszami gospodarskimi. W zależności od pory roku 
podstawowymi składnikami dawki były zielonka (lato) lub kiszonka i korzenie buraków 
(zima). Dobowe przyrosty masy ciała kształtowały się w przedziale od 145 g do 214 g. 
Należy podkreślić, że przy skarmianiu w dawce buraków uzyskane wyniki były wyższe 
(197 g-214 g) w stosunku do grup żywionych zielonką (145 g-168 g). W porównaniu 
z wynikami badań własnych odnotowano lepsze wykorzystanie paszy na I kg produkcji. 
Inne badania Osikowskiego i współpracowników [65] potwierdziły, że efekty pro- 
dukcyjne w tuczu jagniąt (merynos polski, merynofiny x rasy mięsne: czarnogłówka, Ile 
de France, Berrichone du Cher) opartym na typowych paszach gospodarskich były po- 
dobne do rezultatów uzyskanych przy. żywieniu kiszonkami z całych roślin buraków. 
Należy jednak podkreślić, że przy skarmianiu kiszonek stosowanych w badaniach 
własnych dobowe przyrosty masy ciała jagniąt były znacznie niższe niż u zwierząt ży- 
wionych mieszankami pełnoporcjowymi, w badaniach Korniewieza i współpracowni- 
ków [36, 37], u których wynosiły 250 g-287 g, a przy dodatku stymulatorów jonoforo- 
wyeh dochodziły nawet do 323 g. 
Oznaczone parametry surowicy krwi pozwoliły na częściową ocenę stanu fizjolo- 
gicznego tuczonych jagniąt. Analiza wyników wykazała, że wskaźniki biochemiczne za- 
sadniczo mieściły się w granicach przyjętych w kraju norm fizjologicznych [67, 85]. 
W niektórych grupach żywieniowych zaobserwowano nieznacznie podwyższoną ilość 
białka całkowitego i jego frakcji (albuminy) w stosunku do górnej granicy normy 
(74 g/I, 35,5 g/l). Maksymalna wartość dochodziła odpowiednio do 78 g/l i 43,14 gil. 
Należy jednak podkreślić, że normy przytaczane przez innych naukowców [114] 
uwzględniają szerszy zakres wahań dla tych parametrów, w stosunku do norm krajo- 
wych. 
Deptuła i współpracownicy [12] analizując wybrane wskaźniki krwi owiec przeby- 
wających w owczarni typu przemysłowego stwierdzili, że badane parametry hematolo- 
giczne, immunologiczne i biochemiczne kształtowały się odmiennie od wartości przyj- 
mowanych za normę w kraju. Autorzy wykazali, że homeostaza organizmu owiec zale- 
ży od wielu czynników: wieku, płci, stanu fizjologicznego, warunków hodowlano-śro- 
dowiskowych, rasy, technologii chowu, kultury i tradycji hodowlanych. Z tego względu 
konieczne staje się opracowanie własnych dla danego regionu wzorców, uwzględniają- 
cych możliwie wszystkie czynniki, wpływające na wskaźniki hematologiczno-immuno-
>>>
82 . 


logiczne oraz biochemiczne krwi. Wyniki badań własnych były porównywalne z anali- 
zami surowicy krwi zdr.owych owiec, przedstawionymi przez wyżej wymienionych auto- 
rów. 
Poubojowa ocena wartości rzeźnej tuczonych jagniąt zasadniczo nie wykazała is- 
totnych różnic między zwierzętami w większości cech określających wymiary tuszy. Nie 
stwierdzono wyraźnego wpływu skarmianych kiszonek na pozostałe parametry wartości 
rzeźnej tuczonych jagniąt poza wydajnością rzeźną i umięśnieniem udźca. 
Rezultaty własnych doświadczeń były niższe w porównaniu do wyników oceny 
poubojowej jagniąt tuczonych innymi paszami [36, 37, 64, 65]. Jednak trzeba podkreś- 
lić, że zwierzęta te ubijano przy mniejszej masie ciała niż w wyżej cytowanych bada- 
niach. Osikowski i współpracownicy [64] podają, że przy wyraźnie niższej masie ciała 
jagniąt przed ubojem wartość rzeźna tuczonych zwierząt też była niższa. 


6.5.2. Produkcja mleka 
Obserwacje żywieniowe na krowach mlecznych wykazały, że kiszonka z całych ro- 
ślin buraków z udziałem otrąb pszennych charakteryzowała się wysoką smakowitością 
i była chętnie pobierana przez zwierzęta. Larsen [44] i Mikołajczak [91] podają, że bu- 
raki były lepiej wyjadane przez bydło niż pasze treściwe, kiszonka z główek buraków, 
czy słoma. Należy podkreślić, że kiszone buraki były podawane bez ich uprzedniego 
rozdrabniania i nie odnotowano przypadku zadławienia (zarówno u krów, jak i u owiec). 
Badania przeprowadzone w Anglii [106] wykazały, że jeżeli korzenie buraków wyrów- 
nane pod względem wielkości były podane w formie nierozdrobnionej z podłogi lub ko- 
ryta, znajdującego się na niskim poziomie, to prawdopodobieństwo zadławienia się nimi 
było minimalne. 
Określając przydatność kiszonki z całych roślin buraków do produkcji mleka, 
stwierdzono większe pobranie suchej masy w dawce z udziałem tej paszy (o 2 kg) niż 
przy podawaniu pasz tradycyjnie stosowanych w żywieniu tych zwierząt, takich jak: 
kiszonka z kukurydzy, GPS z owsa i świeże korzenie buraków. Uzyskane wyniki pro- 
dukcyjne nie wykazały ujemnego wpływu testowanej kiszonki na wydajność mleczną 
krów. Średnia dzienna wydajność mleka FCM krów żywionych kiszonymi burakami 
(23,72 kg) była nieznacznie wyższa niż w grupie kontrolnej (22,55 kg), ale statystycznie 
różnice okazały się nieistotne. Zużycie NEL oraz białka na I kg produktu kształtowało 
się na zbliżonym poziomie (5,37 MJ-5,84 MJ, 98,54 g-lO 1,6 g 8.0.). Zaobserwowano 
jednak wpływ skarmianej kiszonki z całych roślin buraków na wzrost zawartości tłusz- 
czu w mleku (4,44 %) w stosunku do grupy kontrolnej (4,06 %). Występujące różnice 
okazały się wysoko istotne. Odwrotne relacje wystąpiły w odniesieniu do białka, ale róż- 
nice między grupami nie były statystycznie istotne. Należy również nadmienić, że kwa- 
sowość mleka, wyrażona w stopniach Soxhlet-Henkla (oSH) była charakterystyczna dla 
świeżego mleka (6,5-7,0) [60, 82]. Janas [26] podaje, że skarmianie dużych dawek bura- 
ków podwyższyło kwasowość mleka do 7,5 0 SH. Mleko o kwasowości wyższej od 8°SH 
jest określane jako nad kwaszone [60]. 
Analizując przebieg laktacji stwierdzono, że największe różnice między grupami 
wystąpiły w drugiej połowie doświadczenia. W grupie kontrolnej od 45 dnia żywienia 
w ciągu 2 tygodni zaobserwowano gwałtowny spadek produkcji mleka z 23 kg do około 
19 kg. Następnie między 60 a 75 dniem badań wydajność mleka ponownie wzrosła do 
22 kg. Nie wykazano takich intensywnych wahań w przebiegu laktacji krów grupy doś- 
wiadczalnej, chociaż też utrzymywały się tendencje spadkowe wydajności mlecznej.
>>>
83 


Przyczyną tych zmian mógł być wzrost temperatury otoczenia. Na podstawie danych 
meteorologicznych Stacji Badawczej w Moehełku odnotowano od 30 dnia trwania doś- 
wiadczenia wzrost temperatury otoczenia z 15°C do ponad 22°C. W drugim okresie ba- 
dań w skrajnych przypadkach maksymalna temperatura dochodziła do 30°C. W takich 
warunkach zaobserwowano zagrzewanie się kiszonych pasz, po wyjęciu ze zbiornika. 
W odniesieniu do kiszonek z całych roślin owsa i kukurydzy (podstawowe pasze w ży- 
wieniu grupy kontrolnej) efekt ciepłotwórczy był wyższy niż w kiszonych burakach. 
Konggard [33] też wykazał wpływ podwyższonej temperatury otoczenia na ogra- 
niczenie pobrania paszy i produkcji mleka. 
Według Mikołajczaka i Podkówki [51] temperatura otoczenia jest istotnym czyn- 
nikiem wpływającym na natężenie procesów wtórnej fermentacji w kiszonkach, które 
prowadzą do pogorszenia jakości pasz. 
Pozytywne wyniki produkcyjne przy wykorzystaniu kiszonek z całych roślin bura- 
ków w żywieniu krów uzyskali Eidelsburger i współpracownicy [15]. W przeprowa- 
dzonych przez nich badaniach testowano dwa rodzaje kiszonek z całych roślin buraków: 
z 13 % dodatkiem słomy lub z udziałem słomy (5 %) i suchych wysłodków buraczanych 
(13 %). Paszę kontrolną stanowiła kiszonka z traw. Uzyskane wyniki dowiodły, że kro- 
wy żywione kiszonymi burakami z udziałem słomy i suchych wysłodków buraczanych 
pobierały najwięcej suchej masy w dawce. Najniższe wartości odnotowano przy skar- 
mianiu kiszonki ze słomą. Dzienna wydajność mleka FCM w grupie karmionej kiszonką 
z suchymi wysłodkami buraczanymi (17,45 kg) była istotnie wyższa niż w grupach otrzy- 
mujących kiszonkę ze słomą lub kiszonkę z traw. Natomiast zawartość tłuszczu w mleku 
tych krów była najniższa (3,84 %). Zużycie NEL i białka ogólnego, w dawkach opartych 
na kiszonce z buraków, na I kg wyprodukowanego mleka wynosiło odpowiednio 5,80 MJ 
i 121,26 g. W pozostałych grupach wartości te wahały się w przedziale 4,06 MJ - 4,78 MJ; 
104,43 g - 133,33 g. 
Badania Schwarza i współpracowników [104] również potwierdziły możliwość 
wykorzystania kiszonych całych roślin buraków w żywieniu krów mlecznych. Autorzy ci 
zwrócili uwagę, że wyższy poziom zanieczyszczeń mineralnych wpływał na obniżenie 
wydajności produkcyjnej. Użyte przez tych badaczy kiszonki, z udziałem słomy i su- 
chych wysłodków buraczanych, różniły się między sobą typem i odmianą wykorzysta- 
nych buraków (buraki pastewne, buraki pastewne + cukrowe) oraz zawartością popiołu 
surowego. Pobranie suchej masy przez krowy w dawkach z udziałem kiszonek z całych 
roślin buraków było zbliżone, ale istotnie wyższe niż w grupie żywionej kiszonką z ku- 
kurydzy. Wydajność mleka FCM u krów karmionych kiszonką z buraków pastewnych 
(19,0 kg) była nieznacznie wyższa niż u krów grupy kontrolnej (18,6 kg) i grupy żywio- 
nej kiszonkami z udziałem buraków pastewnych i cukrowych (17,3 kg). Zużycie energii 
na jednostkę produktu kształtowało się w przedziale 5,44 MJ-5,85 MJ NEL, a białka 
ogólnego w granicach 92,4 g-I 15,53 g. Występujące różnice w produkcji mleka między 
grupami żywionymi kiszonymi burakami prawdopodobnie były spowodowane różną 
ilością popiołu surowego pobranego w dawce. 
Natomiast Hermansen [20] wykazał negatywny wpływ kiszonek z całych roślin 
buraków, sporządzonych z udziałem słomy amoniakowanej, na wyniki produkcyjne 
krów. Przy skarmianiu tej paszy ilość produkowanego mleka FCM (23,8 kg) i wydaj- 
ność białka (770 g) istotnie obniżyła się w stosunku do grupy kontrolnej (25,7 kg FCM, 
815 g białka), żywionej: świeżymi korzeniami, kiszonką z liści buraczanych i słomą
>>>
84 


amoniakowaną. Autor ten podaje, że spadek wydajności mlecznej nasilił się w pierw- 
szych i ostatnich 4 tygodniach doświadczenia. 
Pozytywne rezultaty uzyskał Gruber [17], stosując w dawkach dla krów różne ki- 
szonki kombinowane z korzeni buraków. W jednym doświadczeniu autor porównywał 
wydajność mleka FCM krów żywionych burakami kiszonymi z udziałem pasz zielonych 
(kukurydzy lub traw), siana i suchych wysłodków buraczanych z wydajnością zwierząt 
karmionych świeżymi korzeniami. W drugim doświadczeniu porównywał efekty pro- 
dukcyjne (wydajność mleka FCM) krów, otrzymujących w dawkach buraki kiszone 
z dodatkiem samych pasz zielonych z wynikami uzyskanymi w grupie kontrolnej żywio- 
nej kiszonką z kukurydzy. W obydwóch przypadkach autor nie stwierdził istotnych róż- 
nie między grupami. Również pobranie suchej masy przez krowy w porównywanych 
grupach ksztahowało się na zbliżonym poziomie. Gruber [I 7] zaznaczył, że zastosowa- 
nie samej słomy przy zakiszaniu buraków może ograniczyć maksymalne pobranie paszy 
przez zwierzęta karmione taką kiszonką. 
Inni autorzy [42, 103] potwierdzili oddziaływanie dodatku dużej ilości słomy, przy 
produkcji kiszonek kombinowanych, na ograniczenie pobrania suchej masy w tych pa- 
szach przez zwierzęta w stosunku do kiszonek z dodatkiem suchych wysłodków bura- 
czanych lub kiszonek kontrolnych (trawy, kukurydza). Znalazło to również odbicie 
w wydajności mleka. Przy skarmianiu kiszonek z udziałem słomy produkcja mleka FCM 
(15,6 kg-16,7 kg) była niższa w porównaniu do grup żywionych burakami zakiszonymi 
z dodatkiem słomy i suchych wysłodków buraczanych lub kiszonką z kukurydzy (17,6 kg _ 
18,6 kg). Nie zaobserwowano istotnego wpływu skarmiania tych pasz na zawartość tłusz- 
czu w mleku. 
Krautzer [41] sprawdził również celowość wykorzystania kiszonek kombinowa- 
nych z buraków z udziałem pasz gospodarskich (kukurydza, trawy, siano) i wysłodków 
buraczanych, w dawkach dla krów. Efekty produkcyjne w grupach żywionych tymi pa- 
szami były porównywalne z wynikami uzyskanymi przy skarmianiu świeżych korzeni 
buraków lub kiszonki z kukurydzy. Ponadto autor ten stwierdził, że kiszonki kombino- 
wane, stosowane w dawkach dla wysokowydajnych krów nie wpłynęły ujemnie na pro- 
dukcję mleka i jego skład chemiczny. 
Przytoczone wyniki badań wykazały, że produkcja kiszonek kombinowanych z bu- 
raków może rozwiązać problem związany z przechowywaniem i skarmianiem tych pasz, 
chociaż wysoka wartość pokarmowa roślin świeżych zostaje częściowo obniżona. 
W wyżej cytowanej literaturze podano, że nieprawidłowe skarmianie w dawkach 
dla krów dużych ilości buraków może wywołać zaburzenia trawienno-metaboliczne, 
które według Bareja [89] i Rutkowiaka [98] zaliczane są do chorób produkcyjnych. 
Konsekwencją ich występowania jest pogorszenie stanu zdrowia i wydajności zwierząt. 
Wielu innych autorów [13, 14,47, 89, 98, 119, 120] popełniane błędy żywienio- 
we uznaje jako zasadniczą przyczynę naruszenia homeostazy organizmu, co w efekcie 
prowadzi do upośledzenia prawidłowych procesów fizjologicznych i produkcyjnych. 
Według Dymnickiej i współpracowników [13, 14] oraz Madeja i współpracowni- 
ków [47] krowy, szczególnie wysokowydajne, ze względu na intensywną przemianę 
materii, przy ograniczonych rezerwach ustrojowych, są bardzo wrażliwe na różnego ro- 
dzaju czynniki chorobotwórcze. 
Zapobieganie i leczenie występujących zaburzeń jest trudne, między innymi ze 
względu na często podkliniczny ich przebieg. Brak klinicz.nych objawów chorobowych 
nie wystarcza, aby zwierzęta uważać za zdrowe. Dlatego też wskazana jest okresowa
>>>
85 


kontrola laboratoryjna stanu zdrowia tych zwierząt, uwzględniająca oznaczanie we krwi 
podstawowych wskaźników biochemicznych. Badanie profilu metabolicznego umożliwi 
skuteczne ukierunkowanie działań, zmierzających do stałego utrzymania równowagi we- 
wnętrznej organizmu przez korygowanie żywieniowo-środowiskowych warunków użyt- 
kowania krów [6, 7, 14,47, 119, 120]. 
W badaniach własnych, wybrane ze stada krowy były klinicznie zdrowe, wykazy- 
wały dobre łaknienie i charakteryzowały się wysoką wydajnością (ponad 6 tys_ l. mleka 
w czasie laktacji). Taki stan utrzymywał się przez cały okres trwania doświadczenia. 
Analiza krwi wykazała, że poziom glukozy, trój glicerydów, mocznika, kreatyniny, cho- 
lesterolu, bilirubiny i makroelementów utrzymywały się w granicach ogólnie przyjętych 
norm krajowych [67, 87, 89]. Zaobserwowano też, że poziom białka całkowitego w su- 
rowicy był podwyższony w stosunku do wyżej przyjętych wartości prawidłowych i do- 
chodził do 85,5 g/l. Inni naukowcy [114] uwzględniając stan fizjologiczny, okres lakta- 
cji, porę roku czy wydajność krów przyjęli szerszy zakres norm fizjologicznych dla tego 
składnika. Przykładowo, przy produkcji mleka powyżej 7 tysięcy litrów rocznie ilość 
białka całkowitego w surowicy krów może wahać się od 76,8 gil do 88,4 gil. Chudoba- 
Drozdowska (cyt. za Dymnieką i wsp.) [14] też wskazała na wyższą zawartość białka 
całkowitego w surowicy krów wysokowydajnych. Natomiast Dymnicka i współpracow- 
nicy [14] nie potwierdzili tej zależności. 
Przy ocenie stanu zdrowia zwierząt pewną wartość rozpoznawczą ma określenie ak- 
tywności enzymów we krwi [83, 89, 98]. W badaniach własnych aktywność aminotran- 
sferazy alaninowej (ALA T) dochodziła do górnej granicy (23 U/I) przyjętych norm od- 
niesienia [67, 87, 89]. Natomiast aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AspAT) 
była kilkakrotnie wyższa w stosunku do wartości uznanych za prawidłowe (40 U/I). 
Herdt (cyt. za Bronickim i Dembińskim) [7] uważa AspAT, za enzym w pełni od- 
zwierciedlający stopień stłuszczenia wątroby. Jednak Bronieki i Dembiński [7J oraz in- 
ni, cytowani przez nich, autorzy poddają w wątpliwość przydatność diagnostyczną tego 
enzymu, ze względu na brak zależności między stopniem stłuszczenia wątroby a aktyw- 
nością AspA T. 
Obserwacje kliniczne innych badaczy [83] wykazały, że stosunek AspAT/ALAT 
w stanie zdrowia powinien być wyższy od jedności (taka zależność wystąpiła w bada- 
niach własnych), a przy upośledzeniu funkcji wątroby ulega zupełnemu odwróceniu. 
Uzyskane, w doświadczeniu własnym, wartości dla fosfatazy alkalicznej (AP) były 
wyższe w porównaniu do górnej granicy norm przytaczanej przez Pinkiewieza (76,88 UI) 
[67], ale nie przekraczały przeciętnej wartości odniesienia (133 U/I) przyjętej przez Ba- 
reja [89]. Trzeba nadmienić, że podwyższoną aktywność enzymów w stosunku do ogól- 
nie przyjętych wartości prawidłowych zaobserwowano u wszystkich zwierząt już w mo- 
mencie rozpoczęcia badań. W trakcie trwania doświadczenia wartości dla wyżej wymie- 
nionych wskaźników zmieniały się wraz z wydajnością krów. Przy wzroście produk- 
cyjności zwierząt (I połowa badań) aktywność AspA T i AP również się zwiększała. 
Odwrotne zależności wykazano dla ALA T. 
Oznaczanie aktywności enzymów wątrobowych jest przydatne w wykrywaniu pod- 
klinicznych zaburzeń czynności wątroby, ale powinny być analizowane łącznie z inny- 
mi wskaźnikami przemiany tłuszczowej (trój glicerydy, cholesterol, bilirubina, wolne 
kwasy tłuszczowe). Obniżenie poziomu trójglicerydów i cholesterolu z równoczesnym 
wzrostem wolnych kwasów tłuszczowych, AspA T i bilirubiny uznawane jest przez 
większość autorów jako charakterystyczny objaw w przebiegu zaburzeń o charakterze
>>>
86 


zespołu stłuszczenia u krów [7, 47]. W badaniach własnych takich zmian nie odnoto- 
wano. Należy zaznaczyć, że wśród części analizowanych wskaźników krwi, takich jak: 
białko całkowite, kreatynina, bilirubina, ALA T, AspAT, AP i Na wystąpiły znaczne 
różnice indywidualne, o czym świadczą wysokie wartości odchyleń standardowych wy- 
mienionych parametrów. 
Rutkowiak [98] podaje, że uzyskane wyniki analizy krwi powinno odnosić się do 
własnych a nie ogólnie przyjętych wartości prawidłowych. Nie należy to do łatwych za- 
dań, gdyż pojęcie wartości prawidłowej jest dosyć labilne i trudne do zdefiniowania. 
Wskaźniki referencyjne (własne wartości prawidłowe) powinny uwzględniać cechy 
osobnicze i co najważniejsze wpływ czynników środowiskowych. 
W przeprowadzonym doświadczeniu nie wykazano istotnych różnic między grupa- 
mi żywieniowymi w zakresie oznaczanych wskaźników biochemicznych krwi. 
Do podstawowych warunków utrzymania homeostazy organizmu zalicza się rów- 
nowagę kwasowo-zasadową. Oznaczenie we krwi parametrów, charakteryzujących jej 
stan ma duże znaczenie diagnostyczne przy występowaniu niestrawności kwaśnej, która 
może być efektem niewłaściwego żywienia (duża ilość koncentratów, kiszonek, bura- 
ków, "pasz przemysłowych o wysokiej kwasowości") [1,89,91,98]. 
Wykładnikiem równowagi kwasowo-zasadowej jest stała wartość pH krwi (opty- 
malna wartość pH krwi w granicach 7,35-7,45) [89, 98]. W badaniach własnych uzys- 
kane wartości tego parametru w obu grupach były takie same i nie przekraczały przyję- 
tych norm. Według danych literaturowych [32, 89], wartość pH należy rozpatrywać 
łącznie z ciśnieniem cząstkowym dwutlenku węgla (pC0 2 ), które jest najlepszym wskaź- 
nikiem oddechowo uwarunkowanych zmian w równowadze kwasowo-zasadowej. Nor- 
malna wartość pC0 2 oscyluje w przedziale 5, I kPa-7, I kPa [87]. W doświadczeniu 
własnym ciśnienie cząstkowe dwutlenku węgla nie przekroczyło przyjętych wartości 
odniesienia, co pozwoliło wykluczyć kwasicę oddechową. Ponadto stała wartość pH 
oraz odpowiadające normie [32, 87, 89] stężenie aktualne wodorowęglanów nie dało 
podstaw do zdiagnozowania kwasicy metabolicznej u testowanych zwierząt. Niewielkie 
różnice (statystycznie nieistotne) między grupami odnotowano w odniesieniu do ozna- 
czonego nadmiaru zasad (SBE) i stopnia wysycenia hemoglobiny tlenem (0 2 sat.). 
U krów żywionych kiszonką z całych roślin buraków odnotowano niższe wartości niż 
w grupie kontrolnej. Dla tych wskaźników obserwowano znaczne różnice indywidualne, 
o czym świadczy odchylenie standardowe. Analizowane parametry równowagi kwaso- 
wo-zasadowej były porównywalne z wynikami krwi krów, żywionych dawkami bez 
udziału buraków [46,94]. Łuczak i współpracownicy [46] oraz Preś i współpracownicy 
[94] analizowali zmiany w równowadze kwasowo-zasadowej przy częściowym lub cał- 
kowitym zastąpieniu siana kiszonką z traw lub z traw i lucerny i nie wykazali negatyw- 
nego wpływu zmiany składu dawki na stan równowagi kwasowo-zasadowej. 
Uzyskane wyniki badań własnych wskazały na możliwość stosowania, w dawkach 
dla krów, kiszonki z całych roślin buraków bez ujemnego oddziaływania na zachowanie 
równowagi kwasowo-zasadowej krwi.
>>>
7. WNIOSKI 


I. Przy wykorzystaniu nowej technologii przechowywania buraków, polegającej na za- 
kiszaniu korzeni łącznie z liśćmi, należy wybrać odpowiednie odmiany tych roślin. 
Badane odmiany buraków cukrowo-pastewnych miały wpływ na skład chemiczny 
zakiszanego surowca, szczególnie na poziom: zanieczyszczeń mineralnych, substan- 
cji organicznej, związków bezazotowych wyciągowych i cukrów redukujących. 
2. Całe rośliny buraków powinny być zakiszane z odpowiednimi dodatkami. W bada- 
niach rodzaj stosowanych dodatków przy zakiszaniu korzeni łącznie z liśćmi decy- 
dował o składzie chemicznym tych pasz. 
3. Fakt rozdrobnienia buraków przed zakiszaniem wpłynął na obniżenie zawartości 
cukrów redukujących w suchej masie tych kiszonek w porównaniu do wariantów 
sporządzonych z surowca nierozdrobnionego. 
4. Przy zakiszaniu całych roślin buraków bez dodatków lub z absorbentami wskazane 
jest rozdrobnienie zakiszanego surowca. Pozwoliło to na wyprodukowanie kiszonek 
o co najmniej dobrej jakości. Nie zachodziła konieczność rozdrabniania buraków 
przy ich zakiszaniu z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. 
5. Zakiszając całe rośliny buraków bez dodatków lub z dodatkami, można wyproduko- 
wać kiszonki o względnie dobrej stabilności w warunkach tlenowych. Badane ki- 
szonki z całych roślin buraków charakteryzowały się lepszą tlenową trwałością niż 
kiszonka z kukurydzy. Spośród stosowanych dodatków przy zakiszaniu buraków su- 
che wysłodki buraczane oraz wytłoczyny rzepakowe w najmniejszym stopniu ogra- 
niczały proces zagrzewania się kiszonek. 
6. Wykorzystane dodatki przy zakiszaniu całych roślin buraków mogą wpłynąć na 
strawność składników pokarmowych i wartość pokarmową tych pasz. Stosowane ab- 
sorbenty podwyższyły strawność suchej masy, substancji organicznej, białka surowe- 
go, tłuszczu surowego oraz koncentrację energii w kiszonkach, w porównaniu do ca- 
łych roślin buraków kiszonych bez dodatków lub z udziałem świeżych wysłodków 
buraczanych. 
7. N ie wykazano jednoznacznego wpływu wykorzystanych dodatków przy zakiszaniu 
całych roślin buraków (za wyjątkiem wytłoczyn rzepakowych) na dowolne pobranie 
tych pasz przez owce i ich wartość wypełnieniową. 
8. Kiszone całe rośliny buraków można było skarmiać w dawkach dla tuczonych jag- 
niąt bez obawy negatywnego wpływu tych pasz na efekty produkcyjne i stan zdrowia 
zwierząt. Efekty produkcyjne nie były gorsze niż przy skarmianiu innych pasz go- 
spodarskich (zielonki, kiszonki, suchych wysłodków buraczanych, świeżych korzeni 
buraków), a wskaźniki biochemiczne krwi mieściły się w granicach norm fizjologicz- 
nych. 
9. Skarmianie w dawkach dla tuczonych jagniąt kiszonek z całych rośłin buraków nie 
wpłynęło ujemnie na zróżnicowanie wymiarów tuszy tych zwierząt. Również para-
>>>
88 


metry wartości rzeźnej jagniąt były zbliżone, za wyjątkiem wydajności rzeźnej 
i umięśnienia udźca (najwyższe wartości w grupach żywionych kiszonkami bez do- 
datków). 
10. Korzystne efekty wydajności i składu mleka, badanie profilu metabolicznego oraz 
równowagi kwasowo-zasadowej krów wskazywały na możliwość skarmiania kiszon- 
ki z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych w dawkach dla bydła 
mlecznego. 
II. Co najmniej dobra jakość kiszonek z całych roślin buraków, ich wartość pokarmowa 
i smakowitość, dodatkowo pozytywne efekty produkcyjne przy zastosowaniu tych 
pasz w tuczu jagniąt lub w żywieniu bydła mlecznego predestynują buraki cukrowo- 
pastewne do produkcji tego typu kiszonek. 
12. Pomimo pozytywnych wyników badań zastosowanie tej alternatywnej do tradycyjnie 
stosowanej metody przechowywania i wykorzystania buraków będzie możliwe w wa- 
runkach dostępności odmian buraków cukrowo-pastewnych, naturalnie mało zanie- 
czyszczonych ziemią oraz przy wykorzystaniu odpowiedniej technologii usuwania 
piasku (mechaniczne otrząsanie roślin).
>>>
LITERATURA 


[1] Adamski W., 1991: Znaczenie i rola kwasu mlekowego u przeżuwaczy. Medycy- 
na Wet., 47. 12,559-561. 
[2] Augustinussen E., 1983: Produetion and Utilization offodder beet. Danish Plant- 
breeding Ltd., St., Heddinge, ss.23. 
[3] Augustinussen E., 1987: Opbevaring af foderbedesorter. Tidsskr.Planteavl 91, 
45-51. 
[4] Augustinussen E., 1991: Opbevaring af foderbederoer til sommerbrug. Tidsskr. 
Planteavl 95, 7-14. 
[5] Augustinussen E., Smed E., 1990: Sukkerroers kvalitet efter frost og optoning 
i opbevaringsperioden, Tidsskr. Planteavl 94, 249-255. 
[6] Bronieki M., Dembiński Z., 1993: Wpływ zaburzenia przemiany tłuszczowej 
w okresie okołoporodowym na płodność krów. Medycyna Wet., 49, 12,562-564. 
[7] Bronieki M., Dembiński Z., 1994: Badanie aktywności enzymów wątrobowych 
u krów mlecznych w powiązaniu z wybranymi wskaźnikami gospodarki lipido- 
wej. Medycyna Wet., 50, 6, 268-271. 
[8] Brzeski W., Kaniuga Z., 1956: Ćwiczenia z biochemii roślin. PAN, Warszawa- 
Poznań, ss. ISO. 
[9] Burgstaller G., 1985: Praktyczne żywienie bydła. PWRiL, Warszawa, ss.300. 
[10] CasHe M-E., Watson J.N., 1973: The relationship between the DM content of 
herbage for silage making and effluent produetion. J.Br.Grassld.Soc., 28, 135- 
138. 
[11] Chapple D.G., Davies M.H., Grundy H.F., 1993: Whole crop fodder be et silage 
for beet eattle. Proeeedings of the 10th International Conferenee on Silage Rese- 
arch. Dublin, lreland, 149-150. 
[12] Deptuła W., Szenfeld J., Szudej T., Tokarz-Deptuła 8., 1991: Wybrane wskażniki 
krwi owiec przebywających w owczarni typu przemysłowego. Prz.Hod., 2, 22-24. 
[13] Dymnieka M., Zaezek M., Ruszkowski A., 1988: Obraz poziomu wybranych pa- 
rametrów metabolicznych we krwi krów jako wskaźnik wykorzystania składni- 
ków odżywczych i niektórych makroelementów z dawek pokarmowych zimo- 
wych i letnich. Acta Acad. Agr. Tech., Olsztyn, LIII Zjazd Naukowy PTZ, T. II, 
266-269. 
[14] Dymnieka M., Zaczek M., Trela J., Ruszkowski A., 1988: Badania nad poziomem 
niektórych wskaźników profilu metabolicznego we krwi krów ze stada o różnej wy- 
dajności. Acta Acad.Agr.Tech., Olsztyn, LIII Zjazd Naukowy PTZ, T.I, 173-177. 
[15] Eidelsburger U., Sehwarz F.J., Kirchgessner M., 1990: Futterwert von Futterr- 
i.iben-Misehsilagen fUr Milchkiihe. 2.Mitteilung, Das wirtsehaftseig.Futter. 36,2, 
115-126.
>>>
90 


[16] FAO, 1993: Yearbook. PYB, vo1.47, Rome, ss.256. 
[17] Gruber L., 1994: Ververtung von Futterriiben und Riibenmischsilagen bei Miłch- 
kiihen. Ubersichten zur Tierernahrung. 22, 2, 243-279. 
[18] Gruber L., Steinwender R., Hausler J., Krautzer B., 1992: Erzeugung und Ver- 
wertung von Riibenmischsilagen im Alpenraum. 2.Mitteilung: Verwertung von 
Riibenmischsilagen in der MiłchviehfLitterung, Das wirtschaftseig.Futter. 38, 3, 
155-178. 
[19] Gutmański J., Radzimowski T., 1976: Buraki pastewne. PWRiL, Warszawa, 
ss.195. 
[20] Hermansen J.E., 1990: Feed intake and milk yield using an ensiled mixture of 
whole crop beets for dairy cows. Anim.Feed.Sci.Teehnol., 31, 231-237. 
[21] Hinz E., Kriiger K.H., Walter G., 1988: Mechanisierungslosungen zur Ernte von 
Futterriiben und Hinweise zu deren Einsatz. Feldwirtsehaft 29,9,412-415. 
[22] Imura E., Hayasaka M., Saito H., Kanzawa K., 1986: Relation between mechani- 
cal damage and storability in sugar beets. l.Influence of root damage given in the 
harvesting and piling proeesses on the quality of stored sugar beets. Proeeedings 
ofthe Sugar Beet Researeh Association. Japan 28, 108-114. 
[23] Imura E., Hayasaka M., Saito H., Kanzawa K., 1986: Relation between mechani- 
cal damage and storability in sugar beets. 2.Influenee of artifieial injuries on sto- 
rabi lity in sugar beets. Proceedings of the Sugar Beet Research Association. Ja- 
pan 28,115-120. 
[24] Imura E., Nakayama K., Hayasaka M., Saito H., Kanzawa K., Michiba M., 1987: 
Relation between mechanical damage and storability in sugar beets. 3.1nfluenee 
of harvesting equipments on mechanical damage and storability. Proceedings of 
the Sugar Beet Research Association. Japan 29, 154-160. 
[25] Izumi Y., 1976: The influence offodder beet intake upon VFA produetion in the 
rum en ofthe eow. JapJ.Zooteeh., Sei. vo1.47, 1,33-38. 
[26] Janas J., 1983: Wartość pokarmowa i zastosowanie buraków cukrowo-pastew- 
nych w żywieniu zwierząt. Zesz.Nauk. A TR Bydgoszcz -Zoot., Rozpr., 11, ss.72. 
[27] Janas J., Mikołajczak J., Grajewski J., 1984: Wartość pokarmowa nowych od- 
mian buraków cukrowo-pastewnych. Zesz.ProbI.Post.Nauk.Roln., 257, 223-228. 
[28] Jargiełło A., Trześniewska W., Wiaten J., 1976: Ekonomika uprawy i wykorzy- 
stania buraków cukrowych i półcukrowych w żywieniu zwierząt gospodarskich. 
Nowe Roln., 25, 2, 21-23. 
[29] Kajikawa H., Odai M., Saitoh M., Takahashi T., Tano R., Abe H., Abe A., 1990: 
Effects of sugar-beet pulp on ruminal and lactation performances of cows having 
different rumen fermentation patterns. AnimaI Feed Science and Technology, 31, 
91-104. 


[30] Kamieniecki W., 1971: Konserwacja i przyrządzanie pasz, PWRiL, Warszawa, 
ss.157. 
[31] Kierezyńska-Górska M., Skom iał J., 1977: Zastosowan ie buraków cukrowych 
w żywieniu świń. Trzoda Chlewna. 8,6-8.
>>>
91 


[32] Kokot F., 1981: Gospodarka wodno-elektrolitowa i kwasowo-zasadowa w sta- 
nach fizjologii i patologii. PWRiL, Warszawa, ss.332. 
[33] Konggard S.P., 1986: Management ofhigh yielding dairy cows. Paper presented 
at a Polish-Danish Conferenee. A TR Bydgoszcz, Oetober, ss. 13. 
[34] Korniewiez A., 1977: Badania nad zastosowaniem buraków cukrowych i cukro- 
wo-paszowych Poly-Past w żywieniu trzody chlewnej. Roezn.Nauk.Zoot., 
Monogr. i Rozpr., 9, ss. 100. 
[35] Korniewicz A., 1981: Czy burakami można poprawić bilans paszowy dla trzody 
chlewnej. Prz.Hod., 4, 3-4. 
[36] Korniewicz A., Jagodzińska D., Paleczek 8., 1990: A votan, MQnensin i Grainto- 
na w tuczu jagniąt. Rocz.Nauk.Zoot., Monogr. i Rozpr., 28,121-134. 
[37] Korniewicz A., Zalewska S., Paleczek B., Jałoszyńska L., 1988: Wpływ Grainto- 
ny i Salinomycyny na wyniki tuczu jagniąt. Rocz.Nauk.Zoot., Monogr. i Rozpr., 
26, 169-179. 
[38] Koster P.B., Raats P., Jorritsma J., 1980: The effect of some agronomical factors 
on the respiration rates of sugar beet. Materiały XXXXI1I Kongresu IIRB Bruk- 
sela. Belgium, 109-125. 
[39] Krasicka 8.M., 1981: Zawartość kwasów tłuszczowych w treści żwacza oraz 
mocznika i glukozy we krwi młodych skopów żywionych pełnoporcjową kiszon- 
ką z korzeni buraków cukrowych. Roez.Nauk RoI., B- 101, 33-41. 
[40] Krautzer B., 1992: Produktion und Lagerung von Futterriiben, Produktion. Ver- 
wertung und Okonornik der Futterriiben. Veroffentl. BAL Gumpenstein. 16, l-II. 
[41] Krautzer B., 1993: Bedeutung und Produktion von Riibenmischsilagen im Alpen- 
raum. Bericht iiber die Osterreichweite Silagetagung. LFS Grabnerhof BAL 
Gumpenstein, 13- l 4, 81-90. 
[42] Krautzer B., Waschi H., Gruber L., 1992: Erzeugung und Verwertung von Riib- 
enmisehsilagen im Alpenraum. I.Mitteilung: Erzeugung von Riibensilagen mit 
versehiedenen Mischungskomponenten. Das wirtschaftseig.Futter 38, 2, 105-123. 
[43] Kromer K.H., 1988: Riibenblat ist klein Abfall. Die Zuekerriiben. 37, 5, 272-274. 
[44] Larsen J.B., 1986: The praetice and new developments of the feeding of fodder 
beet in Denmark. Paper presented at a Polish-Danish Conference. A TR Byd- 
goszcz, Oetober, ss. 11. 
[45] Łuczak W., 1981: Dodatek rdzeni kukurydzianych przy kiszeniu liści buraków 
cukrowych. Prz.Hod., 16, 17. 
[46] Łuczak W., Krzywiecki S., Preś J., Fritz Z., 1991: Porównanie dawek zimowych 
dla krów mlecznych z udziałem siana lub kiszonek z przewiędniętych traw. 
Rocz.Nauk.Zoot., Monogr. i Rozpr., 30, 13-21. 
[47] Madej E., Stec A., Filar J., 1993: Okołoporodowe zaburzenia metaboliczne 
u krów pierwiastek o genetycznie dużej wydajności mlecznej. Medycyna Wet., 
49, 9,403-408.
>>>
92 


[48] Mikołajczak J., 1984: Badania nad zakiszaniem zielonek z dodatkiem płynnych 
konserwantów chemicznych. Zesz.Nauk.ATR Bydgoszcz - Zoot., Rozpr., 13, 
ss. 104. 
[49] Mikołajczak J., 1987: Skład chemiczny i dynamika wycieku soku w procesie 
zakiszania liści buraczanych. Roczn.Nauk Roln., B-I03, l, 87-105. 
[50] Mikołajczak J., Grajewski J., 1978: Wartość pokarmowa kiszonych buraków 
Poly-Past IHAR w żywieniu trzody chlewnej i przeżuwaczy. Zesz. ProbLPost. 
Nauk Roln., 216, 75-81. 
[51] Mikołajczak J., Podkówka W., 1986: Wtórna fermentacja w kiszonkach, CBR, 
Warszawa, ss.5I. 
[52] Namiotkiewiez J., Chrząszcz E., 1979: Wartość pokarmowa buraków cukrowych 
Poly-Past oraz sposoby ich konserwacji. Roezn.Nauk.Zoot.Monogr., 14,3-18. 
[53] Nawara W., Osikowski M., Kluz J., Modelska M., 1963: Wycena tryków na 
podstawie badania wartości potomstwa w stacjach oceny tryków Instytutu Zo- 
otechniki za rok 1962. Wyd. WŁ.lnst.Zoot., Kraków, 166,48-58. 
[54] Nehring K., Bayer M., Hoffmann B., 1970: Futtermittel tabeł1enwerk. VEB 
Deutseher Landwitschaftsverlag. Berlin, ss. 440. 
[55] Nonn H., 1989: Mischsilierung von Riiben mit Grobfutterstoffen, Wissensehaftli- 
che. Zeitsehrift, Martin Luther Universitat, Hał1e-Wittenberg, 38, 1,71-84. 
[56] Nonn H., Wildgrube B., 1971: Zuckerrilben ais Grundfutter in der Sehweinemast. 
Tierzueht Ig.25, 3, 95-96. 
[57] Nonn H., Zausch M., 1983: Konservierende Lagerung von Riiben zu Futterzwe- 
eken. Zbornik referatov. Konservovanie obejmovyeh Krmiv. Nitra, CSRS, 259- 
300. 
[58] Nonn H., Zauseh M., 1985: Konservierende Lagerung von Riiben fUr Futter- 
zwecken. Feldwirtsehaft 26, 2, 66-70. 
[59] Nowar M.S., EL-Baki S.M.A., Marie I.F., Zaki A.A., Abd-EL-Baki S.M., 1989: 
Evaluation of new varieties of fodder beet (Majorai and Poly Productiva) as new 
summ er forages in Egypt. Proceedings of the 16th International Grassland Con- 
gress. Nice, France, October, 859-860. 
[60] Obrusiewicz T., 196:, Mleczarstwo. cz.l, WPLiS, Warszawa, ss.144. 
[61] O'Kiely P., Moloney A.P., 1990: Whole-Crop Fodder- Beet silage: Researeh Re- 
sults. Irish Grassland and Animai Produetion Association. Journal, voł.24, 121-124. 
[62] O'Kiely P., Moloney A.P., Meagher J., 1991: Ensiling and feeding whole-erop 
fodder beet. Proceedings of a Conferenee on "Forage Conservation towards 
200". Landbautorschung Volhenrode. Sonderhaft 123,269-272. 
[63] O'Kiely P., Moloney A.P., Rogers P.A.M., 1993: The influence ofthe addition of 
sugar beet pulp as an absorbent at ensiling on the nutritive value of whole-crop 
fodder beet silage. Proceedings of the 10th International Conference on Silage 
Research. Dublin, Ireland, 147-148.
>>>
93 


[64] Osikowski M., Borys B., Chlewicka 8., 1990: Przydatność do tuczu średnio 
intensywnego tryczków FI z krzyżowania owiec merynosowych z trykami owcy 
fińskiej. Rocz. Nauk. Zoot., Monogr. i Rozpr., 28, 93-105. 
[65] Osikowski M., Borys B., Osikowski M.A., 1990: Przydatność do tuczu średnio 
intensywnego jagniąt z krzyżowania towarowego owiec merynofinów z trykami 
ras mięsnych. Rocz. Nauk. Zoot., Monogr. i Rozpr., 28, 107-120. 
[66] Pedersen EJ.N., Witt N., 1988: Ensilering af roer og af hele roeafgroden. 
Tidsskr.Planteavl 92, 221-232. 
[67] Pinkiewicz E., 1971: Podstawowe badania laboratoryjne w chorobach zwierząt. 
PWRiL, Warszawa, ss.321. 
[68] Pirkelmann H., 1990: Silierung von Futterriiben mit Saftbindenden Stoffen. Die 
Milchpraxis, 28, I, 35-38. 
[69] Pirkelmann H., Wagner M., 1986: Silierung von Futterriiben. Versuehsbericht 
1985/86. Bayerische Landesanstalt fUr Landtechnik. Freising, ss.35. 
[70] Pirkelmann H., Wagner M., 1990: Troekensehnitzel ein wertvolles Silierhilfs- 
mittel fUr Nassilagen. Die Milchpraxis, 28, 2, 72-72. 
[71] Podkówka W., 1979: Nowoczesne metody kiszenia pasz. PWRiL, Warszawa 
ss.373. 
[72] Podkówka W., 1980: Kiszonki w żywieniu bydła. Prz.Hod., 3, 17-18. 
[73] Podkówka W., 1987: Jakość a wartość pokarmowa kiszonki. Prz.Hod., 13,27-30. 
[74] Podkówka W., 1987: Wartość pokarmowa kiszonek z wysłodków buraczanych 
sporządzonych z dodatkiem słomy. Bydgoskie Towarzystwo Nauk. B, 35, 73-81. 
[75] Podkówka W., Lesiński T., Humięeki Cz., 1980: Kiszenie liści buraków cukro- 
wych z dodatkiem słomy. Zesz.Nauk. A TR Bydgoszez-Zoot., 3, 79-83. 
[76] Podkówka W., Mikołajczak J., 1975: Nowa technologia kiszenia liści buracza- 
nych. Prz. Hod., 18, 19-21. 
[77] Podkówka W., Mikołajczak J., 1978: Badania nad wyciekaniem soków w proce- 
sie zakiszania buraków Poly-Past IHAR. ZeszProbLPost.Nauk Roln., 216, 67-73. 
[78] Podkówka W., Mikołajczak J., 1978: Zakiszanie liści buraków cukrowych zbie- 
ranych kombajnem "Matrot". Zesz.ProbLPost.Nauk.Roln., 216, 277-281. 
[79] Podkówka W., Mikołajczak J., Janas J., 1978: Wartość pokarmowa wysłodków 
buraczanych zakiszanych z różnym udziałem słomy. Zesz.ProbLPost.Nauk Roln., 
216,271-276. 
[80] Praca zbiorowa, 1962: Burak cukrowy jako pasza. PWRiL, Warszawa, ss.60. 
[81] Praca zbiorowa, 1967: Metody badania żywności. WPLiS, Warszawa, ss. 1252. 
[82] Praca zbiorowa, 1969: Higiena mleka surowego. PWRiL, Warszawa, ss.278. 
[83] Praca zbiorowa, 1974: Enzymologia kliniczna. PZWL, Warszawa, ss.852. 
[84] Praca zbiorowa, 1980: Burak cukrowy. PWRiL, Warszawa, ss.393. 
[85] Praca zbiorowa, 198 l: Choroby owiec. PWRiL, Warszawa, ss.556.
>>>
94 


[86] Praca zbiorowa, 1983: Ćwiczenia z żywienia zwierząt i paszoznawstwa. Skrypt 
AR w Poznaniu, ss.212. 
[87] Praca zbiorowa, 1983: Choroby bydła. PWRiL, Warszawa, ss.862. 
[88] Praca zbiorowa, 1985: Normy żywienia zwierząt gospodarskich. PWRiL, War- 
szawa, ss.229. 
[89] Praca zbiorowa, 1986: Fizjologiczne podstawy użytkowania bydła. PWRiL, 
Warszawa, ss.451. 
[90] Praca zbiorowa, 1991: Podstawy żywienia zwierząt i paszoznawstwo. PAN, 
Ominitech Press, Warszawa, ss.190. 
[91] Praca zbiorowa, 1991: Produkcja buraka cukrowego. PWRiL, Poznań, ss.699. 
[92] Praca zbiorowa, 1993: Żywienie przeżuwaczy. Zalecane normy i tabele wartości 
pokarmowej pasz. PAN, Omnitech Press, Warszawa, ss.406. 
[93] Praca zbiorowa, 1994: Rocznik statystyczny. Rok LIV, Zakład Wydawnictw 
Statystycznych, Warszawa, ss.679. 
[94] Preś J., Łuczak W., Krzywieeki S., Fritz Z., 1991: Kiszonki z przewiędniętych 
traw z lucerną jako substytut siana w dawkach dla krów mlecznych. Rocz. Nauk. 
Zoot., Monogr. i Rozpr., 30, 2-12. 
[95] Riee B., Burke J.I., 1980: The effect of crowning root injury and temperature on 
suerosse loss in the storage of sugar beet. Materiały XXXXIII Kongresu I1RB 
Bruksela. Belgium, 95-108. 
[96] Rozman J., 1981: Krivarske Tabulky, Statni Zemdelske Nakladatelstvi. Praha, 
ss.222. 
[97] Ruszczye Z., 1985: Żywienie zwierząt i paszoznawstwo, PWRiL, Warszawa, ss. 
429. 


[98] Rutkowiak B., 1987: Zaburzenia trawienne i metaboliczne w stadach krów mle- 
cznych. PWRiL, Warszawa, ss.231. 
[99] Rydzik W., Florek S., 1989: Wyniki produkcyjne u rosnących owiec żywionych 
dawkami z udziałem wybranych pasz energetycznych. Prz.Hod., 17,22-25. 
[100] Sabri M.S., Offer N.W., Roberts D.J., 1988: A note on the apparent digestibility 
of fodder beet roots in sheep. Animai Produetion. vo1.47, 3, 509-511. 
[101] Sabri M.S., Roberts D.J., 1988: The effects offeeding fodder beet with two levels 
of coneentrate allocation to dairy cattle. Grass and Forage Science. vo1.43, 427-432. 
[102] Schmidt W., Wetteran H., Begrich H.,Muller M.,Gottsehling E.M., 1972: Silage- 
herstellung. VEB Deutscher Landwirtschaftsverlag. Berlin, ss.SIl. 
[103] Schwarz F.J., Heinzl W.E., Kirchgessner M., 1990: Futterwert von Futterriiben- 
Mischsilagen fur Milchkiihe. I.Mitteilung, Das wirtsehaftseig.Futter. 36,2,99-114. 
[104] Schwarz F.J., Pex E., Kirchgessner M., 1990: Futterwert von Futterriiben-Mischsi- 
lagen fur Milchkiihe. 3.Mitteilung. Das wirtschaftseig.Futter. 36,2, 127-142. 
[105] Shalaby A.S., Abdul-Aziz G.M., Rammah A.M., Beshay M.G., 1989: Fodder 
beet, a new forage in Egypt. 2. Nutritional evaluation of fresch fodder beet (Beta 
vulgaris L.) and its silages, with or without roughages. Proceedings of the 3th
>>>
95 


Egyptian-British Conference on Animals. Fish and Puoltry Production. Alexan- 
dria, Egypt, October, 145-152. 
[106] Sharpes International Seeds Limited, 1992: The Grower's Guide to profitable 
fodder beet, Sleaford. Lines, England, ss.20. 
[107] Skultety M., Skultetyova N., Bencova E., 1991: The quality of silages made of 
fodder beet and straw, nutrient digestibility and dry matter intake. Zivocisna Vy- 
roba. UVTIZ, vol.36, 5, 397-402. 
[108] Soezyński S., 1955: Szybka metoda oznaczania substancji redukujących zwłasz- 
cza cukrów. Przem.Spoż.. 10,416-418. 
[109] Spillane T.A., O'Shea J., 1973: A simple way to dispose of silage effluents, Farm 
Food Res., vol.4, 4, 80-8 I. 
[I 10] Surdaeki Z., 1978: Buraki w żywieniu zwierząt. PWRiL, Warszawa, ss. l 00. 
[11 I] Thiemann K.G., Rieger S., Schubert B., 1992: Zur chemiseh-toxikologisehen 
Labordiagnostik der akuten Pansenazidose (Kurzmitteilung), Mh.Vet.Med., 47, 
413-414. 
[112] Van Soest PJ., Rymph M.B., 1992: Carbohydrate and protein fractions in dairy 
feeds. California AnimaI Nutrition Conferenee. Fresno, CA, May, 47-62. 
[113] Vries C.K., Hilhorst GJ., 1994: De Marke. Jaarverslag. Profestation voor de 
Rundveehouderij Schapenhouderij en Paardenhouderij. 83-86. 
[114] Wasiliewa E.A., 1982: Kliniezeskaja Bioehimija Sielskochozjajstwiennyeh Żi- 
wotnych. Moskwa, ss.253. 
[115] Weissbach F., 1970: Straty składników pokarmowych przy kiszeniu i sposoby ich 
określania. Międzynar.Czasop.Roln., 3, 57. 
[116] Wideński K., 1978: Buraki cukrowe i cukrowo-pastewne zastąpią ziemniaki 
w żywieniu świń. Trzoda Chlewna, 10, 7-8. 
[117] Witt N., 1991: Ensilering afroetop og roer sammen med pulpetter elier gronpil- 
ler. Tidsskr.Planteavl 95, 263-275. 
[1 18] Woolford M.K., 1978: The problem of silage effluent. Herbage Abstraets. vol. 
48, 10,397-403. 
[119] Zaezek M., Dymnieka M., Ruszkowski A., 1988: Odchylenia wskaźników profilu 
metabolicznego związane z wiekiem krów. Acta Aead.Agr.Tech., Olsztyn, LIII 
Zjazd Naukowy PTZ, T.I1, 164-168. 
[120] Zaczek M., Dymnicka M., Trela J., Ruszkowski A., 1988: Wpływ stadium lakta- 
cji na wartość wskaźników biochemicznych krwi. Acta Aead.Agr.Tech. Olsztyn, 
LIII Zjazd Naukowy PTZ, T.I, 205-209. 
[121] Zausch M., Bold E., 1985: FutterrUben, ZuckerrUben und ZuckerrUben verarbe- 
itungsprodukte in der Rindftitterung. Tierernahrung, Ergebnisse, Entwieklungen, 
14,101-107. 
[122] Ziołecka A., Kużdowiez M., Kielanowski J., 1985: Tabele składu chemicznego 
i wartości pokarmowej pasz krajowych. PWN, Warszawa, ss.88.
>>>
BADANIA NAD WYKORZYSTANIEM KISZONEK 
Z CAL YCH ROŚLIN BURAKÓW CUKROWO-PASTEWNYCH 
W ŻYWIENIU JAGNIĄT I BYDŁA MLECZNEGO 


Streszczenie 
Badania realizowano w latach J 991-1994. Część eksperymentalna została wykona- 
na w Stacji Badawczej Wydziału Zootechnicznego - Mochełek należącej do Akademii 
Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Przeprowadzono trzy następujące po sobie do- 
świadczenia; całe rośliny buraków cukrowo-pastewnych (CRB - korzenie + liście) zaki- 
szono z następującymi dodatkami: 
doświadczenie I - śruta jęczmienna, poekstrakcyjna śruta rzepakowa, suche wy- 
słodki buraczane (CRB rozdrobnione), świeże wysłodki buraczane (CRB nierozdrobnio- 
ne); 
doświadczenie II - bez dodatku (CRB nierozdrobnione), bez dodatku (CRB roz- 
drobnione), śruta jęczmienna, wytłoczyny rzepakowe, suche wysłodki buraczane (CRB 
rozdrobnione), świeże wysłodki buraczane (CRB nierozdrobnione); 
doświadczenie III - otręby pszenne (CRB nierozdrobnione). 
W badaniach określono: skład chemiczny, jakość, tlenową trwałość, dowolne pob- 
ranie oraz strawność kiszonek. Kiszonki z I i II doświadczenia wykorzystano w tuczu 
jagniąt, a kiszonkę z III doświadczenia zastosowano w żywieniu krów mlecznych. 
Skład chemiczny całych roślin buraków (szczególnie poziom zanieczyszczeń mi- 
neralnych) był zróżnicowany w poszczególnych latach zbioru. 
Rodząj stosowanych dodatków przy zakiszaniu całych roślin buraków wpłynął na 
zawartość składników pokarmowych w wyprodukowanych kiszonkach. 
Kiszonki z całych roślin buraków charakteryzowały się wyższym poziomem po- 
piołu surowego w stosunku do roślin świeżych. 
Fakt rozdrobnienia buraków przed zakiszaniem wyraźnie wpłynął na obniżenie 
zawartości cukrów redukujących w suchej masie tych kiszonek w porównaniu do wa- 
riantów sporządzonych z roślin nierozdrobnionych. 
Zakiszanie całych roślin buraków w postaci rozdrobnionej bez dodatków lub ca- 
łych roślin buraków z różnymi dodatkami umożliwiło wyprodukowanie kiszonek o co 
najmniej dobrej jakości. 
Kiszonki z całych roślin buraków charakteryzowały się względnie dobrą stabilno- 
ścią w warunkach tlenowych. Spośród stosowanych dodatków suche wysłodki buraczane 
oraz wytłoczyny rzepakowe wpłynęły na zwiększony proces wtórnego zagrzewania się 
kiszonek. 
Zastosowane absorbenty przy zakiszaniu całych roślin buraków poprawiły straw- 
ność suchej masy, substancji organicznej, białka surowego i tłuszczu surowego, w sto- 
sunku do kiszonych buraków bez dodatku lub z udziałem świeżych wysłodków buracza- 
nych. 
Pasze treściwe stosowane jako dodatki osuszające przy zakiszaniu całych roślin 
buraków podwyższyły koncentrację energii oraz zawartość białka ogólnego strawnego 
w suchej masie kiszonek, w porównaniu do kiszonek bez dodatków lub z udziałem 
świeżych wysłodków buraczanych.
>>>
97 


Nie wykazano jednoznacznego wpływu wykorzystanych dodatków przy zakiszaniu 
całych roślin buraków (za wyjątkiem wytłoczyn rzepakowych) na dowolne pobranie 
tych pasz i ich wartość wypełnieniową. 
Najlepsze efekty produkcyjne w tuczu jagniąt uzyskano w grupach żywionych 
kiszonymi burakami bez dodatków lub z udziałem świeżych wysłodków buraczanych. 
Statystycznie istotne różnice wystąpiły tylko między grupami żywionymi kiszonkami 
bez dodatków a grupą karmioną kiszonymi burakami z dodatkiem wytłoczyn rzepako- 
wych. 
Kiszonki z całych roślin buraków można było stosować w dawkach dla tuczonych 
jagniąt, uzyskując podobne efekty produkcyjne, jak przy skarmianiu innych pasz gospo- 
darskich. 
Wskaźniki biochemiczne krwi, mieszczące się w granicach norm fizjologicznych, 
nie wykazały negatywnego wpływu kiszonek z całych roślin buraków na organizm tu- 
czonych jagniąt. 
Parametry wartości rzeźnej jagniąt, za wyjątkiem wydajności rzeźnej i umięśnienia 
udźca, we wszystkich grupach były zbliżone. 
Wyniki doświadczeń żywieniowych na bydle mlecznym wskazywały na możliwość 
skarmiania kiszonki z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych, czego dowo- 
dem były korzystne efekty wydajności i składu mleka. 
Kiszonka z całych roślin buraków z dodatkiem otrąb pszennych stosowana w ży- 
wieniu krów mlecznych nie wpłynęła istotnie na zmianę wskaźników biochemicznych 
krwi i równowagę kwasowo-zasadową krów w porównaniu do grupy kontrolnej. 
Szerokie zastosowanie w praktyce polskiego rolnictwa tej alternatywnej technolo- 
gii przechowywania i wykorzystania buraków będzie możliwe w warunkach dostępności 
odmian buraków cukrowo-pastewnych, naturalnie mało zapiaszczonych oraz przy wyko- 
rzystaniu odpowiedniej technologii (mechaniczne otrząsanie) usuwania piasku.
>>>
STUDIES ON THE USAGE OF THE WHOLE CROP 
FODDER-SUGAR BEET SILAGES IN THE FEEDING 
OF LAMBS AND DIARY CA TTLE 


Summary 
The studies were earried out in the years 1991-1994. The experimental part was 
condueted in the Researeh Station in Moehełek that belongs to the Faculty of Zootechny 
of the University of Technology and Agriculture in Bydgoszcz. The following three 
experiments were carried out one after another; the whole crop fodder-sugar beets 
(WCB - roots + leaves) were ensilaged with the following supplements: 
experiment 1 - ground barley, post-extraeted rapeseed meal, dried sugar beet pulp 
(c ut WCB), fresh sugar beet pulp (uncut WCB), 
experiment II - without a supplement (uneut WCB), without a supplement (cut 
WCB), ground barley, post-pressed rapeseed cake, dried sugar beet pulp (cut WCB), 
fresh sugar beet pulp (uncut WCB), 
experiment III - wheat bran (uncut WCB). 
For all these types of silage the chemical composition, quality, air stability, vol- 
untary intake and digestibility were determined. The silages from experiments 1 and II 
were used in feeding lambs whereas the silage from experiment III was used in feeding 
dairy cows. The following concIusions can be draw out from the obtained results. 
The ehemical eomposition of the whole crop beets (especially the amount of mi- 
neral eontamination) was different in particular years ofreseareh. 
The kind of supplements used in the ensilaging proeess influeneed the content of 
nutritive substanees in silages. 
The whole crop beet silages were characterized by the larger amount of erude ash, 
comparing to the fresh plants. 
The fact of eutting beets before ensilaging considerably decreased the level of re- 
dueing sugars in dry matter of silages, comparing to the silages prepared from uneut 
plants. 
When ensilaging the cut who le crop beets without any supplements or the whole 
crop beets with different supplements, the silages of at least good quality were obtained. 
The whole crop beet silages had a relatively good stability in the air eonditions. 
Among the supplements used, dried sugar beet pulp or post-pressed rapeseed eake 
caused the higher secondary overheating effect in the silage. 
The absorbents used in the whole crop beet silages improved the digestibility of 
dry matter, organie matter, crude protein and erude fat, comparing to the silages made of 
beets without any supplements or with fresh sugar beet pulp. 
The concentrates used as the drying up supplements in making the who le crop beet 
silages, inereased the concentration of energy and the amount of digestible crude protein 
in the dry matter of silage, comparing to the silages made without any supplements or 
with fresh sugar beet pulp. 
There was not any explicit influence of the used supplements (exeept the post- 
extracted rapeseed meał) on the voluntary intake and fili value of the who le erop beet 
silage.
>>>
99 


In the lamb fattening the best effeets were obtained in the groups fed on the whole 
erop beet silages without any supplements or with fresh sugar beet pulp. However the 
statistieally significant differenees oeeurred only between the groups fed on the silages 
without supplements and on the silage with rapeseed oil mea!. 
The whole erop beet silages used in the lamb fattening gave the similar results as 
the other home feeding stuff. 
The bioehemieal indiees of blood eontained within the physiologieal range, prov- 
ing that the whole erop beet silages did not have any negative influence on the fattened 
lambs. 
The slaughter value parameters, exeept dressing pereentage and round meatiness 
(higher values in the groups fed on the silages without supplements) were similar in all 
groups. 
The results ofthe feeding experiment in dairy eattle suggest the possibility ofusing 
the whole erop beet silage with wheat bran in dairy eows, as it resulted in high milk 
produetion and better milk eomposition. 
The who le crop beet silage with wheat bran fed in eows did not affeet eonsiderably 
the biochemical indices of blood and acid-base equilibrium in those animals, comparing 
to the controi group. 
The wider use of presented altemative technology of preservation and usage of 
bt\ets will be possible in Polish agriculture only when the variety of sugar-fodder beets, 
naturally lowly eontaminated with soil, will be available, and when the proper techno- 
logies (mechanical shaking) will be used in order to dean beets of soil dusl.
>>>
v
>>>
------------------------- --.- --- 


--, 
. Biblioteka Główna A TR 
w Bydgoszczy 


I gOt1g I 


ISSN 0209-0597
>>>