Przewodnik ilustrowany po Włocławku

- 


"- :
 
., "'ł 



- T 
, 1..1 


 
... 

 '..,.j 
 A 
 A A A. A 
r ¥ 
V"""'I, 
'L I 1 ..... 

U 
 - 
 
M 

-r.', IWSTIlOWANY 
VJ .
, 
I J. 
 
r1 
 r 
LJ 
 
ł 
I l' 
_ __ ____ 

 1IfJ 
 
 ____-- 
IJ: ff' 
 I T 
-====--
 / -= c:- ==-- 

 X x: 
ą 
 _ _ 
 __ 
 _.::::."1 '
' J 

 ---_o --- 4
 
"r - --.--:- _-.---- 

 J
 -

 '
 I 
n
r 
') 
 l' _ ' \ r '] JJ lj 
\'«]t
:;
r\\. .u '
.. 
1 r
 l ":d" ,- l' : 0 '}\


 
 ..... '- r 
-- I ' I I ".'/..:ł 114 
, . ..'II!Y...... T 

 __ --... - ' II . 
 ' .! '!! I:: ::: ........111 _-v' 
1 h 
 - ---- I , .-, _.0' at.IIfI. U 
l.: . I im! I 
 ;I ,17 ;

- --
.


.=-=- '
';:'
 
 J.J R 
 
.1 N" 


 - - -- I l II :1'IJ 
..Y ,[LX Y I I- -
' T I 1 I l l 
 '
lY 
J.. A. '( y -y "I I . .,.. T l r "1 1 I..,... 
 
 D'" III Y 
.., , I u" 
J TlI' '1II
 

 [111... 

 MCMXXIJ .' 'VUf. 


TYT""'r'( y y TI r T T'" T T T N J Tl 
....111 ....1 I 
. ,

 _..... ti.:nI 
j 
 irJ,:J:J J:' t( .. 
rJ. - ,. 
 T" 1\ t:t 


-r- I' T A
T 
.T T Y:::f T L '..1iiii"
 

 M 

 ' , 
11. 
I
 
 . ' 
 , "'ł ; 
" .. 
,
 '. 
t
 \.. 

" ; 
I ' l. 
dt
r.

 " 
t
 '
', 
.\.. 
J
i

)" 
tł' 
.


 
WŁOCł-dA\XII{U
 ,
 
,
 

j 


, " 


PO 


l 
r 
 ..... 
l 1
 '" 
ł nJ: 11 
l' l 

 Y I
 11 

 I 
I j l 
... r II 
, y. y I 
l ( 'T J.1'1 T l l.. 
 Y 


I 


(Y);; 1 'T 
IT.. l 


1 1 I l 


I 
 
;r.,r r T..f1)
 
1
 IIIIIM:r;.,

 
] I l l 1 J.. I l -""" 
 . 
"'I _T 


oJ 
. 


... 


.
>>>
@ 
nP 



 
,., 


CENTRALA ROLNIKÓW 


TOW. AKC. 


F I L J A W W l O C lA W K U 


ULICA OGRODOWA NR. 2 
ADR. TELEGR. "CENTRUM" 


 ) 

 


=.J- 


I
 


..) 

 


(
  
 


DOSTARCZA: 


fTPnP 
III 


WSZELKIE ZIEMIOPl.ODY 

 . 
JAK: ZBOZA, ROSLINY 
STRĄCZKOWE, NASIO- 
NA, OKOPOWIZNĘ, WEt.- 
N Ę I T. P. ... . . · . . · . . .. 


K U P U J El 


III 
&b &b 


. 
PASZE TRESCIWE, MA- 
KUCHY, OTRĘBY, WĘ. 
GIEL I. NAWOZY SZTU- 
CZNE WŻAMIAN ZA ZBO- 

 . 
ZE I ZA GOTOWKĘ. .. . 


() ( )
>>>
\ 



m, \
HUT 1...' 'f;'TY 
T! LT J 
't
 . 
 . 
rMm 
 ,,' """
- rn 
 J
 

 
 ,,l 
 
 
t 
 

 

_ y rI
 M ' 


-2,


 
 ,00 1 . 1 
 tr 
t, Y..III J..,,( t:::::tlR-..'i/".AI-ł-r,-j 
 ' rłf
 

 
.'d Y
J 
n '
H ,n ' 
 
I
 
 PI{ZEWODNII( 
 
 
. ILUSTI{OWANY 
 
dr ... :r'!pO 


 
: {

.l WŁOCŁA\X'I{U: n 
l 
N '
 
 
Ii 
 
 =- .)) _ _ _______ 
: 
te .YI
 - - - 
 
i:( 
 r 
 -= -C ==-- ,Iw 

 
 -- "=- "1 

 r. ===== - - -= _ --== ---== 
 
 Jr;m: 

 
 1 r / - li II l 'Dl' 
L _ ''71 
:'Y 
. I L II 4.1 
 

1 
rn , . . ;"'
:\i A:.:( rrP'1 !2J 
" Iti:-" / :J. .J: 
 
 -I \ \, 
..
 ........ J 
'/// ././ 
 r 
-- 
\\
,
 ............,.. 
'1 ,..- ------ 
 
 I I 1
ltW 4 . I 1..1f( JT IT}: 
-I 
 11 b- ----- II 11 
 - - 

 . ,1M. .l 
J'
 
[(J 
 '" 
 
 .W ."1 
r 
U l II
 r 
.r y rr.,y li T 11..1.1]. .L l(! ó:'N.1 

 
 ifj .
 \
 Ij L"':1 T..JiIjI
 1 .!f.I . 

-m 

 ., 
 '11" 
]
 
I 
 
 -łr MCMXXII '1 l 
1 N.. 
 
v J. 
 ''1 ,,", ,
 
 t( T 

 r'/ ) ..J.. 
 _
 l: 




.t , ,

 ,/ I l
J x
/
 


-,
>>>
, 


-. 


"
1Y,25 


Pod redakcją 
STANISŁA lVA JANROIVSKIEGO 
i kierunkiem, graficznym, 
TV ACŁA W A TOJJASZE rVSKIEGO 


,. '. 


., ......
>>>
". 


. 


. 
ODDZIAŁOWI KUJAWSKIEMU 
... 


.
. = POLSKIEGO 
TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO 
DZIEŁKO TO 
F05WIĘCAMY. 


. 


......... 


. iii .
>>>
. 


. 


WSZELKIE PRf\Wf\ ZftSTRZEŻONE,
>>>
OD 


WYDAWNICTWA 


lEWIELE chyba spotkać można w Euro- 
pie miast większych, któreby nie miały 
przewodnika, objaśniającego szczegó- 
łowo stosunki miejscowe, osobliwości 
godne widzenia, zabytki przeszłości 
i t. p. 
Liczne wydawnictwa informacyjne oraz albumy 
widoków ułatwiają każdemu przyjezdnemu dokładne 
zapoznanie się z miejscowością. 
Jedyny może wyjątek pod tym względem stanowił 
Włocławek, który przecież jednak dzięki swemu do- 
godnemu położeniu geograficznemu coraz więcej prze- 
jezdnych w swych murach gości. 
Lat 10 już upłynęło od chwili ukazania się pierw- 
szego przewodnika po Włocławku 
). Pomijając tę oko- 
liczność, iż rzeczony przewodnik został wyczerpany, 
przestarzał się w ten sposób, że nie może już być 
źródłem informacyjnem dla zmienionych dzisiaj czasów 
i stosunków. 
Wszystko to przemawiało bezwarunkowo za po- 
trzebą wydania nowego przewodnika. 


*) »Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Ilustrowany przewodnik 
po Włocławku, 1911 r.« 


r:-
>>>
,6 


Oddając pracę nInIejszą na użytek publiczny, są- 
dzimy, że nietylko przyjezdni do Włocławka goście, 
ale i mieszkańcy miasta przyjmą życz1iwie nasze usiło- 
. 
wanla. 


Nakoniec pozwolimy sobie złożyć serdeczne po- 
dziękowanie wszystkim, których pomocy doznaliśmy 
przy układaniu i wydaniu tej pracy. 


, 



 


Wio cia wek, w maju 1922 roku.
>>>
. 
DZIAŁ 


) 
I N F O R.M A C Y J N y. 


z , 


I. WSKAZÓWKI PRAKTYCZNE. 


. 


Dworzec kolejowy przy wylocie ulicy Tadeusza Kościuszki 
i Alei Ciemnych. Odjazd pociągów' do Warsza"
y przez 
Skierniewice i przez Sochacze,v, do Poznania, do Gdańska, 
do Lwowa i Bukaresztu. 
Dworzec kolejki wąskotorowej przy u1. Kaliskiej, za 
przejazdem kolejowym. Odja
d pocią
ó'v a) do Brześcia 
Kujawskiego, b) do Koła, c) do Sompolna, d) do Lubrańca. 
Przystaó parowców przy ulicy Bulwarowej. Odjazd paro,v- 
ców do Płocka, do Warszawy, do Ciechocinka i do To- 
runia. Przystań przesuwa się stoso,vnie do stanu ,vody 
na Wiśle. 
Omnibus automobilowy towarzyst,va "Palatine" odchodzi 
do Lipna dwa razy dziennie z placu przed d worCAm kole- 
jowym. 
 
Dorotki jednokonne i d,vukonne dosyć liczne. Postój dorożek 
na placu pr
ed dworcem kolejo,vym, na Nowym Rynku 
i na ulicy Zabiej. Taryfa zmienna stosow
ie do stanu 
waluty polskiej i charakteru dorożek. 
Garaż automobilowy przy ulicy Biskupiej 9. 
Hotele: "Hotel Victoria", ul. Przechodnia l, "Hotel Polski", 
Nowy Rynek 5 i inne. 
Pensjonat Towarlystwa Kobiet \Vsp6lnej Pracy Rzymsko- 
Katolickiego Wyznania, ulica Orla 3. 
Restauracje: "Gastronomja", ul. Cyganka 30, "Cafe Imperial" 
u1. 3-go .Maja 34, "Zacisze" - ul. Tad. Kościuszki 1 i inne. 
Cukiernie łkawiarnie: C. Bednarskiego, ul. Trzeciego Maja, 
B. Czecha. ul. Tadeusza Kościuszki 4, "Cafe - Imperial" 
ul. 3-go Maja 34. 
Banki ł wymiana pieniędzy: Polska Krajo,va Kasa Pożycz- 
. kowa, ul. Tadeusza Kościuszki 15; Bank Kredyto,vy
>>>
8 


DZIAŁ 


,v Warsza,vie, Odd
iał we Włocławku, Xowy Rynek 20; 
Bank Kujawki, ul. Zabia 2; Bank Handlowy w Warszawie, 
Oddział Vie Włocławku, ul. Tadeusza Kościuszki 6 i inne. 
Teatry. Niestety Włocławek dotychczas teatru nie posiada, 
ma tylko 2 kinematografy: "No\vości" - ul. Cyganka 16 
i "Sfinks" - ul. R-go 1IaJa 27. . 
Muzea. "Muzeum Kuja'\\tskie" - ulica Kaliska]. "Muzeum 
Diecezjalne" - uJ. Seminaryjska 10. 
Bibljoteki i czytelnie. "Bibljoteka im. Adama l\1tckiewi- 
cza" - ul. Trzeciego Maja 6, ot,varta w dnie po,vszednie 
od g. \0-13 i od 15 do 18; "Bibljoteka Trzeciego Maja" - 
dla młodzieży, ul. Warsza,vska 15. "Książnica" - ulica 
Brzeska 21, otwarta 'v dnie powszednie od g. 10-13 i od 
15 -17. "Bibljoteka i Czytelnia Katolic.ka dla \vszyst- 
kich"-ul. Seminaryjska 4. Otwarta w dnie powszednie od 
godz. 12-15. "Bibljoteka i Czytelnia Nauczycielska"- 
ul. Ogrodowa 4. Otwarta w dnie powszednie od g. 19-2
. 
Kąpiele. Łaźnie-J. Górzyńskiego, ul. Seminar
jska 6. Łaźnie 
miejskie, ul. Biskupia 6. 
Redakcje pism. "Słowa Kuja,vskiego" - u1ica . Brzeska 4. 
"Gazety Kujawskiej" - ul. 3-go 1\łIaja 25. "Kroniki Die- 
cezjalnej" - Seminaryjska 10. 
Większe sale, używane zarówno na bale, jak i na odczyt
T, 
zebr3nia. wykłady i koncerty posiada: "PoJonja" - ulica 
Gęsia 13. Straż Ogniowa Ochotnicza - ul. Zabia 8. Zrze- 
szenie Urzędnikó,v Państwo,vych - ul. Kali@ka 1. Towa- 
rzystwo Wioślarskie - ul. Łęgska 77. "Makabi" - ulica 
Króle,viecka 35. Gimnazjum Państwowe Męskie - ulica 
Szkolna 6. 
Księgarnie. "Księgarnia Powsr.echna" - ulica Brzeska 4. 
"Księgarnia Szkolna" - ul. Zabia 9. "Księ)
'Brnia Kujaw- 
ska" - Nowy Rynek 5. Księgarnia Jana Wilczyńskiego 
i S-ki - ul. 3-go Maja 34. Księgarnia Neumana - ulica 
Cyganka 26 1 inne. 
Szpitale i ambulatorja. Am bulatorjum miejskie bezpłat- 
ne - ul., Botaniczna 25. Am bulatorjum prywatne bez- 
płatne - ul. Stodólna 70
 Ambulato
jum kolejowe - ul. 
Brzeska 27. Szpital ś-go Antoniego - ul. Toruńska 15. 
Szpital dla chorych tyfusowych, ul. Botaniczna 25 róg 
Alei Szopena. 
. 
SwJątynłe. Katolickie: - ,Bazylika katedralna - uJ. Przejazd. 
Kościół św. Jana-ul. Sw. Jana. róg' ul. Bulwaro,vej. Koś- 
ciół 00. Reformatów przy ul. Brzeskiej. Kościołek RW. 


I 
f 
1 


. 


ł
>>>
INFORMACYJNY 


9 


Witalisa-ul. Brzeska róg Seminaryjskiej. Innych wyzna11: 
Kościół ewangelicki - ul. Brzeska. Cerkiew prawosła,v- 

a-Nowy Rynek. Synagoga dla staroz!lkonnych (stara) ul. 
Zabia 14. Synagoga no,va,--ul. Królewiecka 17. 
Cmentarze. Katolickie: stary - przy pl. Gen. Dąbrowskiego, 
nowy- przy szosie do m. 
o,vala. Tamże cme1).tarze: ewan- 
gelicki i prawosławny. Zydowski-przy ul. Załobnej. 
Ogrody spacerowe. Ogród "Saski" -. na Nowym Rynku. 
Ogród "Sienkie,vicza" - przy ul. Toruńskiej. 


. 


II. WŁADZE, URZEOY I INSTYTUCJE URZEOOWE. 
, , 
Duchowne. a) Katolickie: Kapituła Bazyliki Katedralnej, 
ul. Seminaryjska 10. Kut:ja Diecezjalna, ul. Seminaryjska 10. 
Sąd Biskupi, ul. Seminaryjska 10. Seminarjulp Duchowne, 
ul. Seminaryjska 10. Urząd para
ji, ś,v. Jana, Sw.-Jańska l, 
Biuro Dozoru Kościelnego parafji S,v. Jana. stary Rynek 15. 
Urząd parafji św. Stanisława, ul. Przejazd l (kolegjum). 
b) Innych wyznal
: Kolegjum Kościelne. parafji ewan- 
gelicko-augsburskiej, ul. Ogrodowa 4. Kancelaria pa- 
rafjalna, ul. Ogrodowa 4. Kancelarja gminy żydowskiej. 
ul. Brzeska 23. 
Państwowe. Agentura Polskiej Żeglugi. Państ,vo,ve.i, 
ul. Bulwarowa 16. Bezpłatne Biuro Porady pra,vnej, uL, 
3-go 
I
ja 25. Biuro In
yniera Drogowego, ul. Buhvaro,va 16. 
Dowódzhvo Plutonu Zandarmerji, ul. 3-go Maja 14. In- 
spektorat Majątkó,v Państwo,vych Ob,vodu Włocła,vskieg-o 
na po,v. Włocławski, Nieszawski, Gostyński, Kutno"rski 
i Lipno,vski, ul. 3-go Maja 15. Inspekcja Lasó,v Pań- 
stwowych Okręgu Włocła,vskiego, ul. Kaliska 12. In- 
spektorat Szkolny Okręgowy. ul. Cyganka 21. Kancelarja 
notarjusza B. Ko,valewskiego, ul. Cyganka 30. Kancelarja 
notarjusza L. Ulejskiego, ul. 3-go Maja 25. Kancelarja 
Włocławskiego Po,viatowego Lekarza Weterynarji, Nowy 
Rynek 16. Komenda Policji Państ,vo,vej na po,viat \Vło- 
cławski, ul. Stodólna 5. Komisarjat Policji Państ,vo,vej 
m. Włocławka, ul. Tadeus za Kościuszki 5. Kasa Skar- 
bo,va, ul. Piekarska 6. Kance1arja Inspektora Pracy, 
ul. Bulwaro,va 16. Państwowy U rząd Pośrednichva Pracy 
i Opieki nad Wychodźcami, ul. 3-go 
Iaja 26. Powiatowa 
Komenda Qzupełnień, Plac Gen. Dąbro,vskiego 15. Po- 
sterunek Zanrlarmerji \Vłocła,vskiej, ul. Bulwarowa 16. 
Państwowy Urząd Zdrowia, ul. Wiślana 1. Starost\vo 
Włocła,vskie, ul. 3-go. Maja ] 7. Sąd Okrągo,vy, stary
>>>
10 


DZIAŁ 


""""'" 


'
-' 
 -
 . 


" 

 
--":;;:.: 
.' 
 
- '
-.
- ------ - 



,
,"}s' _1". 
" ,""':'"
'
 _.
;
 
: ',:' .tł. j, 
- 


'1.", ,-- ,'., 
, . ..:
  


- 
, 'r r [ ' -
 . " L 
 r ł' 
'fff'''' 

.
 . '
:
."? 
:4 
 

 
-\ .. '"
 
 . -............-.:..
 


.'- J.-
\r.,.. 


,,' 'r 


'ł,- -
- ":;:'.;;.. ';. 
, II., 
" ,1 --s , 
4 1 A""c ,Lo. 


"
 


..:. 
 
.. 

. .... -.;
 -
 

 
 
, 
fi I 
 



;
 
 
..:.

 
'1 .- , 


,
-'-\II ' 
. '- 


. 


.". 


'.... 


PAJSSTWOWE GIMNAZJUM !JĘSKIE 


Rynek 1. Sąd Pokoju, ul. Bulwarowa 16. Ubezpieczenia 
Wzajemne BU,do\vli od Ognia, . ul. 3 Maja Ił. Urząd Bu- 
dowlany, ul. Zabia 10. Urząd 
karbowy podatkó\v i opłat 
skarbowych na PO\v. Włocła\vski i Nieszawski, Piekarska 6. 
Urząd Poczty i Telegrafu, ul. Tadeusza Kościuszki 21. 
Urząd Walki z Lich\vą i Spekulacją, ul. Matebudy l. Wię- 
zienie, ul. Gęsia 24. Wojsko\vy Sędzia Sledczy, ul. Bul. 
warowa 16. Wojskowy Szpital Załogi, przedmieście Glinki. 
Wydział Hypoteczny, ul. Ki1ińskiego 8. 
Miejskie. Magistrat miasta Włocła\vka, ul. Tadeusza 
Kościuszki 12. Magistrat miasta Włocła\vka, Wydział 
Techniczny, ul. Tadeusza Kościuszki - 7. Rada Szkolna 
Miejska, ul. Tadeusza Kościuszki 12. 


III. SZKOLNICTWO. 
Powszechne. 5 klaso\va szkoła męska 
; l-ul. Łęgska 53. 
4 khlSO\Va szkoła męska.M 2 - ul. Gęsia 20. 7 klasowa 
szkoła męska M 3-ul. Starodębska 12. 4 klaso\va szkoła 
koedukacyjna M 4 -ul. Wiejska 14. 5 klasowa szkoła 
męska M 5-Plac Gen. Dąbrowskiego 1. 4 klasowa szkoła 
męska M 6-ul. Przedmiejska 1. 4 k1asowa szkoła żeń- 
ska ]\& 7-ul. Kilińskiego 14. 6 klasowa szkoła żeńska 
N2 8- ul. Brzeska 2. 5 klaso\va szkoła żeńska M 9-ul. 
8tarodębska 38. 3 klasowa sz
oła koedukacyjna M 10-
>>>
INFORl\1ACYJNY 


. 


11 


( 


,ł '"" łł ,

 111 
' 1 ' ), , 
- ( "" """ ", 

 ..". ."0'" 
". 
 ' .. 
..' 
; . . .. 
 
, ' 


. '" --.. 
, . 
 


r 
:,
 
, -'
 . 


J;':, 
# 
 
,
.;',. ',p 
,,' , " 
;',L . ',
;..' '

; ; -f ; 
. " 


ł . " 


. 


",\ " 


- ...., ." 
n:,,1'. ': ' ",- _, ' 
.-...' .... 


;10., 


_f' ; 


, 
'1 


,
. '
..... 


..;"
t .. - \: .. 
., ': , 
i
: ' 
 "i'-:;" 


'. 
... :.łoc 
"', 



:" .
 ." 


., 


'. 


.." . . 

;:-.:- . 
..-...;..: . ,'( .." '. 


",« .. '. 




 "':-,,,;:;'.' 
',.' 
 
' ł
 ", '- , , y . 
f
2f'
;

:'
'" 

ir'
" ,.-':
t

1i
li
 :
 


. 


SE1tIIN ARJUM DUCHO WNE. 


I)a przedmieściu Glinki. 4 klaso\va szkoła żeńska M 11- 
Zabia 5. 5 klaso\va szkoł
 żeńska 

 12-ul. Stodólna 40. 
3 klaso\va szkoła żeńska .M 13-ul. Kapitulna 31. 4 kla- 
sowa szkoła koedukacyjna X! 14-ul. Toruńska 29. 6 kla- 
so,,
a szkoła koedukacyjna 
 15-ul. Ogrodowa 4. l kla- 
so\va szkoła dla umysłowo niedorozwiniętych M 16 - uj. Ki- 
lińskiego 14. 5 klasowa szkoła męska M 17-uJ. Króle- 
wiecka 17. 5 klaso\va szkoła żeńska 
 ] 8- ul. Króle- 
wiecka 5. 3 klasowa szkoła żeńska M 19-ul. Łęgska 63. 
4 klasowa szkoła koedukacyjna .M 20-ul. Płocka 123. 
2 klasowa "Szkoła robót ręcznych" 

 21-ul. Piekarska 25.. 


, 
Srednłe. (polskie). Gimnazjum P
ństw()\ve Męskie, ulica 
Szkolna 6. Gimnazjum Humanistyczne Męskie im.. J. Dłu- 
gosza
 ul. Tumska_15. Gimnazjum Państ,vo\ve Zeńskie 
lm. 1\1. 
onopnickiej, ul. Brzeska 8. Gimnazjum Filolo- 
giczne Zeński
 J. Steinbokówny, ul. Przejazd 5. Gimna- 
zjum Realne Zeńskie W. AspiRówny, ul. Kaliska 8. 
Zawodowe. Seminarjum Ducho,vne, ul. Semlnaryjska ]0.. 
Komunalne Koedukacyjne Seminarjum Nauczycielskie, 
ul. Szkolna 6. Państ,vowa Szkoła Techniczna, ul. 3-go 
Maja 7. Państ\vowa Szkoła Kupiecka, ul. staro dębska 39 
l\Hejska Za\vodowa Szkoła Dokształcająca, ul. 3-go Maja 7
>>>
12 


.. 


DZIAŁ 


Kursy specjalne. Kursy handlo\\re Wacława Malikowskiego, 
uL Szkolna 6. Kursy maturalne, ul. Szkolna 6. Kursy 
muzyczne Mieczysła,va Pilikowskiego, ul. Starodębska 12. 
Kursy dla dorosłycb, ul. Starodębska 12. 
, 


. 


- 
IV. ZRZESZENIA, ORRANIZACJE I INSTYTUCJE SPOŁECZNE. 
Chrześcijańskie Z,viązki Za,vodowe, ul. Gęsia 13. "Dom 
Sierot", ul. Biskupia 8. "Dom Miłosierdzia", ul. Ogro- 
do,va 2. Inspektorat Harcerski, ul Szkolna 6. "Kropla 
1\łIeka", ul, Brzeska 7. Kuja,vski Okręgowy Związek Kó- 
łek Rolniczych C.T.R., Nowy Rynek 1. Kujawskie f.ito,va- 
rzyszenie Techników, ul. Łęgska 77. Pogotowie Wojenne 
Ziemi Kuja,vskiej, ul. Kilińskiego 1. Polska Macierz 
Szkolna, ul Szkolna 6. Polskie Towarzystwo Krajozna,v- 
cze, Oddział Kujawski, ul. Kaliska 1. Resursa Zie- 
lniańska, ul. Przechodnia l. Resursa Zrzeszenia Urzędników 
Państ,vo,vych, ul. Kaliska l. "Sekcja Odzieży", ul. Prze- 
jazd 3. "Spójnia"-Związek Katolickiej Młodzieży Pracu- 
jącej, ul. Szpichlerna 28. Stowarzyszenie Kobiet Wspól- 
nej Pracy Rzymsko - Katolickiego Wyznania, uL Orla 3. 
Sto,varzyszenie Lekarzy Kłljawskich, ul. Kaliska 1. Sto- 
,varzyszenie Właścicieli Nieruchomości, ul. Kaliska l. 
sto,varzyszenie Robotnikó,v Chrześ
ijańskich ul. Maślana 2. 
Straż O
niowa Ochotnicza,' ul. Zabia 8. To,varzyst,vo 
Chrześcijańskich Rzemieślnikó,v i Przemysło,vców, Stary 
Rynek 13. Towarzyshvo Hyg:ieniczne, Oddział Kuja,vski, 
ul. Kaliska 1. To,varzystwo Ochrony Kobiet, Oddział ,ve 
Włocławku, ul. Tadeusza Kościuszki 5, To,varzystwo 
Przemysłowcó,v, Oddział we \Vłocła,vku, ul. Zabia 2. To- 
warzyst,vo Wioślarskie, ul. Łęgska 77. To,vsrzyst,vo 
Wzajemnej Pomocy Rzemieślnikó,v i Przemysło,vcó,v Pol- 
skich, Stary Rynek 13. To,varzyst,vo Gimnastyczne 
"Sokół", ul. Gęsia 13. Włorła,vskie Towarzystwo W spo- 
magania Biednych, ulica Przed miejska 1. Z,viązek By- 
łych Uczenie Pensji Aspisowej, ulica Tadeusza Koś- 
ciuszki 5. Związek Felczeró,v, ulica Tumska 2. Zwią- 
zek Ogrodnikó,v, ulica Stodólna 16. Z,viązek Harcerst,va 
Pplskiego Okrąg Włocła,vski. Komenda Okręgu Włocław- 
skiego, ul. Buhv.sro,va 22. Komenda Włocławskiego Hufca 
Samodzielnego Zeńskiego - ul. Bulwarowa 22. Komenda 
Hufca Męskiego, ul. Bulwarowa 22. Koło Przyjaciół Har- 
cerstwa, ul. Buhvarowa 22. Koło Starszego Harcerstwa, 
ul. Bulwarowa 22. Podharcmistrz i Komendant Harc. ks. 
Antoni Bogdański, ul. Przejazd l. Związek Młynarzy 
Polskich, ul. Królewiecka 25. Związek Polskiego Nau-
>>>
INFORMACYJNY 


13 


czycielstwa Szkół Powszechnych, Oddział we Włocławku, 
ul. Starodębska 12. Związek Rybacki Wód Kuiawsko- 
Kaliskich, ul. Maślana 2. r Związek Za\vodo\vy N 811 czy- 
cielstwa Polskich Szkół Srednich, ul. Szkolna 6. Za- 
wodowe Związki Klasowe, Plac Gen. Dąbrowskiego 19. 
Związek Za\vodo\vy Robotnikó\v Rolnych, ul. Kilińskiego 12. 
Związek Za\vodowy Praco\vnikó\v Kolejo\vych Rzeczypo- 
spolitej Polskiej, Koło Włocławskie, d\vorzec, dom M 1. 
Z\viązek Zawodowy Producentó\v Rolnych, ul. Tumska 14 
Związek Ziemian, Przechodnia 1, Hotel" Victoria" i inne.. 
V. ZAWODY WYZWOLONE. 
AdwokacI. 
Barciko\vski Eugenjusz, Żabia 29, Bock Leon, KróJe- 
wiecka 18, Gostomski Jan, 3-go Maja 25. Urbański Jan, 
Obrońca Konsystorski-Brzeska 16, Wawrzyniecki Antoni, 
3-go Maja 11, Aktabo\vski Władysła\v, Bulwaro\va 22, 
Gąsioro\vski Witold, Maślana M ], Górski Aleksander, 
Cyganka 30, Szląsko\vski Bolesła\v, Tadeusza Ko'ściuszki 10, 
Szretter Joachim. Browar
a 2, Tomasze\vski Jan, Stary 
Rynek, ró
 Szpichlernej i Swięto-Jańskiej obok Sądu Okrę- 
gowego, Trzciński Damazy, 3-go Maja 21. 
Doktorzy medycyny ł lekarze. 
Dr. Barciko\vski Aleksander, szpital ś-go Antoniego. Go- 
dziny przyjęć: od 4-6 po pol., chirurgja, choroby we- 
wnętrzne, Dr. Gołębiowski Wacław, uJ. Łęgska 42, od 4-6 
pp., choroby wewnętrzne i dziecInne, Dr. Kaltman Adolf, 
ul. 3 Maja 24, od 3-5 pp. Dr. Maciejo\vski S., ul. Brzeska 
16, od 9-10 r. i od 4-6 pp., ch_oroby nosA, gardła, uszu, 
płuc i wewnętrzne, Dr. OlszewskI Piotr, ul. Tad. Kościusz- 
ki 7, od 9-10 r. i od 2-5 pp., Dr. Piasecki Witold, ul. 
Cyganka 19, od 3-5 pp. choroby we\vnętrzne i kobiece.. 
Dr. Poznański J., .ul. Maślana 2, od 3-5 pp., Dr. Sawicki 
Aleksander, uJ. Zabia 15, od 9 - 10 r. i od 2 - 5 pp.. 
Dr. Szelest choroby kobiece, ul. Cyganka 26, od 5 -6 pp., 
Dr. M. Toroński, ul. Króle\viecka 32, od 10-12 i od 2-4 pp., 
ur. Wolberg Bolesław, ul. 3 Maja 8, od 9-10 i od 2-5 pp., 
Dr. Zawadzki Feliks, No\vy Rynek 2, od 8-10 r. i od 
3-7 pp. 
Den
yścł. Arnstein Jan, ul. 3 Maja \ł, Heyman Zygmunt, ul. 
Zabia 29, Kierśnicka Jadwiga, Stary Rynek .2, Marjamoff D., 
ul. 3. Maja 25, Oszczakie\vicz H., ul. Szopena, Rapoport M., 
ul. Zabia 13, Szenwic-Wolman ul. Tad. Kościuszki 19.. 
Szatkowska ij., ul. 3 Maja 21, SpieJman M., ul. Tad. Koś- 
ciuRzki 17, Smietański J., ul. Cyganka 9, Weinstein A., 
ul. 3 Maja 22.
>>>
14 


Lekarze weterynarjl. 
Olszański Z., ul. Warsza,vska 1:, Szokalski H., Nowy 
Rynek 16. 
Felczerzy: Archipow Mikołaj, Kaliska 22, Bulikowski Jerzy, 
Łęgska 55, Dojczer 
tanisław, Tumska 2, przyjmuje od 
2 - 4 p. p., specjalność: masaż - elektryzacja, Filipiak 
Wacła\v, Toruńska 17, przyj.'" 4-6, teJ. 13
a, Horn' Józef, 
od 12-2 p. p. i od 6-8 \v:, Teichner Rafał, Zabia 11, Wasi- 
lewicz Ignacy, B-go Maja 22, Ziółko\vski Bolesła\v, Toruń- 
ska 15, od 4 do 6 w szpitalu. ' 
Akuszerki. Bocbińska Kazimiera, Toruńska 4, Bochińska 
Marja, Toruńska 4, Dobrzelecka Jadwiga, Stodólna 41, 
Diwaze Estera, B-go Maja 3
, Kruczkowska Marja, Łęg- 
ska 44, Kempska \Valerja, Cyganka 8, Michało\vska Broni- 
sła\va, Miła 18, Marecka Marjanna, Zduńska 10, Napiór- 
ko,vska Bronisława, Króle,viecka 7, Pijano,vska Marja, 
Kolska 4, Rychlewska Weronika, Stodólna 6, Sieraczkie- 
wicz Ludwika, Kapitulna 36, Stulsaft R
gina, Stodólna 70, 
Wendołowska Katalja, Brzeska 11, Zuchowska Marja, 
Toruńska 17. . 
Geometrzy: Beczkowicz Kazimierz, ul. Brzeska 11, Jesio- 
nowski Czesła\v, ul. Kaliska 11., geometra przysięgły 
klasy 2-ej, Zagórski Janusz, ul. Zabia 2, geometra przy- 
sięgły klasy 2-ej.
>>>
, 
Z PRZESZŁOSCI WŁOCŁA 'VKA 


,. 

 


; 


1!A tu t'rzy zie1nie zehzły się klina'1ni: 
Dob'rzyńska włość i Mazowsz z K ujawa1ni; 
Tu, kiedy krzykniesz, słyszą trzy powiaty, 
Flisie gębaty". 
Sebastjan Klonowicz. "Flis" (r. I595). 


, 

 IASTO Włocławek leży na lewym brzegu 
, i Wisły przy ujściu Zgłowiączki. Położenie 
, miasta i podania pozwalają domyślać się, 
" iż powstała tutaj pierwotnie osada rybacka, 
która stopniowo pod wpływem ożywio- 
nego ruchu na Wiśle zamieniła się na targowisko, 
a następnie została miastem. 
Początki dziejowe miasta sięgają XI wieku. 
GalIus twierdzi w swej kronice, iż miasto ufundował król 
Władysław Herman, na pamiątkę urodzin pierwszego 
syna Bolesława Krzywoustego, który wykonał wolę 
ojca swego i od imienia jego nazwał miasto Władysła- 
wiem (po łacinie Wladislavia). Inne znowu podania 
przypisują akt podniesienia osady do godności miasta 
księciu Władysławowi II około roku 1140. Książę 
ten po przeniesieniu tutaj z Kruszwicy stolicy biskupiej, 
miał nadać miasto wieczjstem prawem biskupom kujaw- 
skim. Pierwotn:1 gród Wladislavia vetus leżał na pra- 
wym _ brzegu Wisły naprzeciw dzisiejszego. Na przeciw- 
ległym brzegu istniało targowisko, przy którem powstało 
Wladislavia nova (dzisiejszy Włocławek). Nowa siedziba 
na lewym brzegu Wisły okazała się dogodną i więcej 
sprzyjała rozwojowi miasta. 
Po ustaleniu i zjednoczeniu Polski za Łokietka 
i po uporządkowaniu jej wewnętrznem pod rządami Ka- 
zimierza Wielkiego dźwigają się miasta polskie, a w ich 
liczbie i Włocławek.. 
'I
>>>
'-- 


16 


Z PRZESZŁOŚCI 


-- 


W roku 1250 Kazimierz, książę na Kujawach 
i Łęczycy, zeznaje osobnym aktem, że Civitas cathe- 
, dralis Vladislavia, powstała na gruntach kościelnych, 
wolną jest od danin i opłat książęcych. Natomiast 
częste napady pogańskich Pomorzan, zagrażają miastu, 
nier.hętnie też widzieli jego wzrost pogromcy tamtych 
krzyżacy, upatrując w nim współzawodnika handlowe- 
go dla swego 'forunia. 
W roku 1326 Władysław Ł
kietek układa się 
tu z nimi o Pomorze, mimo to jednak w trzy lata 
później krzyżacy w sojuszu z Janem Czeskim pustoszą 
Kujawy, rabują i palą Włocławek, którego odbudowania 
zakazuje wielki mistrz mieszkańcom pod karą śmierci. 
Biskupem we Włocławku był naówczas Maciej Golan- 
czewski, prawdziwy typ średniowiecznego biskupa 
rycerza, ten sam, który w' bitwie pod Płowcami (1331 
roku) nieopodal Włocławka, osobisty brał udział i objeż- 
dżając szeregi polskie, z konia błogosławił je i do walki 
zagrzewał. Zwycięstwo pod Płowcami osłabiło na czas 
pewien impet krzyżacki, aż pod rządami Kazimierza 
Wielkiego Włocławek lepszych doczekał się czasów. 
Ostatni ci dwaj Piastowie, wielcy budowniczowie 
Polski, mają ścisły z nim związek, skoro zważymy, że 
Łokietek był pierwotnie księciem na Brześciu Kujawskim, 
zaś syn jego Kazimierz w sąsiednim Kowalu na świat 
przyszedł (r. 1310). 
Nowa dynastja Jagiellońska, a z nią i rozszerzenie 
państwa przez unję litewsko -ruską, stanowią epokę 
wznoszenia się mocarstwowego stanowiska Polski, co 
niebawem i na zachodnich kujawsko-pomors
ich kre- 
sach odczuć się dało. 
15 lipca 1410 roku wojska polsko-litewskie pod 
Jagiełłą i Witoldem odnoszą wiekopomne zwycięstwo 
na polach Grunwaldu i Tannenberga, o kilkanaście mil 
tylko na północo-zachód od Włocła wka odległych. 


.
>>>
WLOCLA WKA 


17 


W ślad za niem poszły nowe wojny i ugody, ale 
siła krzyżacka była już odtąd poderwaną. 
Pokój toruński (1466), a z nim ostateczne oddanie 
Polsce Pomorza, Zachodnich Prus z Malborgiem i War- 
mją i lenniczy obowiązek Prus Wschodnich z Królew- 
cem, ostatnią ostoją krzyżactwa, znamionują dla Wło- 


P-j 


. "...
 
'. -.l;rt ' \ 
;
' {"'F......, , 
. " 
 
" ...,...... ' " " 
... 
 \. ł 
 
łfl}ZJ
\11tr.LOW{' . 
 : .,
r'...: ,} .,:",--:' ";-, 
'. lo." '..... '--ł.-.l - , 
K::Ib.D\(lrO£5IfIcIlU 
 ' '. _" "_.;: _.;:,.......0 '. ,. '
 .01. 
!I
IWIf'rntIDaWjftr.fM " 't.- \
:- ,.,;
.
::;.,__ ," ...r....łf
,.. 
..:- t1tfU.ft 
" I 
 i;t. ,.

 ':. 
;;-
,... 
, _'\fUr", .' ,"
''''''jr ;
 ł-ł
.... ' 
"' = " fIiiJ 
 ,', 
 
', ,.:
":,t ł ,,' 'IPo ,. 
. ",wtMJ. ,!o"_ ""'-' 
 i '''''
 . ;; '., 
, '!!fJ ..
 -, "'", \'/
""" " 
.' :'t" . '. ,! :' .
 \ .,.., ,-:' .,.. '. 
- ,
 ,.." '0_ 0 -- " ł ,
, ,'. ,,-. ;..:
 .,.,.:. '
 " . 


, ... 
, ./ 


4 


r -. "
....:: . "'''':
.' .' "-
 


TABLICA PAl\HĄTKOWA ,V KUSCIELE \V KO\VALU 
l\JIE]SCU URODZENIA KAZIMIERZA W. 


cławka czasy spokoju i rozkwitu. Uzyskanie Pomorza 
j dolnej Wisły otwiera perspektywy ekonomicznego 
rozwoju i pole handlowych stosunków z Elblągiem 
i Gdańskiem aż po Bałtyk. 
Miasto wzrasta jako przystań rzeczna nad brze- 
giem Wisły, po której coraz gęściej płyną tratwy 
i galary, wioząc zboże, żyto, pszenicę i budulec, boga- 
cąc tern kraj cały za szczęśliwych zygmuntowskich 
czasów. Stać więc wtedy było i gospodarzy miasta, 
biskupów kujawskich, na królewskie festyny i przyjęcia. 
;- iosną 1577 r. nowoobrany król Stefan Batory, 
.agąc... ątł. oskronlienie Gdańska, który go uznać nie 


h
J/Jł za mał się we Włocławku, aby w nim spędzić 
ś"(j

łi/ .
 nocne. Wspaniale podejmował króla wraz 
.z c
de
 pocztem rycerskim biskup Stanisław Karo- 
"wski. ¥ l brał udział w ceremonjach wielkotygo- 
, II
>>>
18 


Z PRZESZŁOŚCI 



 


dniowych, a w Wielki Czwartek wraz ze swym dworem 
komunikował w katedrze włocławskiej. 
...- 
W 10 lat później bp. Hieronim Rozdrażewski, już 
po śmierci wielkiego króla, przywozi tędy Wisłą 
od Gdańska następcę Batorego, królewicza szwedzkiego, 
Zygmunta III wraz z jego siostrą oraz liczną świtą 
panów polskich i szwedzkich, podobnie jak miało to 
miejsce i w roku 1593, kiedy król Zygmunt tą samą 
drogą podążał do Szwecji. 
Pomimo jednak tych pomyślnych okoliczności nie 
zdołał Włocławek osiągnąć wyższego samodzielnego 
szczebla ekonomicznego rozwoju, nawet w epoce póź- 
niejszej, dobie największego rozkwitu miast polskich. 
Przyczyną tego była bliskość dwóch innych punktów 
handlu wiślanego - Nieszawy, a zwłaszcza Torunia. 
Toruń posiadał bowiem ważny przywilej, t. zw. 
pra wa składowego, na mocy którego, kupcy, wiozący 
towary Wisłą, obowiązani byli wystawić je najprzód tam 
na sprzedaż, a potem dopiero, o ile zakupione na miej- 
scu nie zostały, wolno było kupcom wieźć je dalej. 
Przywilej taki posiadały' zresztą i inne miasta polskie 
(np. Kraków). 
Nie mogąc z niemi rywalizować, Włocławek korzy- 
stał jednak z tranzytowego ruchu handlowego po Wiśle, 
śladem którego pozostały liczne śpichrze; do nich to 
zsypywano zBoże z żyznej ziemi kujawskiej, aby je 
potem specjalnemi szkutami wyprawić w dół Wisły. 
A handel był to znaczny, jeżeli zważymy, że już od 
XIV wieku zboże polskie szło do Francji i Anglji, a ce- 
sarz Emanuel Paleolog zorganizował jego import do 
Konstantynopola. Wisła jako droga naturalna, grała 
tu rolę dominującą, łącząc Polskę z Zachodem za pośre- 
dnictwem największej potęgi ówczesnego świata handlo- 
wego - związku hanzeatyckiego. Do tej epoki odnosi
>>>
WŁOCLAWKA 
 


19 


. 
się też zapewne i najświetniejszy okres rozwoju naszego 
miasta. 
Włocławek bogacił się nietylko spławiając zboże 
kujawskie, ale i pobierając cła od przechodzących pod 
jego murami szkutów, wiozących polską pszenicę do 


.
 .' . 
, . 
- - 


-..
 ,,- 


t".. ,.. 


'\ 1 - - \. " . 
f''' ,'. - 
..1 . " 
w. y ł ".. __ 


. .,;r,;:
;. 


#. ,.'. 
. 4ft':- 
r.t;'., . 


11 



 

 


-- 
. 


,. .. "! 
. ').
, .. 


, '
 


:.
;'! 
 ..... 


. 


-
 


J 


lO 


ł . ł1 

 


"" "Ja. 


- 


..,...,.';-;;. 

I\I u I J,n 
I . 


" 


Jwp.. . 
.' . 
 


 f
 


. , 


'" 


, '- 


ł-- 


-, 


1IfIt _ __ _ _.. 


. 
_ _
 __ _ _ _ _ _...w:- 
 .... . 


\VLOCŁAWEK W W. XVII. 
(Szkic wsp6lc
esny ze zbiorów w Tow. Krajoznawczem). 


Gdańska. Świadczą o tern słowa Klonowicza w jego 
"Flisie", pisanym w ostatnich latach XVI stulecia: 
"Poniżej w lewo czerwieni się da'wny 
Tł-locławek; księżmi, cłem i piwem sla'lvny, 
Tam ci też pewnie zahamują statęk, 
Zapłać podatek". 
" 
"Czerwienił się" wówczas nasz Włocławek, a więc 
posiadał znaczne mury i budowle z cegły murowane, 
widoczne zdaleka płynącym tratwami "gębatym flisa- 
kom II . Odgłosy ich i nawoływania przy mijaniu wło- 
cławskiego mostu, rozlegają się dziś jeszcze od wiosny 
do jesieni po szarych falach wiślanych, tak jak przed 
wiekami. . r
>>>
20 


Z PRZESZŁOŚCI 


Do spławianego zboża przyłączył się później handel 
drzewem budulcowem, spławianem tratwami z górneg-o 
biegu Wisły i jej dopływów Narwi i Bugu. Szło pol- 
skie drzewo daleko na zachód, używane nawet na okręty 
i maszty angielskie: żeglując niemi -po wszystkich mo- 
rzach świata. J ... -., 
i'e Włocławek doszedł w tym czasie do znacznego 
stopnia rozwoju i mieszczaństwo miał oświecone i za- 
możne, o tern wnioskować można i z tego, że posiadał 
on na wzór Krakowa Towarzystwo Strzeleckie L). 
Rozkwitowi temu kładzie kres schyłek wieku XVI.' 
Rozpoczynają się niszczące wszystko wojny szwedzkie, 
ogniem i mieczem pustoszące POlskę. W roku 1657 
Szwedzi palą miasto i mordują miesz
ańców. Jako 
ślad tego pozostała tab1ica w korytarzu piętrowym 
w klasztorze 00. Reformatów, świadcząca o zamordb-
 
waniu tam dwóch zakonników. 
Szwedzi, poszukując skarbów kościelnych, splądro- 
wali katedrę, nie oszczędzili na wet grobów w jej podzie. 
miach. Miasto ubożeje, a liczba jego mieszkańców spada 
do jednego tysiąca zaledwie. 
Nie podniosły go i czasy saskie, wiek XVIII, 
okres ogólnego upadku i rozprzężenia. August II 
walcząc o tron polski z królem Stanisławem Leszczyń- 
skim, sprzymierza się z carem Piotrem Wielkim, który 
wojska swe na pomoc mu przesyła. Wojska te, gra- 
sujące po całym kraju, łupiły go i grabiły; nie oszczę- 
dziły też t Włocławka. W roku 1707 oddział wojsk 
moskiewskich od strony Nieszawy napadł na Włocławek 
i obrabował go doszczętu 2 ). 
Za rządów ostatniego króla Stanisława Augusta 
pomimo wysiłku i prób odrodzenia, wszystko zmierza 


r 


1) Patrz: "Ziemia Kujawska" Boruckiego. 
2) Patrz w archiwum kapitulne m opis kronikarski na- 
ocznego świadka. Lib. 230 fol. 63.
>>>
WŁOCLA WKA 


21 


do upadku i kraj stacza się w otchłań niewoli, z. której 
dopiero wojna ostatnia miała Polskę wydźwignąć. 
W roku 1790 Włocławek miał zaszczyt być przez 
kilka miesięcy siedzibą 'fadeusza Kościuszki, który prze- 
bywał tu jako jenerał brygady, zanim niebawem akces 
króla do Targowicy i Rosji nie zmusił ostatniego wodza 
niepodłegłej Polski do opuszczenia wojska i wyjazdu za 
. 
granIcę. 
Ostatnie dni samod?ielnego istnienia kraju zazna- 
czył swym udziałem Włocławek, kiedy Dyonizy Mniew- 
ski, kasztelan kujawski, w roku 1794 na Wiśle u ujścia 
Zgłowiączki zatopił niemieckie berlinki z amunicją, wy- 
syłane dla wojska pruskiego, szturmującego wraz z ro- 
syjskiem Warszawę. 
Upadek i rozbiór kraju nie mógł oczywiście nie 
odbić się ujemnie na stanie miasta. Nowi jego gospo- 
darze, Prusacy, porządkują wprawdzie nieco miasto 
ł regulują ulice, ale czynią to w myśl zasady sic vos 
non vobis, jak wszyscy zdobywcy. Dbając o ożywienie 
handlu zbożem i jego spław do Niemiec, budują nowe 
śpichrze, a w roku 1797 wznoszą na Zazamczu ma. 
gazyny solne, w których składano sól Wisłą z Wie- 
liczki sprowadzaną. 
Panowanie pruskie zaznaczyło się również 
zaborem dóbr biskupów włocławskich, którzy odtąd 
przestają być władcami miasta. Stało się to za rządów 
biskupa Józefa Rybińskiego, zmarłego w r. 1806. . 
Pogrom Prus pod Jeną i utworzenie Księstwa War- 
szawskiego uwalnia wprawdzie Włocławek od prusactwa 
i wraca je wraz 
 Poznańskiem Polsce, ale nie może już 
wpłynąć na podniesienie mocno podupadłego miasta 
o paru zaledwie tysiącach mieszkańców; dopiero powsta.. . 
nie KrólestwaKongresowego lepszą zdaje się zapowiadać 
mu przyszłość.
>>>
22 


Z PRZESZŁOŚCI 


. Kraj, dzięki pracom Staszyca, ministrów: Druckie:- 
go - Lubeckiego, Matuszewicza i innych, dźwiga się 
z upadku, podnosi się rolnictwo, przemysł i handel. 
Przerwała tę działalność katastrofa 1831 roku, pogrą- 
żając Królestwo na nowo w mroki zastoju i niewoli pod 
władzą Mikołaja I i Paskiewicza. 
° udziale miasta w tych zdarzeniach spotykamy 
w "Kllrjerze Warszawskim", z dnia 2 października 
1831 roku następującą wzmiankę: "Odbieramy w tym 
momencie urzędowe doniesienie, iż część wojska po- 
wstańców, która się udała z pod Modlina w okolice . 
Płocka, zamyśliła przeprawić się pod Włocławkiem na 
lewy brzeg Wisły. Już było przeszło kilka tysięcy lu- 
dzi, gdy natarcie przedniej straży pierwszego korpusu, 
dowodzonego przez jenerała Pahlena, cały ten ruch 
wstrzymało. Nietylko bowiem nieprzyjaciel (wojsko 
polskie) dalej postępować nie zdołał, lecz owszem z naj- 
większym pośpiechem cofać się na prawy brzeg był 
zmuszony i dla.. uniknięcia dalszego porażenia most 
rozbierać zaczął,; szybkość jednak ścigania zdołała oca- 
lić większą część tego mostu i rozebranych materiałów t 
które natychmiast do naprawy onego użyto dla udania 
się za niedobitkami. Według wszelkiego podobieństwa 
nie zostanie im innego sposobu, jak wkroczyć w gra- 
nicę pruską dla złożenia tam broni, korpus bowiem ro- 
syjski na prawem skrzydle powstańców działający, nie 
dozwoli im pozostać spokojnie w teraźniejszem położe- 
niu" . Pozatem walki o niepodległość w roku 1831 
zaznaczyły się we Włocławku, jak wszędzie ciężaramI 
wojennemi, represjami i kontrybucjami, ubożącemi 
miasto. 
Podobnie działo się i w roku 1-8ó3, gdy miasto 
stało się siedzibą jednego z naczelników wojennych, je- 
nerała Wittgensteina. Jego pomocnik, pułkownik 
Schwartz, również rosyjski Niemiec, teroryzował mie- 
szkańców, aresztując ich i skazując na śmierć. W ro- 


\ 


..
>>>
. 
ku następnym zginął on w nurtach Wisły, używając 
wraz z żoną i całem towarzystwem czynowniczem 
przejażdżki po rzece. Mają oni nagrobek na starym 
cmentarzu włocławskim. 
Pomiędzy je- 
go ofiarami zna- 
lazł się i St. Be. 
cchi, oficer wło- 
ski, przybyły do 
Polski, aby jej 
bronić i zginąć w 
nierównej walce. 
\ 
Już przed- 
tem rok 1853 za. 
znaczył się dla 
Włocławka za- 
prowadzen iem 
żeglugi na Wiśle 
statkami parowe- 
mi do Torunia 
i Warszawy cho--.. 
dzącemi. Zainau- 
gurował ją jej 
twórca Andrzej 
hrabia Zamo
ski, 
biorący udział w 
poświęceniu pier- 
wszego statku, 
nazwanego " Wło- 
cławek". Należytemu funkcjonowaniu przeszkadzał jak 
i dziś przeszkadza nieuregulowany stan Wisły. 
Sto lat rządów rosyjskich (1814-1914) niczem 
dodatniem w dziejach Włocławka się nie upamiętniły. 
Administracja rosyjska, zwłaszcza po roku 1863, czy- 
sto centralistyczno-biurokratyczna z wyraźną tendencją 
do rusyfikacji, a więc ogółowi polskich mieszkańców nie- 


WŁOCŁA WKA 


, 


23 


. 
, 


" 


.: 


'" 


, 
"\ 



....- 


ST ANłSŁA W BECCHl 
(oficer włoski).
>>>
24 


Z PRZESZŁOŚCI 


. 


chętna, w dodatku małotwórcza i niedołężna, w rozwoju 
miast naszych grała rolę tylko ujemną i przeszkadzającą. 
_ O ile gminy wiejskie, ze względu na nadzieję po- 
zyskania sobie chłopa polskiego uwłaszczonego przez 
rząd, miały jaki taki samorząd, krępowany zresztą na 


, 



. 


" 


" 

 
.-. : s 
*' 
 '\ 
 
," :' "F", " l ' ł' , t l ' . 
, · ,. ' "; ;,;'\ 
 ;:
5 
, 7 ." . 
}:" ,', ( . .,:- .'
 .(. 
, " , ,"_ ' ,,; ", . ,," '\\, 0,, " , 'I n ' 
A:
"-: ... ... ..$. i"' ....., ..,
. 
 
.._
::#..' ;. 
. . ." '". \.; ,":,.S' '-' 
"\,, ,. " ,/ " ',
' : :" \ 1. '
,..... ". ..... .: . y...: ., 
. , "". ',' 
\ ".
.'
' ,, ., 

, 

 "\.
":;:.: " "' :
.
i;:,At.
 
 +: 
 } !"':
\,:;
 

 

:.: " 
!..': ' "'1:" 
-. 


.' 


'''; 
 


, 
, 


" ' 


". 
". 
 


."s'50 ./" 


, " 
. ' 


- 
J. 


. 
),
' 


, 
' 


"""t 
 


, , . ", 


, " 


" 


:
 -?
, 



 


-- 


!IOGILA POWSTAŃCOW Z R. 1863 
przy Alejach Szopena. 


każdym kroku przez sanlowolę władz powiatowych 
i gubernjalnych, o tyle miasta były go całkiem pozba- 
wione. Rozwijały się one samorzutnie, siłą naturalnego 
przyrostu i mniej lub więcej korzystnego położenia. 
W drugiej połowie zeszłego wieku powstał wielki 
przemysł fabryczny, oparty na eksporcie do Rosji; 
wzrosły w szybkie m tempie takie ośrodki fabryczne jak
>>>
WLOCLA WKA 


25 


Łódź, Częstochowa, a w Zagłębiu Dąbrowskiem: Sosno- 
wiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza. W tym też czasie 
i we Włocławku powstał szereg fabryk, nadając miastu 
fizjognomję. miasta rolniczo-przemysłowego. 
Miasta te jednak pozostawały nieuporządkowane, 
źle zabudowane, bez kanalizacji, oświetlenia należytego, 


F- 


· f 
.. -..l I 


.; . 


I '." .""'--' 


" 
. 
.. .... . 
ł- 
 
 

 ... 
.

. . 
. ł:-. ....
, _ .... 
... II; ..';_t;..'" 
........ .:- :r.. _. _.: -' 
- ... - 
 _?: .. : '" -
....... 
--I 


"" 


- . .... . 
 .. ...._.. 10 ....' . ..,;r
,. " .. 
, :. -....


-i 
--.} ,- -'- 
:
 

 -=

-" 
 
- ,. 
" ...-,...' " -- ;;,
- 
.,,:;- ..-. .. ..,:.... -
-r- 

 ,.;*.T.. oZ: 


-'" 


" 

 



'- 
. 


.. 

 


- . - 
-' 
;-:-. -' ". 


':?-'" 


- 
_...
 
," 


-1. 



 

 
... .- 
, ,-

.,. 
 


..

 
.. 
 ... 


"; 
- 


..". ..... 


- , ' 
 
.. . tł... 

, -...- 
. ", .... ' ' 
.... 
...' ..... 

 , ;.-' '-.:&' .
 


,,-r '" 
- " 
-.. 
 '4 


, 


." ..... - 


." 
- ..II; 
 
'1:" ..
- 
'.' 


, - 


J ,",
. 
...._:_A 
;:- 


-. ,-c; 



 " 

.
---" 

 -.

 
i---
- 
'
 . 
.. 



 ,.'...- 


.
 


1tIOST KOLEJOWY KA ZGŁOWIĄCZCE. 
wodociągów, bruków i t. p. urządze,ń, wszędzie już na 
zachodzie zaprowadzonych. Rząd rosyjski prawie nic 
nie budował. Charakterystycznym szczegółem jego go- 
spodarki miejskiej jest to, że wciągu stu lat zdołał on 
we Włocławku wznieść zaledwie trzy budynki użytecz- 
ności publicznej: cerkiew na Nowym Rynku, więzienie 
i gmach monopolu wódczanego, dobrze charakteryzu- 
jące jego tendencje. 
Gmachu szkolnego nie wybudował rząd rosyjski 
ani jednego; szkoły i biura urzędo,ve mieściły się
>>>
26 


Z PRZESZŁOŚCI 


w ciasnych i brudnych lokalach, po domach prywatnych, 
wydzierżawianych. 
Nastała wreszcie ostatnia wielka wojna europejska, 
w której miasto nasze, jako blisko granicy położone, 
paść łatwo mogło ofiarą, szczęśli we jednak okoliczności 
oszczędziły mu losów Kalisza
 Cały jej przebieg zre- 
sztą był dla miasta dość pomyślny i straty stosunkowo 
. 
nIeznaczne. 
Już w nocy z dnia 1 na 2 sierpnia 1914 f. wojska 
rosyjskie, wycofując "Się za Wisłę, zepsuły' tor kolejowy 
i wysadziły w powietrze część łyżwowego mostu. 
Jednocześnie opuściły miasto władze cywilne rosyjskie. 
Z tą chwilą dotychczasowa organizacja życia społecz- 
nego przestała istnieć, zaś społeczeństwo wstępując 
w nowy wojenny okres bytu, musiało samorzutnie wy- 
tworzyć nowe, przyst osowane do chwili dziejowej or- 
gana zarządu i bezpieczeństwa. 
W dniu 2 sierpnia zorganizowała się Milicja 
Obywatelska, a sprawy zarządu miasta ujął w swe 
ręce Komitet Obywatelski. Trudne i odpowiedzialne 
zadania spadły na nowoutworzony komitet: Należało 
w silne dłonie ująć i uchronić od dezorganizacji wytrą- 
cone z równo,vagi przejawy życia społecznego i eko- 
nomicznego miasta, należało przygotować się do prze- 
widywanych ciężkich ewentualności ,vojennych i w miarę 
sił zapobiegać zapoczątkowanej przez wojnę demora- 
lizacji społecznej. 
Organy wykonawcze - znalazł K. O. w Milicji Oby- 
watelskiej i Straży Ogniowej Ochotniczej, 
tóra z chwilą 
wybuchu wojny stanęła w pełnym składzi,e do służby 
bezpieczeństwa, zaś szybko następujące po sobie wy- 
padki wskazały kierunek, w jakim postępować musiały 
sprawy zarządu miasta. 
W pierwszej mierze zaabsorbowało pracę K.' O. 
utrzymanje i zaopatrzenie szpitali, ochron i szkół. N3gła
>>>
.
 
.4:1oW. 


";


\ 


-
.. '.( 


":; 


-
 


,
 


" i ", 

 -..... 
-...
 .:. 



_.. 


£ ,,,-I 
,\ 
, 
 


.I'.
 .
 ) 


.. ..:,.., 


, 
) ..J. 


1 


.,.. 


(.
:. 
4
. 


.. .x

.
 .-w. 


.,
 


. .
.

..;_::: 
:::-.. .., 

,. 


'":....

d. 

. 


:f. 
.V" 



 


"./'-'_. 
-, 



: . 
", .,1411i"


;, , 


to, 


;,'t 
-;t. .: 1.... 


'",4 



. 




 t.:...": 


.. 
 "-'.,A ł- 


.. 
';j...c-. 
-.(,#' .
 .... 
 .....
 
. .
.. 


..... 
ł-i:
 :.,y:. 


'N 
ł' 
_.i 


''f 


.
 .
 


.;,  
.? .. 

 , ,J,'. " '. 
\"

' 
\, 



..
 
¥:
 


,')'.. 
... 
..
 


'. 


"V... 


.';. :.... 


" 


. "' ji 


-.......j 


:.---::. 


",
 


,,
'1ff:." 


4 


. ..........." 


- 


, " 


.:.1' 


,,: 


. ..Ił-"'. u:: ... .. .
 


....
( 


':'fI" 



 


.... 


{. "" A:..
 .
: . 
w
r
'

;,,' , 
"*, ""t
" 


."'... i.. 


. ..
. 
.
.'-.::,;,: 


.:i;. 


. 


;
 
 


. ?( 
"..". ,
A 
..


J;
::::..
: . 





...: 
 
.;:,
':

 '7' , 

j::J ", *
 


';'''\. 


" 
, 


;. .' ...
.
::....-.t ..' 



. 



. 



 


. ./. 
0-, 


"''''' , 


#' 


,.'łif ' 


f, 



 

 
O 
(j 

 

 

 

 

 


/
.y: 


'" : ,. 



 "' F\".,:,..'., 

. .. .- .(. - . 
" , 
. 
._. - .. 


""'''-tł....., ,\,. 


. --"'1... 


....i 


...:-:: 


...,..t. 
\.. 




':}J" 
n. i:
 
.
:j 


.
..j; .,. 


.. '';''t'!' 1 tt,' 
:'.. 

 
 
.4 

f 


.. ' 'i:-
 
.:::"..
. 
 


. .f!: -...
 ."
"
. 
,''; ,


 ;
 ';,;p.', 


.. 


;ł.
. 
_.:.$- 
" 


t 
* 


... \
:. 


t 


.:V.... 



: 
:::. 


:

 
f'., 


..... 


_v.
t._:.
 
'. ;
t,J: ?, 
,,
'
g ',.1 
- ,} !-
r .", ';""s, " . " 
","- ': , ' -/ "--" .:' , ." '" , ,,.., -::
r:P ." I ",' 
, ..,"l1' 1 - .. " .. ę-. ,' 
.
,..
 '''":
; ,r" """.'f; ''', '
"';t ,
:z 
"I 'i, ;,'t.it " 

..
 :4 

 . ;ii.::. /
 


,,' 


I 
" . 


łL 
ł
 f 
- *' 


.. 


:
. 



.

 


_..
.

.
-. :
s... ...... 
...t. -.
 I .. 
 
.
 : ..: ::



k!.i 


'
 



' 


. _
 o}, 


ODDZIAŁ MILICJI OBY W ATELSKIEJ (r. 1914). 


'..l \' 


. '.'. . 
 .. 


,"" 


. .. 
 f.:.... 



 n. --

,;
 


.\ 


" 

, 


ł': 


Ji, 
r 
. 
. 


'I 


...::.. 
" 


.Jot'
 


::a 


.
.
. . 


.
. l.
...]o.. 
;,:::;!
; 
:
, t
C 

 ,ił , ;: ,i'. ' " 

J "
;,,,, ::,:0: 


":
;.. 




',
 ""'t
;"," 


-..... 
..
-d: 


ł 


. 
. ,
. 
 :... : 
r.... 


.,; " t 


:
', 
" , 
,
 


. . : .. 


:{ 



, 


h 



. 



: 
.: 



 
--1
>>>
- 


28 


Z PRZESZŁOŚCI 


stagnacja w przemyśle pozbawiła zarobku tysiące ludzi, 
których dalszym losem zajął się Wydział Gospodarczy 
tegpż komitetu. Gdy jak w wielu innych miastach, 
tak i we Włocławku zniknęła z obiegu drobna moneta, 
K. _ O. wypuścił znaczki miejskie, zastępujące bilon, 
a kiedy z powodu wywiezienia przez Rosjan kas dał się 
odczuć brak gotówki, K. O. emitował bony miejskie, 



 
 ' , 
', 
I l'" 
 .*
 


l 


... 


, 
. 


'* 


'. 



 ..".. 
 


II 


" '\ 



.... 


. 


iIf 


, ...., 
, . . .: ,ł " " .. "" 


j 


l .. ' 
--, II! , 


... 


...... T 


l 


1 
POZAR MAGAZYNÓW KOLEJOWYCH W R. 1914- Fot. "K. SJUalwiński". 


, 


zagwarantowane przez grono miejscowych przemysłow- 
ców i kapitalistow; bony zastąpiły narazie brakującą 
monetę obiegową. 
Dnia 7 sierpnia 1914 roku zajęły Włocławek 
wojska niemieckie, skutkiem czego na miasto spadł cię- 
żar świadczeń kwaterunkowych i aprowizacyjnych. Żą- 
dania Niemców były nieraz daleko id=lce, zaś stosunek 
z nimi przykry i uciążliwy. 
W dniu 25 sierpnia wojska niemieckie wyco- 
fały się z miasta, a następnego dnia wkroczyły do mia- 
sta wojska rosyjskie, które również zażądały od K. O. 
wszelkiego rodzaju świadczeń.
>>>
WŁOCŁA WKA 


29 


Do miasta znowu powróciły władze rządowe rosyjskie t 
lecz nie objęły one swych dawny"ch czynności, tylko za- 
jęły się przeprowadzeniem mobilizacji. Nędza w mie- 
ście wzrastała z dnia na dzień. Mieszkańców ogarnęła 
panika wobec wiadomości o zburzeniu Kalisza; wielu 
zamożniejszych i sporo biednych mieszkańców opuściło 
miasto, z obawy przed wypadkami wojennemi. W naj- 


...... 


\ .t 
.....
. .
  


i 
, 
, 
j 


I 


.. 


. 


ł 


"'" '\ 
"0:ł A.-. 


I 


.-; : 


ł; . 
. ł 
, 


li 


MOST KOLEJO WY ZBURZONY 21- VIII-IQI4 r. 


Fot. "K. SzalwiJiski" . 


bliższej okolicy prawie codziennie miały miejsce potyczki z 
Niemcami, a w tym chaosie Komitet Obywatelski usiłował 
utrzymać ład i porządek, bronić interesów iudności wo- 
bec władz wojskowych i zachować egzystencję placó- 
wek kulturalnych i dobroczynnych. 
Dnia 21 września po bitwie i wysadzeniu mostów 
na rzece Zgłowiączce, wojska rosyjskie wycofały się
 
miasto zajęli Niemcy i rozpoczął się uciążliwy dla mie- 
szkańców pochód wojsk niemieckich na Warszawę. 
W tym okresie zakończył swe _ istnienie K. O.
 
ustępując zarząd miasta landratowi niemieckiemu Bu-
>>>
BO 


Z PRZESZŁOŚCI 


reschowi z Inowrocławia, powołanemu na fo st
nowi- 
sko przez władze wojskowe niemieckie. 
Dr. Buresch, opierając się na ordynacji mIej 
 
skiej, ustanowionej przez' niemieckiep;o głównodowodzą- 
cego na wschodzie, mianował do pomocy sobie magi- 
strąt i radę miejską. 
, Na. początku jednak listopada 1914 roku nastą- 
piło cofanie się Niemców z pod Warszawy, wkrótce 
wkroczyli do miasta Rosjanie i rozwinęła się w naj- 
bliższych okolicach miasta znana w historji wojny bi- 
twa, trwająca od 9 do 12 listopada, zakończona po- 
rażką Rosjan i .zajęciem Włocławka i Kutna przez Niem- 
ców. Był to finał stuletnich rządów rosyjskich. Niemcy 
następowali od. Brzezia na Dziadowo, Rosjanie uciekali 
w stronę Kowala. Ofiar nad Zgłowiączką i wzdłuż toru 
kolejowego było sporo z obu stron. Odtąd Włocławek 
widywał Rosjan jedynie jako jeńców i rannych, tu przez 
władze niemieckie dowożonych. Niemcy wkroczyli do 
miasta o godzinie 10 wieczorem dnia 12 listopada 
i pozostali odtąd przez cztery lata, opqszczając miasto 
w dniu 11 listopada 1918 roku, po przegranej już osta- 
tecznie kampanji. 
Czteroletnia okupacja niemiecka stanowi ciemny 
okres w dziejach miasta. Represje okupantów ciężkiem 
brzemieniem zaciążyły na Włocławku. 
. - Niemiecki zarząd cywilny i gubernatorstwo woj- 
skowe żądały ciągłych świadczeń od miasta. Wysokie 
pensje funkcjonarjuszy niemieckich oraz koszta remontu 
koszar i innych budynków, przeznaczonych na potrzeby 
wojska niemieckiego, niepomiernie obarczały miasto. 
Wprawdzie burmistrz niemiecki miał do pomocy 
w zarządzie miasta magistrat i radę miejską, stanowisko 
jednak Niemca do tych placówek samorządowych było 
arbitralne i aroganckie. Wszelka opozycja, mająca na 
celu ochronę interesów ludności, napotykała na brutalny
>>>
WŁOCLA WKA 


31 


sprzeciw ze strony burmistrza-Niemca, poparty groźbą 
deportacji opornych radnych. 
Życie polityczne miasta w tym okresie rozwijało 
się konspiracyjnie pod ciągłą groźbą represji. Oprócz 
na wpół ujawnionych organizacyj robotniczych, Narodo- 


t 


-4- 


ł 


i- 
ł 


--ł---- 

. 
..L.-.L 


". 


ł 


t 
" 


.... 


, 
 
, --_ł 


i . 
1 


,. 


1 


r f 


.=- =t 
, .; 


t 


* 


.. . 


II '- 
.
 - . ł 1 
. ł, 
" 


. - ł 



. 
I 


;;. 


" 
REK\VIZYCJA BLACHY :MIEDZIANEJ z DACHU Fot. "K. Szalwiński". 
KATEDRALNEGO. (r. 1918). 


wego Związku Robotniczego i Polskiej Partji Socjali- 
stycznej, powstała w roku 1915 Rada Narodowa, za- 
mieniona wkrótce na oddział Centralnego Komitetu Na- 
rodowego. W ścisłej również konspiracji trwała i roz- 
wijała się Polska Organizacja Wojskowa. 
Akt 5 listop. 1916 r. przeminął bez głębszego wraże- 
nia w mieście. Jedynie C. K. N. urządził kilka wieców, 
oraz powstał P. K. W. J lecz wobec wyraźnie nieprzy- 
chylnego stanowiska tych organizacyj względem oku- 
pantów, władze niemieckie otoczyły je takiemi trudnoś-
>>>
32 


Z PRZESZŁOŚCI 


ciami.. że i C. K. N. i P. K. W. po pewnym czasie 
musiały zawiesić swe czynności jawne. 
Zapoczątkowany w grudniu 1916 r. werbunek do 
Wehrmachtu dał bardzo nikłe wyniki. 
W pogoni za metalami do wyrobu pocisków przy- 
stąpili Niemcy w lutym 1918 r. do rekwizycji. Zarekwi- 
rowano nie tylko miedziane dachy i dzwony kościelne 
ale nawet klamki po domach prywatnych, pozatem 
ogołocili Niemcy miasto ze wszelkich zapasów, jakie 
pozostały po Rosjanach. 
Metodyczne ogałacanie fabryk z maszyn, motorów, 
transmisyj i t. p., jakie przeprowadzali Niemcy planowo 
w większych ośrodkach fabrycznych np. w Łodzi, dla 
poderwania podstaw przemysłu w kraju i uzależnienia 
go przez to na przyszłość od siebie, szczęśli wie ominęło 
Włocławek. Największe fabryki włocławskie, jak celu- 
loza, fabryka drutu, (Niemca KIauke'go) były nawet 
otaczane życzliwą opieką władz niemieckich, zarówno 
przez wzgląd na osoby właścicieli jak i na własne po- 
trzeby okupantów. 
Wprowadzone racjonowanie żywności wzmogło dro- 
żyznę, a z nią w parze rozwijała się niecna orgja 
spekulacyjna. Głód i nędza panowały wówczas we 
Włocławku, a z roku. na rok rosło niezadowolenie 
z rządów niemieckich. 
Niemniej jednak cierpiała wieś, zarówno dwory) 
jak i włościanie, uciskani rekwizycjami inwentarza i pło- 
dów rolnych, zabieranych bezwzględnie, a po niskich 
cenach, w przeróżnych kontygentach, ograniczeniami 
w mieleniu zboża, używania paszy, porębami leśnemi, 
wywożonemi całemi pociągami do Niemiec, dokąd też 
każdy żołnierz mógł paczkami wysyłać rodzinie, skupo- 
wane tu po obowiązującej nis
iej cenie produkta ży- 
wnościowe. Wszystko to jednak przeniosła cierpliwie 
hojna matka żywicielka, żyzna ziemia kujawska, żywiąc 
zarówno swoje jak i narzucone sobie obce potomstwo.
>>>
.. 




 : 
 . 
I .

 

, ,. 
- 
.';¥ . .;.' 
\

 ... , 
1
 i\ ... 
\.. . . 
. '. 
, 
.
 .\4- ... 
'\
", 
1 \1t 
'" ." 
 '!1 
...... 
 , 4'
 
I 

 , Ol , 
.. , 
,. I ,!, 

"'- 
.., -:I'",... . 
" I . 
..
 
ł. " '
 


Ol 


J' 


,- 6. 



 ., 



 
'-, 


. 
.
 
 
..' 


.. 


. 
- 
I 
ł. 

 
ł 


" 


lO 
-. 


'" 'I. 



.
 
 
. 


.. ' 


. 
,,',;I .. 


, 


 .... 


" 


. "s., 


Ol 


... 

 .1
 
.... 


.. ....... 
" 


.'" 
. 


- 



 .. 


. 
Yi-...._ 


...4....... 


l' 


'I: 


" .... 
#ot 


'... 


'. 


'" 


.
 


... 


": ' . .. 
,. !lo:". 
_. ."*-' ..... 


, 
'-N. 
,. 
'. " 
'Ił 
,
 
t 

 
I " 
. 
... 
$' 


'L)! 
: !..'-, 
.... 
..4 1 'ł 
'
.."'
 
" "'w,
 


.' 


'..."" . 
'" 


i ..... 
){1; 


'. 
 
, .... ......'10 


. (';.' 


\ 
.- 


... 
'I: 
'V." ... 
. ł_: ......,.,.'.,. 
.....,

, , -'
. 
 +'" 
;-.;-"'!'- 
';"'" 
'-.ł, 



..., 


- 
- 
.-4 


OKOPY NA UL. BULWAROWEJ \V SiERPNIU 19'20 r 


.i«:
 
-' 


..
. 


'. 


",' 
, 


. 
.... 


-- 


.... 



,' 
. 
!:,) 
. ' 
..- ....
 
.. . 

...... . 


,. 


'1.01 ' 


. 


ł-
 


. 
. 


.... 


.:;--.- .1'-' 
, J 
:.'
';:.
 


'," ,... 


....,' 


'"
 


ł; 




.. ". 


" 


:. 
"'t'
 
 
'
 


'. 


'
 . 


", ! 


l 


',
 , 


,- 


....... 


łt;'j
 
.. 



, "t 


" l"
 


, , " 


L 


:i 


. :". 


...'" ł 


, 
" 


.. 
,ł. 



 

 
O 
n 

 
 

 

 

 


j
 i
. 


:
 


. . 


"" 
..;..t.:I
>>>
34 


Z PRZESZŁOŚCI 


Za okupacji niemieckiej znikły napisy rosyjskie na 
rogach ulic i szyldach, przybyły dwie polskie szkoły średnie 
i kilka powszechńych, język polski zapanował w urzę- 
dach i biurach. 
Po upadku Austrji, gdy jasnem się stało, - że Niemcy 
z powodu klęski na froncie zachodnim lada dzień zmu- 
szone będą do kapitulacji, powstał i Włocławek, idąc 


''o, 


/il;" o 


, 


, 


",. 
 


-ł. ... 
.
."Y. i 
( , 
l J . 
. 


--- 


... 


. -- -
.. 
 


.... 
 . 


ZGLISZCZA ZAl\IKU BISKUPIEGO. 


za prz ykładem miast innych przeciw najeźdźcom nie- 
mieckim i w dniu 11 listopada t 9 t 8 roku przy pomocy 
tajnych organizacyj polskich, rozbroił załogę niemiecką 
i wyrzucił ją z mia
ta. 
Odtąd rozwila się ono normalniej . pod osłoną pań- 
stwowości polskiej, dźwigającej się z trudem, aby leczyć 
rany stuletniej niewoli i pod skrzydłami wolności i nie- 
zależności lepsze narodowi naszemu zgotować jutro. 
Na wstępie do niego nowa Włocławek czekała 
próba, z której jednak dzięki Opatrzności wyszedł on 
zwycięsko i z mniejszemi niż sąsiedni Płock ofiarami.
>>>
Wł.lOCŁA WKA 


35 


Gdy w pierwszych dniach sierpnia roku 1920 napór 
.armij sowieckich, zdążających ku stolicy , stawał się coraz 
. silniejszy, na porządek dzienny wysunęło się zadanie 
.strategiczne obrony Jinji Wisły na północ od Warszawy 
na odcinku Włocławek - Płock - Wyszogród, gdzie 
można było się spodziewać nieprzyjacielskich usiłowań 
.sforsowania Wisły i zagrożenia tym sposobem stolicy 
()d zachodu. 


I 
\ "I 
/ 


-- 


. - . 


.... 


" ' 


, 

 , 



 · i J ' t, ł 

'-" 
,. ).,,-.l..... 
, ." 
.. . 


., 
'- 


1\"...." , 


-$ "Q.ł..., "'
I't '-¥ W-łiKT...",
 



 


-- 
- tf ,..- 


- 
. - -- 


.-.... 


- . - 


.;;;: 


MOST NA W1ŚLE WYSADZONY DN. 16-17 SIERPNiA 1920 r. 


Energiczne i skuteczne zarządzenia naszego dowódz- 
twa przekonały snać wroga o naszej czujności i goto- 
wości, gdyż posuwające się na zachód oddziały so- 
wieckie zwróciły całą swą uwagę w kierunku prze- 
praw pod Włocławkiem i Płockiem, porzucając myśl 
o sforsowaniu Wisły pod Wyszogrodem. 
W połowie sierpnia forpoczty bolszewickie dotarły 
już do przyczółków mostowych Płocka i Włocławka. 
I po raz drugi w dziejach Włpcławka rozgorzała 
pod jego murami trzydniowa bitwa VI dniach od 16 do 19
>>>
36 


Z PRZESZŁOŚCI 


sierpnia, w której ważyły się losy niety]ko Włocławka, 
ale i stolicy Polski - Warszawy, a z nią i całej Polski, 
bitwa, która zakończyła się świetnem zwycięstwem 
oręża. polskiego na całej lin ji Wisły. 
Włocławek poniósł straty dość znaczne. Doszczęt- 
nie uległy zniszczeniu pałac biskupi i most na Wiśle. 


.. 


, 
;, I 
, I 


\ fi . 


_ -
 t 
 


ł 


, " 

", . . .. 
  ' . .. 
... , 


,
 
..i"* 
'" .",,! 1 . 


,.., 


- , ' .. 
r' . 
.' ., 
,. 
....
 


 


, ł 


... , 


t 


fi' 


.. 
\. 


-- 


. '- 


, 


, f 


.., 


..
 


,Q.. 
f 


, ' 



 '
 '.:  


. 


'1j 


..-4,:- 


... 


I 
, 


( 


'
:
. .... 


.. 


" " 



-'. r 
t_o  
ł 


l. 


'*"".... ". 


"'- ' 



 


J; , 


," 
t." '
 
',- 


... 


-; 


.. 


. .. 


'--: .-ł 


. 
tł:- \,
 ,'" .: ',';f J' 


.
. 
 
 '. 


 - 
. 
; 


POGRZEB POLEGŁYCH POD WŁOCŁAWKIEl\'I OBROŃCÓW MIASTA 
(W sierpniu 1920 r., 


Wróg w szczególniejszy sposób kierował swoje 
pociski na kościoły katolickie, tudzież na gmachy koś- 
cielne. Obok pałacu biskupiego mocno ucierpiała kate- 
dra. Około 10 granatów uderzyło w ten piękny zaby- 
tek sztuki chrześcijańskiej. Dwa przebiwszy mury wy- 
buchły wewnątrz świątyni. Wprost bezcenne witraże 
z XIII w mocno ucierpiały. Jest to niepowetowana strata. 
Ucierpiał także kościół farny, ukryty w cieniu 
drzew, nad brzegiem Wisły. Tutaj uderzyły cztery 
pociski. Dwa przebiły mury i wewnątrz wybuchły, 
sprawiając spustoszenie. Mocno ucierpiało seminar- 
jum duchowne, kolegjum i domy okalające katedrę,. 


,
>>>
WŁOCŁA WKA 


37 


,; Ą 


. 

 -'" "'$:, i 


\. 


- 
- 
--.. 


., 


......... 


-
 / 

 


... 


. 
 ;-'
 


, 


" 


, .' 


., 


'. . 


.. 
'" 


ODSŁONIĘCIE POl\INIKA POLEGŁYCH KOLEJARZY 
W OBRONIE WŁOCŁA \VKA W SIERPNIU 1920 R. 


Pozatern kilkadziesiąt prywatnych mieszkań zostało 
zdemolowanych skutkiem przebicia murów i wybuchu 
pocisków armatnich. Lżejszych uszkodzeń murów, da- 
chów, okien było wielkie mnóstwo. Straty tylko w przy- 
bliżeniu ocenione wynoszą dziesiątki mil jon ów. Odłam- 
kami granatów zostało rannych przeszło 30 osób z lud- 
ności cywilnej, a 3 zabite na miejscu. 
Obrona Włocławka kosztowała około 60 ofiar w za.. 
bitych i mniej więcej w takiej liczbie rannych. 
Krwawe dni barbarzyńskiego napadu pozostan
 
zawsze w pamięci mieszkańców i po wszystkie czasy 
w kronikach miasta. 


Ks. R FILIPSKI. 


J
>>>
WIADOMOŚCI STATYSTYCZNE. 


I. POŁOŻENIE GEOGRAFICZNE I TOPOGRAFICZNE M. WŁOCŁAWKA. 


./'" 


Włocławek leży na lewym brzegu Wisły przy uj- 
ściu Zgłowiączki pod 52°39,5' sZtrokości północnej 
i 36°47,7' długości wschodniej podług Ferro. 
Różnica długości pomiędzy Włocławkiem a War- 
szawą wynosi 1°54,1'. 
Różnica w czasie pomiędzy Włocławkiem a War- 
szawą wynosi 7 minut 36,4 sekund. 
Różnica pomiędzy czasem włocławskim a środko- · 
wo-europejskim wynosi 16 minut 31 sekund. 
Poł
dnie lokalne w Włocławku przypada na godz.. 
11 min. 43 sek. 29 czasu środkowo-europejskiego. 
Będąc odległy o 175 km od Warszawy, Włocła- 
wek jest z nią połączony komunikacją wodną i kole- 
jową. Z Włocławka koleją do Nieszawy 26 km., do 
Torunia 35 km., wodą do Płocka 42 km., szosą do 
Brześcia Kujawskiego 15 km., do Lipna 23 km. 


2. OBSZAR MIASTA. 


Całe terytorjum miasta ogólnej - powierzchni 1042 
ha, bez lasu miejskiego, mającego powierzchni 382 ha, 
podzielić można na trzy kategorje:
>>>
39 


1. śródmieście w granicach: tor kolejowy, rzeka 
Zgłowiączka, rzeka Wisła, fabryka celulozy (włącznie), 
ulice Płocka, Łęgska, Składowa, Stodólna, św. Anto
 
niego, Aleja Szopena i ul. Starodębska, zajmuje po- 
wierzchni 170 ha. (16% ogółu powierzhni). 
2. dawniejsze przedmieścia, mające charakter 
miejski - Zazamcze, Bularka i Kokoszka -zajmują pa- 
wierzchni 125 ha. (12 % ogółu powierzchni). 
3. dawniejsze przedmieścia, mające charakter wiej- 
ski - Papieżka, Grondy, Kępiny, Kępinki, Syberyjka, 
Kamlarka, Glinki, Czerwonka, Rakutówek, Kolanow- 
szczyzna i Łaniewszczyzna, zajmują powierzchni 747 ha. 
(72% ogółu powierzchni). 


3. WZROST LUDNOŚCI. 


Pierwsze dane statystyczne, dotyczące ludności 
m. Włocławka, pusiadamy z roku 1789. W roku tym 
miasto liczyło 1325 mieszkańców. 


3278 m. 
3664 _ _" 
6930 " 
12815 " 
20135 " 
23064 " 
33248 " 
37l)22 " 
43136 " 
Szczegółowe opracowanie przez p. Bronisława 
Jaenscha materjału, otrzymanego ze spisu w dniu 
16 maja 1920 r., dało wyniki, ktbre dokładnie przed- 
stawia drugostronnie zamieszczona tablica: 


W roku 1820 . 
" 1827 . 
" 1857 . 
" 1877 . 
n 1890 . 
" 1900 . 
" 1909 
n 1914 . 
" 1920 . 


. 


. 


.
>>>
Dzieci mło- peł- starsi 
dzieci dzież noletni 
WYZNANIE PŁEĆ do lat 6 od 7 do od 15 do od21 do ponad DgalEm % 
14 lat 20 lat 55 lat 55 lat 
- 
męska 2203 3203 1588 5448 1247 13689 
Katolicy żeńska 2153 3072 2240 7671 1683 16819 70,72 
razem 4356 6275 3828 13119 2930 30508 
męska 674 1133 623 1976 506 4902 
Żydzi żeńska 686 1068 817 2724 487 5782 24.77 
razem 1360 2201 1440 4700 993 10684 
- 
E wangelicy i inne męska 137 187 111 337 112 894 
wyznania chrze- żeńska 88 183 146 464 169 1050 4,51 
ścijańskie razem 225 370 257 801 281 1944 
męska 3014 4523 2322 7761 1865 19485 
OGÓŁEM żeńska 2927 4323 3203 10859 2339 23651 100,00 
razem 5941 8846 5525 18620 4204 43136 
- 
Stosunek pro- męska 6,99 10,48 5,38 17,99 4,33 45, l 7 
żeńska 6,79 10,02 7,43 25,17 5,42 54,83 * 
centowy razem 13,78 20,50 12,81 43,16 9,75 100,00 


LUDNOŚĆ MIASTA WŁOCŁAWKA W MAJU R. 1920. 
Tablica BRONISŁAWA 
AENSCHA.
>>>
41 


Istniejąca w całym kraju przewaga płci żeńskiej 
we Włocławku wyraża się w stosunku 9,66% ogółu 
ludności. 
Przeważny od
etek ludności (43,16 % ) stanowią 
ludzie w wieku od 21 do 55 lat, t. j. w okresie 
zarobkowania i utrzymania rodziny. Następne miejsce 
zajmuje dziatwa w wieku szkolnym (20,50%). Liczba 
dzieci do lat sześciu (przed w iekiem szkolnym stanowi 
13,78 % i równa się prawie liczbie dorastającej, względ- 
nie dokształcającej się młodzieży (12,81 %). Zaś liczba 
ludzi starszych ponad lat 55, którzy z racji swego 
wieku z biegiem czasu ustępować będą ze swych po- 
sterunków na korzyść młodszej generacji, wynosi zale- 
dwie 9,75% ogółu ludności. 
Uderza nas pozatem kolosalna różnica pómiędzy 
liczbą dzieci do lat 6 (5941 - 13,78 % ) i w okresie od 
7 -14 lat (8846 - 20,50 % ), Różnica ta wynosi prawie 
7
/ ° ogółu ludności i wskazuje, w jak znacznym stop- 
nIu sześcioletni okres wojenny przyczynił się do zmniej- 
szenia naturalnego przyrostu ludne ści. 


4. STOSUNKI WYZNANIOWE. 
Przechodząc następnie do podziału ludności na 
wyznania, dostrzegamy następujący ustalony przez 
spis stosunek: katolików - 70,72%, żydów - 24,77% 
i ewangelików i innych wyznań chrześcijańskich -4,51° / 0. 
Ustosunkowanie płci i wieku w poszczególnych 
grupach wyznaniowych jest prawie jednakowe. 
Ciekawem jest, że w okresie wojennym u chrześci- 
jan przychodziło na świat, względnie pozostawało przy 
życiu więcej niemowląt płci. męskiej niż żeńskiej, gdy 
u żydów odwrotnie. W wieku zaś powyżei lat 55 
u chrześcijan przeważa liczba kobiet, u żydów zaś 
mężczyzn.
>>>
42 


-WIADOMOŚCI 


5. STOSUNKI ZAWODOWE. 
U względniony przy spisie podział ludności na za- 
sadnicze grupy zawodowe dał w zestawieniu następu- 
jące wyniki: 
1) handel (właściciele przedsiębiorstw han- 
dlowych, handlujący, pośrednicy i pracownicy 
handlowi) . ... 8,39°/1' 
2' przemysł j rzemiosla (właściciele fabryk 
i zakładów przemysłowych, administracja tychże 
przedsiębiorstw, rzemieślnicy posiadający własne 
warsztaty) . ..... 2,19 % 
. 3) Urzędnicy państwowi i komunalni, du- 
chowieństwo, nauczycielstwo. . .. .. 4,05 % 
4) zawody wyzwolone.. . 0,40% 
5) robotnicy. ... . 25,00% 
6) rolnicy i ogrodnicy . . . .. . 0,27% 
7) bez zajęcia li bez podania zajęcia, osoby 
będące na utrzymaniu lub utrzymujące się z ka, 
pitału, emerytury, uczniowie i terminatorzy oraz 
żebracy) . . ... .... . 25,42°/
 
Do powyższego dochodzi grupa dzieci do 
lat 15. .... . . . . 34,28 % 
Ogółem 1 00,00% 
. 
Pomijając dział młodocianych oraz grupę 7 - bez 
zajęcia, widzimy, że ludność pracująca produktywnie 
stanowi przeszło 40% ogółu mieszkańców miasta. 


6. ANALFABETYZM. 
Zarejestrowana przy spisie ludności umiejętność 
pisania i' czytania w języku polskim wykazała 
ilość analfabetów 18,97 % . Obowiązujący w naszem 
mieście przymus szkolny daje nam pewność, że na 
przyszłość żadne dziecko nie przekroczy piętnastego
>>>
STATYSTYCZNE 


43 



 


, 
. 


... - 


" ! 


- 



 l ". 
"" '-.,r ....
 ... 
- -:!4,.. 


.' 
. 


,.
.
 ł 
.. IIIiI!II" -'"' "r 


" . 


J ., 
.. .-. . 
 
. J II 


; j' I .. 


.. . 



..; 


.' 
, # 


..""! 'I 1f k 


." 
t 


. . ' , 
l ' ", 
 t t ł (. . ł ł I. Ił -= 
.
 . .' '
 
., . ł I 
 ł I , . 
, ,.
' ł 
'" ,l" I . . . - 
" -'" ' .. . .. .. ,', 
,. '-. 
"r 
 :."_. :.....-.JlJ ,* 
-. ; '. .;," ł .'. '. 
..::..:."A ... . .....,.. _.- ,; -;J:..; J:,a 
...... .. 


...,.. 
I 
i . . ... ł....- 
,-" -, 111 . 
'- I_ ,ł' ' 
- ł, - 

"""J "
i .,. 
I 



 ,,,,:. 
\i, 


. 


ł 
.\ 


,
 
., 
 .' 
.
 
. , -. 
 


FABRYKA CYKORII P. F. "FERD. BO Hal I S-RA". 


. 


roku życia bez znajomości czytania i pisania, i że z roku 
na rok odsetek analfabetów będzie stale się zmniejszał, 
aż wreszcie doj dzie do zera, do czego konsekwentnie 
dąży polityka oświatowa naszego miasta. 


7. HANDEL I PRZEMYSŁ. 
Włocławek nie zalicza się do ośrodków przemysło- 
wych, którym pewna gałąź przemysłu nadaje cechy 
dominujące, a więc jak górnictwo i hutnictwo w okręgu 
dąbrowskim, albo przemysł włóknisty w okręgu 
łódzkim. 
Jako stolica Kujaw, ziemi o glebie urodzajnej, 
Włocławek zawdzięcza powstanie pierwszych swoich 
placówe
 przemysłowych i handlowych wybitnie rolni- 
czemu charakterowi okolic. Jeszcze przed kilkudzie- 
sięciu laty Kujawy wywoziły nadmiar produktów rol- 
nych za granicę i do czasu przeprowadzenia linji kole- 
jowej Skierniewice - Aleksandrów, Wisła była jedyną 
arterją komunikacyjną, którą zbOże. nasze wysyłano 
do Gdańska.
>>>
44 


WIADOMOŚCI 


. 


Półożenie Włocławka wśród rozległej okolicy rolni- 
czej i do tego nad brzegiem największej naszej rzeki 
spławnej, było prawdopodobnie przyczyną powstania 
największej fabryki cykorji, pod firmą: "Ferd. Bohm 
i S-ka". Jako surowiec, fabryka ta przerabia korzenie 
cykoryjne, dostarcza ne przez okolicznych plantatorów, 
których plantacje rozległe z łatwością w stanie były 
zaopatrzyć w surowiec jeszcze dwie później powstałe 
fabryki cykorji. Odzwierciadleniem charakteru rolni- 
czego okolicy są też wielkie młyny zbożowe, a ponie- 
kąd i tartaki, które powstały dzięki bliskości lasów 
j możności spławu ich wodą. 
Z ciągłych stosunków ze wsią wyłoniła się ko- 
nieczność zaspakajania potrzeb gospodarstwa rolnego, 
J10wstały więc w pierwszym rzędzie warsztaty mecha- 
niczne, które zajmowały się reparacją maszyn rolniczych 
i sprowadzaniem gotowych narzędzi a z biegiem czasu 
dały fundament pod rozwój dzisiaj już dużych fa- 
bry k maszyn rolniczych i odlewni żelaza. W ostatnich 
latach fabryki nie tylko zaspakajały potrzeby rynku krajo- 
wego' a nawet wywoziły 75% swej produkcji do Rosji. 
Do fabryk, których powstanie nie było uzależnione 
od surowca o charakterze rolniczym, ani zbyt których 
nie był zależny od potrzeb wsi. zaliczyć należy istnie- 
jące u nas trzy- fabryki fajansu. Wybudowanie tych 
fabryk w Włocławku przypisać jednak należy tym ko- 
rzyściom, jakie dawała Wisła w postaci taniego frachtu 
przy sprowadzaniu glinki fajansowej. 
Przez założenie przed kilkunastu laty ogromnej fa- 
bryki celulozy, a w związku z nią i dalszych dwóch 
fabryk papieru, Włocławek stał się miastem o wy- 
bitnej już fizjognomji miasta przemysłowego. I tym 
razem Włocławek został świadomie ,vybrany przez wła- 
ścicieli fabryki celulozy,. gdyż dawał gwarancję taniego 
frachtu wodnego dla sprowadzonego drzewa, a z dru- 


" 


, 


...
>>>
STATYSTYCZNE 


45 


giej strony Wisła była najdogodniejszem miejscem ścieku 
dla olbrzymich ilości odpływów fabrycznych. 
Z biegiem czasu powstał cały szereg innych fabryk, 
a więc fabryka lin drucianych, młotownie parowe, które 
wyrabiają osie do wozów, lemiesze i odkładnie, fabryki 
farb, lakierów, cegielnie itp. 
W mieście z taką pokaźną ilością zakładów prze- 
mysłowych, cały system pospodarczy zastosowuje się 
. do wymagań przemysłu. 
Potrzeby więc finansowe zaspakaja cały szereg 
instytucyj bankowych z Polską Kasą Krajową na czele, 
a więc tilja Banku Handlowego w Warszawie, filja 
Banku Kredytowego w Warszawie, Bank Kujawski, insty- 
tucja o kapitałach czysto lokalnych, która zajęła pla. 
cówkę po zlikwidowanem Towarzystwie Wzajemnego 
Kredytu, dalej Handlowo-Przemysłowe Towarzystwo 
Wzajemnego Kredytu oraz dwie kasy pożyczkowo- 
oszczędnościowe, zasilające kredytem sfery rzemieślni- 
cze i drobniejszych kupców. 
Równomiernie z bankami powstaje cały szereg pla- 
cówek handlowych, które zaopatrują fabryki w nie- 
zbędne artykuły bądź to techniczne, bądź surowce i ar- 
tykuły pomocnicze. 
Rozwój przemysłu wpłynął na nowe ukształtowanie 
się stosunków klasowych przez wzrost elementu ro- 
botniczego. Odrębne potrzeby klasy tej powołały do 
życia wiele kooperatyw spożywczych, budzące się zaś 
uświadomienie w szeregach robotniczych sprzyjało zor- 
ganizowaniu się ich w związkach za\vodowych. Z dru- 
giej strony przedstawiciele przemysłu i handlu stwo- 
rzyli swoje organizacje zawodowe. 
Zawdzięczając swej dogodnej fomunikacji posiada 
Włocławek wiele przedsiębiorstw handlowych, które
>>>
46 


WIADOMOSCI 


obliczane są nie tylko dla zaspakajania potrzeb ludności 
miejscowej, lecz są również źródłami hurtowego zaopa- 
trywania się dla szeregu miast i miasteczek okolicznych. 


. 


Aleje Ciemne 
Aleje Szopena 
Bednarska 
Biskupia 
Botaniczna 
Bracka 
Browarna 
Brzeska 
Bllwarowa 
Ceglana 
Chłodna 
Chmielna 
Ciasna 
Cicha 
Ciemna 
Cyganka 
Długa 
Fabryczna 
Gdańska 
Gęsia 


8. HERB MIASTA. 
W czerwonej tarczy do po- 
łowy srebrny blankowany mur 
ze złotą zamkniętą bramą; na d 
murem trzy wieże, z których dwie 
boczne m n i ej sz e bl an kowa ne, 
środkowa większa, nakryta infułą 
złotą. 


9. S P I S U L I C. 
Kaliska 
Kapitulna 
Kilińskiego 
Kolska 
Koniec 
Koński Rynek 
Kościuszki 
Koszarowa 
Kowalska 
Kozia 
Królewiecka 
Krótka 
Leśna 
Litewska 
Łączna 
Łęgska 
Matebudy 
Miedziana 
Miła 
Młynarska 


Mokra 
3-go Maja 
Niecała 
Nowy Rynek 
Ogniowa 
Ogrodowa 
Orla 
Parkowa 
Piekarska 
Piwna 
Pl. Dąbrowskiego 
Płocka 
Polna 
Południowa 
Prosta 
Przechodnia 
Przedmiejska 
Przejazd 
Ptasia 
Pusta
>>>
STATYSTYCZNE 


Rolnicza 
Rybacka 
Rycerska 
Rzeczna 
Seminaryjska 
Składowa 
Słodowska 
Solna 
Srebrna 
Staro dębska 
Stary Rynek 
Stodólna 
Sucha 
Szczęśliwa · 


" 


Szeroka 
Szkolna 
Szpichlerna 
Szpitalna 
Św. Antoniego 
Św. Jana 
Targowa 
Toruńska 
Towarowa 
Tumska 
Warszawska 
\V ąska 
Wesoła 
Wieniecka 


Wiejska 
Wierzbowa 
Wiślana 
Wolność 
Wronia 
Wysoka 
Zamcza 
Zapiecek 
Zduńska 
Złota 
. 
Zabia 
Żałobna 
Żytnia 


) 


47
>>>
PRZECHADZKA PO WŁOCŁAWKU 


dworca kolei żelaznej, udając się w pra wo 
pomiędzy dwoma ogrodami, wchodzimy 
w szeroką, starannie zadrzewioną ulicę 
Tadeusza Kościuszki. Po drodze mijamy 
po prawej stronie gmach Urzędu Poczto- 
wego i Telegraficznego dalej gmach Polskiej Krajo- 
wej Kasy Pożyczkowej. po lewej magistrat miasta. 
Wylot ulicy wprowadza nas na Nowy Rynek. 
Skręcamy w prawo i wstępujemy do lokalu Polskiego 
Towarzystwa Krajoznawczego (ul.- Kaliska 1), gdzie 
zasięgamy wyjaśnień i ,vskazówek potrzebnych przy 
zwiedzaniu miasta. 
, 
Liczniejsze wycieczki, chcąc uzyskać pomoc Pol- 
skiego Towarzystwa Krajoznawczego, powinny porozu- 
mieć się z zarządem Towarzystwa na kilka dni naprzód 
ustnie lub listownie. 
Po wyjściu z lokalu Towarzyst\va udajemy się do 
ogrodu Saskiego. Na części terytorjum ogrodu w r. 
1908 ,vzniesiono cerkiew prawosławną. L03Y tej bu. 
dowli były kilkakrotnie przedmiotem obrad rady miej- 
kiej, decyzję jednak odłożono do czasu rozpatrzenia 
przez sejm sprawy cerkwi prawosławnych na całem 
terytorjum Rzeczypospolitej. 
Zostawiamy cerkiew po prawej stronie, a sami 
kierujemy się w ulicę Brzeską i wstępujemy do klaszto- 
ru 00. Reformatów. 
Klasztor pod wezwaniem 
7szystkich Świętych 
ufundowali Wojciech i Dorota Romatowscy. Po poświę-
>>>
PRZECHADZKA PO WŁOCŁAWKU 


49 


ceniu ś\\'iątyni W roku 1640 przeniesiono tutaj zakon- 
ników, sprowadzonych do Włocławka już w roku 1625 
przez biskupa Lipskiego. 


Zamieszkiwali oni 
_ tymczasowo, t. j. od 
!'oj-c- 

f-"
 625 1640 
,..;,ii ..:. _ .,"- . r. 1 - , przy 
nie istniejącym dziś ko. 
ściele św. Stanisława 
nad Wisłą. 
Z 
abytków daw- 
nych nic klasztor nie 
posiada, godne tylko 
_ są uwagi ciborium 
w wielkim ołtarzu 
i drzwi, prowadzące 
z kościoła do zakry.' 
stji, inkrustowane przez 
nieznanego zakonnika. 
Na piętrowym ko- 
rytarzu klasztornym 
umieszczona jest tablica 
z opisem śmierci w cza- 
sie napadu Szwedów 
w r. 1657, zamordo- 
wanych dwóch zakon- 
ników: ks. Walentego z Przedcza i ks. Paschalisa Libi- 
szyńskiego. . 
9bok kościoła był wedle zwyczaju cmentarz grze- 
balny; przy wejściu do klasztoru widnieje jeszcze kilka 
pomników. 
W ostatnich latach kaplica N. M. P. została znacz- 
nie powiększona, a cały klasztor starannie wyrestauro- 
wany (1913-1921). 
Niezwykle mile przedstawia się statua Matki Bos- 
kiej, z r. 1796 na wyniosłej podstawie naprzeciw pół- 
nocnej ściany klasztoru. ..) 


. , 


7 
 


'''
.'''
 - 


:. , t 
i 
'i" ,.
. 


.:. 
 


.- 
. , 


,. I'. ' 
: .." ':,41 


,;:. 
..:.., 
-.,
 


u. . 
'" 


.,.f .ł. 
", 
. _ _n .' fe. - .( -.... - 
1
. t. !
 . : 
 '. - . . 
 ł - " 
?t .. l' , . .Y ,'. 
f.. - ł ł ._ .: - ':j ł 
. O. ,,
,.!. ł
 f...... . 
-"--- :
 -
.... .;ąJ. .. 
'.ł.. ł.' ',' ,.... ',
\ ' , - 
-, .... .. " . 
- . .,. 
. . 
 "If\... ".." 
.'" ". 
"1:: ,fi .. 
 
'.II'" . - v
 . - ł. ";.,T 
f +." "":

.,, 'J. 
 - 

 ,: . .
jt" 
 
"t-
..'" . -
.. 


 ).1fI-
 
:- .-0' ł",.-....:..
.'':';..-. 
iiI' " .. "'
. "
o. 'r;J.
", 

 .' . . , ".... 
:f, t _ .." .'. .. . ' oJ....... . 
:10... ...'\.ł';.. k":'-:-').., 

 .;\ ".. '''t.. ....".. '. ,.... 

.. :- 
II; .... 
 ." )lo .. 
.
 ' ł:i ....

 
'."" )
 :..".... 


1;
 -: 




- 


. 
U 




 


!-":-:
'- 


" 



 


w 
.. t... _.. ""... 
'." '. # ".- ..... 


_. 


CERKIE\V PRAWOSŁAWNA. 


IV
>>>
50 


PRZECHADZKA 


'O- 


Ubolewać należy, iż ptaczający klasztor od Nowego 
Rynku mur został zeszpecony przez ulokowanie się 
w nim dwu sklepów i umieszczone szyldy. 


': ",' 


.......... 
 


,:-..#' "#". 

..... . .J-;. t 
.'
' , 
(: - 



. 
. 


"'
. 
\:fJ,. ,
 
. ,,
 ;._'-1' 


; ".'£... 


\, 


, . 
. 



"" )- 

 
 , 


- ; \, 
'I 


-- -- a . 


.-.- 
'" ,--- ,-.¥: 


A 
,
 

 .. 


, , 


- .. 


. 


" 

 , 


.. ' . 



. 


"\.j - '" 



, . ł 


... 


.. JJI.' \.. 


, ' ' 


:;. 


" 


.- ..... 


. . 
.........-.... 4 ""'"'T 


,- , 


t 


pJ 


. "'!r'
.;.. 


. ..:
 .
A" '". H 


:... .
.".::r -,. _ 


.,Ii. ...-.., 
..-: ... ot" :h 
.. 



 ._
.. 


KLASZTOR O. O. REFORMATÓW Z WIEKU XVII. 


.-1- 
... 


Opuściwszy mury. klasztorne, idziemy dalej ulicą 
Brzeską i zatrzymujemy się przed kościołem ewange- ' 
lickim z roku 1881. 
WSPQmniany wyżej W. Romatowski, fundator klasz. 
toru 00. Reformatów, jednocześnie prawie z klasz- 
torem postawił na- tern miejscu kościół drewniany pod 
wezwaniem św. Wojciecha, przyczem zakupił przy nim 
znaczną ilość gruntu i stworzył prebendę. Kościół ten 
w roku 182 t oddany został czasowo na użytek prote- 
stantów, którzy go jednak zatrzymali na zawsze razem 
z placami przy ul. Brzeskiej i Ogrodowej. Chylącą się 
już do upadku drewnianą świątynię zastąpili murowaną, 
a na gruntach, należących do kościoła, paraf ja ewan- 
gelicka postawiła gmach na szkołę, schronisko i ochronę. 
Naprzeciw kościoła ewangelickiego, po drugiej 
stronie ulicy, stoi stylowy domek podmiejski z facjatką 
z początku wieku XIX.
>>>
PO .WŁOCŁAWKU 


51 


. . 
"Ruszamy' dalej.. W przejściu przez' wylot ulicy 
Orlej (po lewej stronie) zwracamy uwagę na okazały 
gmach Stowarzyszenia Kobiet Wspólnej Pracy Rzymsko- 
Ka tolickiego W'yznania. 


"Nieco dalej, 
przy ul Żabiej (po 
prawej stronie) 
stoi synagoga 
żydowska z roku 
1854 w stylu ma- 
urytańskim we- 
dług planu archi- 
tekta Turnela. 
Dochodząc do 
końca ulicy Brze- 
skiej, zbliżamy się 
do kościołka św. 
Witalisa. 'Mały, 
frontonem połą- 
czony z bokiem 
nowoczesnego 
dużego gmachu 
seminarjum d u- 
e h o w n e g o, a 
szczytem zwró. . 
cony do ulicy Cy- 
.ganki, 'z €harakte- 
rystycznym spa- 
dzistym dachem, 
uderza oko widza swym starożytnym wygląde'm, Jest 
to najcie!awszy zabytek Włocławka, gdyż datuje się 
z r. 1330. .; 
W roku tym biskup Maciej Golanczewski wzniósł 
"go pierwszym po inwazji krzyżackiej, jako model dla 
zaez"tej nieco później katedry. Pr 1 echował się też od 



. 


4, 


-. 


"" 



, 


ł..'-..' 
..... 
., "jj 
te . 


-- j 


ł-- 


1 



0 ' , 

.. i 



- 
, 


-- 



 


fi 


"- 


-. 


. ł. 


., 

 
, 

' 


1 
, -.j - 
 
1_ _' ;) 
-- 

. . ł . 


" 


. . 

 


I 


!1 _ 
11, 



 


... 


KOŚCIÓŁ E\VANGELICKI. 


.
>>>
nieJ znacznie lepiej w swym pierwotnym surowym 
kształcie bałtyckiego gotyku. 
Wysmukła wieżyczka, pokryta blachą miedzianą, 
jest późniejszego pochodzenia. Wnętrze; za wyjątki
rn 
murów o ładnem 
żebrowem skle- 
pieniu, całkiem 
nowoczesn
 i do 
potrzeb obecnych, 
jako kaplicy se- 
minaryjskiej przy- 
stosowane. 


Skręcamy w 

ewo w ulicę Se- 
minaryjską w celu 
zwiedzenia semi- . ;:,,- 
narjum duchow. 
nego. Założone w 
- roku 1569 przez 
biskupa Sto Karn- 
kowskiego, po- 
siada swoją hi- 
storję. W dzięcz- 
ną pamięć po so. 
bie zostawili w 
dziejac
 .tutej
ze- 
go seml nar] um 
dwaj prałaci, bra- 
cia: Zenon i Stanisław Chodyńscy, którzy będąc na 
stanowiskach rektorów, prócz pracy nad młodzieżą 
przyczynili się do wzniesienia okazałych gmachów t 
odpowiadających dzisiejszym wymaganiom wygody 
i hygieny. 
Bibljoteka seminaryjska, licząca około 60.000 
tomów, treści przeważnie teologicznej i prawniczej, 


52 


. 


PRZECHADZKA 


"..3.,.:;; ; 

, .. 


. 
- "_ 
i
'; -2- "". 
_. f. ...... T. . 
- ....-, 


'. 
,t-, 
i ' 


,,' 


./1$. ". 


': 


\. 


. 
- 
. 

 



 

łł 


."...... "_i;' 


.;0-. -.. 


,. 
,;.....
 


l - 


"' 


.. 


ł' 



 


. 


".
 . 



 . 


. 
, -, 


. 
ł 
j ł- . 
. ; l 


- 


'-!" ..., 
--ł 


,'..;o". 


-,- 


L- . 


', 


J " 


.". ...- 


.  . 1 
, 
'.. 
:.
 .. '-o 


. 
SYNAGOGA PRZY UL. ŻABIEJ.
>>>
PO WLOCLA WKD 


53 


"'+
-;. . ,,, 
..- :'
- 
" . 


,ł.: 


,,

 


....: .. 
- 


,:; 




: . 



..

 


$' 


". 
'" 


. . 
.- 


, '1 


. 
Ą.. 


,.. 





'.
' 


. . 



. 


,
 


.-: .. 



, 


....... 


_ 4 
-- 
- 
....-..' 


1.' ' 


. . 
..- 


.; 


- 

 
-- 

 
_...
 


idł 


, , 


.. 
" 


,. 


'.' 


\ \' 
.\.- 
 
\...:-.- "-'- 
 
- ,..- 
... .........",... -J...
...-=-...
... 

 . 

 
,: - 

 
- 
 


'!'.. - 



 


: l' 


, ', Jff

 
, , ' j 1m 
 _ tł \ " . 
, II' m 
....... 
 1 \' .1"1 

" . . \\\\\\\ 
- . :'1, ' \\\\\i\
\ 



., "*'-"'.. ...... 
- ."....Ao ::... 
" /
. 
. ':... 
/ ',..j 
'" ' 

 ",I 
:.i " 
.. , I 


. ;. 
 - 


- 


- 


, 
-.:: 
 
 : 


..}= 


-- . 

 .J' 


i 
i 
i 
I. 
I fi 
 


f 
f "f 


ł 



 - 


'f · -;
 
(. 
ł . 


""- 


'. 


... 



 


- ... 
t 



 


\ r . 
 



 
r 
I 



 \ , o, 

 

--', 
 :;


.... 


i 


. " J 
,. . .
 . .

;:,--:t; . I 

 
. 


, ! 


"-'"
 '..t,.' ,," 


. 
 -. 
 



 ' ::.... -':'-...;.
"" ...
. --- ':" 


 


! 
.......-..... 


KOŚCIÓŁ ŚW. WITALISA Z \\'IEKU XIV. 


również zawdzięcza swoJe powstanie i rozwój księżom 
Chodyńskim. . 
Na najwyższem piętrze seminarjum znajduje się 
muzeum diecezjalne. założone w roku 1901 przez ks, 
\:Vładysław,a Kubickiego. Muzeum Pfsiada S działów:
>>>
I 


{)4. 


PRZECHAQZKA 


archeologiczny , numizmatyczny, sfragistyczny, tkanin 
kościelnych i pamiątek diecezjalnych. 
Urządzenie wewnętrzne i skatalogowanie zawdzię- 
cza, muzeum ks. Władysławowi Górzyńskiemu. 
Przy katedrze włocławskiej od samego prawie po- 
czątku jej istnienia była słynna ..szkoła katedralna". 
Ucżono w niej tak zwanych, "siedmiu sztuk wyzwolo. 
nych", a mianowicie: 1) gramatyki łacińskiej, 2) dialek- 
tyki (t. j. nauki rozumowa!1ia i umiejętności rozmo- 
wy o przedmiotach naukowych), 3) retoryki (t. j. umie- 
jętności pisania listów i wygłaszania mów). Te trzy 
nauki stanowiły kurs niższy, zwany triviuITJ. 
Na kurs wyższy, zwany quadrivium, składały się 
cztery dalsze "sztuki wyzwolone", a mianowicie: 4) mu- 
zyka (t. j. głównie nauka śpiewu kościelnego), 5) ary t- 
me
yka, 6) geometrja (t. j. właściwie geografj a, kosmo- 
graf ja i historja naturalna) i 7) astronomja (t. j. głów-o 
nie nauka o kalendarzu). :.r. 
. ....J-' ., 
: Dopiero po ukończeniu triyium i quadrivium uczeń r 
" przystępował do najważniejszych w wiekach śre"CInich 
nauki, do "królowej nauk" -. teologji. 
) Językiem wykładowym był język łaciński. Celem tej 
szkoły było przedewszystkiem przygotowanie ucznia d() 
stanu duchownego, uczyli się więc w nich wyłącznie 
kandydaci na księży. 
Szkoła miała oprócz nauczycieli, rektora i pomoc- 
nika, Itórych dostarczała akademja krakowska. Po- 
dobne szkoły katedralne istnIały w Gnieźnie, w Kra- 
kowie, w Płocku, w Poznaniu, Kruszwicy i we '- Wro- 
cławiu. .. · 
W wieku XVI sZkoła doszła do najwyższego sto:. 
pnia swego rozwoju, lecz po przybyciu do kraju je2.u- 
itów szkoła katedralna we Włocławku podupadła i ze- 
szła do poziomu elementarnej. Jednakże aż do v/ieku 
XIX nie było poza nią innej szkoły w mieście.
>>>
PO WŁOCŁA WKD 


55 


Od .roku 1825 zajmowali się sz
ołą wikarjusze ka- 
tedralni, za pomieszczenie w tym cia
ie "miała szkoła 
dzisiejszy gmach kolegjalny, gdzie' też przetrwała' "do 
r. 1866 t. j. do nakazu zamknięcia, wydanego przez 
rząd moskiewski. _ · 
Po wyjściu z muzeum seminaryjskiego zdążamy do 
katedry. _ 
Założenie katedry yve Włocławku nastąpiło około 
roku 1145, a według Długosza za Honolda, dziesiątego 
biskupa kruszwickiego, który miał tu przenieść katedrę 
z Kruszwicy (1157-1160). Pierwotną bowiem stolicą 
diecezji kujawskiej była Kruszwica, gdzie jeszcze Mie- 
ćzysław I . katedrę założył. Z biegiem czasu jed- 
nak Kruszwica skutkiem najazdów są
iednich Prusa- 
ków, upadła, zubożała, wyludniała. Katedra zniszczała, 
wtedy przeniesiono Ją do Włocławka. Katedra mieściła 
się pierwotnie w stojącym nad Wisłą drewnianym ko- 
ściele pod wezwaniem N. Marji Panny, nawprost 
zamku biskupiego. Pierwszym biskupem, wybranym 
przez kapitułę włocławską, był Rudgier Wieniawa, ro- 
dem Niemiec. 
W roku 1216 bp. Michał Godziemba, pierwszy Po- 
lak na tej stolicy włocławskiej) drewnianą tę świąty- 
nię zamienił na murowaną i w niej też pochowany 
został. 
o Wylewy Wisły znacznie jednak zniszczyły katedrę,'" 
a najwięcej najazd krzyżaków 1329 foku. Całe miasto 
zostało obrócone w perzynę; odbudowa zaś miasta 
i świątyni została zakazana pod karą śmierci. 
Nie uląkł się jednak tej groźby bp. Maciej Golan- 
czewski (1322-1365), jedna z najwznioślejszych i naj- 
świetniejszych postaci ziemi kujawskiej. Dzielny ten 
książę kościoła, na poły pasterz swej owczarni, na 
poły rycerz, nie mógł patrzeć obojętnem okiem na po- 
pieliska miasta, wziął się do jeg:o odbudowy. A że go 
nie mniej bolała 'ruina świątyni papskiej w gruzy obró-
>>>
56 


PRZECHADZKA 


conej, więc przystąpił niezwłocznie do budowy kościołka 
pod wezwaniem św.", WitaUsa (.! 33ą- r.) Kiedy bitwa 
pod Płowcami osłabiła niebezpiecznego wroga, a szczu- 
pła świątynia, zbudowana naprędce, nie mogła pomie- 
ścić wzrastającej ludności, dźwigającego się z upadku 
miasta, postanowił biskup postawić większą i wspanial- 
szą świątynię, co też uskutecznił tylko częściowo. 
Udało mu się mianowicie wybudować tylko część ka- 
płańską, czyli prezbiterjum. A i ta praca zajęła mu aż 
25 lat, albowiem skromne były fundusze duchowieństwa 
i paraf jan, zubożałych po tylu zawieruchach wojennych. 
Po śmierci bp. Macieja Golanczewskiego dzieło dalszej 
budowy prowadził synowiec jego Zbylut Gulanczewski. 
Następni biskupi kujawscy w miarę możności kontynu- 
owali rozpoczęte dzieło, szczególniej bp. Władysław 
Oporowski (1434 - 1449) i biskup Jakób z Sienna 
(1464-1473). 
Uzupełniając historję powstania świątyni, musimy 
dodać, iż poświęcenie kamienia węgielnego pod świą- 
tynię zostało dokonane przez bp. Macieja 25 marca 
1340 roku w uroczystość Wniebowzięcia N. M. P., 
konsekracja zaś świątyni pod wez\vaniem Wniębowzię- 
cia N. M. P. nastąpiła 3 maja 1411 r. 
Odtąd zaczęto odprawiać w katedrze nabożeń- 
stwa, które tymczasowo odbywały się w kościołku 
św. WitaIisa. Takie są początki.
 powstania świątyni. 
Nie zatrzymało to jednak budowy i zdobienia 
przybytku Bożego. Wielu biskupów następnych praco- 
wało nad podniesieniem wspaniałości świątyni. I tak 
np. bp. Hieronim Rozdrażewski (1581-1600) wystawił 
wielki ołtarz, ozdobiony rzeźbą i malowidłem, ofiarował 
także świątyni dzwon, od imienia fundatora "Hieroni- 
mem" nazwany. Ołtarz ten dziś już nie istnieje, dzwon 
zaś uległ rekwizycji w roku 1918. 
Biskup Wawrzyniec Oembicki (1610
1615) wysta- 
wił w nawie głównej u wejścia do prezbiterjum ołtarz
>>>
'- 


:: 

 

. 
- -......." 
:$... 
;.= .... 


.. 
- 
.. 
:"" 


.. 


,A 


'"", 


. 


. 


,.- 
--- 
.. 


" 


" 


... 


't, o1f' 


, ' 


I""'" 


1-, 


.I' 


"'" 


ł 
',1. 


\ 


, 

 


-.........:."'
 


I 


'
 


,
.
' 
'I 


e: t' t,. 
"'
 
iL;
 
t 


., 


..1 



l 

 .... ( 


.
 


,1 .., 



.If. "__ 


. l' 


"'i.. -l 
_ t, 
'1.'4" 


f, 


j, , 


'fi" 


'. -'" 
 '..,..... 



A, 


.
 


... 
y 
'
 ..... 


!M:' 


...,. . 


, 
1;- 
,. 

.. . .-.1.......... 
... 1!..;*  
ł 
,j{ 


..-. ," 


" "/"'... 
. 
,!:. 


.; 


t, 


; "t: 

....'.- ' 


.1 


/!', 
J.Q1ł 'lIt 
" 
'.' I , .: 
, ., 
.
 
. 
n;] J,'. 
...-ł 
. . \ 
'''łr 
.. \. '" 

 . 

 . . 
'- 


1/ 


,'
 . 


\ 


.3 ,t 
i1 .,.. 


'I 


" 


" 


,,", 



 


'.ł.. 


'" t""" 
...... 


, .. 



.... - 
. 
 
... . Alt , 
-
 .._,
 

..,... ..,.
 


KAfETRA PHZED PRZI1HUDOWĄ. 


.. 


'i', 


. 
 


.'1, 


':3-:.. 



.; 


. .
. 
-, 
'"". 


'd' 
. 


ł 


.' 


o 
"t, , 


' 
 .....,. 
. .
. 
" .: . d . h ; 

 .Jł " 

: t. h '\ 


... 
'
ł:ł.' 


t' 


I: , 
't '.- 

:I " 
) 
 I 


" . 
:1, 


.
 



 
o 

 

 
o 
CJ 

 
 

 

 
c 


C1' 
-I
>>>
58 


PRZECHADZKA 


Chrystusa na krzyżu wysokim, z drzewa modrzewiowego, 
obitego blachą mosiężną. Ołtarz ten obecńie stoi w le. 
wej nawie bocznej. ". 


... 


Kosztem bp. Andrzeja Lipskiego i Macieja Łubień- 
skiego stanął w roku ] 636 wielki ołtarz o czterech 
potężnych fl1aracb,cały z ciemnego marmuru chęcińs
iego, 
z obrazem N. tv\. P., malowanym na blasze miedzianej, 
pędzla Bartłomieja Sztrobla. Ołtarz ten obecnie znajduje 
się w Zduńskiej-Woli. Tenż.ę- bp.. 
 Maciej Łubieński 
dwie wieże na froncie nadnnirował i kopułami fo
my 
gruszkowej zakończył (ł 639 r.). 
. - 



 


.-- 
Rest
uracja katedry. Biskup Maciej Golanczewski 
buąował świątynię według wzoru, zapożyczonego z za- 
chodniej Europy, prawdopodobnie z Francji lub z nad 
Renu. Na świątyniach krzyżackich nie chciał się wzoro 
wać, albowiem; czuł do nich wyraźną niechęć za na- 
jazdy na knij i spustoszenia. Gdyby i następcy Macieja 
trzymali się tego planu, świątynia nasza byłaby okazal- 
szą' bo proporcjonalniejszą. Tymczasem już następca 
Macieja, bp. Zbylut Golanczewski odstąpił od pierwot- 
nego planu i powierzył dzieło dalszej budowy architek- 
towi komturowemu. Ten zaś zwęził nawę główną 
i dziś, gdy zwiedzamy świątynię, nie możemy wyjść 
z podziwu, dlaczego główna na wa jest tak wąska, a tak 
wysoka. 
Gdy każdy wiek dorzucał coś nowego do 
budowy świątyni, wiele zaś z tych dodatków później- 
szych nie licowało ze stylem zasadniczym kated
y, gdy 
w dodatku wnętrze, dłuższy czas nie odnawiane i zapy- 
lone, domagało się odświeżenia, zaszła potrzeba grun- 
townej restauracji. ,. 
Paąował podówczas prąd, zmierzający do docią- 
gania zabytków, mających znamiona różnych stylów,
>>>
PO WLOCŁA WKD 


,;;:,



7l
j

 
,
 
f'¥,
 '; 

t
;: 

j
5;, 
', fe 
,: 
3-t
 


-
':j- 


..".;.. . 


4 
}


i' 
:
't

ł. 


J. 
ł t ł 
 


t 
 


x:.

, 


p 


fil 


-. 
" 


.
 
---=:;--". 


h 



 OOf. ' 
,t tu ł 
fil 


.i.; 


.. 


"'. . 
.. 


!r 1 '$ 1',' 


...... 


, 


) 


" 


:.'0" 


.... N
" 


59 



, 
 I 
,
 ; 
j 


-ł. .' 


--
 i 


--=t 


/1-.- 



;; 



'''A
_ 


;.. 


( 


"- .
 .. . 
,
t:{

t.%

, :' 2
:  ,' 

:. 

'" -

_.:
...:".. 
. ".;;. 






-' 


, I 
;',.q 



 


-... 
ł . 


" 



,: . 


--o:"". 


.
 ..y::. 


--
. 
;.... 


- o-."!" -
 .....;,-.-:. . 
....-. 
 r..:-
; #o" -
{
,.,. 



 


..... 


. ... 
......
. .;:. 


'" 


t--

 


.;..,- .... 


;:....
 




 


. .......... 



 


. II 
1 
.
 


.,. 

 


l 


1 
. 


.1 


+-'." 


41- 


. " ' r .


:: 
 '


 . f ' . r 
:;. 
. ,. . :- . '. 
. ; ...", 
 '. .. 


,- 
-ł-. 



... 


.'."". 


'łf\ , 
t j.,?fł 
_...ł......... '1 ". 

ł !i; 
. '"!Ii:. ,; 
.f. - , ... f t 
. '. l .. 
-.f - 
'-' . .
 
. o"., 

 
ł4' 


, 
"'" 


JJ 1 "ł' 



-J 
'!
 fi 
 


..... 


.,r- 



 


.' 


... i 
:.:c' .""f , . 
,. 1 . 
.. "- 
. /' 
.', 
.;r 
. 
... 
'1""". - 
-. .'. 


"-"
'" 


'łł,; 


,.; , 


'. ' 


" t 



'...
- 


,Ii 
 
.
 


.", 
.. 


. 
", 
\ 


'j 


-- 


KATEDRA PO PRZEBUDOWIE. 
)
>>>
60 


- PRZECHADZKA 


do t. zw. "jedności stylowej". *) Pracy tej podjął 
bp. Wincenty Chościak Popiel. (1875 - 1883). 
Otrzymawszy znaczną sumę ze sprzedaży drogiego 
kielicha kunsztownej roboty, pieniądze przeznaczył na 
budowę nowych wież. Powołany jednak na stolicę arcy- 
.,. biskupią do W arsza wy, złożył 
rozpoczęte dzieło w ręce na- 
stępcy swego bp. Aleksandra 
Bereśniewicza. (1883-1902). 
W myśl tych poglądów 
opracowane zostały plany przez 
architekta krakowskiego Stry- 
jeńskiego, wykonanie których 
przeprowadzili architekt K. W oj- 
ciechowski z Warszawy i ar- 
chitekt powiatowy p. Antoni Ol. 
szakowski z Włocławka. 
BISKUP w. CH. POPIEL Stanęły więc na froncie 
dwie wyniosłe wieże. czworo 
kątne w stylu ostrołukowym w zamian dotychczaso- 
wych barokowych. Podniesiono i wzmocniono funda- 
menta naokoło i wewnątrz między filarami, dobudo- 
wano od strony" północnej trzy kaplice i skarbiec tejże 
wysokości, co i nawy boczne, kruchtę rozszerzono. 
Zakrystje ozdobione zostały attykami nad gzymsem. 
Pododawano r
wł'1ież, gdzie było potrzeba, fryzy i co- 
koły, stoki przy oknach i przy drzwiach wszystko 
z cegły modelowanej na dawnych formach. Całą ka- 
tedrę pokryto b
a(hą miedzianą, pochodzącą z przeto- 
pionej starej, a zdartą już później przez Niemców pod- 
czas okupacji w roku 1918. . 


-'\ 
,?
 


- -. 


,ol 


. '
 " 
 
. , 
,- :- 
 :;' . 
'. 



 1 


*) Obecnie stosowaną jest zasada, że gmach wielki 
o historycznej przeszłości, winien zachować odrębną cechę 
swych części w różnych epokach powstałych, byleby należy- 
cie ze sobą sharmonizowanych i estetyczną całość stano- 
wiących.
>>>
PO WLOCLA WKD 


i

:
":,
' ;, .
 

 
. 
'-
' .. 

 
', -' 
,.)
,:,i""'r.' 
-t
-:-;'. 
t" 

 '
1 

 
ł
ji!4 

i
;
" 


ft-
 


1:-.-:., 
... 



,-. 
t
 



. 


j ". 

 . 

. 
tt-.: 





. 


!" 

: 


;... 
(";,,". 


t. 


"'

 
"0.. 'i'

-,
" 

2
:
"" 
. '::, r. 
,-:,A} ł 
. 



.., 



.
v..... 


. 


''".Ji/ ". " 


#., 


, 


4 
'1 


" .,.' 


..'t. 


i' 


.
. 


::;.
., ,,
'. 

- .
.::"7".' 

:
. 
-
 .';" ;. LJt 
.J.... 


A 


.
.
.

.....
:'! 



 
 :'J 
. .. 
"'. . 
 
"--,- 


).,:-
 


..."..... 


t 


....; "-Ił"C 
.u
,P, 



 



 "* 

:£t 
,;. '!' 
:)..,.::

f 

.;.. ,.'.....' ...... 


!. 


...." ,.' 


".'t: '" .
. 


.
;t,._, 



 
'""1 


.,.
 



 


... 


.C':-" ......-...::;




_.;: j:.';
'; 
:
 
:-
 .c. _C': 
?0

-
'P 
,:4 
"'-':..;" 

. 
.
.
 


'-
f' 
ł 


łł'".",\ 
.,- 
 .'
 


" ł 
. 


,
 


-.. 


. J'" 


,':'.- 
. :'." I(k,;.. 


':--" 


'" 
'" 
" 


ł 
t 


.." 



) (:.. 


';,,
 . 
!( 'I 


'- 


-- 
I. 



}.A"' :.":s..'; 


"1: 
'+ 
,'. 


... 


. 


.:' 
.. "" 


"I. 
L:' ' 


'- 


.
 


';i" 


il' 


, . . 
.
:' 
;;.;ł. 


.-:'''' 


." "",'9- . 

ft.. 

 
 . ł! 
. '-
;. r 


- .
.:. -- 


?' 



:7;":' 


....-i 



 
:,. 



 
t
 



;' 
,. ." 
. "'l 
.
 


....... ..

....
 '}."'
':-
 
..... 


'. 



:'''-;" 


r-'J 


.. 


# 


--:;:-" 
;.-'. 


t
 


.,",. 
'
 
. .. '" .-' 

4. 


. 
'.' 


.. . 
.'....' 


T 


.. 


". 
-..... 
'''' -: I 
.
..(


 " 

 


FRONT KATEDRY OD STRON"] ZACHODNIE]. 



. . 


'4"
 
..ł.......\ 


, ,.-,..  
:";:,
1:..# .
 :..i 
,. 


'ir 
!Ił 
"'!:./ ot" 1:-'.
. 
:"C::....::?'" ",'.""C 



 


.(- :,,'
 ...., 



;';...: 
., ..". 



, 
.  
, 


,, i. 
,.
 "" 

,
( 


L 
::i 
_
L 
..
,. 


'"" 


...:., 
")- ( 


, . 


........' 
.\ 

 .,....:.. 
S lit' 
'.:: 
.!
' "
, - 
 

 ' 
' '.\.
 
: 
-j.(j: ł :-
" 
i .1'- 


" .. 



.. '., 
't 


f 
,.
. 


.... 


',Ił ,,, ,. 



. 



 


61 



 



f. 


..i 


ł;- 


l' 


'" 
, 


f 


"-f 
:!o."'_ 


..... 



.. 
;i
>>>
(32 


PRZECHADZKA 


:: Jednocześnie prowadzono roboty o," i wewnątrz. 
Wszystkie niemal ołtarze: a więc te, co śtały przy fila- 
rach, a także ołtarz z krzyżem Chrystusa ze środko- 
wej nawy - zostały usunięte. Ściany, sklepienia, arka- 
dy i filary wyrestaurowano i otynkowano na nowo. 
.. Dawne orga-oy, jako zdezelowane, 
rozebrano i postawiono no

 
.
 z gotycką strukturą. W prezbl- 
terjum wszystkie manswerk
, 
... . (w oknach) dawne z trypolitu, po- 
... :-,ił'-", pękane i zrujnowane, zastąpiono 
. , \- -),i.," ' nowemi, również kamiennemi, z po- 

 ,dr:
 : wtórzeniem tych samych mot y- 

. .....1 li :". 
!j" wów zdobniczych, jakie były da w- 
. " ,,/' "":, c. niej. Resztę zmian, jakie zaszły 
, . r w świątyni podclas restauracji, 

f' poznamy, zwiedzając jej wnętrze. 
Katedra cała zbudowana jest 
BISKUP ALEKSANDER 
BEREŚNIEWICZ. z cegły, od zewnątrz niepokryta 
tynkiem, w stylu ściśle gotyckim, 
£zyli ostrołukowym, od ostrego łuku, użytego w wiąza- 
l1iach, sklepieniach, wygięciach okien, drzwi i innych linij 
-tak nazwanym. Styl ten strzelisty a wspaniały, biegnący 
:ku niebu, jak i natchniona myśl modlącego się, co po 
przez kamienny strop świątyni i szafirową oponę nieba 
rwie się przed tron Przedwiecznego, rozwijał się u nas 
.{)d połowy wieku XIV do połowy XV. 
Stanąwszy obok katedry, od strony Przejazdu, wi- 
dzimy na zewnętrznej stronie . prezbiterjum niszę- 
w niej ukrzyżowanego Chrystusa. Przechodząc nocą, o 
ujrzymy dwie latarnie o kolorowem oszkleniu, płonące 
po bokach krzyża. Obok, bliżej seminarjum, figura św. 
.Jana, przed którą przechodnie kornie pochylają 
 czoła, 
tak samo, jak i przed Chrystusem ukrzyżowanym. 
Posuwając się ku drzwiom, spostrzegamy na zew- 
nętrznej ścianie kaplicy N. M. P. kompas z konstelacjami, 


-co:" 
. -'
"" 


. ",," 



 .,!;i;: 
;, 
 


'ł.; 


( 
t 

 
ł- ..\:. " . 


t 
\ 


.'r 


.
>>>
'" 


PO WLOCLA WKD 


f 
(o.. t 
t}' 
.: .. 



,' 

 


.' 


.. 
-
 '-
":
_ł 
i . 
 


t 

., 



 
1. 


- 
.... 


.: 



(-':":
 


f;
 


, 
il \-". 
 
_..Ift" 

: 
 
't 


. .j 


t 


.
. . 


,
 


"'-. 



. 
. 


... 


,.. 
f 


"f':'f . 

j(

 
r 


.
. .;
 


-...:. 



 


'I 


p 


,.," . 


/fł-.. 



. 


1;,.. 


""'
 
'.
 . 


.:t.:" 


:
. 


...-1....: 


....-.o: '. 
.... 
 


..' 



. .
.. ","f;ł. 


..- 
,.!"... ;_. 
..... 
, 


10 


. 


., 


i . 


, .. 


o:. _" ".." 
..' 
,-;'. 
 l: 
,.'. 


-.'
 


& 



 ...... 
,.. 


',: 
:..:a,..:,A..' 


:
 


,-. 




', 


. o,. 
.
 



...' 
't 


"'''j...: 
'
tr ł 'j" ,'f - 
. 
. . ; '
..:._.;
 .....b. 


, 
f 


. . 

.... . .... , .
 


? 
-_-::.ę:.
. 
,- .-.- 



 ., ... 


.:
.
 .
: 
: .
 
, , 


. ..". 


. I, 
 . . , " T j ... hi 
ot,. . "ił}1 
" " '. ,." hu. 
'-:..
. . 


.- 


WIDOK KATEDRY OD ULICY TUMSKIEJ. 
) 


_....-...
- 



-..4 


.
-
-; 


'.ł'J' " 



 
:f 


; 
J' 
i '. 
f 


, 

 
_..- . 


"

 ".!. 
ił' 


63 


,""4: 


.. 
; 


..-.-
 


/ 


J! 
) 


f
 



 


, 
-
 


-., 
"e 


,-, 


Ił 
! 
. I 
I 


.
 
i 
j 



. 


"... ,"
>>>
64 


PRZECHADZKA 


wykonany prawdopodobnie przez samego Mikołaja Ko.. 
pernika, kanonika tutejszej katedry. Uczony ten mąż 
bawił tu 1510 r., jadąc z Frauenberga do Krakowa ze 
swoim wujem, biskupem warmińskim Łukaszem. Pod 
kompasem znajduje się napis. 
Hic Tibi CU1n signis spectantur nodus et u'1nbra, 
Quae tria quid doceant cornrne'11l0rare libent. 
U'lnbra notat, dextra, quota cursitet hora diei 
Hincque 'lnonet, vitarn sic properare tuam. 
Ast in quo signo rnagni lux publica rnundi 
Versetur, rnira nodulus arte do('et. 
Si vis scire dies, quot quilibet occ'ltpat horas 
ln 'lnedios 1Jledza, sede locatos habes". 


Copernicus. 
Obok kompasu widzimy mapę dawniejszej i nowej 
diecezji włocławskiej*. Do .mapy użyto wzoru z dzieła 
Zenona Chodyńskiego, prałata miejscowej kapituły. 
Umieszczony nad mapą napis łaciński głosi, że katedra 
włocławska przeniesiona została z Kruszwicy w roku 
1159 i o jej dawniejszym związku z Pomorzem. 
Przez otwarte podwoje świątyni zaglądamy;do jej 
wnętrza. Wspaniały to gmach, ta włocławska bazylika, 
podniesiona do tej godności na mocy breve z roku 1907 
od papieża Piusa X,' które to wyjednał J.E.Ks. Dr. Sta- 
nisław Zdzitowiecki, teraźniejszy pasterz diecezji. 
Stąpamy po posadzce z chęcińskiego marmuru, 
ułożonej p odczas ostatniej restauracji katedry. Nad. 
. *) Diecezja włocła,vska jest jedną z najstatszych 
w kraju. Biskupi kujawscy otrzymali Włocławek z przy le- 
głemi ,vsiami od księcia kujawskiego Kazimierza w r. 1267. 
Odtąd' poczęli się tytułować włocławskimi i pomorskimi 
biskupami. Dawna diecezja obejmowała pas, ciągn
cy 
się wzdłuż lewego brzegu Wisły, od Bzury aż po Bałtyk. 
W chodziły w jej skład Pomorze, Kujawy, część Mazowsza 9 
z drugiej zaś strony Wisły część ziemi dobrzyńskiej. W roku 
1818 diecezja włocławska utraciła Pomorze, otrzymała nato- 
miast część archidiecezji gnieźnieńskiej. W tych nowych 
granicach otrzymała nazwę kujawsko-kaliskiej, którą to nazwę 
zachowała l:to dzień dzisjej
zy. 
.
>>>
PO WŁOCŁAWKU 


65 


głowami mamy wyniosłe sklepienie ostrołukowe,. malo.. 
wane na błękitno, a na te,m :tle gęsto rozsiane gwiazdy 


! . 


4' , ".
 '1 
. " .) ,1 
" 
 
 f'\" ,.." , 
 

- . ' .s
 '-. 
 I 
0..,. (1' .o._ 
 
' 
." r. J rf . \ 
_ .'_": 
 {n . ...... _ \ 
 

 . . tj
 !

 \,:., 
4
 
 'Ji  f--,: . '...- . -' ,.. ' 
. ! . '"... J '.
 ;. 
 · . 
f 
 
 ._' c ... '
 ł l 
......... .... 


 
 
./., 

 .
 
" .. . t : " ". . "\" . \ . . \ ;{ . 
. f . . 
:; I " r . ' '\ 
 .: 
. ...., '..... ..'\ł 
-: ..-
. '.' . \' l 
. 
 !" , ;i
 [1 :: ;.
 i'" . 
 
I ł " r' -i . I" 
, 

I ; .J- i 
,i '¥, i. 1 .' '
;' 
 
fi I 
 ., - \ '. ". \" . t ł 
. 
 ' ',
 ; '. . ' . I :i 
 
. 'l( ,,,- -."\1 '. j' 
 


..... 

 . 
 .' ,,' 
 :T, "_.'..; 
 
1 .. 
;J'" 
 
, 


" ;'" ."" I f 1. 
 
. I ..... . 
.,. . 
: .;.. 

 ,f- 
i 


I,' ł' 
I 
!. ,.., . 
; no; 
il - ; 
! 
I.. '.:. 
i 
i 71 
I ; 
. 
. :, 
. 
I " 
I i. 
I . 
i .' 
I . 
r 
I 
o. 
I . 
I . . 
I 
I ...,p;;-- 


I. 


4 .:' f

' 


;,.,' .,'.
 


, ,..-' 
. ł' . .- 
; ił- ' 


. :i:"' 
 


.t " 
.; !' . .. 


ł", 


... 
,. 
1\ 
:. I . · 
," -.: , -. - 
 I .' -.. 
'Ił,! , --ł " ' .. 

 '. --- '- 
._. y I .
. I . -... ..... 
..' . ; 'ł. .: ",t.= 
-. ". ... I ,1.. 
. "':f., . O"" 
_ 
 
 'l. ". ,: 
-
 .:,.» -- .. 
 
(

.
 .. ,I,;,; . ......... , 
. ... - .. 
"... .. '- A 
." . ... . ..ł 
'. '.  ł '
;F · ,,
.. . 
. 
.. .. . ,:. 

 
it . 
 ... f ł .."- ,', " 
. 
 

t j,: ; :--
 
" J, U' , .' 


:' .'... ł 


- 




 


.1 - 
'\ ,
 
.' 
:J 


s
 


,} 
.1 


,. 
j 
-, 


"::1 


, 
...-" 
. 

 
 


.
-,. 
F-.
 ....1 

:; -\ -ł;'"' "4: 
::
!ł r . '
 

 

 
;i. 
;j;. 


..."-'"; 



 


, 
-
 


., - 


łtil , ł 


" 


WNĘTRZE KATEDRY \VŁOCŁA WSKlEJ. 
. 
złote. Zebra sklepienia również pozłocone. 'Za da w- 
nych czasów żebra nie były obciągane tynkiem, były 
tylko pokryte' tła między żebraQli. W XVI wieku żebra 
zostały pokryte pobiałą wapienną, pddczas zaś ostatniej 
V 


...
>>>
restauracji tynki odbito, żebra, oczyszczono i wszystko 
nanowo, według doskonalszych wzorów, obciągnięto 
i otynkowano. 
Błądząc wzrokiem po sklepieniu, napotyk
my tęczo- 
wą arkadę. Wisiał na niej obraz, wyobrażający chwałę 
M. B., obecnie 
,.
--- " ';,. 
'''''',!

,,,,,''';'':' ','
-'.$. 
 ' . ':",;;;",
, " miejsce jego zajął' 

 wizerunek Chry- 
: stusa ukrzyżowa- 
nego o zbolałem 
obliczu, malowa- 
ny n a ś c i a n i e. 
Obok krzyża Ma- 
i 

 tka Boska, a z 
'" drugiej strony św. 
..,.: Jan, za temi po- 
staciami adorują- 
cy aniołowie. Na 
tle nieba dość pry- 
mitywnie wyma- 
lowane s ł o ń c e 
i księżyc. Nie 
mnie j " od skle p ie- 
. .1 nia imponuje bar- 
wna malatura 
ścian, czy li po - 
lichromja, doko- 
nana 1901 roku. 
N a deseń składa- 
ją się przeważnie 
motywy geome- 
tryczne i roślinne. 
W dolnej kondygnacji przeważają pierwsze, w górnej dru- 
gi
. Styl malatury naśladowano z wieku XIV. Jako orna- 
mentów użyto symbolów kościelnych, a więc widnieją tu 
w równych odstępach od siebie na prostokątuych polach 


66 


. 'ł'"' -- 
;: }-. 


'j 



 


.':
 
.: - 
. .
-:-- 
 '.;.;. "
".... O;:
""'''-.. 


, 


.,.L... 


f(
' " 
;
 ' 


"- 

' 
:, ;\il," 


(;j 


I 


- "-'-' 
. ' :
. 


. 
 



#!,.- 


.....-.,. ..., "'ł.:'" 


III .'- __.,. 


::"-;'
 


/:.-.- 
. .4 .,
. . 


.. 


, 
-......... :"; 


.. ,.. +.... ". . 
. ł
 'o;: 


I ' 
-- 


.. ....... . 
. : .: 


; 
'. . 


. . 


" 'twJ \ 



#-'. ::.. . -
.. 


, 
... 
.- 


....::;.':.. _ . '';t-. .. 
,." .;-:... t,J' ....' 


. '. 


.- -.'" 


""'". -"' (.",'" 
".
f::-i:::
/;'
 ' 

.....:
.. -, l! 
X,. 
 . .. . , , 

.\ 
 
\ . 


'. 

... 
. t::
, 
 

.f
 tł. '\ ł-ł."t:;-:. 
, :\t.' ..... i:t?/...."t' 
ł'l.ł;F':'ai. ... 

. 
'IIRł'H
":
 ". 

i,'e"łł" .,.... . 
, /...... :
"... .;: 
 ' . 
. _....... 
. .",."'" ....: :c.. . 


'.... 



 


J. E. KS. BP. 
STANISł..A W KAZIMIERZ ZDZITOWIECKI. 


PRZECHADZKA
>>>
PO WLOCLA WKD 


67 


infuły biskupie, mistyczne IiI je i inne kwiaty, wyżej wstę- 
gami ciągną się napisy: Chryste ł eleison, Kyrie eleison, 
pod niemi polskie: Chryste, zmiłuj się, Panie, zmiłuj się. 
Podobnej treści na ścianie przeciwległej. 
Jeszcze wyżej, gdzie dla oka zacierają się drob- 
niejsze szczegóły rysunku, nie tyle pięknem linij, ile 
potęgą symbolów, przemawia długie pasmo herbów 
biskupó w tej świątyni i diecezji. Bo każdy herb to 
karta z dziejów tej prastarej świątyni i naszej ziemi, 
karta nieraz pełna życia i siły, J{rozy i słońca, jeżeli 
zważymy, że byli to nietylko przedstawiciele kościoła 
ale i obywatele kraju, mężowie wielkiego serca i nie- 
pospolitego umysłu, panowie, co przewodniczyli na 
sejmach (od r. 1576), nominowali i koronowali królów 
. w razie nieobecności lub śmierci prymasa, obdarzeni 
w takich wyjątkowych chwilach tytułem interrex'ów, 
a i sami w swoich pałacach królów goszczący. * 
Okna pierwotnie były ostrołukowe, od .połowy 
X VI wieku nadano im kształt półkolisty z glifami 
prostolinijnemi. Zmiana ta niekorzystnie wypadła dla 
sztuki, co naprawiono podczas ostatniej restauracji. 
Oprawa okien zrobiona z kamienia szydłowieckiego, 
a szyby niektóre są kolorowe, co sprawia, że w dzień 
słoneczny katedra tonie w tęczowych blaskach, zwłasz- 
cza okno środkowe w prezbiterjum zabarwia promie- 
nie słońca i ściele smugi szafirowe. Bliżej prezbiterjum, 
po lewej stronie ustawiona misternie rzeźbiona ambona 
dębowa w stylu gotyckim, ozdobiona pięcioma meda- 
lionami, wyobrażającemi Chrystusa i ewangelistów; dar 
ziemianina Kronenberga z Kujaw. 
Wchodzimy do prezbiterjum. U wejścia dębowa 
balustrada. Sklepienie tu też gwiaździste, ściany jeszcze 
ozdobniejsze, niż w nawie głównej, bo strojne w złote 
infuły i w złote monogramy. Bliżej ołtarza . ściany po- 


* Patrz W y że 1 : Z przeszłości Włucła\vka. 
J .) .
>>>
68 


PRZECHADZKA 


, 


kryte są' makatami koloru bordo, również w złote 
rzuciki. Malatura ścian miejscami przypomina wytwor- 
ny kobierzec o subtelnym deseniu i wspaniałych tonach 
barw. A ileż tu aniołów i świętychI Miejscami pyszny 
motyw roślinny: bieluchne lilje na smukłych łodygach,. 
symhol niewinności. Atmosfera świętości, cudu i dzie- 
wictwa, bo to przecież przybytek królowej niebios 
i ziemi N. Marji Panny. Otoczony trzema oknami, 
ozdobionemi witrażami, z pomiędzy których środkowy 
przedstawia koronację N.M.P., wznosi się ołtarz dębo- 
wy w gotyckim stylu, malowany polichromją, dar zie- 
mian Kretkowskich z Kujaw. Mensa z czerwoneg() 
marmuru, w środku niszy figura Matki Boskiej z Dzie- 
ciątkiem na ręku, po bokach figury patronów polskich.. 
Imponująco przedstawiają się również stalle kan 0-' 
nickie. ulokowane przy ścianach w prezbiterjum. Są tu 
od roku. '. 1683, a przywiezione zostały z Warszawy; 
mieściły niegdyś 28 osób, ponieważ jednak zajmowały 
zbyt wiele miejsca, zostały skrócone i dziś obejmują po 
8 miejsc z każdej strony. I tu widzimy całe szeregi 
figur świętych, misternie wykonanych z drzewa. 
N ad stallami, tam gdzie się kończą wsporniki 
sklepienia, z nisz wychylają się kamienne figury świę- 
tych, osłonięte baldaszkami. Pochodzą one z czasów 
bpa Macieja Golanczewskiego, długi jednak czas były 
zamurowane i dopiero podczas ostatniej restauracji zo.... 
stały ponownie odsłonięte. 
Zaznaczyć jeszcze należy, że we framudze ściany 
lewej prezbiterjum, t. j. po stronie ewangelji, przy wiel-. 
kim ołtarzu znajdowa.ło się niegdyś . ciborium, które 
później przeniesiono do kaplicy Najśw. Sakramentu. 
. . 
Wejdźmy teraz do zakrystji wikąrjuszowskiej (po 
prawer stroni
). Tu spoczywają z
łoki .fundatora ka.-. 
tedry b iskupa Macieja Golanczewskiego. Tablica 
z czarnego marmuru wskazuje nam miejsce wieczneg() 
spoczynku wi
lkiego męźa.. W czasie ostatniej restau-
>>>
PO WLOCLA WKU 



 


6\ł 


racji natrafiono na grób r7.eczo.nego biskupa. Po .otwar- 
ciu grobu (r. 1892) znaleziono prócz śmiertelnych 
szczątków tego pasterza, - kielich srebrny, pastorał t 
a właściwie tylko wierzch nliedziany z - emalją i pier- 
ścień złoty z białym orłem. Przedmioty te przeszło 
500 lat przetrwały w ziemi, a chociaż ząb czasu je 
zniszczył, to jednak po odzłoceniu przedstawiają się 
.pięknie. . 
Opuszczamy zakrystję i prezbiterjum i kierujemy 
się w lewo, ku nawie bocznej i przyległym doń ka- 
plicom. 
N a pierwszym filarze .widnieje. tablica marmurowa, 
a na niej napis: "Zenon Chodyński, rektor seminarjum t 
mąż sławny z uczoności i zasłużony dla diecezji i semi- 
narjum. Zmarł 1887 roku ..." 
Naprzeciw z czerwonego marmuru tablica nieczy- 
telna, wczesno-renesansowa. To co się daje odczytać, 
brzmi, jak następuje: "Jan Dlasko, arcybiskup gnieź- 
. , k " " 
nlens I... . _ 
Ołtarza ta nawa nie posiada, wobec braku fun. 
datora. 
1. Kapli9a N. Marji Panny stanęła zapewne 
wkrótce po zbudowaniu katedry. Zniszczona wiekiem 
opustoszała i dopiero biskup Jan Tarnowski 
(1600 - 1603) wystawił nową w stylu odrodzenia 
ze sklepieniem kopulastem, w piękne' skrzyńce, ozdo- 
bione rozetami białemi n21 niebieskiem tle; sklepienie 
zakończone latarnią. Jest to dzieło murarza Kamila 
Świerzkowicza z Krakowa. Ołtarz z qiałego i czerwo- 
nego marmuru z obrazem Bogarodzicy w srebnej su- 
kience pochodzi z początku naszego wieku, tak samo 
jak i malatura kaplicy. Wnętrze zdobią rzadko już spoty- 
kane. całkowite figury apostołów i świętych patronów 
polskich, jako to: św. Stanisława, Wojciecha, Fłorjana, 
i Jacka. Figury te z szarego kamienia noszą na sobie 
ph:tno wysokiegu artyzmu. 


) 


....
>>>
7
 


PRZECHADZKA 


W tejte kaplicy znajdują się dwa - grobowce: 
po prawej stronie bpa Stanisława. Sarnowskiego 
z popiersiem na tle złocistem i po lewej stronie bpów. 
Pstrokońskiego (1608 - 1609) i M. Łubieńskiego 
(1631-1642). ' 
Kaplica. ta zwie się inaczej kaplicą mansjonarzy, 
tu bowiem codziennie o godz. 7 rano śpiewali oni 
"officium parvum" aż do 1867 r., prałaci zaś i kanonicy 
każdego dnia, którego sami mszy św. nie odprawiali, 
obowiązani byli tej mszyoN. M. P, zwanej "matura", 
słuchać. . 
2. Kaplica św. Marcina fundacji dziekana kapi- 
tuły Naropieńskiego z roku 1572. Widzimy tu skromny 
złocony ołtarz z drzewa dłóta, nieznanego artysty prawdo- 
podobnie ze szkoły Wita Stwosza i okno (witraż), 
przedstawiające św. Marcina, gdy zdj
ty litością ściska 
nędzarza. _ 
Między kaplicą św. Marcina a następną umieszczo- 
no w ścianie postać marmurową .rycerza w leżącej 
postawie. Jest to grobowiec Marcina Tolibowskiego. 
Nad posągiem czytamy napis wierszowany: - 
.J.Von nihi sat era t viventi vincere 1JWrte11l 
Hanc nisi defunctus v'tncere posse probeJn 
3. Kaplica Najświętszego Sakramentu ma 
piękny ołtarz kamienny, ufundowany w roku 1905, z figurą 
Serca Jezusowego. W ołtarzu ciborium z bronzu, .grubo 
pozłacane. 'Cała kaplica ozdobiona i gustownie poma- 
lowana została w roku 1906. Naprzeciw ołtarza wi- 
dnieje duży obraz, malowany na ścianie, przedstawiający 
Chrystusa, ustanawiającego Najświętszy Sakrament. Ka- 
plicę tę wystawIł bp. Łukasz Górka (1539 -1542), o czem 
głosi płyta wmurowana .W posadzkę. Prochy fundatora 
długi czas, bo aż do restauracji 1879 roku, spoczy)Vały 
p
d tą kaplicą. Wtedy to sprowadzono z kościoła 
Jasnogórskiego dwa okna kolorowe, są to witraże św. 
Stanisława bpa i św. Kazimierza. Posadzka zost
ła
>>>
I.. 


PO WŁOCLA WKD 


71 


obniżona i pokryta f marmurem w tafle białe i czarne. 
Restauracji dokonał .własnym kosztem bp. Popiel. _.
 
 
· Opuszczając prawą nawę boczną i zdążając ku 
wyjściu, widzimy znaczną ilość płyt marmurowych, 
a. nawet parę sarkofagów, napisy jednak na nich poło- 
żone są nieczytelne, pod względem artystycznym również 
nie przedstawiają większej wartości. 
. Przechodzimy do lewej nawy bocznej i posuwać się 
będziemy od kruchty do ołtarza. 
W pierwszym filarze od strony ołtarza widzimy 
płytę, a wyżej portret bpa Marszewskiego. Napis ła- 
ciński głosi: "Michał-Jan Marszewski, biskup włocław- 
ski czyli. kujawsko-kaliski i t. d., który wielce' się 
zasłużył w tak ciężkich - czasach i śród tylu niebeipie- 
czeństw rządził diecezją. Umarł w roku 1867 ../' 
4. Obok, po lewej stronie - kaplica św. 
Marji Egipcjanki. Nic tu niema godnego widzenia. 
 
5. Kaplica św. Barbary, patronki szczęśliwej 
śmierci, ma ołtarzyk,- który zdobi sześć figur św. dzie- 
wic z gOdłami męczeństwa: są tu więc: św. Małgorzata", 
Łucja Agnieszka, Cecylja, Agata i Katarzyna. 
6. Kaplica św. Józefa powstanie swoje zawdzię- 
cza bp. Bereśniewiczowi (r. 1883). Ołtarz z obrazem 
św. Józefa z Dzieciątkiem, z mensą drewnianą, ozdobioną 
pOlichromją: wystawił swoim kosztem prałat Stan.. Cho. 
dyński. Nad ołtarzem okno kolorowe, przedstawiające 
ucieczkę św. Rodziny do Egiptu; dar to hr. Łubieńskiej 

 Warszawy. Na ścianach zawieszono dawne obrazy 
z wielkiego ołtarza, ujęte w ramy dębowe, a przedsta- 
wiające Wniebowzięcie N.M.P. . 
Najgodniejszym jednak uwagi jest znajdujący się tu 
pomnik bpa Piotra z Bnina Moszyńskiego (1483-1493), 
wystawiony staraniem przyjaciela jego, Filip.a Kallimacha. 
Pyszny t
n pomnik, pochodzący z pracowni Wita 
Stwosza. jest znakornitem dziełem sztuki rzeźbiarskiej. 
)
>>>
72 


PRZECHADZKA 


Naprzeciw widzimy pomnik bpa Jana Karnkowskieg"o, 
odlany z; bronzu, o pięknej płaskorzeźbie, przedstawiającej 
wieniec, a w nim infułę i inne szczegóły. Napis umieS'Z- 
czony niżej głosi, że biskup ten zmarł w r. 1536 w 69 
roku życia. Mąż ten zasłużył się Włocławkowi wysta- 
wieniem cegielni, co spowodowało przysporzenie domów 
murowanych. , 
7. Kaplica św. Kazimierza stanęła z fundacji 
bpÓw-sufraganów Łąckiego i Miaskowskieg-o, którzy 
tu mają swoje nagrobki. Powierzchownością swoją ka- 
plica ta w stylu odrodzenia zupełnie przypomina 
przeciwległą kaplicę N. M. P. W półmrocznym ołtarzu 
roboty stiukowej znajduje się postać św. Kazimierza kró 
lewicza, a obok tego całkowite figury gipsowe śś. Jó- 
- zefa, Wojciecha, Stanisława i Marcina. Fundatorem 
ołtarza był Florjan Czartoryski (r. 1673 \. W roku 1807 
było tu archiwum dawnego województwa kujawskiego 
czyli brzeskiego. Tu .też leży pochowany bp. Rozdra- 
żewski, zmarły w 1677 r. Kaplica jest mocno znisz- 
czona . od wilgoci i wyczekuje na restaurację. 
Po wyjściu z kaplicy zatrzymujemy się przed 
ołtarzem Pana Jezusa na krzyżu. Jest to fundacja bpa 
\;V. Gembickiego (1610-1615). Krzyż bardzo wysoki 
(obecnie skrócony) z drzewa modrzewiowego, obity był 
blachą mosiężną pozłacaną; mensę do tegoż z białego 
marmuru sprawił bp. sufragan Wolicki (r. 1770). 
Do czasu ostatniej restauracji katedry stał on 
u wejścia do prezbiterjum. Obecnie zapadła decyzja 
kapituły przywrócenia krzyża na miejsce pierwotne 
Obok tego ołtarza, w arkadzie prowadzącej do 
nawy głównej widzimy dwa riagrobki. Po prawej stro- 
nie piękna płyta z różowego marmuru z napisem zło- 
tym, wystawiona Henrykowi Kossowskiemu, sufraga- 
nowi włocławskiemu, rektorowi akademji duchownej 
warszawskiej, zmarłemu w roku 1903 i pochowanemu 
w tutejszej katedrze. Po lewej zaś stronie podobny 


I
>>>
.... 


PO WŁOCLA WKU 


73 


. 


marmur głosi 
włocła wskiego 
który rządził 
1902 roku. 
Kapitularz mieści się w prawej nawie bocznej. 
Ciekawe' oddrzwia noszą na sobie wybitne cechy archi- 
tektury polskiej, znać na nich reminiscencję polskiej 
techniki snycerskiej. Kapitularz zosŁał wystawiony 
w roku 152 t i służy do posiedzeń kapituły, złożonej 
z prałatów i kanoników. Jest - tu ołtarzyk, umieszczony 
w roku 1694, a ściany pCJkrywają portrety wielu bisku- 
pów włocławskich. . 
Archiwum. . Podczas ostatniej restauracji nadbu- 
dowano nad północnemi kaplicami rodzaj piętra z pod- 
łogą i sufitem. Jest tu szereg pomieszczeń, skomqniko ' 
. wanych z kapitularzem za po- 
średnictwem oddzielnych scho- 
dów. Tu się mieszczą dawne 
 -h, - 

. - 
-... 
akty, księgi i dokumenty.  
 
....' 
fl!' ,. 
Skarbiec mieści się za za - 
) ""
. -.: . 
krystją kanonicką. Niegdyś Qd- !, .
 , _ , : . " 
 ;
:-.-
.
 
.
- 
znaczał się bogactwem, dziś. .-- f -' \ i--....
 
po kilkakrotne m złupieniu, to ": '. .". 
. ". -_.- 
przez krzyiaków, to znów przez '
/\, !\,\ 
Szwedów (1657) i Moskali - '
 J. \1 
świeci P ustkami. Ocalało kil. \ .łr-0.\ -' 
ka szat kościelnych starożyt- i\-..'; - 
nych i naczyń. .{.jI - 
W czasie okupacji niemiec- BISKUP HENRYK KOSSOWSKI. 
kiej (1914 - 1918) katedra 
nowe poniosła straty. Z wewnętrznych utensyljów 
nic wprawdzie nie zabrano, natomiast w pogoni za 
metalami do wyrobu pocisków przystąpili Niemcy w lu- 
tym 1918 roku do rekwizycji dzwonów. Zabrano ich 
cztery, z nich największy, zw. Hieronimem z wieku XVII. 
) 


o miejscu wiecznego spoczynku bpa 
Aleksandra - Kazimierza Bereśniewicza, 
diecezją lat 21, a zmarł' 4 czerwca 


c.. 


,
>>>
74 


!" PRZECHADZKA 


Obdarte też przez Niemców zostały. wieże i dach 
kościoła katedralnego z cennej blachy miedzianej, paty. 
ną starości pokrytej i złoconemi wielkiel11i herbami kilku 
biskupów przyozdobionej. Wzamian tej zabytkowej 
spuścizny, poważny widok świątyni nadającej, okupanci 
pokryli wieżę blachą cynkową, dach zaś czerwoną da- 
chówką toruńską. 
Zabrali nadto wielkie cynowe piszczałki z organów. 
W czasie zabierania dzwonów ludność katolicka stawiła 
opór, a grupa mężczyzn, zamknąwszy się w _ wieży, 
biła w dzwony na trwogę i broniła do nich dóstępu. 
W wynikłej przy tern bójce został zraniony lekko jeden 
żołnierz niemiecki, zabity natomiast kulą karabinową 
Szczepan Matuszewski, szewc z zawodu. Zwłoki zabi- 
tego zostały przez Niemców pochowane ukradkiem, 
dopiero po ich wyjściu uczczono je uroczystym 
pogrzebem z udziałem całego Włocławka katolickiego 
(15-XII-1918). 
. Przy ostatnim najeździe bolszewickim; w sierpniu 
r. 1920 .kościół katedralny ponownie ucierpiał wiele. 
Dach i ściany w wielu miejscach zostały podziurawione. 
Kilka szrapneli wdarło się do wnętrza świątyni, czy.. 
niąc jeszcze większe spustoszenia. W prezbiterjull} 
szrapnele poutrącały wiele stylowych gzymsów, poka- 
leczone zostały ściany, oddrzwia, ambona i ołtarz; 
wprost bezcenne witraże nad wielkim ołtarzem (z wieku 
XIV) potłuczone, strata wielka i bezpowrotna. Na 
chórze uszkodzone zostały poważnie organy. 
Obok katedry, na rogu ul. Tumskiej:. i Przejazd 
wznosi się dawna dzwonnica z r. 1856, w stylu goty- 
ckim według planu architekta Turnela. wystawion:;a. 
Po przebudowie katedry i pod
iesieniu wież, dzwony 
wszystkie przeniesiono na nowe wieże, . s
ąd dźwięk 
ich dalej się rozlega. (Patrz str. 63 \. 
Naprzeciw północnej ściany katedry, pr?y ul. Tum- 
skiej _ 14 mieści się gimnazjum humanistyczne imienia 


..--
>>>
.... 


PO WLOCŁA WKD 


75 


ks. Jana Długosza, -założone w roku 1915 5przez JEks. 
bp. Sto Zdzitowieckiego i pozostające pod jego opieką. 
Poza murem,
 otaczającym katedrę od zachodu, 
leży ogród Sienkiewicza, rozrzucony na obu zboczach 
rzeki Zgłowiączki. 
Most murowany przez rzekę łączy miasto z przed- 
mieściem Zazamcze. Zrywany kilkakrotnie, odbudo- 
wany ostatnio przez Niemców w m. lutym 1916 roku, 
dostosowany został do stylu katedry. 
Niezwykłem upiększeniem mostu są dwie wmuro- 
wane tablice z piaskowca, przedstawiające herby Kujaw 
i m. Włocławka; od strony południowej, widziany 
z ogrodu -herb miasta Włocławka, a od strony pół- 
nocnej - herb Kujaw. 
Przedmieście Zazamcze przyłączono do miasta 
dopiero w r. 1850 w widokach rozprzestrzenienia się 
miasta w tym kierunku i ze względu na istniejące tam 
gmachy: szpital św. Antoniego, dawny magazyn solny, 
obrócony na szpital wojenny, fabrykę cykorji i inne. 
Istniał także na Zazamczu śpichrz kilkopiętrowy 
Banku Polskiego, który w r. 1881 zgorzał. 
Wracamy ku katerze i skręcamy w lewo, w ul. 
Gdańską. - Wstępujemy do domu:\'2 12 oznaczonego. 
.. 
Sklepienia w sieni i w salach, jak również i. wmuro- 
,vana tablica kamienna świadczą o - je go pr zeszłości. 
. .- . 
Gdy dochodzimy do mostu na Wiśle, rzuca .nam 
się w oc:zy smutny widok Da zgliszcza zamku bisku- 
piego (po lewej stronie). 
Przebudowany w wieku XVIII przez biskupa Ostrow- 
skiego, zamek przetrwał aż do chwili zburzenia, t. j. 
do r. 1920. r 
Wprawdzie gospodarze zamku, biskupi włocławscy 
długi czas rzadko go zamieszkiwali. Za rezydencję 
służył im pierwotnie zamek w Raciążku, później w W 01- 
borzu pod Piotrkowem trybunalskim, g-dzie do końca 
J
>>>
76 



RZECHĄDZKA 


wieku XVIII '-PQsiapali. wspaniałą rezydencję. Zawsze 
jednak Włocławek liczył się jako stolica diecezji. 
; W ostatnim ,.czasie . w dobudowanym obok zamku 
gmachu IQkował się konsystorz diecezjalny, a w za- 
chodniej części wspomniane wyżej gimnazjum im. Długosza. 


t 


,.'" 


l J
 

1t . : . , . . .: 
 - & . - 
Pr ' .p.-- . ,..x-, 
". . 
.' 
' " (., .
 
:
 ...-:' .., 
'o. ,. 
.
" .... " ;. - --- 
/'" ,J; . - -: f 

,.. ".t.... 
";1'.. . . ,;' II .. . I _ . 
. t o 

 1ł- . '" . . I" . ł ł .. .' ł ' ,.. 
: I
t:. ': f' . 
 'o' --c r -.- 
 - "" 'I 
 
,
 t _l.... . I. . \ . i' r' .. - -;'". .,
 - .' _'-. 
 . 
... ". . I 'O.- . 
. t ł 
 "'! - l . 
I o . . . 
 . . . 
 l , ':.... ,., .. '.,. '. ł' o 
":.... T
 _ ...,..ł.
 - . -
..o.,:"'" '7". 
 ..... . __-=-- 
 ... 
. .... '. .... - '#
' . 


$' 
 
 
 -... A"t .. :p: 

 :'" 
.. . 
,. .' "".:. , 
6J. , 

, 
 

 

".. ....ł.. . 
. .., '",." 
. ... 


c. 

, 


.." 


..... ...... 



.:- 
 


,- .. .. ....... 
-... .....;
. .
.... ..;' -:..... '""'-....: ,-..... . .
 -'. .... 
" - _ ...
 - 
-S'" " 
'" ......,....,. '..' .:'.. 
 
t ...
... vł. ., ..._;"": ,.....-... .¥
,...'" 
-... 
_ 
 - -.-::r. '-:: . ...... "".4-.. .......... 

..:.... .J'#,.. _ ....:-_ ....:......... '"';I..A,a-..... _;.__._... . ..,. 
 ,.. . 
,ł£

--:-.::;..
--''%..--.,..-.....:.:.
- 
-
!-.
..:--:.....¥.... w.,.". ........- 
- ---""!!'* 
 '. - .......
- _....- 


Iłrti: -3"'.... . ,. v. \ '. 
__
i.
.
-ł. ...,;..." 
. .'\". '" 
..' 


;-'"" -.. .i'" 


'. 



__.. . '" o,. ---' 
J 


ZA
IEK BISKUPI PRZED ZBURZENIEM. 


. 


Zburzony przez hordy bolszewickie w dniach 18, 
19 i 20 sierpnia r. 1920, oczekuje zamek na jaknaj . 
szybszą odbudowę. 
Most na Wiśle łącz)' miasto Włocławek z ziemią 
dobrzyńską od r. 1865; do czasu wojny był tu most 
łyżwowy; spalony został, przez opuszczające miasto 
wojska rosyjskie. W roku 1916 Niemcy zbudowali 
most stały, który podpalono ze względów strategicz- 
nych w. czasie najazdu bolszewickiego. Po odparciu 
wroga most został odbudowany na koszt rządu pol- 
skiego. 
Na prawym wyniosłym brzegu Wisły, porosłym młodą 
sosną, leży wioska Szpetal Dolny, skąd wspaniały wi- 
dok na miasto i okolicę. 
Tuż pod. lasem mogiła, a na niej pomnik poległych 
bohaterów Wisły w pamiętnych dniach sierpniowych 
1920 roku.
>>>
" 


\... 


-' 


i 


.;.
 


.$, '
/-, 
,"" ? // 
't 
'- , 
" 


" 
// 


,..;. 


" 


,; 


@ 


, "-I 


./ .. , ' 


.,; 
,t ./ 


)". ;::, 


:r........"" .. 


/ 


,t:,. .J' 



, ""+.? ... 
/. 


.;.:d 
' 


'. , 


,
": 


_.....
 
. .L, 


'," 


,. 
". "
'.' 
.:..'". 


.
 ' 


"4.... 


?l'o.. 


.,.-#,' ' 


ff' 


.:.
 


..., ........ 


,'. 


.:,.- 


\ 


," ł 
..
,,' 

,'1 


.:...
.... .o(
 
,
:.,. 
... 
::::,
:
\;} 
,; 



:-:': 


u,'!':,t 


/,' "ut 


, / 


f ; 


'.....;. ?, 


d,' 
'j 


/4 ,
,' 

 
 1",,{. 


,. . 


. '4 




qiil'l.J"ł" ....:::,... " . - 


/, "":,,".. 


"
,O 1 


.;.....-....., 

. ,-h, 

 


f 


,
 
i.,';:
. 
','
 


"/ "/
 



, 




 


- . 


,','.".' 


"f 


.,"'; 


1 


,/ 


, 
,. 


'l' 


'';;-. 


. 
;',
 


.,,:")« 




. 
, 


'
iL' 


"O'"" 
, ..S 


,.' 


'.a''\ 
'I' 



 - 
, / 


.. #1' 


'''I'" .....
 ; 


.... 


. ,&.. 
.,,.
{
:.
;r;.

. 


. '..:Ą"
 


" 
:/'..:,,
.-- 


-
 



_.:., 

:
.. 


.:::.1- 



, 


"-!;":::-: 


.. .;..'" 


;.: 


;:".;.". 


r-. 
, , i ' :::
s ;;} : 


l" 
1 
., 
.. 


", 
 {' ....'") 


.:ii 


. -. 
....)t. 


"..;,A. 


,;; " 


". '
':':-:


' 


..;,
.;. 

:. ' . . . 
 


__...;0... 


fQM

K PQLEGŁYCą Oł3RQ
CÓW WISŁY (W SIEHPNIU H)20 R.) 


" 


.-
 


. :::, 


'
....
 



":?-';.r':_ 


.. . 
';
'. ...... ::--?';: 
'
"'- 
f.:' 


". . 
 


.

 



: . 


._,,
,: '.,
.:ł.: 


,}" '
l:
'f
 
". .
"":': 


'i; 





.j.: 


.,

 
....,.:."...i1ti._: 


.'!O».".....,., 


. }:


. \-$;.'$;
 


. i 


, ..
.,
.
 


.:....."....' 


..
(: 
:t 
.
 


,
. 
t. 



,:'F 


............ 


:"W. :;..
. 


:: (
: .' 


.. 
.':' 


'..:,.:. 


.,..." 


'." 


,..,..... 



. 


y' 

 


...ł.'."" 
...
i." ..; . 


"
 


. 
.....-,;1:;. 

 -
 


.;. '+';' 
;.:.' 
 
 
;: :::.
;.$: 
.:
.:, 


1 



 


..

-:
 


-
\
.;
 



( 
.,0; 



;(;:... 
'''''''' 


t.\ 


,.... 
o 


} 


KOP JA NALĘPK! OKłENNEJ. 


"1j 
O 

 

 
O 
f) 

 
» 

 
'. 

 
C 


-..:J 
-..:J
>>>
78 


PRZECHADZKA 


Szpetal Dolny, most nad Wisłą i wspaniały bulwar 
na brzegu włocławskim stanowią ulubiQne miejsce 
przechadzek dla włocławian. 
Idąc bulwarem, zatrzymujemy się przy wylocie 
ul. Bednarskiej. Stał tu dawniej kościół św. Stanisława; 
ulegając pożogom i przyborom Wisły, był kilka razy 
odbudowywany. Wreszcie jako sprofanowany w czasie 
przechodów wojsk napoleońskich i pruskich, które użyły 
kościół na składy paszy i siana, został w roku 181 B 
rozebrany. W. roku 1902 przy kopaniu fundamentów 
pod budowę domu Nr. 21, wydobyto mnóstwo kości, 
które wskazywały miejsce da wnego kościoła. Kości 
te zostały uroczyście przeniesione i pochowane na 
cmentarzu parafjalnym, co ściągnęło podejrzenie ówcze- 
snego rządu rosyjskiego, jakoby to były kości powstań- 
ców z r. 18
3. Za udział w tym pogrzebie skazano 
trzech księży prałatów na kontrybucję, a miejscowej 
straży ogniowej skasowano orkiestrę. 
Mijamy wylot ulicy Matebudy, której właściwa 
nazwa była "Małe budy" od licznych na niej i dziś jeszcze 
starych i małych domków. "budami" przezywanych. 
Nad Wisłą stały dawniej liczne śpichrze, gdzie 
magazynowano zboże z Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. 
O jednym z takich śpichrzów wspomnieliśmy 
już wyżej. Dzisiejsze są pochodzenia nowszego. 
W dali widać kominy jedynej w kraju fabryki celu- 
lozy J którą o ile czas pozwoli, stanowczo należy zwiedzić. 
Na_ Wiśle łódki, barki, berlinki i statki, przyst£t- 
nie żeglugi parowej i Towarzystwa Wioślarskiego. 
Liczne mielizny wiślane utrudniają komunikację wodną, 
a podczas upalneyo lata zwykle następuje dłuższa 
przerwa. Należy się spodziewać, iż rząd nasz, rozu- 
miejąc całą doniosłość strat stąd powstających, przy- 
stąpi w najkrótszym czasie do prac regulacyjnych. 
Zbliżamy się do kościoła parafjalnego św. Jana. 
Obecnie stojący kościół miał być wybudowany w roku 
. 1538, chociaż dokumenta wspominają o istnieniu kaplicy,
>>>
czy też kościoła św. Jana już w wieku XI. W roku 
1622 rozszerzono kosztem mieszczanina Rogali prezbi- 
terjum. Kaplicę pięciu ran Zbawiciela ufundował psał- 
terzy
ta katedralny ks. Wiskicki. Drugą - pod we- 
zwaniem św. Aniołów wystawił ks. Grotowski w ro- 
ku 1635. .. 
Kościół . ten w stylu 
ostrołukowym, mały i ni-- 
ski posiada ładne skle- 
pienia żebrowe. W ostat- .... -;- 
nich latach został stara n - 
nie odnowiony i odmalo- 
wany. 
Przy układaniu no- 
w
j posadzki wzorzystej, 
betonowej w r.. 1909 zna- 
leziono pod starą ceglaną 
kociołek miedziany z licz- 
nemi naczyniami kościel- 
nemi; ukryte prawdopo- 
dobnie w czasie napadów 
szwedzkich i rabunków 
późniejszych, zostały za- 
pomniane, obecnie oczy- 
szczone i odnowione sta. 
nowią cenny inwentarz kościelny (między innemi 3 kie- 
lichy mszalne z wieku XIV, XV i XVI i 2 pary ampu- 
łek srebrnych, cyzelowanych z r. 1628 z dedykacją). 
W wielkim ołtarzu znajduje się wierna kopja obrazu 
M. B. Częstochowskiej, wykonana przez artystę mala- 
rza W. Rutkowskiego. Obraz ten wzniesiono do ko- 
ścioła w uroczystej procesji przy udziale J. E. B. B. 
Sto Zdzitowieckiego, W. Owczarka i Krynickiego i kil- 
kudziesięciotysięcznego tłumu wiernych, w parniętną 
I rocznicę "CUGU nad Wisłą", w dniu 15 sierpnia 
1921 roku. 


PO WLOCLA WKD 


\ 


, 


79 


, '" r. " 

1" 
, 


, f . 't. 
. , 


, 
., 


... 


... 


:\ł' 


l
 
1 


, 


4 


., 
. \' .,'1: 
, . r ''"- 

 tlI" ' 

: _' ."!=
"'
' '_ -
.
 I 
":. '.:lo 'II. . -, . 'F _ 1,\ 
.
";"J ,"* '. I.;;-.i "': 


 ."'#. f' ,...,t. 
: .:t":. . . ._
 J4. 

:... ... 
r... ' .,' 
 
.-. 


- 


;
 -. 


.
\ . . 
- 
'\ 



 

 


.. " 
-' 
: - -,. 
I I" .' f ,,', 
'Jol 
I ' I 
._
 


"\ - 
-...... 


,II 


;' 


Fot. J. Klodawski. 
KOŚCIÓŁ św. JANA. 


J .
>>>
80 


PRZECHADZKA 


W wieży kościoła od strony północnej" wmurowano 
w stuletnią rocznicę zgonu Tadeusza Kościuszki tablicę 
pamiątkową. 

 , 
Z kościoła farnego udajemy Się w górę ul. św. 
Jańsk'l i dochodzimy do Starego Rynku. Niegdyś na 


.
 


, 


" 


.,'..,
 '......' J 


.. , ".' ......: 


. -"c. f'. bo.' ,_ 

 'V:.. ',' 


:..;
 
.' " 


'. 
.; . "1 
.'
 -.... 
.-.
...... ." 
.. 



 . 
-
..... .-' 



 - 
 


. 
 -',#" 


.. '. ,o,.;' 


. r 
'"', 


": 
, .t -". '" ....: 
. .., " 




 
. 


. 

 
"'" '... '... - 


.': . 


...:, 


"łI- ;., 


. "'
 
 


, 


ł . 


..... 
.(. 
.J(" 
. ' 


'" ' 


.,:\00""" 'o,""", 
_ . "I. 


'l . 


d
", 

 


 . 
,J . 
ł 

. 


". : r 


',., ..- 
. 
 
. 


d 


. ., 
".  
 


.. .1j . 


,,' ,,' 


. i'I"\ 


" 


"- . 
 


L 


. 


.. 


. . .. 


t, .. 
...
 . 



 


ł 


, / 


ł " 


. , ' 


.- ł 


.. 


...., 


."" ' 


ł 


\ 


I 


" 


OBCHOD I ROCZNICY "CUDU NAD WISŁĄ'.. 
,środku rynku stał ratusz z wieku XVI; rozebrany w r. 
1872. Z zabytków budowlanych dawnego' miasta 
pozostały jeszcze w rynku dwie kamienice ze szczy- 
tami barokowemi z w. XVJII (po lewej stronie). 
Z rynku wchodzimy w najruchliwszą ulicę miasta- 
ul. Trzeciego Maja. 


...
>>>
PO WŁOCŁAWKU 


81 


I,,' , l' " ,. ,. ' I " I ' t ,. .', " . . I I . I . . I I . 
, . . , I J l. , . .' I I . . . .1' I . I . I ......... t ,. I: I 't 
 I. ' , ' ., ' " I' '" 
I., . .,., I . I' l. I.' I . I '. o" 
i Llj' " ',I.': I ,l "1' III "1" I l:,! .,,1, =;. 1 1 .- I,;!I'I ..1 !...
I.:,!,lt!'.1 II!' 
:'ill!I':;"
I I '. 'I: 
I \1 I _ . I. .. ,. . : . _ . I . I , I . I I I I -. 
 
 I I. . I . I . I , I ; I 
. '
.,. 


. . 


oP o 

OSCIUSZCE. 

 SETNĄ Et,DCZNiCIi.ZQONU 
I$1r1--157X--1I9tt o 
,\:1,,1,: 1;1 

;': .'
! ! / ;,I I 'I. : ,', A'! '
;J: !1&IJIJl..,_ 
 ' t I' j': (' 

 ;: II I ' \
" I 
 
1 1 :I I \t l "t / ,I / ii i I 
l ,I'"!I!, / ', r' , ' ,I,.:. I I I ' I" j\XTJhV'rQ,
wr I Ni l ' I nf' I 1 III' ;' ,I, , , 
I I, li' 
 d i W! ' '. I :/11.\' '.' jI I I: rv I.,.. I . I , I ' . , '. I ' . 
 : I I".l;, J J · r " '
! 
 ;,!: '! .. ' 



. -:- 


l' 
",
 


TABLICA PAMIĄTKOWA W WIEŻY_KOŚCIOŁA ŚW. JANA 
Po drodze mijamy gmach starostwa (narożnik ul. 
Zabiej) i skręcamy w lewo, w tę ulicę. 
Przechodzimy obok remizy Ochotniczej Straży 
Ogniowej, dalej mijamy gmach Banku Kujawskiego 
i idąc w prawo, wchodzimy w ulicę Królewiecką. 
Stoją tu trzy stare kamienice, podobne do siebie 
(po prawej stronie MM 12, 14, 16); w środkowej z nich 
w początkach wieku XIX mieściła się loża masońska. 


.. 


o 'r; 


" 


I [ 


.- 


'n. 
, 

l' 11" 110 


, 

 


""" ---- - 
ł;\ '
r',-' 
f\F, ,'
:. ,ł 
.. 


.' 
, 


-. ł 


( 
. .. 
;;. . 
 ! .. 


.. , 
 


:\i. i r 
' 
II. ..., :, 
i ...' " . ',
 



 
'.. 


..; 


.;.. .- 


- 
.. aj.." t 
.]o . Ar 


..
' 


--- 


-
 


\ 1':' . 
"'.." 


: \,.--,,-:t. 


""""..
-;.
 ... 
- 


j;&i:. .,- 


- 
 


... 
--".- -.:; 
 


-... - ...... 
.......-.. . 



 ...-- 
." 


oP 


-... ; 


 -.- 

 ' , . 


....;:.:._
 - 
--..,- 
-;,., 
:S 
... --- . -
,:
 .- --- -- 


;-" .........,. ....... 

 , 
" 
""
 


:: 


... 


- 
,- 


KAMIENICE BAROKOWE ZW. XVIII. 


VI 


)
>>>
82 


PRZECHADZKA 


Naprzeciw trzeciej kamienicy z kolei wznosi się 
synagoga żydowska, wystawiona w r. 1910 kosztem 
kupca Józefa Golda. 
Idąc obok synagogi w lewo, ul. Złotą, dochodzimy 
do placu gen. Dąbrowskiego. Jest to najobszerniejszy 


F
' 
fo 


u 
! '"- 
 . 



. 


-J, l-Co..ł 
';' '; -'," 'f- /:--ł:. 
,. 
:. 
'. -/ G.h :; - ;: 

: 


.... 


...--. 
-1(1 


.
 


'l 
ł 


l 


J ł 

 


.'" 


. 
.. 

_J 


.. 


ł, 
'. 


- 
"
'. I 
l
 - 


-- ., 


c 


łili 1 


..
 


,.L"'- 


'" 


. 
ł 


BYŁA LOŻA MASOŃSKA. 


plac w mieście, gdzie odbywają się większe uroczy- 
stości narodowe i wojskowe. 

 W - roku 1921 stanęły tutaj pierwsze halle tar- 
gowe, które uporządkowały handel uJiczny produktami 
spożywcze mi, warzywem i t. p. 
Do południowego boku placu przylega stary cmen- 
tarz katolicki. niegdyś położony za miastem; po rozszerze- 
niu się miasta, otoczony domami mieszkalnemi, jest zam- 
knięty. Spoczywają na nim między innemi zwłoki puł- 
kownika wojsk napoleońskich Dzierzbickiego i Władysła- 
wa Łady, muzyka i kompozytora znanych kujawiaków.
>>>
-- 


PO WLOCLA WKD 


83 


Ulicami Miedzianą i Zduńską, przez Nowy Rynek 
wracamy do lokalu Polskiego .Towarzystwa Krajoznaw- 
czego, aby zwiedzić Muzeum Kujawskie. 
Zbiory muzealne P. T. K. Oddziału Kujawskiego 
przedstawia"4 się dość pokaźnie, jakkolwiek istnieje ono 
zaledwie od marca 1907 r. 
Dary i depozyty napły- 
wają stale. Społeczeń- 
stwo zarówno miejscowe 
jak i okoliczne chętnie 
przykłada się do rozwoju 
muzeum. 
W dziale etnograficz- 
nym muzeum na wyróż- 
nienie zasługuje typowa 
izba kujawska, natural- CZARA WŁOCŁAWSKA Z W. XII. 
nej wielkości, z oryginal- 
nem urządzeniem wewnętrznem oraz strojl)e ubiory 
ludowe. Niezwykły nabytek otrzymało muzeum w dniu 
3 maja 1909 r. - srebrną czarę z wieku XII. Oryginał 
znajduje się obecnie w Muzeum Narodowem w Krako- 
wie, tutaj zaś tylko wierna kopja czary. 
Zwiedziliśmy już wszystko, co ząb czasu i zmienne 
koleje losów ze starego Włocławka pozostawiły. Polski 
zwyc.zaj budowania przeważnie z drzewa, pożary i dłu- 
gotrwałe wojny są tego przyczjną, że tak mało zabyt- 
ków się przechowało. Cierpi zresztą na i
h brak cała 
nasza Polska, przechowawszy ich znaczenie mniej nii 
kraje sąsiednie, w szc,zęśliwszych od nas postawione 
warunkach. 


" 


'-l . 
 
 1 · .. '" 

 
-:;.. , .,' 

 "':". ..;- :,:; -
.':.
- . ,
 \ ' 

-:..:. . " ':,' ',', 0 
.. . . . 
 ,I. '- 
.', 
. k:L..J l .. ) ' \. 
 h' ,'.\ . ; 
'..t..1 
.' -'\ _"e"''': .l
. . 

 o , ".. 
". f"_ .' ,'0 -. '-i f! 
\. ,J. . -- ;...
:
:'
 


 ..:.. 
 -' ........
 .' 
 I.... 
. -,''''' \ d'!:"", '. / .' 
'. 
'. ." 'i 
'" . 
' 

 ,
 ....-v."!. 
C 


. 


J
>>>
" 
II 


"" 


'I 


I 



 


,r .I' ...S' 


A 


/ 


Mo f tc, 


/?X/fd 


J... 
" 


......... 
1 ........./ 

 1 '---" ......... p....I 1 rrV\r O 
\ . Je 
"I (;"', S J'1 I 
, lf t/ 
I 
( 


/fI e 
11'/1I l 8/ 
 


" 


" 


...... 


, 


-. 


J»ILAn 
DJ1ASTA. 'Y
YL()VŁA
'Y1-r
e 
SKALA 
o 200 m 400 000 800 1000 
l , I , I , I 
(33 1 /3 cm. = 1 km.) 


I 


- 


\ 


'-I' 


- 

 


NAKŁAD PRZEWODNIKA I:
USTROWANEGO PO WŁOCŁAWKU, UL. BRZESKA 4. 


-- 
 


\, 


.
>>>
. 


o K o L I C E W Ł O C Ł A W K A. 


łocławek leży wśród okolicy bardzo urozmai- 
conej. Wyniosły prawy brzeg Wisły, po- 
kryty bujną' roś1innością, dostarcza wiele 
miłych dla oka wrażeń estetycznych. Łań- 
. cuchy brzegu pożłobiła woda, spływająca do 
Wisły, tworząc malownicze wąwozy, parowy i przełęcza. 
Z najwyższych punktów grzbietowych, dochodzą- 
cych do 128 metrów nad poziom morzą, roztacza się 
rozległy krajobraz na miasto, najczęściej we mgły otulone, 
na smugę lasów sosnowych i na leniwie toczącą swe 
wody Wisłę z jej piaszczystemi kępami. 
Lasy, - otaczające Włocławek, wywierają dodatni 
wpływ na zdrowo:ność miasta. Niestety jednak są to 
lasy przeważnie kultywowane, gdzie pojedyńczym drze- 
wom wyznaczono cyrklem przestrzeń, jaką zajmować 
mogą. Nie mają więc one już tej sędziwej powagi 
i uroczystości lasów dziko rosnących, brak im swobody 
i tajemniczości, zmagania się sił indywidualnych, wresz- 
cie wszystkiego tego, coby przechodniów olśnić i onie- 
śmielić wobec olbrzymów mogło. 
 
Coraz też mniej nietylko tutaj, ale i wogóle w kraju 
naszym, zakątków, którychby kultura ręką spekulacyjną 
nie ogarnęła. 
Jeziora chyba najwięcej zachowały pierwotnego 
czaru i piękności. A jest - ich na Kujawach wiele 
Do najbliżej położonych od miasta (jeziora: Grzywno, 
Czarne, Wikaryjskie, Łuba) włocławianie często od- 
bywają wycieczki piesze. 


. 


......
>>>
'- 87 


- Do dalszych jezior rok rocznie w okresie' Zielonych 
Świątek organizuje wycieczkę Polskie Towarzystwo 
Krajoznawcze. . 
Przed kilku latami odkryto w pobliżu Włocła wka 
rozległe pokłady węgla brunatnego. Obecnie odbywa 
się budowa szybów kopalnianych. 
W ostatnich również czasach wzbudziły wielkie 
zainteresowanie, istniejące już od dosyć dawna w po- 
bliżu wsi Wieniec (9 klm. od Włocławka), źródła siar- 
czane o niezwykle wysokiej wartości leczniczej. Specjal- 
nie zawiązany komitet zamierza stworzy t tutaj zakład 
leczniczo-kąpielowy oraz stację klimatyczną o skali 
,europejskiej, z zastosowaniem najnowszych urządzeń 
i metod leczniczych. 
Wogóle, zarówno zdrowotne położenie miasta, jak 
i dogodna komunikacja, rokują Włocławkowi szybki 
dalszy rozwój i przyszłość jednego z ładniejszych i więk- 
szych miast Polski. 



 
cp...... - -'
.t..\ 

 . -. ,-
' 
Cog - 
.... 
;; G\o'ł''''O . 
. 
 

 Iył

 . 



 , 
\
>>>
R I B L J O G R A F J A. 


Boru,cki M. Ziemia Kujawska. 1883 r. 
Chodyński St. Ks. Liturgika, czyli obrzędy kościoła katedral- 
nego włocławskiego. 1907 r. 
Chodyński St. Ks. Ba
y1ika katedralna we Włocławku - 
mate:r:jały historyczne. 
Chodyński . St. Ks. Rozporządzenia Komisji Dobrego Porządku 
we Włocławku 1789 r. 
Flatt Oskar. Brzegi Wisły. 1854 r. 
Jaensch Br. Zarząd m. Włocławka od wybuchu wojny euro- 
pejskiej 1914 r. do r. 1921 (rękopis). 
Ju,ng K. Ks. Katedra ,vłocławska. 
Kronika Diecezji Kujawsko-Kaliskiej - miesięcznik. 
Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Przewodnik ilustrowany 
po Włocła,vk1;l. 1911 r. 
Słownik Geograficzny Królest", a Kongresowego. 
Żyburski S. Katedra włocławska 1908 r. 


,
>>>
HI MOCHOROWSKI 
MF\GAZYN KONFEKCJI MĘSKIEJ 
WE WŁOCŁAWKU, UL. 3 Mll]1112. 
STf1LE Zf10PfiTRZONY W WIELKI WYBÓR N71JNOWSlYCH 
I DOBOROWYCH TOWfłRÓW. O O O O D D O O D O O 


S. OŻMIN OWS I 


. BIUąO ELE
TąOTECHNIGZNE 


I 

 
.: 


I' 
( 
, 
. 


j 

 WARSZTATY MECHANICZNE I ZAKŁAD GALWANICZNY 
WŁOCŁA WEK 



 NOWY RYNEK Nr. 60. -:: - TELEFON Nr. 114. 


., 

 
. 
( 


t; 
 

 c:::J 
N 
 
CI") c:::J 

 ===
 

' c:::J 
c:::J 
 

. E-4 
-=x: 
 
:z: 
 

 ........:J 
ł=I LzJ 


INSTALACJE 
ELEKTRYCZNE 


.1 
 
I
 

 t:..::) 

 
 

 
 
I .- 
 


 

 LxJ 

 
 

. 
 


. 
. . -' 7
'. " 

.;gi--t
:¥:'" 
,
 . \.
- 
';'t':
:
}t, '\.-"'"..: 
.,.::'

 . '
-łL ::
 
), ił]; 
ł 
}i_., .,,','.1 t", .,/':"'....:...., . "_ 
'


 :
i
 '
>>>
F :{J
 
 
REST AURACJA 
w HOTELU 
, ,V I C T O R" I A' J 
WŁAŚCICIEL J. SIWEK 
( - -_. r 
ZAKŁAD PIERWSZORZĘDNY 
DOSKONALE ZAO P A TRZO NA I 
PIWNICA 
B U F E T 11/ 
Z ARCY-SMACZNEMI ZAKASKAMI 

 
I , II 
WODKI I LIKIERY 
I KRAJOWE I ZAGRANICZNE FIRM i 
PIERWSZORZĘDNYCH 
I WIELKA SALA WSPÓLNA I 
Z CODZIENNYM KONCERTEM. /I 
. I 
GABINET I 
DLA KOLAC
I SPECJALNYCH. 
ZACISZNE, PRZYTULNE GABINETY 

c::::::::J::=::J
c::=:Jc:::=Jt::::)r::=:c::::::::J==:;)c:::=J
 
WYKWINT - KOMFORT - WYBÓR 1\ /I 
&
 c::::::J

c:::::::Jc::=Jc::::::::J=c::::::::J=c::=::J.:=:I
 .
>>>