Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Rolnictwo, z.45 (226), 2000

AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 226 


ROLNICTWO 45 


BYDGOSZCZ - 2000
>>>
I 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 226 


ROLNICTWO 45 


.'J 
c! ') ), 
-.....1......./,' 


BYDGOSZCZ - 2000
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
dr hab. inż. Janusz Prusiński, prof. nadzw. ATR 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr hab. inż. Czesław Rzekanowski 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Elżbieta Rudzińska, Ewa Olawińska 


Wydano za zgodą Rektora 
Akademii Techniczno-Rolniczej 
w Bydgoszczy 


ISSN 0208-6344 


WYDAWNICTWA UCZELNIANE 
AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ W BYDGOSZCZY 
Wyd. I. Nakład 15 O egz. Ark. aut. 7, l O. Ark. druk. 8,75. Papier druk. ki. III. 
Oddano do druku we wrześniu. Druk ukończono w październiku 2000 r. 
Uczelniany Zakład Małej Poligrafii ATR Bydgoszcz, ul. Ks. A. Kordeckiego 20 
Zamówienie nr 7/2000
>>>
Spis treści 


I. Marek Jerzy - Zmiany w nazewnictwie i klasyfikacji roślin uprawnych.............. 7 
2. Maria Derkacz, John Cline - Efektywność metod nawadniania w produkcji 
owoców w sadach Ameryki Północnej................................................................. II 
3. Andrzej Dziamski, Jacek Żarski, Zofia Stypczyńska - Wpływ deszczowania 
i nawożenia azotowego na masę korzeni jęczmienia jarego i ich rozmiesz- 
czenie w glebie bardzo lekkiej.............................................................................. 25 
4. Grzegorz Dzieża, Ludosław Drelichowski - Wyposażenie w maszyny go- 
spodarstw indywidualnych byłego województwa bydgoskiego ........................... 31 
5. Dariusz Jaskulski - Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie biomasy 
łubinu żółtego na wschody i początkowy wzrost pszenicy ozimej i jęczmie- 
nia jarego.............................. ............... ....... ..... ........... .......................................... 39 
6. Jan Koper, Róża Głażewska-Maniewska, Anna Piotrowska - Właściwości 
biochemiczne i mikrobiologiczne gleb Wysoczyzny Kujawskiej w okresie 
zt mowy m .............................................................................................................. 47 
7. Jan Koper. Anna Piotrowska, Anetta Siwik - Aktywność rodanazy i za- 
wartość Sog' N og oraz C OIg w wybranych glebach regionu kujaw w okresie 
jesicnllo-zimowym .... ,_............. ,_. ...... ......... ............ ............._.....0.0........... 0 ._.......... 59 
8. Teresa Kucharska, Małgorzata Zajdel - Występowanie i zagospodarowanie 
odpadów w gospodarstwach indywidualnych w opinii rolników byłego 
wOJewództwa bydgoskiego......... ....................... ................... ... ............................. 71 
9. Józef Misiewicz, Tomasz Stosik - Szczaw omszony (Rumex confertus 
Willd.) - ekspansywny chwast w Dolinie Fordońskiej ......................................... 77 
10. Józef M isiewicz, Lucyna Rupacz, Anna K. Sawilska, Zofia Stypczyńska - 
Zasoby flory ruderalnej jako źródło potencjalnych chwastów segetalnych 
na terenie gminy Osielsko .................................................................................... 85 
II. Józef Misiewicz, Zofia Stypczyńska, Lucyna Rupacz - Przenikanie gatun- 
ków ruderalnych z kompleksów sadowniczo-parkowych do zbiorowisk pol- 
nych w granicach administracyjnych Bydgoszczy.............................................. 91 
12. Stanisław Rolbiecki, Jerzy Peszek, Roman Rolbiecki - Wpływ deszczowa- 
nia i nawożenia azotem na zachwaszczenie ziemniaków uprawianych na 
glebie bardzo lekkiej..... ......... ......... ........ ........ ......... ....... ..... ..... ... ...................... ... 97 
13. Stanisław Rolbiecki, Jacek Żarski, Stanisław Dudek - Wpływ nawadniania 
deszczownianego i nawożenia azotem na zachwaszczenie zbóż jarych upra- 
wianych na glebie bardzo lekkiej ........................................................................ 113
>>>
4 


14. Małgorzata Zajdel - Analiza zmian w technologii produkcj i zwierzęcej 
w restrukturyzowanych przedsiębiorstwach rolnych byłego województwa 
bydgoskiego. ........ ......... ............ .............. .................. ........................................... 127 
15. Małgorzata Zajdel - Informatyka - stan zastosowań w przedsiębiorstwach 
rolnych............... ... ......... ..... .............. ....... ........................................... ................. 135
>>>
5 


Content 


I. Marek Jerzy - Changes in nomenclature and classification of eultivated 
plants .......................................................... ... ,...................................................... 7 
2. Maria Derkacz, John Cline - Effectiveness of irrigation methods in fruit 
production ofNorth - American orchards. Highlights of current research ........... II 
3. Andrzej Dziamski, Jacek Żarski, Zofia Stypczyńska - The influence of 
sprinkler irrigation and nitrogen fertilization on the root weight of spring 
barley and its distribution in the very light soil.................................................... 25 
4. Grzegorz Dzieża, Ludosław Drelichowski - Machinery on farms in the 
Bydgoszcz province................................................ ....... ........... ............................ 31 
5. Dariusz Jaskulski - Impact of the amount of yellow lupin biomass and 
method of its application on the emergence and initial growth of winter 
wheat and spring barley .................. .............. ..................... .......... ......................... 39 
6. Jan Koper Róża Głażewska-Maniewska, Anna Piotrowska - Soil bio- 
chemical and microbiological activity in the Kujawy region over winter ............ 47 
7. Jan Koper, Anna Piotrowska, Anetta Siwik - Rhodanese activity and StO!, 
N to !, and C org contents in selected soils of the Kujawy region over 
autumn-winter .......................... ................ ....................... ..................... ................ 59 
8. Teresa Kucharska, Małgorzata Zajdel - Occurrence and management of 
wastes on private farms (survel' offarms ofthe Bydgoszcz province) ................ 71 
9. Józef Misiewicz, Tomasz Stosik - Rumex confertus - An expansive weed 
found in the Fordon valley..... ......... ....... .................. ..... ....... .......... ... .................... 77 
10. Józef Misiewicz, Lucyna Rupacz, Anna K. Sawilska, Zofia Stypczyńska 
- RuderaI flora resources as potential segetal weeds within the Osielsko 
commune ...................,..... ....... ...... ............. ........ ................ ..... .............................. 85 
II. Józef Misiewicz, Zofia Stypczyńska, Lueyna Rupacz - Ruderai species 
penetration from orchards and parks into farm land in Bydgoszcz ....................... 91 
12. Stanisław Rolbiecki, Jerzy Peszek, Roman Rolbiecki - Effect of sprinkler 
irrigation and nitrogen fertilisation on weed infestation of potatoes grown 
on a very light soil................................................................................................ 97 
13. Stanisław Rolbiecki, Jacek Żarski, Stanisław Dudek - Effect of sprinkler 
irrigation and nitrogen fertilisation on weed infestation of spring cereals 
cultivated on a very light soil.............................................................................. 113 
14. Małgorzata Zajdel - Analysis of changes in the technology of animai 
production in restructured companies in the vicinity ofBydgoszcz.................... 127 
15. Małgorzata Zajdel - Computer - application in agricultural companies .............. 135
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


ZMIANY W NAZEWNICTWIE I KLASYFIKACJI 
ROŚLIN UPRAWNYCH 


Marek Jerzy 
Katedra Roślin Ozdobnych i Warzywnych, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


W 1995 roku opublikowano VI poprawione i uzupełnione wydanie Międzynaro- 
dowego Kodeksu Nomenklatury Roślin Uprawnych. Zmiany w nazewnictwie 
i klasyfikacji roślin omówiono na tle zasad obowiązujących we wcześniejszych 
wydaniach Kodeksu. 
Słowa kluczowe: rodzaj, gatunek, odmiana uprawa, zmiany w nazewnictwie, ko- 
deks międzynarodowy 


Zasady nazewnictwa roślin uprawnych regulowane są Międzynarodowym Kodek- 
sem Nomenklatury Roślin Uprawnych. Pierwsze wydanie tego Kodeksu opublikowane 
zostało w 1953 roku, szóste i zarazem ostatnie - obowiązujące obecnie - w 1995 roku. 
Wcześniej kierowano się zasadami, które w skrócie przedstawiają się następująco [2]. 
Rośliny uprawne oznacza się, podając rodzaj (genus), gatunek (species) i odmianę 
uprawną (cultivar), np. Brassica pekinensis 'Pe-Tsai', gdzie Brassica jest nazwą rodza- 
ju, pekinensis - epitetem gatunku, a 'Pe- Tsai' - nazwą odmiany uprawnej. Tennin cul- 
tivar, wprowadzony w roku 1923 przez Baileya [3], oznacza grupę roślin uprawnych, 
zarówno rolniczych (agriculturaf), ogrodniczych (horticulturaf), jak i leśnych (silvi- 
culturaf), które jasno wyróżniają się swoimi cechami morfologicznymi, fizjologiczny- 
mi, cytologicznymi, biochemicznymi lub innymi, a rozmnażane generatywnie lub we- 
getatywnie utrzymują swoją odrębność, wyrównanie i trwałość. 
Cultivar jest najniższą jednostką systematyczną. Jej nazwa wywodzi się od słów 
cultivated variety lub ich etymologicznych równoznaczników w innych językach. 
Pojęcie cultivar jest różne od botanicznego pojęcia varietas (odmiana). Odmiana 
botaniczna jest także jednostką systematyczną niższą od gatunku, ale odnosi się do 
roślin dziko rosnących, np. Trifolium pratense var. jrigidum. Nazwa odmiany botanicz- 
nej podawana jest zawsze po łacinie i regulowana przez Międzynarodowy Ko- 
deks Nomenklatury Botanicznej [4]. Nazwa odmiany uprawnej musi natomiast pocho- 
dzić z języka współczesnego, angielskiego lub języka hodowcy. Wyjątek stanowią 
nazwy opublikowane przed l stycznia 1959 roku. Te jedynie mogą być łacińskie, np. 
Taxus baccata 'Variegata'. Pojedynczy górny cudzysłów, stosowany dla odróżnienia 
odmiany uprawnej od odmiany botanicznej, może być zastąpiony skrótem cv. (od cul- 
tivar). Piszemy wówczas Taxus baccata cv. Variegata. Tak było do 1995 roku. W no- 
wym Kodeksie takiej możliwości już nie ma. Skrótu cv. nie należy używać. Nazwę 
odmiany uprawnej trzeba jednak nadal ujmować w apostrofach ('.....'). 
Ostatnie wydanie Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Roślin Uprawnych, 
opracowane pod kierunkiem dr Piersa Trehane [5], różni się od wcześniejszych wydań
>>>
8 


Marek Jerzy 


całkowicie odmiennym podejściem do klasyfikacji roślin uprawnych. Cultivar - odmia- 
na uprawna, jako najniższa a zarazem podstawowa jednostka systematyczna, jest w tej 
klasyfikacji łączona bezpośrednio z nazwą rodzajową rośliny uprawnej, np. Tulipa 
'Leen van der Mark'. Z nazwą gatunkową jest łączona tylko wówczas, gdy nie ma żad- 
nej wątpliwości, że od tego właśnie gatunku pochodzi, np. Chrysanthemum segetul/1 
'Gloria Mundi'. Odrzuca się wszystkie wewnątrzgatunkowe taksony, takie jak subc\pe- 
cies (podgatunek), varietas (odmiana botaniczna), forma (forma) i inne, jak również 
formuły mieszańcowe na poziomie gatunku i poniżej. Dlatego wielce złożoną nazwę 
wczesnej odmiany kapusty głowiastej czerwonej, Brassica oleracea var. cupitata 
f rubra 'Haco', zapisujemy dzisiaj krótko jako Brassica oleracea 'Haco' . 
Wcześniej honorowana złożoność nazwy opierała się na rzeczywistym lub do- 
mniemanym pochodzeniu rośliny uprawnej i odzwierciedlała wielopoziomową hierar- 
chię taksonów. Rośliny uprawne traktowano w tym względzie tak samo jak rośliny 
dziko rosnące. Kodeks obowiązujący obecnie wyraźnie rozdziela te dwie grupy roślin, 
stwierdzając, że podstawy klasyfikacji odmian uprawnych powinny być oparte głównie 
na cechach najbardziej charakterystycznych i ważnych z użytkowego punktu widzenia. 
Odmiany uprawne można klasyfikować w grupach. Grupy odmian uprawnych 
tworzy się na podstawie wybranych cech poszczególnych odmian. 
Grupę Santini, na przykład, tworzą gałązkowe odmiany chryzantemy wielko- 
kwiatowej (Dendranthema grandiflora) o kwiatostanach anemonowych, kontrastowo 
dwubarwnych, a grupę Meillandina - miniaturowe odmiany róży chińskiej (Rosa chi- 
nensis var. minima) o zwartym pokroju krzewów wysokości 30-40 cm, przydatnych do 
uprawy w doniczkach. Pełną nazwę każdej z tych grup pisze się następująco: Dendran- 
thema grandiflora Grupa Santini bądź Dendranthema Grupa Santini oraz Rosa chinen- 
sis Grupa Meillandina, albo krócej - Rosa Grupa Meillandina. 
Nazwę grupy, włącznie z wyrazem Grupa, pisze się z wielkiej litery, zwykłą 
czcionką i bez apostrofów. Gdy jest ona łączona z nazwą konkretnej odmiany, wpisuje 
się ją w nawias, np. Dendranthema grandiflora 'Billion' (Grupa Santini) albo Den- 
dranthema 'Billion' (Grupa Santini). Nazwa grupy odmian uprawnych musi pochodzić 
ze współczesnego języka. Brzmienie łacińskie może mieć tylko wtedy, gdy pochodzi od 
zaakceptowanej łacińskiej nazwy odmiany uprawnej, np. Philadelphus Grupa Purpureo- 
maculatus. Nazwa ta jest akceptowana, ponieważ istnieje odmiana jaśminowca o na- 
zwie 'Purpureo-maculatus' [7]. 
Jako grupę odmian uprawnych należy również traktować tzw. serie odmianowe, 
tworzone w obrębie roślin ozdobnych poprzez hodowlę mutacyjną. Są to najczęściej 
mutant y jednej odmiany różniące się między sobą jedynie barwą kwiatów. Przykładem 
takiej grupy mogą być odmiany uprawne dalii: 'Bambi Purple', 'Bhmbi Red', 'Bambi 
Orange', 'Bambi Yellow' i 'Bambi White'. Łączenie tych odmian w serię, zamiast w 
grupę, nie wydaje się właściwe, ponieważ seria (łac. series) jest taksonem botanicznym 
o randze wyższej od gatunku. Jeszcze mniej trafne i bardziej mylące jest łączenie mu- 
tantów tej samej odmiany w rodzinę odmian ("Sortenfamilien"), a tak właśnie, z upo- 
rem godnym lepszej sprawy, czynią na przykład hodowcy niemieccy [6]. 
Ogólne przepisy dotyczące pisowni nazwy odmiany uprawnej oraz nazwy mie- 
szańca wegetatywnego i generatywnego, nie zmieniły się w nowym Kodeksie. 
Warto przypomnieć te, które są ważne dla hodowców nowych odmian. Nazwa 
odmiany uprawnej powinna być łatwa do wymówienia, wykluczająca pomyłki z innymi 
nazwami. Taka sama nazwa może być użyta tylko raz w ramach tego samego rodzaju. 
Wszystkie wyrazy składające się na nazwę odmiany uprawnej pisze się zwykłą czcion-
>>>
Zmiany w nazewnictwie i klasyfikacji roślin uprawnych 


9 


ką i z wielkiej litery, np. 'Poznańska Słodka', 'Długa z Mor', 'Bronowicka Ostra' itp. 
Unika się nazw bardzo długich, zawierających więcej niż 10 sylab i 30 liter, składają- 
cych się z samych tylko przymiotników, jak np. 'Średniowysoki Zielony Kędzierzawy' 
czy 'Niski Zielony Kędzierzawy', nadanych kiedyś odmianom jarmużu. Nazwa odmia- 
ny nie może też mieć charakteru wartościującego, np. 'Najlepsza (Najzdrowsza, Naj- 
piękniejsza) ze Wszystkich' i nie może pokrywać się z nazwą botaniczną rodzaju, np. 
'Róża Wielkanocna', W nazwie odmiany uprawnej nie należy umieszczać takich słów 
jak siewka, krzyżówka, mutant, sport, klon, forma, odmiana, chimera i mieszaniec. 
Mieszańce wegetatywne (graft chimaeras), utworzone przez szczepienie, oznacza 
się formułą lub nazwą. Formuła składa się z nazw komponentów w porządku alfabe- 
tycznym z dodaniem znaku plus (+), np. Cytisus purpureus + Laburnum anagyroides. 
Natomiast nazwa mieszańca wegetatywnego jest tworzona przez połączenie fragmen- 
tów nazw komponentów i umieszczenie przed nazwą znaku plus, np. + Laburnocytisus. 
Z nazwą rodzajową mieszańca lub jego nazwą gatunkową bezpośrednio łączy się nazwę 
odmiany uprawnej. Pisze się wówczas + Crataegomespilus 'Jules d' Asnieres' lub 
+Crataegomespilus dardarii 'Jules d' Asnieres'. 
Mieszańce generatywne - miedzygatunkowe i miedzyrodzajowe - również oznacza 
się formułą lub nazwą, Formuła mieszańca międzygatunkowego składa się z nazw obu 
form rodzicielskich połączonych znakiem mnożenia (x), przy czym nazwę formy ma- 
tecznej pisze się najpierw, np. Camelia japonica x C. saluenensis. Nazwa botaniczna 
takiego mieszańca, znak mnożenia (x) zawiera między nazwą rodzajową (Camelia) 
a epitetem gatunkowym (wi/liamsii) nadanym tej nazwie: Camelia x williamsii. Nazwę 
odmiany uprawnej mieszańca powstałego w wyniku krzyżowania Cameliajaponica i C. 
sa/uenensis umieszcza się na końcu formuły wyjściowej (Camelia japo nica x C. salu- 
enem'i,I' 'November Pink') albo na końcu nazwy botanicznej (Camelia x williams ii 
'November Pink'). 
Formuła mieszańca międzyrodzajowego składa się z nazw rodziców połączonych 
znakiem mnożenia (x), np. Fatsia japonica x Hedera hibernica, a nazwa botaniczna - 
z nazwy rodzajowej, utworzonej zazwyczaj jako kombinacja części nazw obu rodzajów 
rodzicielskich, poprzedzonej znakiem mnożenia (x) oraz epitetu gatunkowego, np. 
x Fatshedera Ii::.ei. Nazwę odmiany uprawnej łączy się bezpośrednio z nazwą rodzajo- 
wą generatywnego mieszańca międzyrodzajowego albo z jego nazwą gatunkową, tak 
samo jak w przypadku mieszańca wegetatywnego. 
Każda jednostka systematyczna może mieć tylko jedną poprawną nazwę. Jedyny 
wyjątek stanowią łacińskie nazwy 8 rodzin botanicznych kończące się na - ae: Umbe/- 
lifcrae (baldaszkowate), Pa/maI' (palmy), Compositae (złożone), Cruci(erae (krzyżo- 
we), Gutli/erae (dziurawcowate), Leguminosal' (strączkowe), L!Jbiatae (wargowe) 
i Gramineae (trawy). W roku 1969 na Międzynarodowym Kongresie Botanicznym 
w Seattle nadano tym rodzinom nowe nazwy kończące się na - aceae, tj. tak jak we 
wszystkich pozostałych nazwach rodzin botanicznych 
 Umbelliferae otrzymały nazwę 
Apiaceae (selerowate), Pa/maI' - Arecaceae (arekowate), Compositae - Asteraceae 
(astrowate), Cruci(erae - Brassicaceae (kapustowate), Gutliferae - C/usiaceae (okrętni- 
cowate), Legwninosae - Fabaceae (bobowate), Labiatae - Lamiaceae Uasnotowate) 
i Gramineae - Poaceae (wiechlinowate), 
Botanicy zostawili swobodę używania obydwu nazw - starej i nowej - przez 30 lat. 
Okres ten właśnie się kończy. Trzeba będzie teraz używać już tylko jednej poprawnej 
nazwy łacińskiej - tej nowej, kończącej się na - aceae.
>>>
10 


Marek Jerzy 


LITERATURA 


[I] Anderson N.O., 1987: Reclassifications of the Genus Chrysanthemum. Hort. 
Science, 22/2/313. 
[2J Andrearczyk J., 1973.: Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Roślin Upraw- 
nych. Ogrodnictwo 11, 321-323. 
[3] Bailey L.H., 1923.: Various cultigens and transfers in nomenclature. Gentes Herb. 
I, 113-115. 
[4] Greuter W., Barrie F.R., Burdet H.M., Chaloner W.G., Demoulin V.. Hawksworth 
D.L., Jorgensen P.M., Nicolson D.H., Silva P.C., Trehane P., (Eds.) 1994.: Inter- 
national code of botanical nomenclature. Koeltz Scientific Books. Kbnigstein, 
Germany. 
[5] Trehane P., Brickell C.D., Baum B.R., Hetterscheid W.L.A, Leslie AC., McNeil l, 
Spongberg S.A., Vrugtman F., (Eds.) 1995: International code of nomenclature for 
cultivated plants. Quaterjack Publishing Wimborne, UK. 
[6] Walther F., Sauer A, 1985: Entwicklung von "Sortenfamilien" bei Gerhera 
jamesonii. Deutscher Gartenbau, 45, 2097-2098. 
[7] Zieliński l, 1999: Zasady nazewnictwa roślin uprawnych. Mat. Konf. Szkół- 
karstwo Roślin Ozdobnych, Skierniewice, 133-138. 


CHANGES IN NOMENCLA TURE AND CLASSIFICA TION 
OF CUL TIV A TED PLANTS 


Summary 


Revised and enlarged edition of International Code of Nomenclature for Cultivated 
Plants was published in 1995. Changes in nomenclature and classification of plants are 
discussed on the background of early editions of code. 
Key words: genu s, species, cultivar, international code, changes in nomenclature
>>>
't 


AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


EFFECTIVENESS OF IRRIGA TION METHODS IN FRUIT 
PRODUCTION OF NORTH - AMERICAN ORCHARDS. 
HIGHLIGHTS OF CURRENT RESEARCH. 


Maria Derkacz r . John Cline 2 
I Plant Agriculture, University of Guelph, Vineland, Ontario, Canada LOR 2EO 
2Planl Agriculture, Univcrsity ofGuelph, Simcoe, Ontario, Canada N3Y 4N5 


In North America, irrigation methods currcntly used must prove to be 
economically and environmcntally sound because of decreasing resources such as 
warer and agricultural land and increasing costs of fruit production. One of the 
most promising methods of irrigation that has expericnced increased interest in 
research and in commercial application for last decade is trickle irrigation. 
Comparative irrigation triaIs using various soil types, tree spccies and tree 
cultivars havc shown incrcascd yields, improved fruit quality and improved wat er- 
use cf1iciency when trickle irrigation is compared with other systems. Trickle 
irrigation has also been used for enhancing nutrient placement when [ertilisers are 
applied to irrigation watcr. Further improvcment in [ruit yield and water savings 
has bcen shown in dcficit irrigation applied to orchards during the growing season 
at various stages of tree growth. Irrigation effectiveness increases when other 
orchard management components, su ch as ground covers, are considered. 
Key words: irrigation. delicit irrigation, fertigation, mulching, groundcover, fruit 
yicld, [ruit quality 


l. INTROOUCTlON 


lrrigation and drainage are practiscd for regulating soi l water artificiaIly in the root 
zone to assure optimum growth of a fruit crop. To maintain ideal water content levels in 
soil, irrigation supplies water where it is lacking, while drainage draws water from land 
where it is in excess. The present paper discusses modern irrigation practices which aim 
at maximising horticultural production. 
In the world of agriculture, irrigation has a long history and has been praclised for 
about 4,000 years. Thc success of civilizations along rivcrs, such as the Nile River of 
Egypt and the Ganges River of lndia, has be en partially attributed to irrigation. In the 
United States thousand-year-old irrigation canals can be found along the Gila River in 
Arizona. Today, approximately J I percent of thc world's cultivated cropland is irrigated, 
especially in China, the Unitcd States, Mexico and the mid-castern countries [20]. 
A selection of relevant irrigation practiccs that supply orchards with adequate 
water must be based on the integration of knowledge acquircd through rescarch over the 
orchard productivc life. Long-term irrigation studies with dcciduous fruit trees were 
initiated a long time ago [26] and thc information on physiological rcsponses of fruit 
trees to water deficits has substantially increascd in recent years [10]. The amount of
>>>
12 


M. Derkacz, J. Cline 


available information on irrigation practices in orchards varies with the species. At 
present, apple (Malus sylvestris Mil!.), and peach (Prunus persica L. Batsch) are the 
1'ruit tree species that have been tested extensively in various irrigation triaIs in North 
America. Therefore, in this review, references to apple and peach tree and fruit 
responses to water management techniques are cited frequently. 
Traditionally, irrigation has been associated with increasing soil moisture. Other 
functions of irrigation include temperature control (frost prevention, temperature control 
of ground or a tree canopy), nutrient application, pest, weed and disease control [8,16, 
17,18,19,22,25]. 
However, water relations of fruit trees may be studied from many viewpoints. The 
aspects that are particularly relevant to irrigation include the evaluation of various 
measures of tree status, role of stomata in controlling transpiration, interactions between 
roots and soil water and the adaptation to water stress [10,24]. 
The comparison 01' research results on the physiological aspects of tree water 
relations is often difficult because of a great number of factors shaping those relations. 
One of the most important factors shaping fruit crop responses to irrigation is the 
irrigation method and irrigation scheduling. A selection of given irrigation methods is 
based on the type of crop and terrain. Selecting irrigation regimes requires knowledge of 
both the timing and amount of water to apply in order to replenish the 
evapotranspiration losses. The procedures to schedule irrigation in orchards can be 
classified into those that use soil measurements or plant measurements to determine 
irrigation timing and those that use soil water budget to estimate both the depth of 
application and timing [6]. 
Vet, however the irrigation management may be designed, the overall objective of 
irrigation is to regulate fruit growth, development, yield and quality in order to improve 
fruit production profitability. Therefore, the present review provides a brief description 
of irrigation methods and the impact of some of those methods on orchard growth and 
productivity in the USA and Canada. 


2. BASIC METHODS OF ORCHARD IRRIGA nON 


In general, tree crops seem to respond more to soil water levels and irrigation 
scheduling than to the irrigation methods. However, since certain irrigation techniques 
affect water availability in soil, a brief description of basic features of orchard irrigation 
systems is necessary. To avoid a frequent citation, a synopsis of extensive reviews 
[1,15] describing current orchard irrigation systems is presented here. Irrigation systems 
may be divided into four categories: subsurface, surface, sprinkler, and trickle. 
Subsurface irrigation or subirrigation involves watering from below the root system, 
using capillary rise from a deeper zone of saturated soi!. The zone must be high enough 
for the water to be able to rise into the root zone without saturating it. In same places, 
subirrigation occurs naturally. In others, pipes can be used in a manner opposite to 
drainage to produce an artificial water table. Subirrigation is increasingly common in 
watering smali fruits and vegetables. 
One of the most extensively used irrigation systems in North American orchards 
used to be surface irrigation. Surface irrigation systems involve flooding the soil surface 
with water released from canals or piping systems. Surface irrigation is most suitable for 
level or slightly sloping land of moderate permeability. After the water has reached the
>>>
Effectiveness of irrigation methods '" 


13 


fields, it is distributed by border strip irrigation or furrow irrigation. In the border strip 
irrigation entire soil surface of the field is covered with water, while in the furrow 
irrigation water is distributed through furrows with crops planted on the ridge between 
two furrows. Surface irrigation systems, furrow, in particular, result in a measurable 
water loss due to evaporation. With increasing pressure to conserve water, surface 
irrigation is being often replaced with newer and more efficient irrigation systems. 
Wherever soil permeability or land uniformity is in question, sprinkler irrigation is 
used for watering orchards. Sprinkler systems pump water under pressure through pipes 
or sprinklers that spray water out in a circular pattem. The system is particularly 
unsuitable in areas of high winds because of the uneven water distribution. Sprinkler 
irrigation includes a variety of portable or permanent sprinkler systems, installed either 
above or under the tree canopy. Sprinkler irrigation systems can also be used to provide 
frost protection, soil and tree canopy cooling as well as fertiliser application. 
In the past, land and water resources were not as limited as they are at present; North 
American orchards were planted on more uniform land and water conservation was not a 
priority. In recent years the focus of irrigation has been placed on water and energy 
conservation. Micro irrigation has become a widespread method of irrigation towards this 
era. Pioneered in Israel, the method encompasses several concepts, of which the main one 
is trickle/drip irrigation. A trickle system is made of thin, tlexible plastic pipes with 
special emitters (drippers) placed on the ground along a tree row. The emitters drip water 
on the soil surface near tree trunks at controlled rates. Since the system operates at low 
water volume and pressure, it allows for the use oflimited water sources, smali pumps and 
smali pipes. In other micro systems, micro sprinklers are used instead of emitters to 
provide water to the root zone. Major advantages of micro sprinklers over conventional 
drip systems include less clogging and lower maintenance requirements. 
Irrigation water can be applied in a number of ways. In general, irrigation is an 
important component of orchard management and the methods of irrigation have to be 
carefully selected in order to accommodate orchard water needs. Plaster [20] compared 
nine irrigation methods with respect to cost of installation, operation, water-use 
efficiency and tlexibility (adaptability to various soi! types and terrain). Out of all the 
irrigation methods discussed, trickle irrigation was rated as the most efficient system 
available for applying water to orchard soils. 


3. CURRENT TRENDS IN ORCHARD IRRIGATlON METHODS 


3.1. Oeficit irrigation 


Water is one of the most important factors affecting fruit growth and yield. In 
North America, because of a high value of tree fruits, it is profitable to irrigate orchards 
in hum id regions to alleviate temporary water deficit, while in more arid regions 
irrigation may be essential. 
In arid or semi-arid regions of North America one of the methods used in 
regulating water supply to fruit trees is deficit irrigation (Dl). The method imposes 
periods of predetermined tree or soil water deficit that can result in some economic 
benefits. Under a Dl system, water addition to trees is less than prevailing 
evapotranspiration (ET). The impact of Dl on tree and fruit growth depends on timing 
of the method.
>>>
14 


M. Derkacz, 1. Cline 


The feasibility of early-season Dl for controlling vegetative growth and for saving 
water in apple production is demonstrated in the studyon 'Redspur Delicious' in the 
semi-arid environment of Prosser, Washington [5]. Average annual precipitation in this 
area is 190 mm, of which 50mm was observed over May through September. Total 
evaporation from U.S. class A pan at the experimental site amounted to approximately 
800 mm over June - September. Four treatments included furrow control (FC), trickle 
control (Te), DI/micro sprinkler (DIM), and DI/trickle (DIT). In FC, the field was 
irrigated every two weeks and brought to field capacity; in TC, 100% of ET (estimated 
from pan evaporation and the use of a crop factor) was replaced by irrigation; and in 
DlM and DIT, water was withheld until terminal buds set and then 100% of ET was 
replaced by irrigation. At the end ofthe Dl period, the stem-water potentials were -2.09, 
-1.89, -1.14, and -0.89 MPa in DlT, DlM, TC, and FC, respectively. TC and FC 
treatments were significantly higher than DIT and DlM treatments. The Dl treatment 
resulted in suppressing vegetative growth and increasing a share of dry matter in fruit. 
Dl and control trickle treatments increased yield efficiency (yield/trunk cross-sectional 
area) (Tab le l). DlT resulted in the saving of 230 mm of water (when compared with 
Te), while DIM resulted in the saving of 105 mm ofwater (when compared with FC). 


Table l. EtTect of irrigation trcatment on 'Delicious' applc lrcc vegelative and rcpr«dllclivc 
grawlh. Data shown are the means for 1988 and 1989 151 


Main cffects and NO.ofshoots No. of shoots Yield/TCAJY Yicld Yicld I 
si!!.nificance 40 cm lon!!. 20 cm lon!!. (ki!. cm'") efticiencv 
Irrigation Treatment i 
I 
DI- 
Trickle - '8 b 28 c 13 ab 156 a 1.04 a I 
Micro sprinkler - 7b 32 be 16 a 172 a 1.J2a 
Contral - 
Trickle - 13 b 36 b 12 ab 154 a 1.02 a 
Furraw- 25 a 42 a lOb 154 a 0.67 h 


y - TCA = trunk cross-sectional area (cm 2 ) 
TCAI = trunk cross-sectional area incrcase (cm 2 
 
, - Mean separation within colllmns by LSD tcst at P = 0.05 


In most deciduous fruit crops, especially early maturing cultivars, a significant 
amount of tree growth occurs after harvest. Water deficit at his time has been shown to 
reduce the pruning requirements of peach, while increasing flower density the following 
season and the occurrence of double fruits [9]. The present experiment was carried out 
in Parlier, Califomia, on a fine sandy loam overlying a dense hardpan at a depth of 270 
to 300 mm. Mean annual rainfall during the experimental period (1983-86) was 260 
mm, with no significant rainfall during the post-harvest period between mid-June and 
mid-October. The folIowing treatments were applied: 'control', which was irrigated 100 
to 150 mm at two-to-three-week intervals; 'medium dry', which was irrigated once with 
200 to 300 mm about 50 days after harvest, and 'dry', which was not irrigated 
throughout the post-harvest period. The upper layers of soi' began to dry out in the 
deficit treatments and water extraction occurred at increasingly greater depths. Post- 
harvest water deficit reduced radial trunk growth more than shoot growth, as shoot 
growth was predominant during spring. A water deficit after harvest may be of benefit
>>>
Effectiveness of irrigation methods '" 


15 


in peach cultivars with low flower number and mayaiso help control tree vigour. It may 
also make the tree more winter hardy by reducing late-season growth [27]. 
Irrigation management affects not only fruit size but also quality. During three 
crop seasons 'Redspur Delicious' apples (Mallus domestica, Borkh) from furrow 
irrigated plots wcre more red in colour and showed a lower soluble solids content (SSC) 
than trickle irrigated apples. 'Golden Delicious' apples from furrow irrigated plots were 
larger, softer and had a lower soluble solids content than appłes from trickle irrigated 
plots or deficit trickle irrigated plots. The research plots were located in the state of 
Washington on a Warden fine sandy loam (about 1.1 m in depth). The average annual 
precipitation in this region is 190 mm, of which 50 mm was observed over May through 
September. The furrow irrigation method resulted in 
 800mm/yr, trickle irrigation 
 
450mm/yr over the growing season, and deficit trickle irrigation 
 400mm/year but was 
withheld until August each year [4]. 
The effect of irrigation management strategies on the quality and storage 
performance of 'O' Henry' peaches [Prunus persica (L.) Batsch] was studied for two 
seasons. Irrigation regimes are presented in Table 2. The deficit irrigation treatment 
induced a higher fruit soluble solids concentration and lower fruit weight (Table 3). The 
excess irrigation treatment, compared with the optimum treatment, increased the rate of 
fruit water loss without altering fruit quality and storage performance [3]. 


Table 2. lrrigation regimcs used for '0' Henry' peach L3] 


Water applied (% of optimum) Total (mm) 
Watcr Suoolied 18 Apr.-20 June 20 June-18 Aug. 18 Aw.!..-17 Oct. 1990 1991 
Optimum 100 100 100 846 1137 
Excess 100 150 100 1026 1213 
Deficit 50 75 50 504 645 


Table 3. Effect of three irrigation regimes on fruit weight and soluble solids concentration (SSC) 
of'O' IIenry' peach at harvest L3] 


Water Suoolied Fruit wt (g) SSC (%) 
1990 
Optimum 218 aL 11.7 a 
Excess 221 a 10.8 a 
Oeficit 192 b 13.3 b 
1991 
Ootimum 291 a 10.7 a 
Excess 304 a 10.9 a 
Deficit 244 b 11.2 b 


1_ Mean separation within columns and year by LSD test at P :; 0.05. 


In another studyon peach [28], irrigation sehedules did not affeet fruit firmness 
during storage. Although there was a greater variability in flesh firmness among fruits 
from irrigated than from non-irrigated or deficit irrigated treatments, the variability was 
not sufficient to affect any of the usual storage recommendations. The studies were 
conducted at the Fruit Research Station near Perkins, Oklahoma. 'Cresthaven' peach 
trees were irrigated with trickle irrigation at three water regimes: (A) no irrigation, (B)
>>>
16 


M. Derkacz, 1. Cline 


irrigation beginning at budbreak (20 March) and discontinued on I October, and (C) 
irrigation beginning at stage III of fruit growth (26 June) and discontinued on I October 
(stage III of peach fruit growth represents the rapid increase in fruit size resulting from 
celi expansion). Irrigation scheduling was based on evaporation from a Cłass A pan. 
High evaporation rates dictated irrigation three times before the beginning of stage III 
fruit growth. Rainfall frequently occurred soon after irrigation, negating the value of 
early-season irrigation. Atotal of 5345 L of irrigation water/tree was applied to 
treatment B and 4677 Lltree was applied to treatment Cduring the 1988 to 1991 seasons. 
A complete irrigation cut-off which is not strictly regulated, Dl, has also be en 
practised in some cases. A four-year studyon French prune was conducted in the 
Southem San Joaquin Valley, California. The soil was deep, well-drained Foster fine 
sandy loam. Except for the 45-day cut-off in the last year of the studl', cutting of 
irrigation resulted in increased fruit yield. Soluble solids tended to be higher and dry 
ratios (fresh fruit wtldry fruit wt) lower with an earlier cut-off [7]. Reduction in fruit 
size, which is a concern in late-season Dl method, may be advantageous for cultivars 
where fruit size reduction enhances the market value [II]. 
When comparing irrigation methods, it is critical that all methods used meet plant 
water needs as much as possible. By doing so, Świetlik [23] showed nearly equal yields 
of 'Ray Ruby' grapefruit with furrow and trickle irrigation, although the trickI e 
irrigation system consumed significantly less water. 
Drawing general conclusions from the results of the studies on the etfectiveness of 
irrigation for increasing fruit yield, fruit quality or improving overall tree health is 
difficult. Frequently, other components of orchard management, such as fertilisers, are 
being tested with irrigation methods and confounding effects of the treatments are not 
easy to separate. 


3.2. IRRIGA nON IN ORCHARD MANAGEMENT 


3.2.1. Fertigation 


In irrigated orchards, it is possible to apply fertilisers frequently by incorporating 
them to the irrigation water. The introduction of drip irrigation in intensive orchard 
systems has enabled gro wers to apply water and fertilisers directly to the root zone on a 
continuous basis. The method of applying fertilisers in the liquid form to the soil is 
referred to as 'F ertigation' and has been used particularly for enhancing placement 
efficiency of nitrogen, phosphorous and potassium [16,17]. 
In 1991, research was conducted at Davis in California, USA, to detcrmine the 
effects of urea fertigation via trickle irrigation on growth responses and yield of young 
'French' plum trees. Urea N was applied annually over 1992-1996. The treatment effects 
(O.] ], 0.23, or 0.45 kg N per tree as biweekly applications with one-tenth of atotal 
amount per application from May until September, and control - irrigation without N) 
were assessed by measuring fruit yield, fruit number, tree growth and leaf N 
concentration. Fertigation with 0.11 kg of N resulted in a greater tree growth and fruit 
yield when compared with control. Higher N rates (0.23 or 0.45 kg N) did not improve 
further any of the parameters measured. Leaf N concentration reached about 2.3% and 
was not affected by higher rates [21]. The authors suggested an increased risk of N 
leaching with higher rates ofN applied.
>>>
Effectiveness of irrigation methods ... 


17 


Neilsen and his co-workers [16] looked at the effect of two fertilisation methods 
(broadcast N fertiliser + sprinkler irrigation and weekly N fertigation + daily N drip 
irrigation) on N availability in soi] solution, in the apple orchard. 'Gala' apple trees 
were planted at 1.5 x 4 m spacing on a Skaha loamy sand soi l in British Columbia, 
Canada. Soil solution NO) - N concentrations depended on the methods ofN application 
and irrigation. As expected, fertiliser N remained in the root zone longer and at higher 
concentrations from weekly fertigation than from a single broadcast application. The 
authors concluded that much of the broadcast N was leached below the root zone during 
the first irrigation period. 
Seven treatment combinations of irrigation and fertiliser methods were compared 
in a high density (606 trees/ha) management system for peach [Prunus persica (L.) 
Batsch cv. Harrow Beauty/Bailey on Fox sand in southem Ontario, Canada. From 1989 
to 1993 the following irrigation methods were applied: no irrigation, drip irrigation and 
micro sprinkler irrigation. The fertiIiser N (cal ci um nitrate) and K (potassium suIphate) 
were applied by: banding, low fertigation or high fertigation. Table 4 lists the annual 
amounts of N and K tested. Out of the seven treatment combinations, none of them had 
a significant effect on tree growth, fruit yield or fruit yieId efficiency. Leaf tissue 
analysis showed that al! essential nutrients were at the adequate level and there was no 
significant effect of the treatments on those elements. The authors noted, though, that 
over the project none of the seven treatments was clearly unsatisfactory in terms oftotal 
soil water, tree growth, nutritional status, fruit production, and yield efficiency, 
including the non-irrigated treatment. Therefore, for this region fertigation did not seem 
to prove cost-effective [14]. 


"["ahle 4. Annual amounts of"N and K applied [141 


N (g/tree yearly) K (g/tree yearly) 
Year Bandcd E F crti
 ated Banded Fertipted 
II igh Y Low' High Low 
1989 34 34 17 43 43 22 
1990 51 51 26 52 52 26 
1991 68 68 34 Ow Ow Ow 
1992 93 93 46 52 52 26 
1993 108 108 54 52 52 26 


l3andcd trcatmcnts are non irrigatcd, banded fcrtiliser; drip irrigated, banded f"crtiliscr; and 
micro sprinklcr irrigated, bandcd fertiliscr. 
y - High f"crtigation rreatmcnts arc drip irrigation, high fertigation and micro sprinkler irrigated. 
high fcrtigation, 
x _ Low fcrtigation trcatments arc drip irrigation, low fertigation and micro sprinkler irrigated, 
low f"crtigation, 
w _ In 1991. broadcast application of 225 kg . ha-I of ON-IOP-30K was made in error: 
conscqucntly, no bandcd or fcrtigated applications of K wcrc made in 1991. 


Potassium fertigation (with trickle irrigation) to a young 'Montmorency' tart 
cherry orchard planted on Burnt Fork Sandy Loam Soi! in Montana, USA, resulted in an 
increased fruit yield [2]. Similarly there was observed a favourable effect of potassium 
fertigation to a 'McIntosh' apple orchard in Summerland, Canada [17]. The fertigation 
treatment increased Ieaf potassium from 0.82% to above I % and resulted in increased 
red fruit colour intensity, fruit size and fruit titratable acidity.
>>>
18 


M. Derkacz, J. Cline 


Although a direct application of fertilisers to irrigation water (fertigation) seems 10 
be an efficient method of supplying nutrients to fruit trees, more information is needed 
on the relationship between irrigation and nutrient inputs and nutrients availability in 
order to target nutrient applications to meet fruit tree demands. Long-term studies 
including various soil types, cultivars and rootstocks are needed for tuming fertigation 
into an effective tool for improved economy of fruit production. 


3.2.2. Irrigation and orchard floor management 
Although irrigation methods and irrigation scheduling are important components 
of orchard management, other components, such as ground cover, must be considered in 
order to maximise irrigation efficiency in orchards. Thus, long-term experiments are 
necessary to assess cumulative treatment effects and interactions in orchard 
management studies, adequately. 
In southem Ontario, peach production al most reaches the northem limit for 
commercial production in North America. Approximately, five years following tree 
planting, peach tree productivity starts declining. Lane and co-workers [13 J looked at 
the performance of three peach cultivars ('Gamet Beauty', 'Harbrite', 'Canadian 
Harmony') under a combination of the following treatments: temporary cover. 
pennanent sod, no irrigation or season-long trickle irrigation. The trees we re planted in 
1980 and the experimental data was collected from \985 until 1990. The best tree 
performance, including tree survival, was in plots with a permanent sod under trickle 
irrigation. Irrigation itself delayed defoliation, enhanced flower bud hardiness and 
increased fruit yield. 
A recent study (Cline, unpublished data) was initiated in 1998 in Smithem Ontario 
on sweet cherry (Prunus avium cv. 'Vandalay'/ Giesela.6 and 'Tehranivee'/Giesela 6) 
and apple (Ma/us domestica cv. 'Royal Gala'/Bud.9 and 'Royal Gala'/M.9) to evaluate 
irrigation scheduling, water conservation methods and emitter types to optimise tree 
establishment and early production. Jt is hypothesised that maintaining constant soil 
moisture levels in sweet cherries from the period of bloom to harvest will reduce the 
propensity for rain-induced fruit cracking. Furthennore, it is hypothesised that micro- 
sprinkler irrigation, while less efficient than drip, wets a higher percentage of the soil 
rooting volume, which will increase nutrient availability (especially with dwarfing 
rootstocks) and ultimately increase nutrient uptake as well as reduce the amount of rain- 
induced fruit cracking in cherries. 
Experimental treatments are designed to compare weekly and daily irrigation 
schedules, drip and micro-sprinkler emitters, and straw mulch with and without drip 
irrigation. While the trial is still in a preliminary stage, there we re observed some 
statistically significant treatment effects in the sweet cherry experiment. Due to a 
widespread drought in two consecutive years, soil moisture levels in the untreated 
control plots were depleted to approximately 15% (v/v) within 30 cm of the soil 
surface, well below the 50% water holding capacity of the soi!. Yet straw mulch 
treatments maintained soil moisture at levels comparable to those observed with daily or 
weekly drip irrigation. Straw mulch treatments also reduced the requirement for 
herbicides to contro\ weed growth that persisted in plots that were not mulched, and 
especially those that were irrigated with microsprink\ers. By year three, tree growth of 
the less vigorous cultivar 'Tehranivee', was nearly 90 and 50 perce nt higher in the 
mulch treated trees and the drip irrigated trees, respectively, in comparison with 
untreated control trees.
>>>
a 
""2 
o 


Effectiveness of irrigation methods ... 


f"- 
O' 
O' 


':)8E' -0-0 
biJ..-u u Uu 
C':!'"'V.---O ro d.D.D.D.D* o 

-a-B700"Mr----If)Q\* 7 
.....1-... b1 O'-07ln!'1N 
.:fJ] N..".."'" MMM M 


c 


-o 

 
'" 
(::. 


E 
.... 'J 
o 
;:J-;':O 

J ::: 
-' ::: 
'--' 


v; 
':) 
.5 



 


1) 
v; 
':) 
:,,:: 
':) 
'J 
" 


.- 
 
0"0
 
O"
' 

2
 


 


.... 
::; 


O' 'J 
O' - 
G'- 
-v; 
v 


j, 
.... 


 
:/; 

r
 
00 U 

 - 

 
1- 


:--. 


.... 
2 
::; 


'J 
'J 
? 
j. 


"E 


c:; 
;;: 
es 


.
) 



 
.... 



 
:::; 
c 

 
v: 
'" 
o 
2: 


I 

 



 

 
,ę 
''"-' .... 
o .s 
2 c 
1-0 


on 
':) 
oD 

 


- 
V; 

r
 
r-
 v 
O' 
G' 


r. 
'J 
C 
':) 


::T 
'J 


.... 

 


c 
E 
'" 

 
I- 


oD 
-o '" '" 
"'"1: O "'i: 
If) o In 
er, In In 


-o 
-O u u 
U.D""C:j.D 
.Drou ro 00 
OOOO
O\* 00 
MOO-r-: 
77
7 


u u u 
UC'jro...G,L)..D.D 
M 00 O" In In "'1': 
 * 0\ 
M7NOO\MM* \() 
Incr-..:::r--\O\{)\D* ..- 
- 


...c u u 

-",cj.D.Duu r-- 
=
:
OON
* M 
........ r-1 1:"'1 
 
 
 !:: 


,- 


rIJOO 1 nM'nM"'7 
r-:-ooor-6
 
--......- ........ 


0000;- 
r-r, r"'"'. M N r"; 


._f--- --. 
I 


i:' 
 

':::'o.. 
1.) ........ 1.) 
::::0:::: 


.... .... 
':) 1.) 
:2:2 
c C 
.

 
.e- .S ,9 g 
 
QQQ

 


.c .c 
g
ug
gg 
0::1"3 0000 
22:2:2222 


00 - 
1'1(") 


:--. 
....-, :::2 
- 1.) 
';j __lU 
0::$ 


OO\O\r--ON 
OMM-N-- 
----- ........ 


0-\0"'700"'7 '-n 
07lnNM-M 
------- 


000(")1'100' 
Or--O\('ł')M- 
........----- 


0("'--.-0\0000"'7 
oOO\tnln01n 
-(',1----- 



 
 - - - 
I
 - - 
(3 
U 
'o 


::: (") In 
O '.O "'i" 



 1 
0 
Q.J ........ -...... 
o... 


(")00''.0 '.O "'i" 
000'00'0 


ob 2:: b 

.?;
..?:.')
 
o.. .- C) ........ 11) 
::::0::::03: 


.... .... 
1.) 1) 


 
5} 
 
p. O O 
'_ .e-.9 t; t; 
QQQ

 



 
"
 
 
C ci 
S li. 
t;:;-= 
.
O 
.- (/) 
(/)...J 


.c .c 
g

gggg 
O '" '" O O O O 
22:
222Z 


19 


I 
::1 


-. 
OJ 
.:: 
u 
v 
P- 
c/ 
1.) 
.... 


- (") 
O "'i" 


O 
ci 
II 
o... 
-O 
C 
ej 
on 
O 
ci 
II 
o... 
ci 
ci 
II 
o... 
'" 
v; 
1.) 
u 
C 

 

 
-O 



 
a 
u 
l.::: 
'c 
bIJ 
.v) 
-o 
C 
ej 


c 
ej 
u 
'f: 
C 
bij 
.v) 
C: 
o 
C 
v: 
':) 
'" 
.
 
-o 
.5 


* 
* 
* 


* 
* 


* 
vi 
c
>>>
20 


c 
oj 
"O 
:s 
....., 


t""- 
0'0 
0'0 


.5 
"O 
1) 
C 

 
o. 
er 
U 

 
CO 
oj 
J 
er 
.
 

 


, 
oj 
OJ 
;2 
;; 
 

 
;:; 
;; 
oj 
er 
'" 
3 
O:: 


2 
u 
..c 
u 
OJ 
1) 
::: 
er; 


] 


M. Derkacz, J. Cline 


v8e 
&
 
 V) M 
 00 
 ...... r-; CI) \O 
u--...coV)-r-"'T('f").........c 
 
 
 "'T "'T "'T "'T "'T "'T "'T In 
-v C 
]
 


c 
O 


..c 
2 
'" 
2 
, 
.2 
Oj 
biJ 
'C 
.... 


c 
oj 
E 
O 
et: 


er 
C 
v 
E 
v 
.... 
'" 
er 
'" 
u 
2 


..c 

 
O 
0.2 
u oj 

 E 
O 


o 
v 
:o 
oj 
t- 


i3 e 
] 
 
 
.....J..c \D 
a-.. bIJ a-: 
0'0 C "'T 


 


v 
 


 
v - 
G- 
eVJ 
;;u 
0'0 ,..... 

 .:= 



 
ME 
0'0 u 
O'o
 
0'0- 
-VJ 
U 
t- 


ME 
00 u 
O'o
 
0'0- 
-VJ 
U 
t- 



 
C'E 


 
0'0- 
- VJ 
U 
t- 


, 
u 
C 

 
eT 
1) 
.... 
\.l.., 


.... 
.; 
E 
L:J 


c 
v 
E 
Oj 
u 
.... 
t- 


oD oD 
ro u cd cd 
"'T 00 \D 00 
6M
'f) 
\O "'T V) 'f) 


M"'TOOt""--\D\C; \C; 
a\Mr-NMoOMCI)V) 
ooor-oa-..-r- C """ 



:;
6




 
NMNMNNN 


I.rJ-M-O:O:""'C/JO 

:!::;

=
CN 


;;;






6 


bb b 
b

b
 
.- Q) lU .- lU 
O?:?:O?: 


.... .... 
v 1) 
3232 
.:= .:= 

 
 
O O 
.9 .9 .9 G G 
C5C5C5

 


..c ..c 
lU u Q) U lU lU 
e-e-ee 
O '" O '" O O 
Z2Z2ZZ 


U 
oD U 
000* "'T 
ooV) 00 
..,j""'T 



 
»
 
 
co 
(5 !!., 


 
v .- 
:5 .
 
 
ZVJ.....J 


ONNOOO\DM 
0-0--00 


ONOOOMoo_ 
S
oo==O'oO'o 


0\0 r-tf) "'T M N 
:=:=oo::S
oo 


OV)tnO-OOr- 
S
Q'\
=SQ'\ 


-o 
.... 
C 
O 
U ON\D"'T- 
'- 0-00- 
0_____ 
C 
v 
u 
.... 
v 
P-. 


ss
O!:
O!:
 


2:0 i':- 
.:;2 :;2 
- v v 
...... lU lU 
O?:?: 


.... .... 
1) v 
3232 
C C 
.
.
 
er er 
O O 
.9 .9.9 G G 
C5C5C5
2 


..c ..c 
iU
iUUiUQ)iU 
c='c:;c:c:c 
i2Z2izz 


;.-, 
J 
;.- 
OJ 
1) 
o. 
Vi 
1:: 


on 0'0 
0'0 0'0 


° 
O 
II 
P-. 
"O 
@ 
on 
° 
O 
II 
P-. 
O 
O 
II 
P-. 
Oj 
er 
v 

 

 
v 
::::: 
"O 
C 
oj 
U 
t;:: 
C 
biJ 
.
 
"O 
C 
oj 


- 
,32 
- v 
oc; k
 
0;$ 


C 
oj 
u 
t;:: 
C 
bij 
0V; 
C 
O 
C 


er 
V 
Oj 
u 
:o 
:= 


* 
* 
* 


* 
* 


* 
v1 
C
>>>
Effectiveness of irrigation methods ... 


21 


Tree growth with the daily drip, weekly drip, and micro-sprinkler weekly 
treatments were similar, but a\l were approximately 50% greater than the untreated 
control treatment. Tree growth in the microsprinkler daily treatments was not 
statistically different than that of the untreated control (Table 5). A similar but 
accentuated trend was observed in the more vigorously growing 'Vandalal" cultivar, 
however, treatment differences were not statistically different (Table 6). A more 
detaiIed assessment of treatment effects on fruiting, precocity and rain-induced fruit 
cracking will be available in 2000 when the trees begin to bear fruit. 


4. CONCLLJSIONS 


I. In North America, due to a high value of tree fruits, it is profitable to irrigate 
orchards located in the humid regions to a\leviate temporary water deficits. 
2. Currently, subsurface, surface, sprinkler and trickle irrigation techniques are 
being used; trickle irrigation method is considered as the most water-use 
efficient 
3. In semi-arid regions of North America deficit irrigation (Dl) is used for 
regulating water supply to fruit trees. The method has proven beneficial in 
increasing fruit yield and fruit yield efficiency. 
4. Fertigation, the method of applying fertilisers with the irrigation water, 
enhances placement efficiency of nutrients to the root zone. 
5. Orchard Iloor cover, temporary sod, permanent sod and mulch enhance 
irrigation efficiency. 


REFERENCES 


[II American Society of Agricultural Engineers, 1981. Design and operation of farm 
irrigation systems. Monogr. 3. ASAE, St. Joseph, MI. 
[2] Ca\lan, N.W., Westcott, M.P. 1996. Drip irrigation for application ofpotassium to 
tart cherry. Journal of Plant Nutrition 19 (I), 163-172. 
[3] Crisosto, C.H., Johnson, R.S., Luza, J.G., Crisosto, G.M., 1994: Irrigation regimes 
affect fruit soluble solids concentration and rate of water loss of 'O' Henry' 
peaches. HortScience 29 (10),1169-1171. 
[4] Drake, S.R., Evans, R.G., 1997: Irrigation management influence on fruit quality 
and storage life of 'Redspur' and 'Golden Delicious' apples. Fruit Varieties 
Journal51 (1),7-12. 
[5] Ebel, R.C., Proebsting, E.L., Evans, R.G., 1995: Deficit irrigation to control 
vegetative growth in apple and monitoring fruit growth to schedule irrigation. 
HortScience 30 (6), 1229-1232. 
l6] Goldhamer, D.A., Snyder, R.S. (ed.), 1989: Irrigation scheduling. Univ. 
California, Berkeley. Leafl. 21454.
>>>
22 


M. Derkacz, 1. Cline 


[7] Goldhamer, D.A., Sibbett, G.S., Phene, R.C., Katayama, D.G., 1994: Early 
irrigation cutoff has little effeet on French prune production. Cal. Agr. 48, 13-17. 
[8] Hornig, R., Gtinemann, G., 1995: Effects of soil management, irrigation and 
fertigation in an IP apple orchard on soil nitrate content and on tree mineral 
nutrition. Acta Horticulturae 383, 339-344. 
[9] Johnson, R.S., Handley, D.F., DeJong, T.M., 1992: Long-term response of earl y 
maturing peach trees to postharvest water deficits. J. Am. Soc. Hort. Sci. 117 (6), 
881-886. 
[10] Jones, H.G., Lakso, A.N., Syvertsen, J.P., 1985: Physiological control ol" water 
status in temperate and subtropical fruit trees. Hortic. Rev. 7, 301-344. 
[II] Kappel, F., Fisher-Fleming, R., Hogue, EJ., 1995. ldeal pear sensory attributes 
and fruit characteristics. HortScience 30, 988-993. 
l12] Lampinen, B.D., Shackel, K.A., Southwick, S.M., Olson, B., Yeager, J.T., 
Goldhamer, D., 1995: Sensitivity of yield and fruit quality of french prune 10 
water deprivation at different fruit growth stages. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 120 (2). 
139-147. ' 
[13] Layne, R.E.C., Tan, C.S., Hunter, D.M., 1994: Cultivar, ground-cover, and 
irrigation treatments and their interactions affect long-term performance of peach 
trees. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 119 (I), 12-19. 
[14] Layne, R.E.C., Tan, C.S., Hunter, D.M., Cline, R.A., 1996: Irrigation and l"ertili7er 
application methods affect performance of high-density peach orchards. 
HortScience 31 (3),370-375. 
[15] Nakayama, F.S., Bucks, D.A. (ed.), 1986: Trickle irrigation for crop production. 
Design, operation and management. Development in agricultural engineering. No. 
9. Elsevier, New York. 
[16] Neiłsen, D., Parchomchuk, P., Neilsen, G.H., Hogue, EJ., 1998: Us\ng soil 
solution monitoring to determine the tffects of irrigation management and 
fertigation on nitrogen availability in high-density apple. J. Amer. Soc. Hort. Sci. 
123 (4),706- 713. 
[17] Neilsen, G., Parchomchuk, P., Meheriuk, M., Neilsen, D., 1998a: Devdopment and 
correction of K-deficiency in drip-irrigated apple. HortScience 33 (2),258-261. 
[18] Parchomchuk, P., Meheriuk, M., 1996: Orchard cooling with pulsed overtrec 
irrigation to prevent solar injury and improve fruit quality of 'Jonagoid' apples. 
HortScience 31 (5), 802-804. 
[19] Parsons, L.R., 1991: Microsprinkler irrigation - can it work for citrus frost 
protection? California Grower 15 (11),40-4] . 
[20] Plaster EJ., 1996. Drainage and irrigation p.89-108. In Soil Science and 
Management 2 nd ed. Delmar Publishers. 
[21] Southwick, S.M., Rupert, M.E., Yeager, J.T., Lampinen, B.D., Dejong, T.M., 
Weis, K.G., 1999: Effects of nitrogen fertigation on fruit yield and quality of 
young 'French' prune trees. J. Hort. Sci. and Biotech. 74 (2), 187-195. 
[22] Su gar, D., Westigard, P.H., 1993: Over-tree irrigation in pear orchards influences 
persistence of foliar residues of four pesticides. Hort Science 28 (10), 1020-1021.
>>>
Effectiveness of irrigation methods ... 


23 


[23] Swietlik, D., 1992: Yield, growth, and mineral nutrition of young 'Ray Ruby' 
grapefruit trees under trickle or flood irrigation and various nitrogen rates. J. 
Amer. Soc. Hort. Sci. 117 (1),22-27. 
[241 Syvertsen, J. P., ł 985: Integration of water stress in fruit trees. HortScience 20, 
1039-1043. 
[25] Teviotdale, B.L., Michailides, T., Goldhamer, D.A., Viveros, M., Schmidt, L., 
J-Jines, V., 1994: Cutting off irrigation early may reduce almond hull rot. 
California Agriculture 48 (3), 33-36. 
[261 Veihmeyer, F.J.. 1927: Som e tactors affecting the irrigation requirements of 
deciduOlIS orehards. Hilgardia 2, 125-284. 
[27] Westwood, M.N., 1988: Temperate zone pomology, 2 nd ed. Timber Press, 
Portland,OR. 
[28J Zhang, X., Brusewitz, G.H., Huslig, S.M., Smith, M.W., 1993: Peach tirmness 
during storage as affected by lree irrigation schedules. Journal of Food Quality 16, 
151-161. 


EFEKTYWNOŚĆ METOD NA WADNIANIA W PRODUKCJI OWOCÓW 
W SADACH AMERYKI PÓŁNOCNEJ 


Streszczenie 


Z uwagi na malejące zasoby wody i użytków rolnych oraz wzrastające koszty produkcji 
owoców, stosowane obecnie w Ameryce Północnej metody nawadniania muszą być 
sprawdzone pod względem środowiskowym i ekonomicznym. Jedną z najbardziej 
obiecujących metod nawadniania o wzrastającym znaczeniu w badaniach naukowych 
i praktyce produkcyjnej ostatniej dekady, jest nawadnianie kroplowe. Porównawcze 
doświadczen ia nawodnieniowe z wykorzystaniem różnych typów głeb, różnych 
gatunków oraz odmian uprawnych drzew owocowych, wykazały zwiększenie plonów, 
poprawę jakości owoców i zwiększoną efektywność wody przy użyciu nawadniania 
kroplowego (w porównaniu do innych systemów). Nawadnianie kroplowe może być 
również zastosowane do poprawy działania składników pokarmowych, jeśli nawozy 
stosowane są w wodzie nawodnieniowej. Dalszą poprawę plonu owoców i oszczędności 
wody wykazano przy zastosowaniu nawadniania deficytowego (Dl) w sadach w czasie 
sezonu wegetacyjnego w różnych stadiach wzrostu drzew. Efektywność nawadniania 
wzrasta, gdy stosowane są pozostałe zabiegi pielęgnacyjne w sadzie, takie jak pokrycie 
gruntu. 


Słowa kluczowe: nawadnianie, nawadnianie deficytowe (Dl), ściółkowanie, pokrycie 
terenu, plon owoców, jakość owoców
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WPŁ YW DESZCZOWANIA I NA WOŻENIA AZOTOWEGO 
NA MASĘ KORZENI JĘCZMIENIA JAREGO I ICH 
ROZMIESZCZENIE W GLEBIE BARDZO LEKKIEJ 


Andrzej Dziamski l , Jacek Żarske, Zofia Stypczyńskal 
'Katedra Botaniki i Ekologii. Wydział Rolniczy ATR 
ul. Prof. Kaliskiego 7. 85-791 Bydgoszcz 
2Katedra Melioracji i Agrometeorologii. Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6. 85-029 Bydgoszcz 


Celem badań przeprowadzonych w 1997 roku w Kruszynie Krajeńskim koło Byd- 
goszczy było określenie masy korzeni jęczmienia jarego i ich pionowego rozmiesz- 
czenia w glebie bardzo lekkiej oraz zróżnicowania tych cech pod wpływem desz- 
czowania i zwiększonego nawożenia azotowego. Stwierdzono, że deszczowanie 
przyczyniło się do zwiększenia suchej masy korzeni w warstwie gleby O-50 cm 
o 25% oraz stosunku plonu ziarna do masy korzeni; prowadziło także do spłycenia 
systemu korzeniowego. W wyniku zastosowania podwojonej dawki azotu sucha ma- 
sa korzeni jęczmienia jarego zwiększyła się o 39%, zawężeniu uległa relacja między 
plonem ziarna a masą korzeni. Zwiększone nawo:./:enie azotowe nieznacznie zmniej- 
szyło procentowy udział masy korzeni w warstwie gleby 0-5 cm. 
Słowa kluczowe: masa korzeni, jęczmień jary, deszczowanie. nawo:./:enie azotowe, 
gleba bardzo lekka 


l. WSTĘP 


Wzrost systemów korzeniowych roślin w znacznej mierze zależy od rodzaju gleby, 
Jej stanu fizycznego i uwilgotnienia, warunków meteorologicznych, nawożenia oraz 
wykonanych zabiegów agrotechnicznych [1,2,5,6,7,8J. W związku z tym nawadnianie 
deszczowniane, jako zabieg ksztahujący uwilgotnienie gleby, wpływa nie tylko na 
zwiększenie przyrostu i Zllliany jakościowe części nadziemnych roślin ale również mo- 
dyfikuje masę korzeni. 
Z dotychczasowych nielicznych badań, których syntezy dokonał Dzieżyc [2J, wy- 
nika, iż w warunkach deszczowania stwierdza się zwiększenie stosunku masy nadziem- 
nej do masy korzeni, spłycenie oraz zwiększenie zasięgu korzeni wsZ,!'rz. Ogólna masa 
korzeni na obiektach deszczowanych jest jednak większa w porównaniu z kontrolnymi 
o 25-100%, w zależności od zastosowanych dawek nawożenia minerałnego. 
Badania nad wzrostem systemów korzeniowych w warunkach intensywnej agro- 
techniki, obok celów poznawczych mają także wyraźne przesłanie praktyczne. Mogą 
bowiem weryfikować hipotezę, że rośłiny już raz nawadniane gorzej znoszą późniejsze
>>>
26 


A. Dziamski, J. Żarski, Z. Stypczyńska 


warunki posuszne, gdyż ich słabiej rozwinięty system korzeniowy nie jest w stanie za- 
opatrzyć w wodę zwiększonej masy nadziemnej [2]. 
Celem badań było określenie masy korzeni jęczmienia jarego i ich pionowego 
rozmieszczenia w glebie bardzo lekkiej oraz zmian tych cech pod wpływem deszczowa- 
nia i zwiększonego nawożenia azotowego. Wyniki należy potraktować jako wstępne, 
gdyż obejmują tylko jednoroczny okres badawczy. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Przedmiotem badań przeprowadzonych w 1997 roku w Kruszynie Krajeńskim koło 
Bydgoszczy był system korzeniowy jęczmienia jarego odmiany , Ars'. Doświadczenie 
polowe z deszczowaniem i nawożeniem azotowym jęczmienia przeprowadzono na czar- 
riej ziemi zdegradowanej, wytworzonej z piasku słabo gliniastego na płytko zalegającym 
piasku łUŹllym, zaliczanej do V i VI klasy bonitacyjnej oraz kompleksu żytniego bardzo 
słabego i słabego. Szczegółowa charakterystyka warunków glebowych poła doświad- 
czalnego w Kruszynie Krajeńskim zawarta jest w pracach Grabarczyka i wsp. [4] oraz 
Żarskiego [9]. Na poletkach doświadczalnych zastosowano dwa warianty deszczowania: 
O - bez deszczowania, W - deszczowanie według metody sterowania opracowanej przez 
Grabarczyka i wsp. [3] oraz dwa warianty nawożenia azotowego: IN - 60 kg . ha-I 
(przedsiewnie), 2N - 120 kg . ha-] (przedsiewnie i pogłównie). Doświadczenie przepro- 
wadzono w trzech powtórzeniach. 
Opady atmosferyczne w sezonie wegetacyjnym 1997 roku przedstawiały się nastę- 
pująco: IV-25 mm, V-M mm, VI-63 mm, VIl-120 mm. Temperatura powietrza nie 
odbiegała od wartości przeciętnych. Deszczowanie jęczmienia zastosowano w czerwcu 
(trzy dawki) oraz w lipcu Gedna dawka). Sumaryczna dawka nawodnieniowa wynosiła 
80 mm. . 
Próby korzeni pobrano w fazie wczesnej dojrzałości mlecznej ziarna, zmodyfiko- 
waną metodą monołitów glebowych. W profilu głebowym wyróżniono sekcje (próby) 
o objętości 200 cm 3 (lOxlOx2). Ze wszystkich poletek pobrano po dwa monołity glebo- 
we. Z poszczególnych prób korzenie wybierano ręcznie za pomocą pincety, usuwając 
jednocześnie wszelkie niepożądane zanieczyszczenia organiczne i mineralne. Masę 
korzeni określono po ich wysuszeniu w temperaturze 60 oC. Wyniki badań opracowano 
statystycznie, stosując test istotności różnic Tukeya. 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW I DYSKUSJA 


Wyniki badań wskazują, iż deszczowanie wpłynęło istotnie na suchą masę korzeni 
jęczmienia jarego, przyczyniając się do jej zwiększenia w warstwie głeby O-50 cm 
z 12,33 do 15,41 dt. ha-I, czyli o 25% (tab. 1). Przyrost masy korzeni w wyniku desz- 
czowania nie był równomierny, bowiem w największym stopniu decydującym o łącznym 
przyroście nastąpił w warstwie 0-5 cm. Deszczowanie przyczyniło się także do zwięk- 
szenia stosunku plonu ziarna do suchej masy korzeni z 2,78: I do 3,40: 1.
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego '" 


27 


Działanie zwiększonego nawożenia na suchą masę korzeni jęczmienia jarego rów- 
nież było istotne. Pod wpływem podwojonej dawki azotu masa ta przyrosła z 11,63 do 
16,12 dt . ha- r , czyli o 39%. Przyrost masy w wyniku zwiększonego nawożenia stwier- 
dzono w każdej z wyodrębnionych warstw gleby, jednak w większym stopniu w war- 
stwach płytszych. W wyniku zastosowania dodatkowej dawki azotu zawężeniu uległa 
relacja między plonem ziarna a suchą masą korzeni z 3,74: I (dawka 60 kg . ha-IN) do 
2,67: l (dawka 120 kg kg. ha-IN). 


Tabela l. Sucha masa korzeni jęczmienia jarego w warunkach deszczowania i nawożenia 
w warstwic gleby O-50 cm (dt ha-I) 
Tahlc I. Dry matter of spring barley roots in the O-50 cm soil layer (dt ha-I) affectcd by 
a changing sprinklcr irrigatiotl and fertilisation 


Warstwa Wpływ deszczowania Wpływ nawożenia azotowego 
gleby Effect of sprinkler irrigation Effect of nitro en fertilisation Średnia 
Soil O W IN 2N Mean 
layer cm 
0-5 5,84 8,53 6,25 8,12 7,18a 
5-10 2,05 2,28 1,66 2,67 2,17b 
] 0-15 1,62 1,38 1,29 1,72 1,50c 
15-20 1,60 1,63 1,31 1,92 1,61 c 
21-50 1,22 1,59 1,12 1,69 1,4lc 
O-50 (AJ 12,33a * 15,41b 11,63a 16,12b 13,87 
Plon ziarna 
Grain yicld 34,25 52,35 43,55 43,05 43,30 
dt. ha-I (B) 
Stosunek 
R:A 2,78:1 3,40:1 3,74:1 2,67:1 3,12:1 
B:A ratio 


* wartości oznaczonc tą samą literą nie różnią się istotnie przy p = 0,05 
* values followcd by a same lettcr do not differ significant\y at p = 0,05 


Główna masa korzeni jęczmienia jarego, niezależnie od czynników doświadczenia, 
znajdowała się w warstwie gleby 0-10 cm (67,4%). Na warstwy głębsze (poniżej lO cm) 
przypadało pozostałe 32,6% ogólnej masy korzeniowej (tab. 2). Na pionowe ich rozmiesz- 
czenie w profilu glebowym w większym stopniu wpłynęło deszczowanie, a w mniejszym 
stopniu zwiększone nawożenie azotowe. Pod wpływem deszczowania stwierdzono tenden- 
cję do spłycania systemu korzeniowego. Na poletkach kontrolnych w warstwie gleby 
0-5 cm znajdowało się 47,4% masy korzeni, podczas gdy w warunkach nawadniania 
55,3%. Z kolei podwojone nawożenie azotowe zmniejszyło procentowy udział masy 
w naj płytszej z wyodrębnionych warstw z 53,7 do 50,4. 
Z analizy przedstawionych rezultatów wynika, że zarówno deszczowanie, jak 
i nawożenie azotowe spowodowało istotne zróżnicowanie masy korzeni i ich rozmiesz- 
czenia w profilu glebowym. Podobne prawidłowości stwierdzono w innych badaniach 
[2,5,6,8]. Uzyskanie przez tych autorów większych mas korzeni tłumaczy się odmien- 
nymi warunkami glebowymi i siedliskowymi doświadczeń oraz odmienną metodą pobie-
>>>
28 


A. Dziamski, J. Żarski, Z. Stypczyńska 


rania prób. Wyniki badań są zgodne z ugruntowanym stanem wiedzy na temat rozprze- 
strzeniania się nąjbardziej aktywnej części systemów korzeniowych w górnej najżyźniej- 
szej warstwie gleby [I]. Potwierdząją także ustalenia Dzieżyca [2], dotyczące wpływu 
nawodnień na masę i pionowy rozkład korzeni w profilu glebowym. Stwierdzone 
w wyniku tego zabiegu spłycenie korzeni może prowadzić do obniżki plonów roślin desz- 
czowanych, w przypadku wystąpienia okresów posusznych i zaprzestania nawodnień. 
W doświadczeniu własnym obniżka taka nie wystąpiła dzięki poprawnemu deszczowaniu, 
ponieważ przez cały okres wegetacji utrzymywano optymalną wilgotność gleby. W rezul- 
tacie uzyskano duży efekt produkcyjny w postaci przyrostu plonu ziarna o 1,81 t . ha-I 
(53%). Wysoką efektywność deszczowania jęczmienia jarego w warunkach gleby bardzo 
lekkiej w Kruszynie Krajeńskim stwierdzono we wcześniejszych pracach [4,9]. 


Tabela 2. Pionowe rozmieszczenie suchej masy korzeni jęczmienia jarego w warunkach dcsl.c- 
zowania i nawożenia w warstwie gleby O-50 cm (%) 
Table 2. Spring barley root dry matter vertical distribution in the O-50 cm soil layer affected by 
a changing sprinklcr irrigation and fertilisation 


Warstwa Wpływ deszczowania Wpływ nawożenia amtowego Średnia 
gleby Et"fect of sprinkler irrigation Effect of nitro en fertilisation 
Soillaycr cm O W IN 2N Mean 
0-5 47,4 55,3 53,7 50,4 51,8 
5-10 16,6 14,8 14,3 16,5 15,6 
10-15 13, I 9,0 11, I 10,7 10,8 
15-20 13,0 10,6 11,3 11,9 11,6 
21-50 9,9 10,3 9,6 10,5 10,2 
O-50 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 


4. WNIOSKI 


I. Pod wpływem deszczowania i zwiększonego nawożenia azotowego stwierdzono 
istotny przyrost masy korzeni jęczmienia jarego, uprawianego na glebie bardzo lek- 
kiej, oraz zmiany ich pionowego rozmieszczenia w profilu glebowym. 
2. Deszczowanie przyczyniło się do nieznacznego spłycenia systemu korzeniowego tej 
rośliny, prowadziło także do powiększenia stosunku między plonem ziarna a suchą 
masą korzeni. 
3. W wyniku zastosowania podwojonej dawki azotu stwierdzono zawężenie stosunku 
między plonem ziarna a suchą masą korzeni oraz bardziej równomierny rozkład ma- 
sy korzeniowej w profilu glebowym. 


LITERATURA 


[1] Batalin M., ]962: Studia nad resztkami pożniwnymi roślin uprawnych w łanie. 
Rocz. Nauk RoI., t.98-D, 1-152.
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego ... 


29 


[21 Dzieżyc J., 1988: Rolnictwo w warunkach nawadniania. PWN Warszawa. 
[31 Grabarczyk S., Dudek S., Grzelak B., Peszek J., Rzekanowski c., Żarski J., 1994.: 
Możliwości produkcyjne gleby bardzo lekkiej w warunkach deszczowania. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln., 414, 145-152. 
[41 Grabarczyk S., Żarski J., Dudek S., 1990: Metoda sterowania deszczowanie 
w skali łanu i gospodarstwa na podstawie opadów atmosferycznych. Zesz. Nauk. 
AR Kraków, 250, 45-56. 
[51 Malicki L., 1970: Masa korzeni niektórych roślin uprawianych na glebie lessowej 
w warunkach intensywnego nawożenia i deszczowania. Zesz. Probl. Post. Nauk 
Roln., 110, 187-197. 
[6] Pasela E., 1975: Ksztahowanie się masy korzeniowej jęczmienia jarego w po- 
szczególnych warstwach profilu glebowego w zależności od wilgotności gleby 
i niektórych elementów meteorologicznych. Zesz. Nauk. AR Kraków, 35, 7-83. 
[7] Sohysik A., 1975: Wpływ zabiegów agromelioracyjnych na rozmieszczenie masy 
i długości korzeni jęczmienia jarego w madzie ciężkiej. Wiad. IMUZ, XIX, 2, 
79-91. 
[8] Yamancki A., Pardales J., Kono Y., 1996: Root system structure and its relation to 
stres s tołerance. Jap. Int. Res. Cent. for Agr. Scien., 211-236. 
[9] Żarski 1., 1993: Reakcja zbóż jarych na deszczowanie i nawożenie azotowe w wa- 
runkach gleby bardzo lekkiej. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz, Rozprawy 59, 1-72. 


THE INFLUENCE OF SPRINKLER IRRIGA TION AND NITROGEN 
FERTILlZA TION ON THE ROOT WEIGHT OF SPRING BARLEY 
AND !TS DISTRlBUTION fN THE VERY LlGHT SOI L 


Summary 


The present field experiment was carried out in 1997 at Kruszyn Krajenski near Byd- 
goszcz to assess the spring barley root mass and its vertical distribution in very light soil 
as well as differentiation of these parameters due to sprinkler irrigation and increased 
nitrogen fertilisation. It was found that sprinkler irrigation caused an increase in the dry 
matter of roots in the O-50 cm soil layer by 25% as well as an increase in the grain 
yield:root mass ratio. Irrigation caused also the root system shallowing. The dry matter 
of spring barley roots increased by 39% as caused by a double nitrogen dose, and the 
grain yield:root mass ratio decreased.An increased nitrogen fertiIisation caused 
a slight decrease in the root mass percentage in the 0-5 cm soillayer. 
Key words: root weight, spring barley, sprinkler irrigation, nitrogen fertilisation, very 
light soil
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM.JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WYPOSAŻENIE W MASZYNY GOSPODARSTW 
INDYWIDUALNYCH BYŁEGO WOJEWÓDZTW A BYDGOSKIEGO 


Grzegorz Dzida, Ludosław Drelichowski 
Katedra Ekonomiki Rolnictwa i Infonnatyki, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Kaliskiego 7, 85-791 Bydgoszcz 


W pracy przedstawiono wyniki badań dotyczących stanu i zmian wyposażenia 
w maszyny do produkcji roślinnej gospodarstw indywidualnych z terenu byłego 
wojewód7twa bydgoskiego. Badania wykazały, :re rolnicy dokonują zmian wyposa- 
żenia w masryny. Przewiduje si
, :re wysoki udział kosztów mechanizacji w kosz- 
tach produkcji ogółem będ7je wymuszał konieczność racjonalizacji doboru maszyn. 
Słowa kluczowe: mechanizacja. koszty, maszyny 


I. WSTĘP 


Gospodarstwa rolne stoją obecnie przed koniecznością dokonania wielu zmian do- 
stosowawczych do wymagań gospodarki wolnorynkowej. Jedną z ważniejszych decyzji 
rolnika jest dobór odpowiednich maszyn dla stosowanych technologii i organizacji pro- 
dukcji, tak aby usprawnić produkcję przy zał010nym poziomie kosztów mechanizacji. 
Maszyny do produkcji roślinnej u1ytkowane w gospodarstwach indywidualnych są 
zu1yte. Postęp techniczny oraz technologiczno-organizacyjny powodują, :re gospodar- 
stwa stoją przed koniecznością wzm010nych zakupów maszyn. Wywołuje to wzrost 
zapotrzebowania na doradztwo. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Celem badań było określenie stanu i skali dokonanych w latach 1991-1995 zmian 
w wyposażeniu w maszyny rolnicze i urządzenia do produkcji roślinnej. Badania empi- 
ryczne przeprowadzono w 1996 roku za pomocą wywiadu kwestionariuszowego. K we- 
stionariusz zawierał grupę pytan otwartych, jak równie1 zamkniętych [4]. 
Wybór gospodarstw do badań był celowy. Jako kryteria wyboru przyjęto: 
- prowadzenie rachunkowości rolnej pod nadzorem Instytutu Ekonomiki Rolnictwa 
i Gospodarki Żywnościowej, 
- skorzystanie z linii kredytowej, z dopłatami do oprocentowania przez Agencję 
Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. przeznaczonej m.in. na modernizację 
środków mechanizacji. 
- wiek właściciela gospodarstwa poni1ej 44 lat.
>>>
32 


G. Dzieża, L. Drelichowski 


Badaniami objęto całą populację spełniającą powyższe kryteria, tj. 140 gospo- 
darstw byłego województwa bydgoskiego, o zróżnicowanej strukturze produkcji i po- 
ziomie jej mechanizacji. Uzupełniające źródło danych stanowiły dane spisu rolnego 
GUS, obejmujące lata 1991-1996. 


3. CHARAKTERYSTYKA GOSPODARSTW BYŁEGO WOJEWÓDZTWA 
BYDGOSKIEGO 


Powierzchnia użytków rolnych byłego woj. bydgoskiego wynosiła 597,] tys. ha. 
w tym 447 tys. ha zajmowały indywidualne gospodarstwa rolne. co stanowiło 74,9% 
powierzchni ogólnej województwa. Liczba gospodarstw indywidualnych w 1996 rol-.u 
wynosiła 37556 (nie wliczając działek o powierzchni mniejszej od ] ha). Przeciętna 
powierzchnia gospodarstwa rodzinnego była znacznie większa od średniej krajowej. 
ponieważ osiągała wielkość 11,9 ha, przy średniej dla kraju równej 6,99 ha. Wit;ks/ość 
powierzchni użytków rolnych wynoszącą ponad 89% skupiały w byłym woj. bydgoskim 
gospodarstwa z grup obszarowych powyżej 7 ha II]. 
Przeciętny wskaźnik bonitacyjny jakości gleb dla byłego województwa wynosi I, 
przy czym część północna województwa jest bardziej zalesiona, a gleby są przeciętnie 
słabsze niż w części południowej. Organizacja gospodarstw wskazuje, że w porównaniu 
ze średnimi dla kraju, gospodarstwa województwa bydgoskiego osiągają wyższe plony 
podstawowych zbóż, przy większym o 6% ich udziale w strukturze zasiewów, wyższą 
obsadę zwierząt w sztukach przeliczeniowych na ] 00 ha UR. Zużycie nawozów mine- 
ralnych w czystym składniku było o ponad 50 kg większe niż przeciętnie \V kraju. Cio- 
spodarstwa analizowanego obszaru miały zbliżony do reszty kraju poziom wyposażenia 
w maszyny i urządzenia, bowiem przy średniej szacunkowej wartości na 1 ha UR 
w gospodarstwach rodzinnych - dla Polski wynoszącej 8275 zł/ha - osiągnęł\ dla byłego 
woj. bydgoskiego 8288 zł/ha. 
W łatach 1991-1996 nastąpiły istotne zmiany w strukturze zasiewÓw \V ramach 
grup upraw oraz w udziale poszczególnych gatunków roślin w grupach. Udział po- 
wierzchni upraw zbóż 7I1acznie wzrósł, szczególnie pszenicy z ] 4, I % \\' 1991 roku dl! 
19,5% w 1996 roku. Wiązało się 10 z ograniczeniem upraw niskoplonujących /bo/. l1a 
rzecz pszenicy, jak również jęczmienia i pszenżyta. Powiększenie uprawy r"O'ilin zh%- 
wych w omawianym okresie nastąpiło głównie w wyniku ograniezenia uprawy /iemnia- 
ków z 8,3% do 6,0% oraz pastewnych z 14,9% do 7,1%. 
Ograniczeniu uległa również produkcja zwierzęca. Nastąpił znaC/I1Y spade!, po- 
głowia krów w latach 1991-1096, o 8, I SD na 100 ha UR. g1ównie na skutek /ll1niejs/c- 
nia dochodowości produkcji mleka, jak również z powodu likwidacji sektora pallstmJ- 
wego. Nielnacznie zmalało też w tym okresie pogłowie trzody chlewnej. 
Inacz':j przedstawiają się zmiany w obsadzie zwierząt w układzie grup powierzch- 
niowych gospodarstw. Obsada zwierząt w byłym woj. bydgoskim okazala się wyższa od 
przeciętnej w kraju i wynosiła 64,91 SD/I 00 ha. Dla grup obszarowych gospodarstw od 
20 do 50 ha wynosiła ona 65,25 SD na ] OD ha UR, a dla gospodarstw z grupy obszaro- 
wej 7-10 ha - 74, II SD/IOO ha. W gospodarstwach większych liczących powyżej 50 ha. 
o nieznacznie odbiegającym od przeciętnego poziomie zatrudnienia wynoszącym 2.83 
osoby na gospodarstwo, obsada zwierząt jest podobna jak w całym kraju.
>>>
Wyposażenie w maszyny... 


33 


Głównych przyczyn ekstensyfikacji produkcji roślinnej i ograniczenia produkcji mle- 
ka, przy utrzymaniu na zbliżonym poziomie produkcji trzody chlewnej, należy upatrywać 
w eliminacji mniej opłacalnych działalności. W produkcji roślinnej nastąpiło uproszczenie 
struktury zasiewów. Podobnie w produkcji zwierzęcej, gdzie utrzymano produkcję trzody 
chlewnej, ograniczając pracochłonną i nisko opłacalną produkcję mleka. 


4. WYNIKI BADAŃ 


4.1. Wyposażenie w maszyny i urządzenia 


Konsekwencją większej przeciętnej powierzchni gospodarstw w omawianym re- 
gionie, przy podobnym poziomie wyposażenia w maszyny i urządzenia w przeliczeniu 
na l ha UR, była większa wartość maszyn w wyposażeniu gospodarstw indywidualnych. 
Przeciętnie ponad 50% gospodarstw więcej niż w kraju dysponowało ciągnikiem, a od 
1/3 do 4 razy częściej było wyposażone w inne drogie maszyny do produkcji roślinnej, 
w szczególności w kombajny zbożowe i buraczane. 
Poziom wyposażenia w maszyny związany był z grupą obszarową gospodarstw. 
Tylko nieco ponad 10% gospodarstw w grupie od 7 do 10 ha nie posiadało własnego 
ciągnika, natomiast ich liczba w gospodarstwach powiększała się równomiernie wraz ze 
wzrostem powierzchni gospodarstwa. Taka tendencja dotyczyła wszystkich typów ma- 
szyn. Charakterystyczne były jednak wskaźniki wyposażenia w maszyny szczególnie 
drogie, takie jak kombajny czy prasy zbierające. W najmniejszych zaprezentowanych 
grupach obszarowych liczba gospodarstw posiadających te maszyny okazała się mniej- 
sza niż 5 na 100. W przypadku największych gospodarstw w posiadaniu każdego z nich 
były tylko kombajny zbożowe. W kombajny buraczane, ziemniaczane i prasy wyposa- 
żonych było około 50 na 100 gospodarstw z grup obszarowych powyżej 50 ha [2]. 
Analiza struktury wyposażenia gospodarstw rolniczych w środki trwałe wskazuje, 
że maszyny do produkcji roślinnej, łącznie ze środkami transportowymi, stanowiły 
74,2% udziału w wartości środków do mechanizacji i elektryfikacji rolnictwa. Ozna- 
czało to, że przeciętne gospodarstwo w Polsce, o powierzchni 7 ha, posiadało środki 
mechanizacji i elektryfikacji o wartości 45 tys. zł, z czego % stanowiła wartość maszyn 
do produkcji roślinnej. Odpowiednio, przeciętne gospodarstwo bylego woj. bydgoskiego 
dysponowało maszynami do produkcji rośłinnej o wartości przekraczającej 56 tys. zł. 
Taki poziom wyposażenia technicznego pozwalał niewątpliwie na uzyskanie wyższej niż 
przeciętnie w kraju pewności i terminowości wykonania zabiegów agrotechnicznych, 
z drubiej strony jednak przeciętne gospodarstwo tego regionu powinno przeznaczać 
około 3.8 tys. zł rocznie na odtworzenie środków transportowych i maszyn do produkcji 
roślinnej, przyjmując, że okres amortyzacji maszyn wynosi 15 lat. Dla okresu amortyza- 
cji wynoszącego w rzeczywistości 25-30 lat, kwota odpisu amortyzacyjnego wahała się 
w granicach 1,9-2,3 tys. zł na gospodarstwo. 
Zakres niezbędnych zakupów maszyn w rolnictwie odzwierciedlała struktura wie- 
kowa eksploatowanych w gospodarstwach maszyn. Prawie 70% ciągników używanych 
w rolnictwie w kraju przekroczyło wiek 10 lat. W analizowanym województwie było 
prawie 77% ciągników starszych niż lO-letnie, podobna sytuacja dotyczyła środków 
transportowych.
>>>
34 


G. Dzieża, L. Drelichowski 


Ze szczegółowej analizy struktury wiekowej ciągników wynika, że w kraju około 
5% tych maszyn eksploatowanych było mimo przekroczenia okresu dopuszczalnych 
norm użytkowania (powyżej 30 lat), a ponad 45% przekroczyło wiek 15 lat. Bardziej 
niekorzystna okazała się sytuacja w byłym woj. bydgoskim, gdzie eksploatowano 6,62% 
ciągników wyprodukowanych do 1965 roku, a ponad 55% przekroczyło 15-1etni okres 
użytkowania. 


4.2. Charakterystyka badanej grupy gospodarstw 


Badaniami objęto grupę 140 gospodarstw indywidualnych rozmieszczonych na te- 
renie byłego woj. bydgoskiego. W badanej zbiorowości brak było reprezentacji gospo- 
darstw poniżej 7 ha. Gospodarstwa o powierzchni od 7 do 10 ha były reprezentowane 
przez 5% badanej populacji, również grupy obszarowe od 50 do 100 ha miało nieliczną 
reprezentację, bo tylko 6,43%, zaś 1,43% stanowiła grupa ponad 100 ha. Udział roślin 
zbożowych w strukturze zasiewów wynosił 67,81 %. Najwyższy procent tych roślin 
stanowiący 77,22 miały gospodarstwa o wielkości od 15 do 20 ha, najniższy - 45 gospo- 
darstwa o powierzchni ponad 100 ha. Udział użytków zielonych w powierzchni gospo- 
darstw ogółem wynosił 11,45 %. Brak było użytków zielonych w grupie gospodarstw 
największych (o powierzchni ponad 100 ha), a najwięcej - bo 24,69% było ich 
w gospodarstwach najmniejszych - od 7 do 10 ha. Przeciętny udział użytków zielonych 
okazał się zbliżony do średnich dla omawianego województwa. 
Wartość środków trwałych mechanizacji rolnictwa w badanej zbiorowości wyno- 
siła ponad 92 tys. zł na gospodarstwo. W grupie obszarowej 7-10 ha wartość środków 
trwałych mechanizacji była naj niższa i wynosiła około 38 tys. zł na gospodarstwo, 
a naj wyższa wystąpiła w gospodarstwach powyżej 40 ha. Struktura środków trwałych 
mechanizacji wskazuje, że udział środków transportowych w wyposażeniu gospodarstw 
był znacznie wyższy niż przeciętnie w kraju (18,76%) i wynosił 34,19% dla badanej 
zbiorowości. 
Badania wykazały, że gospodarstwa dokonały w latach 1991-1995 inwestycji me- 
chanizacyjnych. Większość z nich dotyczyła zmian w produkcji roślinnej i objęła 65% 
gospodarstw. Najczęściej zakupów dokonywano w gospodarstwach powyżej 10 ha, tzn. 
15, 7% w grupach 10-15 ha i 15-20 ha, oraz 24,3% w gospodarstwach o powierzchni 
30-50 ha, zaś najwięcej, bo 32, 1% w grupie gospodarstw 20-30 ha. Liczba gospodarstw 
inwestujących w grupach obszarowych 7-10 ha wynosiła 2,9%. 
Ogółem w produkcji roślinnej najczęściej kupowanymi maszynami były: ciągniki - 
20,71 %, opryskiwacze - 15,14%, maszyny uprawowe i pielęgnacyjne - 11,43%, kom- 
bajny zbożowe - 10,71%, natomiast agregaty uprawowe i prasy na poziomie 9,29%. 
W małym zakresie zmiany dotyczyły rozrzutników obornika - 1,43% i rozsiewaczy na- 
wozów - 0,71%. Natomiast analiza zmian inwestycyjnych wewnątrz grup obszarowych 
wskazuje na wzrost skali inwestycji wraz ze wzrostem powierzchni gospodarstwa. Naj- 
częściej inwestowały gospodarstwa o obszarze powyżej 20 ha; inwestycje te odnosiły się 
do ciągników i kombajnów. W mniejszym stopniu inwestycje dokonywane były w go- 
spodarstwach mniejszych, od 10 do 20 ha. Dotyczyły one zarówno ciągników - 14,29% 
w grupie 7-10 ha i 10,34% - w grupie gospodarstw 15-20 ha, a także agregatów upra- 
wowych na poziomie około 10% i opryskiwaczy ponad - 17% gospodarstw w obu gru- 
pach obszarowych. Wśród najczęściej kupowanych maszyn znalazły się: agregaty upra- 
wowe, opryskiwacze i kombajny zbożowe.
>>>
Wyposażenie w maszyny... 


35 


4.3. potrzeby badanych rolników w zakresie mechanizacji 


Zmiany w sytuacji materialnej gospodarstw, które wystąpiły po 1991 roku, wyni- 
kały z jednej strony z pogorszenia relacji cen: nakład-produkt, z drugiej - ze zmniejsze- 
nia dochodowości produkcji rolnej w ogóle. W wyniku ograniczenia subsydiowania 
rolnictwa przez państwo oraz zadziałania negatywnych skutków mechanizmów rynko- 
wych, takich jak: otwarcie granic dla dotowanej żywności z krajów UE i ograniczenie 
eksportu do byłych krajów ZSSR, pogorszeniu uległa sytuacja ekonomiczna większości 
gospodarstw rolnych [7]. 
Według badań GUS, w 1996 roku w gospodarstwach rolnych odnotowano wzrost 
dochodów o 21,54% w stosunku do roku poprzedzającego. Najwyższy udział, bo ponad 
73,46%, stanowił dochód z indywidualnego gospodarstwa rolnego, natomiast jego 
udział w stosunku do roku 1995 wzrósł o 17,15%. 
Zmianie uległy relacje cen na produkty rolnicze w stosunku do środków produkcji. 
W roku 1991 nastąpił gwałtowny wzrost cen na środki produkcj i rolniczej wywołany 
hiperinflacją. W późniejszym okresie obserwowano ciągłe zmiany relacji cen środków 
produkcji do cen płodów rolnych. W roku 1996 cena ciągnika Ursus 2812 była 
o 29,17% niższa niż w roku 1991 w przeliczeniu na dt pszenicy. 
Ocena planów właścicieli gospodarstw rolnych co do inwestycji w maszyny i urzą- 
dzenia do produkcji roślinnej wskazuje na potrzebę dokonania dużej skałi zmian, nie- 
zbędnych do zrealizowania w perspektywie najbliższych 5 lat. W grupie najmniejszych 
gospodarstw, tj. 7-10 ha, zamiar zakupu potwierdziło 14,29% gospodarstw, a w grupie 
gospodarstw największych (ponad 100 ha) - 50%. Badania wykazały, że wraz ze wzro- 
stem powierzchni gospodarstwa wzrastał deklarowany zamiar zakupów ciągników 
i kombajnów. 
Z przytoczonych wyżej analiz stanu i zamierzeń gospodarstw w sferze mechaniza- 
cji prac polowych wynika, że zmiany w tym zakresie są stopniowo wdrażane. Potrzeby 
mechanizacyjne przekraczały jednak możliwości inwestowania przeciętnego gospodar- 
stwa \\' Polsce [3J. 
Należy również podkreślić, że wartość produkcji towarowej w przeliczeniu na l ha 
powierzchni nie zależy od wielkości gospodarstwa, natomiast możliwości podejmowa- 
nia inwestycji są uzależnione od powierzchni. Z tego wynika, że tylko duże gospodar- 
stwa będą dysponowały środkami na niezbędne inwestycje. W latach 1995-1996 zain- 
westowało tylko 5512 gospodarstw byłego woj. bydgoskiego, spośród 37556, tj. 14,7%. 
Łączna kwota przeznaczona na inwestycje wynosiła 81,3 mln zł, w tym na środki trans- 
portowe oraz ciągniki i pozostałe maszyny przeznaczono 49 mln zł, co stanowiło 60,3% 
jej wartości ogółem, a w przeliczeniu na jedno gospodarstwo wartość ta wynosiła nie- 
spełna 9 tys. zł. Ograniczoną liczbę gospodarstw inwestujących można uzasadnić warto- 
ścią produkcj i towarowej w byłym woj. bydgoskim, która w 1996 roku w przeliczeniu 
na gospodarstwo wynosiła 23492 zł, lub 1773 zł w przeliczeniu na I ha powierzchni. 
Natomiast wartość poczynionych inwestycji w przeliczeniu na jedno gospodarstwo 
wskazywała na zasadność działań rolników, biorąc pod uwagę zjednej strony stan zuży- 
cia eksploatowanych maszyn, określony ich średnim wiekiem (około 16,8 lat dla ciągni- 
ków w woj. bydgoskim), a z drugiej strony - średnią wartość wyposażenia gospodarstw 
na poziomie 8288 zł na ha powierzchni gospodarstwa. 
Sytuacją sprzyjającą inwestowaniu była nieznaczna poprawa relacji cen między 
środkami do produkcji rolniczej a produktami rolnymi w ostatnich latach. Jednak sytu-
>>>
36 


G. Dzieża, L. Drelichowski 


acja finansowa przeciętnego gospodarstwa potwierdzała obawy o ograniczonych możli- 
wościach sprostania potrzebom [3]. Do rozwiązania tego problemu niezbędne będą 
zmiany systemowe w zakresie polityki rolnej państwa. Dotyczy to systemu preferencyj- 
nych kredytów inwestycyjnych i głównie stabilizacji rynku produktów rolniczych [6]. 


5. WNIOSKI 


l. Jak wykazały badania większość użytkowanych przez rolników maszyn jest znacznie 
zdekap ital izowana. 
2. Konieczność odbudowy i modernizacji środków trwałych mechanizacji jest nie- 
unikniona, dlatego szczególnie pożądana staje się prawidłowa ocena kosztów mecha- 
nizacji ponoszonych w danej sytuacji przez gospodarstwo, pozwalająca właściwie 
zaplanować przewidywane inwestycje 
3. Do rozwiązania problemów mechanizacji niezbędne będą zmiany systemowe w za- 
kresie polityki rolnej państwa. Dotyczy to systemu preferencyjnych kredytów in- 
westycyjnych, ale głównie stabilizacji rynku produktów rolnych. 


LITERA TURA 


[ l] Powszechny spis rolny. Dane Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy: Budynki 
i budowle, frastruktura techniczna i środki produkcji w rolnictwie. Bydgoszcz 
1997,156,129-136. 
[2] Powszechny spis rolny. Dane Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy: Użytkowanie 
gruntów, powierzchnia zasiewów i zwierzęta gospodarskie. Bydgoszcz 1997, 85, 
211,238-249. 
[3] Karwat-Woźniak B., 1995: Młodzi rolnicy i ich gospodarstwa. Komunikaty Ra- 
porty Ekspertyzy, 381, Warszawa IERiGŻ. 
[4J Kopeć B., 1983: Metodyka badań ekonomicznych w gospodarstwach rolnych. 
Skrypty AR Wrocław, 116. 
[5] Kurek E.,1995.,: Sytuacja ekonomiczna gospodarstw indywidualnych w świetle 
struktury ich dochodów. Komunikaty Raporty Ekspertyzy, 384, IERiGŻ. Warszawa. 
[6] Niedzielski E., Laguna M., 1992: Doradztwo ekonomiczno-organizacyjne w go- 
spodarstwach indywidualnych. Zesz. Nauk. Akademii Rolniczo-Technicznej 
w Olsztynie, Oeconomica 27, 185-206. 
[7] Woś A., 1994: Państwowa gospodarka w rolnictwie w okresie transformacji sys- 
temowej. Wieś i Rolnictwo 2, 26-40.
>>>
Wyposażenie w maszyny... 


37 


MACHINERY ON FARMS IN THE BYDGOSZCZ PROVINCE 


Summary 
The present paper offers the results of research into changes in the plant production 
machinery on farms in the Bydgoszcz Province. The farmers were observed to develop 
a mach ine park. It seems that a great share of mechanisation costs in the total production 
costs will cali for a more careful machinery selection. 
Key words: mechanisation, costs, machinery
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WPŁ YW ILOŚCI I SPOSOBU UMIESZCZENIA W GLEBIE 
BIOMASY ŁUBINU ŻÓŁTEGO NA WSCHODY I POCZĄTKOWY 
WZROST PSZENICY OZIMEJ I JĘCZMIENIA JAREGO 


Dariusz Jaskulski 


Katcdra Ogólncj Uprawy Roli i Roślin, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Kordeckiego 20E, 85 - 225 Bydgoszcz 


Sinopsis. Cclcm przcprowadzonych badań było poznanie wpływu rozkładającej 
się w glcbie biomasy łubinu żółtcgo na wschody i początkowy wzrost siewek 
pszcnicy ozimcj i jęczmienia jarego, w zależności od jej ilości i sposobu umiesz- 
czenia w wicrzchniej warstwie gleby. Doświadczenia laboratoryjne wykonano 
w pracowni wegetacyjncj Katedry Ogólnej Uprawy Roli i Roślin ATR w Byd- 
goszczy w latach 1997-1999. Czynnikami doświadczalnymi była: ilość biomasy 
łubinu żółtego (O, 10, 30 t . ha. l ) oraz sposób jej umieszczenia w glebie: na po- 
wicrzchni gleby, na głębokości 4 cm; po wymicszaniu z glebą - do głębokości 
5 cm i na głębokości 5-10 cm. Uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić, że oddzia- 
ływanie rozkładającej się biomasy łubinu na wschody i początkowy wzrost psze- 
nicy ozimcj i jęczmienia jarcgo zależy zarówno od jej ilości, jak i od sposobu 
umicszczcnia w wicrzchniej warstwie gleby. Biomasa łubinu żółtego, umieszczo- 
na w glcbie na głębokości siewu ziarna, istotnie ograniczała wschody obu gatun- 
ków zbóż. Jej inhibicyjne oddziaływanie rosło wraz z wielkością dawki. 
Slowa kluczowc: lubin żółty, pszenica ozima, jęczmień jary, wschody, rozkład 
biomasy roślinnej 


1. WSTĘP 


Biomasa młodych roślin, wnoszona do gleby w postaci nawozów zielonych lub 
samosiewów, ulega szybkim przemianom fizykochemicznym i mikrobiologicznym. 
W wyniku mineralizacji uwalniane zostają związki troficzne, a także COz i woda. 
Z kolei złożone procesy mikrobiologiczne, polegające na rozkładzie i ponownej syntezie 
związków organicznych, prowadzą do powstawania próchnicy. Tak więc materia orga- 
niczna decyduje o wielu właściwościach fizycznych, chemicznych i biologicznych gle- 
by. Wpływa na jej wilgotność, stosunki powietrzno-wodne, zwięzłość, zasobność, za- 
wartość węgla organicznego, kwasowość i in. [1,3]. 
Zielona masa, zwłaszcza roślin młodych, może zawierać również substancje swo- 
iste o petencjalnym oddziaływaniu allelopatycznym. Związki te, uwalniane do gleby 
podczas destrukcji tkanek, mogą wpływać na kiełkowanie nasion i początkowy wzrost 
roślin. Obecność związków allelopatycznych i ich aktywność biologiczną jako kolin 
stwierdzono w rozkładającej się biomasie wielu gatunków roślin motylkowatych, mię- 
dzy innymi lucerny, koniczyny czerwonej, soi, grochu, łubinu żółtego [4,6,9]. Najbar-
>>>
40 


Dariusz Jaskulski 


dziej intensywny rozkład biomasy roślinnej występuje w pierwszych dziesięciu dniach 
po jej wniesieniu do gleby. W tym czasie uwolniona zostaje stosunkowo duża ilość sub- 
stancji o charakterze troficznym, np. związki azotu, a także substancje allelopatyczne 
[8, I O]. Początkowe tempo oraz czas pełnego rozkładu masy roślinnej w glebie zależy 
jednak od wielu czynników, w tym od składu chemicznego roślin, zwłaszcza ilości li- 
gnin i celulozy oraz stosunku C : N, jak również od właściwości gleby i przebiegu po- 
gody. Siła i rodzaj oddziaływania (stymulacja, inhibicja) związków uwalnianych w trak- 
cie rozkładu masy organicznej, na wzrost roślin zależy od ich stężenia, składu me- 
chanicznego gleby, zawartości próchnicy, uwilgotnienia gleby i jej aktywności mikro- 
biologicznej i temperatury [2,7]. 
Celem niniejszych badań było określenie oddziaływania rozkładającej się w glebie 
biomasy łubinu żółtego na wschody i początkowy wzrost siewek pszenicy ozimej i jęcz- 
mienia jarego w zależności od jej ilości i sposobu umieszczenia w wierzchniej warstwie 
gleby. Założono hipotetycznie, że związki troficzne i allelopatyczne, uwalniane z masy 
roślinnej na różnej głębokości, będą w różny sposób wpływać na początkowy wzrost te- 
stowych roślin zbożowych. 


2. MATERlAŁ I METODY BADAŃ 


Dwuczynnikowe doświadczenia laboratoryjne wykonano w pracowni wegetacyjnej 
Katedry Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy w latach 1997-] 999. 
W każdej z 4 przeprowadzonych serii doświadczeń testowano wpływ biomasy łubinu 
żółtego' Juno', rozkładającej się w wierzchniej warstwie gleby, na wschody i początko- 
wy wzrost siewek dwóch gatunków roślin zbożowych, tj. pszenicy ozimej 'Kobra' i ję- 
czmieniajarego 'Start'. 
Obiekty doświadczalne, zarówno w eksperymentach z pszenicą ozimą, jak i ję- 
czmieniem jarym, w każdej serii badań występowały w trzech powtórzeniach i zostały 
rozmieszczone w układzie całkowicie losowym. Czynnikami doświadczalnymi były: 
l czynnik - ilość biomasy łubinu żółtego: O, 10,30 t . ha-I, 
" czynnik - sposób umieszczenia biomasy w glebie: 
I) na powierzchni, 
2) na głębokości 4 cm, 
3) po wymieszaniu z glebą - do głębokości 5 cm, 
4) na głębokości 5-10 cm. 
Materiał do badań stanowiła świeża masa łubinu żółtego, w fazie tworzenia pędu 
kwiatostanowego, z plantacji produkcyjnej prowadzonej wg zasad agrotechniki tego 
gatunku. Rośliny pobrane z pola wraz z lO-centymetrowym fragmentem korzenia roz- 
drabniano na odcinki po około 0,5 cm i umieszczano w glebie, w doniczkach o wymia- 
rach 15x 15x 15 cm, według schematu zgodnego z drugim czynnikiem doświadczalnym. 
Gleba do badań pochodziła z pola obsianego łubinem żółtym, po uprzednim usunięciu 
roślin. Była to gleba płowa, lekka, o składzie mechanicznym piasku gliniastego lekiego, 
należąca do klasy bonitacyjnej IVb, kompleksu żytniego dobrego. Gleba ta, w warstwie 
0-20 cm, charakteryzowała się niską zasobnością w przyswajalny fosfor i średnią za- 
sobnością w potas oraz lekko kwaśnym odczynem.
>>>
Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie ... 


41 


Materiał roślinny, umieszczony w glebie o wilgotności równej polowej pojemności 
wodnej, inkubowano przez 2 dni. Po tym okresie na każdym obiekcie wysiewano po 100 
ziaren rośliny zbożowej na głębokość 4 cm. W ten sposób uzyskano różne rozmieszcze- 
nie ziarna pszenicy ozimej oraz jęczmienia jarego względem wniesionej do gleby bio- 
masy łubinu żółtego. Eksperymenty przeprowadzono w temperaturze 20-2S°C. Gleba 
w doniczkach była codziennie podlewana wodą wodociągową w ilości 50 mI/doniczkę. 
W czwartym i czternastym dniu po wysiewie liczono ilość wzeszłych roślin zbożowych, 
a ponadto w czternastym dniu określono masę nadziemnej części siewek pszenicy 
.. .. 
r Jęczmlenra. 
Uzyskane wyniki doświadczeń pojedynczych oraz całych serii opracowano sta- 
tystycznie. Przed prowadzono analizę wariancji wg modelu właściwego dla doświadczeń 
dwuczynnikowych z pełną randomizacją obiektów. Istotność różnic pomiędzy średnimi 
obiektowymi oszacowano przy użyciu testu Tukeya. 


3. WYNIKli DYSKUSJA 


Umieszczona w glebie biomasa łubinu żółtego wpływała istotnie na wschody psze- 
nicy ozimej. Liczba wzeszłych roślin, zarówno w czwartym, jak i czternastym dniu po 
wysiewie, była tym mniejsza, im większa była ilość biomasy łubinu (tab. I). Zależność ta 
nie ujawniła się jedynie w przypadku gdy masę zieloną rośliny strączkowej umieszczono 
na powierzchni gleby. Także biomasa łubinu (lOt. ha- r ), wymieszana z warstwą gleby 
poniżej kiełkującego ziarna, nie miała istotnego wpływu na ostatecmą liczbę siewek psze- 
nicy, choć w czwartym dniu po wysiewie znacząco ograniczała jej wschody (tab. 1). Na- 
tomiast wschody pszenicy ozimej, której ziarno wysiewano w warstwę gleby z dodatkiem 
łubinu, zwłaszcza bezpośrednio w rozkładającą się jego biomasę, były silnie zahamowane. 
Na obiektach, na których umieszczono w glebie 30 t . ha-I zielonej masy łubinu żółtego, po 
4 dniach od wysiewu ze 100 ziaren wzeszło jedynie 6 roślin, natomiast po 14 dniach - 
38 sztuk co stanowiło około 49% liczby roślin pszenicy na obiekcie, na którym biomasę 
łubinu żółtego wyłożono na powierzchni gleby. 
Jęczmień jary wschodził wcześniej niż pszenica ozima. Już w czwartym dniu po 
wysiewie, na obiektach bez biomasy łubinu, wzeszło około 80 roślin. W tym samym 
czasie pojawiło się tylko 58 siewek pszenicy ozimej. Szybki początkowy wzrost jęcz- 
mienia jarego mógł być prawdopodobną przyczyną braku osłabienia wschodów, gdy 
jego kiełkujące ziarno nie miało bezpośredniego kontaktu z dużą ilością rozkładającej 
się biomasy łubinu żółtego (tab. 2). Zarówno w czwartym, jak i w czternastym dniu 
eksperymentu obserwowano bowiem silne zahamowanie wschodów jęczmienia jarego 
tylko na obiektach, na których ziarno umieszczano bezpośrednio w warstwie materiału 
roślinnego. W warunkach tych liczba roślin jęczmienia jarego była tym mniejsza, im 
większa była ilość wnoszonej do gleby biomasy łubinu. Wschody jęczmienia w 4 i 14 
dniu po wysiewie na obiekcie, na którym stosowano 10 t . hal zielonej masy łubinu, były 
odpowiednio o 63,9 i 32,3% gorsze od wschodów jęczmienia wysiewanego do gleby 
bez dodatku materiału roślinnego. Wzrost dawki biomasy rośliny strączkowej do 
30 t . ha-I pogłębił jej ujemny wpływ na wschody jęczmienia jarego. Obserwowana, 
w analogicznych okresach, liczba jego roślin wyniosła jedynie 24,0 i 54,6% liczby roślin 
wzeszłych na obiektach bez dodatku łubinu żółtego.
>>>
42 


Dariusz Jaskulski 


Tabela l. Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie biomasy łubinu żółtego na wschody 
i masę siewki pszenicy ozimej 
Table l. 1mpact of the amount of yellow lupin biomass and method of its application on the 
emergence and on the mass ofwinter wheat seedling 


Sposób umieszczenia biomasy (II) 
Method ofbiomass introduction 
Ilość wymieszanie wymieszanie 
z glebą na 
biomasy (I) na powierzchni w glebie na z glebą na głębokości Średnia 
Amount of głębokości 
biomass gleby głębokości 4 cm 0-5cm 5-10 cm Mean 
t ha-I on to the soil into the soi! mixed with soil mixed with 
surface at 4 cm up to the depth soi! up to the 
of 0-5 cm depth of 
5-10 cm 
Liczba roślin po 4 dniach od siewu 
Number of plants 4 days after sowing 
O 58,2 57,8 57,8 57,9 57,9 
10 57,8 12,9 47,8 52,0 42,6 
30 55,5 6,3 43,3 48,6 38,4 
Średnia 57.2 25,7 49,6 52,8 
Mean 
NIRp
o,os - LSDp"o,os 1=1,7; II = 2,2; 1111 = 3,3; 11/1 = 3,6 
Liczba roślin po 14 dniach od siewu 
Number ofplants 14 days after sowing 
O 81,4 81,6 81,4 81,4 81.5 
10 81, l 51,6 76,7 79,2 72,1 
30 78,1 38,2 65,9 75,5 64,4 
Średnia 80,2 57, l 74,7 78,7 
Mean 
NIRp"o,os LSDp
o,os 1=1,8; II = 2,3; I/II = 3,8; 11/1 = 4,1 
Masa części nadziemnej siewki 
Mass ofthe over-the-ground seedling part, mg 
O 136 136 136 136 136 
10 138 144 145 150 144 
30 142 ]38 151 159 147 
Średnia 138 139 144 148 
Mean 
NIRp
o,os LSDpo={J,os 1=2,8; II = 3,5; 1111 = 5,2; 11/1=5,7
>>>
Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie ... 


43 


Tabela 2. Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie biomasy łubinu żółtego na wschody 
i masę siewki jęczmienia jarego 
Table 2. Impact ol' the amount ol' yellow lupin biomass and method ol' its application on the 
emergence and on the mass ol' spring barley 


Sposób umieszczenia biomasy (II) 
Method ol'biomass introduction 
Ilość wymieszanie wymieszanie 
z glebą na 
biomasy (I) na powierzchni w glebie na z glebą na głębokości Średnia 
Amount ol' głębokości 
biomass gleby głębokości 4 cm 0-5cm 5-10 cm Mean 
t ha-I onto the soi! into the soil mixcd with soil mixed with 
surface at 4 cm up to the depth soilup to the 
ol' 0-5 cm depth ol' 
5-10 cm 
Sposób umicszczenia biomasy (II) 
II ość Method ol'biomass introduction 
biomasy (I) na powierz- w glebie na w glebie na w glebie na 
Amount chni gleby głębokości głębokości głębokości Średnia 
4cm 0-5cm 5-10 cm 
ol' biomass on the soil into the soil into the soil into the soil Mean 
tha- I surface at 4 cm at 0-5 cm at 5-10 cm 
Liczba roślin po 4 dniach od siewu 
Nuumbcr ol'plants 4 days after sowin 
O 81,3 81,8 80,5 81,8 81,4 
10 81,7 29,5 80,9 80,4 68,1 
30 80,5 19,6 78,0 80,4 64,6 
Średnia 81,2 43,6 79,8 80,9 
Mean 
N1R p o o ,o5 LSD p =o,o5 1= 1,9; łl = 3,2 ; ł/II=3,7; 1I/ł = 4,1 
Liczba roślin po 14 dniach od sicwu 
Numbcr ol'plants 14 days aftcr sowin
 
O 86,8 86,8 86,2 86,8 86,6 
10 87,7 58,8 85,9 86,0 79,6 
30 86,3 47,4 84,3 85,5 75,9 
Średnia 86,9 64,3 85,4 86,1 
Mean 
N1Rp
o,o5 LSD p _ o . o5 1= 1,9; łl = 3,6 ; 1111 = 3,9 ; 11/1 = 4,3 
Masa części nadziemnej siewki, mg 
Mass ol'the over-the-ground secdling part, mg 
O 173 172 170 172 172 
10 186 183 193 199 190 
30 195 178 202 205 195 
Średnia 184 178 188 192 
Mean 
N1Rp
o,o5 LSD p =o,o5 1=7,2; 11 = 6,6; 1111 = 7,4; 11/1 = 8, l
>>>
44 


Dariusz Jaskulski 


Wyniki te potwierdzają rezultaty licznych wcześniejszych badań, głównie z za- 
kresu allelopatii. Koliny, których źródłem może być obumierająca i rozkładająca się bio- 
masa roślin, oddziałują na kiełkowanie nasion tym silniej, im większe jest ich stężenie. 
Inhibicyjny wpływ związków biologicznie aktywnych, pochodząeych zwłaszcza 
z roś-lin młodych, na kiełkowanie roślin zbożowych potwierdzają wyniki badań Kimbera 
[1973], Wójcik-Wojtkowiak [1991], Jaskulskiego i wsp. [1997]. Oddziaływanie blastoko- 
lin jest szczególnie silne, gdy kiełkujące nasiona mają bezpośredni kontakt z ich źródłem. 
W badaniach Yakle i Cruse [1983] najsilniejsze zahamowanie wzrostu siewek kukurydzy 
nastąpiło wówczs, gdy podczas siewu ziarno umieszczono w bezpośrednim sąsiedztwie 
świeżej masy tej rośliny. Natomiast jej dodatek do gleby poza strefę kiełkujących ziarnia- 
ków wywierał mniejszy inhibicyjny wpływ na początkowy wzrost kukurydzy. 
W badaniach własnych ilość biomasy łubinu żółtego oraz jej sposób umieszezenia 
w glebie nie miały negatywnego wpływu na początkowy wzrost pszenicy ozimej i ję- 
czmienia jarego. Masa nadziemnej części siewki obu gatunków zbóż była na ogół tym 
większa, im większa była dawka świeżej rozdrobnionej masy łubinu umieszczonej na 
powierzchni gleby, a także w jej warstwach na głębokości 0-5 i 5-10 cm (tab. I, tab. 2). 
Stymulujące początkowy wzrost zbóż oddziaływanie biomasy łubinu znajdującej się na 
głębokości 4 cm miało miejsce jedynie wówczas, gdy ilość masy łubinu wynosiła 
lOt. ha,r. Natomiast dawka większa - 30 t . ha'l nie różnicowała znacząco masy nad- 
ziemnej części siewek zbóż w porównaniu z ich masą na obiekcie bez dodatku łubinu. 
Przyczyn takiej reakcji zbóż można prawdopodobnie upatrywać w zachodzących jed- 
nocześnie oddziaływaniach allelopatycznych i troficznych rozkładająeej się masy ro- 
ślinnej na początkowy wzrost roślin testowych. Według Wójcik-Wojtkowiak [1980], 
najbardziej intensywne uwalnianie substancji biologicznie aktywnyeh z tkanek roślin- 
nych następuje po 7-10 dniach od momentu ich wniesienia do gleby. W tym samym 
czasie [8] z rozkładającej się biomasy łubinu żółtego wydziela się duża ilość związków 
pokarmowych, zwłaszcza amoniaku. Tak więc rozkładająca się masa roślinna, wnoszona 
do gleby w dużych ilościach, uwalniając związki troficzne, które mają możliwość prze- 
mieszczenia się do strefY korzeniowej, może stymulować wzrost wysianych roślin. Jed- 
nak uwalniane jednocześnie związki o charakterze inhibitorów nie mogą mieć bezpo- 
średniego kontaktu z kiełkującymi nasionami, zwłaszcza gdy ich stężenie jest duże. 


4. WNIOSKI 


l. Biomasa łubinu żółtego, umieszczona w glebie na głębokości siewu ziarna, istotnie 
ograniczała wschody pszenicy ozimej ijęezmieniajarego. Inhibicyjne oddziaływanie 
łubinu było tym większe, im większa była jego dawka. 
2. Wysiew ziarna pszenicy ozimej w warstwę gleby z wymieszaną rozdrobnioną bio- 
masą łubinu żółtego, niezależnie od jej ilości, wpływał ujemnie na wschody roślin po 
14 dniach od momentu siewu. Ujemnie na wschody pszenicy ozimej wpływała także 
masa zielona łubinu wnoszona do gleby w dawce 30 t . ha'! na głębokość 5-10 cm. 
3. Zielona masa łubinu stymulowała na ogół początkowy wzrost zbóż. Masa nadziemnej 
części siewki pszenicy ozimej i jęczmienia jarego była tym większa, im większą ilość 
biomasy umieszczano na powierzchni gleby oraz w jej warstwach 0-5 i 5-10 cm. 
4. Stymulujące wzrost badanych roślin zbożowych oddziaływanie rozkładającej się 
biomasy łubinu żółtego, umieszczonej w glebie na głębokości siewu ziarna, ujawniło
>>>
Wpływ ilości i sposobu umieszczenia w glebie n. 


45 


się jedynie, w przypadku gdy ilość zielonej masy rośliny strączkowej wynosiła 
10 t. ha-I. 


LITERA TURA 


lI] Aniszewski T., 1996: Wpływ masy zielonej łubinu (Lupinus tauris Hook.) i masy 
zielonej niektórych traw (Festuca rubra L. Lo/ium perenne L., Poa pratensis L.) 
na równowagę wewnętrzną gleby ogrodowej. [W:] Mat. konf. naukowej nt. Lubin: 
kierunki badań i perspektywy użytkowe. PTE, PAN, ODR, Poznań 66-83. 
[2] Dalton B. R., Blum U., Weed S. B., 1989: Differential sorption of exogenously 
applid ferulic, p-coumaric, p-hydroxybenzoic and vanillic acidis in soi!. Soil Sci. 
Soc. Amer. J., 53(3), 757-762. 
[3] Duer 1., 1996: Mulczujący wpływ międzyplonu na plonowanie jęczmienia jarego 
oraz zawartość wody i azotanów w glebie. Fragm. Agronom., I (49),29-43. 
[4] Jaskulski D., Tomalak S., Kotwica K., 1997: Oddziaływanie biomasy roślin po- 
plonowych rozkładających się w podłożu na początkowy wzrost jęczmienia jarego. 
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 452, 71-81. 
[5] Kimber R., 1973: Phytotoxicity from plant residues. II. The effect of time of 
rotting of straw some grasses and legumes on the growth of wheat seedlings. Plant 
and Soil 38, 347-361. 
[61 Martin V. L., Mc COl' E. L., Dick W. A., 1990: Allelopathy of crop-residues 
influences corn seed germination and early growth. Agron. J., 82 (3),555-560. 
[7] Mason-Sedun W., Jessop R. S., 1988: Differential phytotoxicity among species 
and cultivars ofthe genus Brassica to wheat. Plant and Soil 107 (I), 69-80. 
[8] Nawozy organiczne. [W:] Chemia rolna, (red.) M. Koter. PWN Warszawa 1987. 
[9] Oleszek W., Jurzysta M., 1987: The allelopathic potential of alfalfa root me- 
dicagenic acid glycosides and their fate in soil environments. Plant and Soil 98 (1), 
67-80. 
[10] Wójcik- W ojtkowiak D., 1980: Rozkładające się resztki pożniwne jako jedna 
z przyczyn zmęczenia gleb uprawnych. Post. Nauk Roln. 4-5, 61-74. 
[II] Wójcik- W ojtkowiak D., 1991: Potencjał allelopatyczny produktów rozkładu żyta 
z różnych faz rozwojowych. [W:] Mat. V sypm. płodozmianowego. Cz. I. ART 
Olsztyn- VZS Brno, 63-68. 
[12] Yakle G. A., Cruse R. M., 1983: Corn plant residue age and placement effects 
upon early corn growth. Con. 1. Plant Sci., Vol. 63, 871-877.
>>>
46 


Dariusz Jaskulski 


IMPACT OF THE AMOUNT OF YELLOW LUPIN BIOMASS AND 
METHOD OF ITS APPLICA TION ON THE EMERGENCE AND INITlAL 
GROWTH OF WINTER WHEA T AND SPRING BARLEY 


Summary 


The present research investigated the impact of the yellow lupin biomass undergoing 
decomposition in soilon the emergence and initial growth of seedlings of winter wheat 
and spring barley, depending on the dos e and the method of biomass introduction into 
the topsoil. The laboratory experiment was carried out in the vegetation lab of the De- 
partment of Land and Plant Cultivation of the Bydgoszcz University of Technology and 
Agriculture from 1997 to 1999. The experiment factors included yeilow lupin biomass 
dose (O, 10, 30 t ha- r ), the method of biomass introduction, namell' onto the soil sur- 
face, into the soi l at the depth of 4 cm, biomass mixed with soil up to the depth of 
5 cm, biomass mixed with a soil layer at the depth of 5-10 cm. The results suggest that 
the impact of yellow lupin biomass undergoing decomposition on the emergence and 
initial growth of winter wheat and spring barley depended both on its dose and the 
method of its introduction into the topsoil. The yellow lupin biomass introduced into soil 
at the seed sowing depth inhibited the emergence significantly in both cereal sp
ies; the 
higher the dose, the greater the inhibition. 
Key words: yellow lup in, winter wheat, spring barley, emergence, decomposition of 
plant biomass
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WŁAŚCIWOŚCI BIOCHEMICZNE I MIKROBIOLOGICZNE GLEB 
WYSOCZYZNY KUJAWSKIEJ W OKRESIE ZIMOWYM 


Jan Koper l Róża Głażewska-Maniewska 2 , Anna Piotrowska r 
Katedra Biochemii I, Katedra Mikrobiologii 2 
Wydziału Rolniczego ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Badania przcprowadzono na trzech typach gleb Wysoczyzny Kujawskiej. Próbki 
pobrano z warstwy orno-próchnicznej z głębokości 5-15 cm, w okresie od listopa- 
da do marca. Przeprowadzono próbę oszacowania możliwości i kierunku prze- 
mian fosforu w oparciu o pomiary aktywności fosfatazy kwaśnej i alkalicznej, 
zawartości związków fosforu organicznego oraz liczebności ogólnej mikroflory 
baktcryjncj izolowancj w temperaturze 2°C i 20°e. Bakterie izolowane w tempe- 
raturzc 2 a C stanowily od I \,7% do 37,4% ogólnej mikroflory bakteryjnej izolo- 
wancj w tcmpcraturzc 20°e. Wyższc aktywności uzyskano dla fosfatazy alkalicz- 
ncj. Aktywność obu enzymów ulcgała dużym wahaniom w całym okresie badań, 
z Ickką tcndcncją wzrostową w marcu. 
W większości uzyskanych wyników stwierdzono ścisłą zależność wysokich 
współczynników korclacj i wszystkich badanych parametrów. 
Slowa kluczowc: fosfor organiczny, fosfataza kwaśna i alkaliczna, ogólna mikro- 
flora bakteryjna, gleby Wysoczyzny Kujawskiej 


1. WSTĘP 


Fosfor będący w połączeniach organicznych może stanowić zwykle 20-80% ogółu 
fosforu zawartego w glebach uprawnych. Zatem związki organiczne zawierające fosfor 
mogą stanowić ważne źródło fosforu przyswajalnego przez rośliny [10]. Specyficzną 
rolę w hydrolizie organicznych połączeń fosforowych spełniają fosfatazy [2]. Aktywna 
fosfataza może być wydzielana przez korzenie roślin, grzyby lub bakterie. Tworzenie 
fosfatazjest stymulowane zawartością materii organicznej i obecnością związków orga- 
nicznych zawierających fosfor [17]. Aktywność fosfataz glebowych zależy od wielu 
czynników fizykochemicznych. Jednym z nich jest temperatura. Zwykle badania enzy- 
mologiczne gleb w naszym klimacie przeprowadzane są na próbach pobieranych 
w okresie od wiosny do jesieni. Jednakże stwierdzono, że fosfatazy są aktywne w pobli- 
żu i poniżej O°c. Całkowity zanik aktywności stwierdzono w -30°C [5,9]. Temperatura 
gleby ma zatem wpływ na obserwowane zmiany sezonowe aktywności fosfataz glebo- 
wych [6,12] oraz ich korelację z liczebnością bakterii i zawartością związków organicz- 
nych fosforu. 
Zdecydowana większość autorów zainteresowanych mikroorganizmami występu- 
jącymi w glebie stosuje w badaniach nad ich rozwojem i aktywr.ością temperaturę 
25-35°C. Tymczasem w wielu regionach strefy umiarkowanej temperatura gleby prawie
>>>
48 


J. Koper, R. Głażewska-Maniewska, A. 'Piotrowska 


nigdy nie przekracza 20°C. Natomiast charakterystyczne dla tych regionów są silne wa- 
hania temperatury od O°C do 10°C, szczególnie w okresach jesieni, zimy i wiosny. Po- 
dobnie w naszym kraju, w okresach wschodów i początkowych faz rozwoju roślin ozi- 
mych i jarych temperatura wahała się od zera do kilku stopni. Ponieważ takie tempera- 
tury ograniczają rozwój i aktywność mezofili, należy przyjąć, że w tych warunkach 
decydująca rola w zachowaniu ciągłości przemian glebowych przypada organizmom 
psychrofilnym zdolnym do rozwoju w temperaturze bliskiej O°C [3,4,14,15]. Dlatego 
w przedstawionej pracy zwrócono uwagę na występowanie psychrofilnych bakterii 
w glebie i porównano ich liczebność z bakteriami mezofilnymi. Ponadto oznaczono 
aktywność fosfatazy kwaśnej i alkalicznej oraz zawartość związków organicznych fos- 
foru, w celu poszukiwania korelacji badanych parametrów. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badaniami objęto gleby uprawne wytworzone z glin zwałowych na Wysoczyźnie 
Kujawskiej, stanowiącej płaską morenę denną zlodowacenia bahyckiego. Pokrywę 
glebową Kujaw stanowią gleby należące do różnych typów, wśród których czarne zie- 
mie przeważają na znacznej części obszaru. W sąsiedztwie czarnych ziem występują 
jako płaty wewnątrz ich kompleksów lub na obrzeżach gleby brunatne lub płowe. 


Tabela l. Warunki pogodowe w okresie pobierania prób glebowych 
Table l. Weather conditions over soil sampling 


Temperatura - Temperature 
oC 
Powietrza - air gleby na g/ębokosei 10 em 
Miesiąc soil at the depth or 10 em 
Month Średnia W dniu Średnia W dniu 
mreSlęczna pobierania próby miesięezna pobierania próby 
Monthly mean On the day of soil Monthly mean On the day or 
sampling soiJ sampling 
Listopad 3.8 3,0 4,5 3,9 
November 
Grudzień 1,8 2,5 2,2 3.2 
December 
Styczeń -0,9 4,0 -0,4 4,5 
January 
Luty 3,2 5,5 1,8 3.0 
F ebruary 
Marzec 2,8 4,5 2,8 3.0 
March 


Do badań mikrobiologicznych i biochemicznych pobrano próbki glebowe z trzech 
miejscowości: Płowiec (czarna ziemia właściwa), Borkowa (czarna ziemia zbrunatniała) 
i Batkowa (gleba brunatna właściwa typowa). Próby pobierano w odstępach 4-tygod- 
niowych od listopada 1994 roku do marca 1995 roku, z poziomu orno-próchnicznego. 
Na odpowiednio przygotowanym materiale glebowym przeprowadzono następują- 
ce oznaczenia:
>>>
Właściwości biochemiczne i mikrobiologiezne gleb .., 


49 


- aktywności fosfatazy kwaśnej (w buforze o pH 5,5) wg Tabatabai i Bremnera 
[ 16], 
- aktywności fosfatazy alkalieznej (w buforze o pH 8,5) wg Tabatabai i Bremnera 
[16 ], 
- zawartości fosforu związków organieznych wg Mehta w modyfikacji Andersona 
[ I ], 
- ogólnej populaeji bakterii (pożywka YPS) wg Bunt i Rovira [6], inkubacja 5 dni 
w 20')C oraz 10 dni w temperaturze 2°C. 
Zgodnie z definicją lngrahama [7], za bakterie psyehrofilne uznano tylko te, które 
w temperaturze 2°C tworzyły widoezne kolonie w eiągu 10 dni inkubaeji. Uzyskane 
wyniki przeliczono na g suchej masy gleby. 


3. WYNIKI I DYSKUSJA 


Najwyższą aktywność fosfatazy kwaśnej 124-188 Ilg PNP g-r. h- r stwierdzono w prób- 
kach ezarnej ziemi zbrunatniałej pobranej z Borkowa (rys. I). Aktywność fosfatazy kwa- 
śnej, średnio za okres badarl, była naj niższa (105 Ilg PNP g-I. h-r) dla gleby pobranej z Pło- 
wiec. Nieco WYŻSL,a aktywność tego enzymu wystąpiła w próbkaeh gleb z Batkowa (116 Ilg 
PNP g.l . h-l), natomiast najwyższą średnią jego aktywność uzyskano w glebie z Borkowa, 
wynosiła ona bowiem średnio 153 Ilg PNP g-I. h-I. Wyraźny wzrost aktywnośei fosfatazy 
f..waśnej stwierdzono w próbkaeh gleb z Borkowa pobranych w styemiu. Wzrost ten wy- 
niósł 13% w stosunku do aktywnośei fosfatazy kwaśnej z próbek tej gleby, zwłaszeza po- 
branych w lutym i w mareu. 
Najwyższą aktywność fosfatazy alkalieznej stwierdzono w próbkach czarnej zie- 
mi zbrunatniałej z Borkowa (rys. I). Średnia aktywność za okres badań wynosiła 
262 Ilg PNI' g-I. h-l. Nieco niższą średnią aktywność omawianego enzymu stwierdzono 
w próbkach czarnej ziemi właśeiwej pobranej z Płowiee (230 
lg PNP g-I. h-I), naj niż- 
szą zaś w próbkach gleby brunatnej właśeiwej typowej z Batkowa, wynosiła ona 171 Ilg 
PNP g t . h-l Aktywnośei fosfatazy alkalieznej była znaeznie wyższa od aktywności 
fosfiltazy kwaśnej dla próbek wszystkieh badanyeh podtypów gleb, średnio o 50% 
w próbkaeh gleby z Batkowa i nawet o 100% w próbkaeh ezarnej ziemi właśeiwej po- 
ehodząeej z Płowiee. 
Najwyższą kumulację fosforu związków organieznyeh stwierdzono w ezarnej 
ziemi zbrunatniałej z Borkowa (rys. 2). W tej glebie w eałym okresie pobierania próbek 
fosfor wspomnianych związków stanowił średnio 19 mg P 100 g gleby. Największe na- 
gromadzenie się tej formy fosforu wystąpiło w próbkaeh wszystkie h podtypów gleb 
pobranyeh w grudniu, stwierdzono bowiem wzrost o 14% w stosunku do średniej za- 
wartości w pozostałyeh terminaeh pobierania materiału glebowego. W próbkaeh 
wszystkieh badanyeh podtypów gleb odnotowano wzrost zawartośei związków orga- 
nicznyeh fosforu późną jesienią i zimą oraz jego spadek w ostatnim terminie (marcu), 
który wynosił około 5 mg P 100 g gleby w stosunku do zawartości, jaką stwierdzono 
w próbkaeh gleb pobranych w grudniu. Najniższą zawartość P org odnotowano w glebie 
brunatnej właśeiwej typowej z Batkowa, w której średnia zawartość w okresie badań 
wynosiła 15,5 mg 100 g gleby, ezyli o 18% mniej od średniej zawartość odnotowanej 
w próbkaeh ezarnyeh ziemiaeh zbrunatniałyeh.
>>>
50 


1. Koper, R. Głażewska-Maniewska, A. Piotrowska 


Najwyższą liczbę bakterii wyizolowano z gleby czarnej zbrunatniałej. Liczba tych 
bakterii izolowanych w temperaturze 20°C kształtowała się na poziomie 43-211 komó- 
rek .10 5 . g-Is.m. gleby, natomiast liczba bakterii izolowanych w 2°C od 14 do 59 ko- 
mórek .] 0 5 . gls.m. gleby (rys. 4). Natomiast wartości te dla czarnej ziemi właściwej 
wynosiły odpowiednio 47 i 119 komórek .10'. g-Is.m. i 12-28 komórek ,10'. g-Is.m. 
gleby, a dla brunatnej właściwej 75-119 komórek ,10 5 . g-Is.m. gleby i 29-39 komórek 
'10 5 . g-Is.m. gleby. Niezależnie od typu gleby, najwyższą liczebność uzyskano na 
płytkach inkubowanych w 20°C. 
Zmieniające się w ciągu tego okresu warunki termiczne wpływały znacząco na 
liczbę bakterii izolowanych w poszczególnych terminach. Szczególnie wyraźne różnice 
obserwowano w przypadku bakterii inkubowanych w temperaturze 20"C. Dla czarnej 
ziemi zbrunatniałej i czarnej ziemi właściwej maksimum liczebności osiągnęły bakterie 
w próbkach gleb pobranych w styczniu i w marcu, podczas gdy w glebie brunatnej 
właściwej naj liczniej występowały w listopadzie. 
Liczebność bakterii w niższej temperaturze (inkubacja 2"C) była na ogół naj wyż- 
sza w styczniu w czarnej ziemi zbrunatniałej i czarnej ziemi właściwej. Natomiast 
w glebie brunatnej liczebność utrzymywała się na podobnym poziomic w ciągu całego 
okresu badań. Procentowy udział bakterii rozwijających się w temperaturze 2"C. 
w stosunku do ogólnej liczby bakterii, przedstawiono w tabeli 2. Bez względu na typ 
gleby, bakterie zdolne do rozwoju w temperaturach bliskich zeru stanowiły od 11.7% do 
37,4% całej ich populacji. 


Tabela 2. Udział bakterii inkubowanyeh w temperaturze 2°(' w populacji ogÓlnej mikrollory 
bakteryjnej, % 
Table 2. Share ofthe baeteria inclIbated at 2°(' in the totał soi! mierollora, % 


Miejscowość Terminv pobrania próbek - Date or sampling 
Listopad Grudzień Styczeń I.utv Mar/ce 
Locality November December January Febrllaf\ March 
Borkowo 12,5 28,9 23,5 12.7 lU ! 
Płowce 17,8 12,7 17,1 31.3 19.0 
Batkowo 15,5 37.4 21,8 23.3 15.7 i 


Uzyskane wyniki wskazują, że aktywność enzymatyczna zależy między innymi od ty- 
pu gleby (rys. I, 2). Utrzymywanie się aktywności na dość wysokim poziomie w całym 
okresie badaIl potwierdzają wcześniejsze doniesienia o występowaniu aktywności enzyma- 
tycznej w niskich temperaturach [5,9]. Ma to szczególne znaczenie na obszarach panowania 
niskich temperatur, co w naszej strefie klimatycznej związane jest z wczesnym rozwojem 
zbóż jarych i ozimych. Bremner i Zantua [5] oraz Neal [9] wykazali, że gdy gleby inkubo- 
wane w temperaturze 30°C wykazywały aktywność około 700 /-lg PNP. g.l. h. I , to w tcmpe- 
raturze 5°C aktywność spadała do około 100 /-lg PNP g-I. h-I. 
W naszych badaniach uzyskiwano aktywności około 100 /-lg PNP g.1 . h-I, podczas 
gdy temperatura gleby i powietrza w okresie pobierania próbek wynosiła 3-4"C. 
Wcześniejsze badania gleby brunatnej właściwej z Batkowa [11 J pobranej latem 
wykazały, że aktywność fosfatazy wynosiła 270 /-lg PNP g-I. h-I, co wskazuje na wy- 
raźny wpływ temperatury na uzyskane przez nas wyniki aktywności tego enzymu. Tem- 
peratura i uwilgotnienie gleby ma wpływ na zmiany aktywności 
yciowcj mikroor-
>>>
Właściwości biochemiczne i mikrobiologiczne gleb ... 


51 


ganizmów glebowych, jako podstawowego czynnika okresowych zmian w aktyw- 
ności enzymatycznej [13 J. 
Aktywność enzymatyczna i rozwój mikroflory glebowej związane są ściśle 
z przemianami związków organicznych fosforu i zaopatrywania roślin w fosfor dostęp- 
ny. Uzyskanie wysokich współczynników korelacji świadczy o ścisłym związku tych 
parametrów glebowych (tab. 3). 
Nieco niższe współczynniki (r = 0,5; P0,05) uzyskano dla zależności ujmującej 
zawartość fosforu związków organicznych i aktywności fosfatazy alkalicznej. O zna- 
czącej korelacji tych dwóch parametrów donoszą badania Tarafdara i Jungka [17], 
którzy uzyskali istotność tej zależności w próbkach gleby z rizosfery pszenicy (r = 0,99) 
i koniczyny (r = 0,97). 


Tabc:la J. WspÓłuynniki korclac:ji mit;dzy badanymi parametrami gleby 
rab!c: J. Correlation cocrticic:nts hcrwcen soil paramctcrs investigatcd 


Za!c:J,ność - Relationship Miejscowość - Locality 
Płowce Borkowo Batkowo 
P",/Foslilla:ra alkaliczna 0.24 -0,13 -0,46 
l'c,,/Alkalim: phospharase 
I'",/Fosliltaza kwaśna -0,48 0,37 -0,11 
Por/ Aeid phosphatase 
P",/Bakrcric w/Bactcria at 2°(' 0,90 0,22 0,91 
Por/Bakteria in/Bactcria at 2°(' 
Por/Bakterie w/Baeteria at 20°(' 0,90 0.22 0,59 
Por/Bakteria in/Bacteria at 2()0(' 
Fosfara/,a kwaśna/Bakterie w 2°C 0,79 0,79 0,88 
! Acid phospharase/Baeteria at 2°(' 
FosL'ltaza kwaśna/Bakterie w 20°C 0.79 0,79 0.47 
Ac id phosphatase/Baercria at 20°C 
Fosfatva alkaliczna/Bakterie w 2°C 0,87 0,87 0,95 
Alkalinc: pho'iphatasc:/Bactcria ar 2°C 
Foslata/a alkaliC/naJBakrcric: w 20°C 0,87 0,87 0,65 
Alkaline 
 spha
 ase/Bacrc:ria at 20°C 


Sharpley (12 J, badając dynamikę fosforu w glebach Oklahomy i Teksasu, zauwa- 
żył większą zawartość związków fosforu organicznego w miesiącach zimowych (grud- 
niu-marcu), niż w wiosennych (maju-czerwcu).Uzyskane wyniki dla gleb uprawnych 
Wysoczyzny Kujawskiej potwierdzają to spostrzeżenie, zawsze bowiem wyższą za- 
wartość fosforu organicznego stwierdzono w próbkach gleb pobranych w listopadzie 
i w grudniu (rys. 3). Śledzenie dynamiki fosforu glebowego oraz aktywności enzyma- 
tycznej i mikrobiologicznej jest trudnym zadaniem z uwagi na wpływ różnych czynni- 
ków kształtujących właściwości środowiska glebowego.
>>>
52 


1. Koper, R. Głażewska-Maniewska, A. Piotrowska 


A. Fosfataza alkaliczna - Alkaline phosphatase 


350 l 
I 
3001 
I 
I 
:.c 250-1 
t)JJ 200 I 
P-. I 
Z 150; 
P-. 
t)JJ 
:::i. 100
 
I 
50j 
I 
oj 
Xl XII II III NIR - LSD 


B. Fosfataza kwaśna - Acid phosphatase 


200 


:.c 
'bIJ 
P-. 
Z 
P-. 
bIJ 
:::i. 


XI 


XII 


I II 
Miesiące - Months 


III 


NIR LSD 



 Płowce 


m Borkowo 


EJ Batkowo 


Rys. I, Aktywność fosfatazy alkalicznej [Al i kwaśnej [BJ w zależności od podtypu gleby i tt.:r- 
minu pobrania prób glebowych 
Fig. 1. The alkaline [A] and acid [B] phosphatase activity as affectcd by soil su b-typ e and date 
of sampling
>>>
Właściwości biochemiczne i mikrobiologiczne gleb .., 


53 


;: I (J 


EJ 


5 


i 
(J l 


,. . T-O' 
-- -
-r-- ----- -----
--- - -r--'--'---
-- -- 


XI 


XII I II 
Miesiące - Months 


1Il 


NIR LSD 


D Batkowo D Plowce EJ Borkowo 


R\ S. 2. Zawarlość !()sfÓru organicznego w zależności od podtypu gleby i terminu pobrania prób 
glebowych 
Fig.2. Organie phosphorus content as affectcd by soi! sub-typc and datc ofsampling 


Podobnie jak aktywność enzymatyczną, ogólną mikroflorę bakteryjną w różnych 
typach gleb Wysoczyzny Kujawskiej oceniono, uwzględniając okresy stosunbwo ni- 
skich temperatur dominujących w naszym klimacie jesienią, zimą i wczesną wiosną. 
W tym cclu w doświadczeniu uwzględniono dwie temperatury rozwoju bakterii: 
2 i 20°C. Pierwsza z nich umożliwia rozwój bakterii psychrofilnych. Za temperaturę mi- 
nimalną dla tej grupy organizmów przyjmuje się O°C, a za optymalną 15°C lub niższą 
[3,71. Tempcratura 20°C jest korzystna dla rozwoju organizmów mezofilnych, bowiem 
za optymalne dla ich rozwoju uznaje się temperatury 28-30°C, natomiast za minimalną 
10"C. Z danych meteorologicznych wnioskować można, że warunki termiczne bada- 
nych gleb bardziej odpowiadają warunkom rozwoju psychrofili niż mezofili. Tak więc 
zachowanie ciągłości procesów metabolicznych w glebie w długotrwałych okresach 
chłodów jest glównie udziałem organizmów przystosowanych do rozwoju w niskiej 
temperaturze. Dlatego wydaje się, że w badaniach nad aktywnością biologiczną gleb 
naszej strefy klimatycznej nie można nie uwzględniać tej grupy mikroorganizmów, 
dzięki którym poprzez wydzielane enzymy prowadzona jest mineralizacja, chociaż 
\V mniejszym stopniu, podobnie jak w glebach klimatu arktycznego [5]. 
Uzyskane wyniki wskazują, że dla oceny ilościowego występowania mikroflory 
w glebie szczególne znaczenie ma temperatura izolacji. To zagadnienie metodyczne 
podkreśla w swojej pracy Stefaniak [14], sugerując temperaturę 20°C jako optymalną 
w badaniach nad mikroflorą gleb klimatu umiarkowanego. Również w przedstawionej 
pracy najwyższą liczebność mikroflory ogólnej uzyskano na płytkach inkubowanych 
w 20°C. Przedstawione wyniki wskazują również, że w badanych glebach licznie roz- 
przestrzenione były organizmy psychrofilne. Znajduje to potwierdzenie w badaniach 
innych autorów [4,14,15,17], według których bakterie psychrofilne mogą stanowić 
w różnych typach od kilku do kilkudziesięciu procent całej populacji.
>>>
54 


;, 

 '13 
O VJ 
6 6 

 "O 
-;" 
-;" bIJ 
bIJ", 
'00 
...:: ...:: 
...:.: 
 

 l!) 
'o u 
6 4- 
o o 
...:.: a:; 
o:J oD 
f3 6 
.
 ;::) 
....J Z 


J. Koper, R. Głażewska-Maniewska, A. Piotrowska 


o 
;$ 
o 
...:.: 

 
CO 


l!) 
u 
;$ 
o 
o: 


w 


o 
;$ 
o 
...:.: 
.... 
o 
CO 


co 
on 
N 


, 
co 
co 


co 
on 


co 
co 
N 


co 
on 


co 


i::::: O 
z
 


- 
- 
- 


:::: 


x 


x 


0:::0 
(/J 
Z....J 


:::: 


x 


x 


0:::0 
- (/J 
Z....J 


:::: 


x 


x 


u 
'b 
N 


'" 
..c: 
E 
o 
:: 



 
OJ 
N 
3
 
2
 

] 

N 
.::'0 

' 
 
'" :: 
;.. 
 

 '" 
o .... 
- u 
o o- 
.!::: E 
-5
 
'" OJ 
.D..c: 
OJ 
 
01
 
..c: "O 
C) OJ 
? :::: 
a 'Ej 
"O .... 
'" OJ 
.DO) 
;.."0 

 '" 
CJ"- 
.
 s; 

c 
OJ .- 

 e 
'" o 
.D 4:: 
;-..0 
.... .... 
o C) 
'B E 
....- 
..:: '" 
'EjE 
'
g 
c.D 
:Oc;; 
CJ)
 
o o 
'C) '- 
'V) o 
g t) 
.D.D 

 E 
u :: 
;]Z 
MM 
vi . 
..
 
i:::::1-L. 


OJ 
U 

 
'Uj 
U
>>>
Właściwości biochemiczne i mikrobiologiczne gleb ... 


55 


Według Stefaniak [14], organizmy psychrofilne są stałym komponentem mikroflo- 
ry gleb klimatu umiarkowanego, występują w nich niezależnie od pory roku i mogą być 
reprezentowane przez różne grupy fizjologiczne. Liczebność psychrofilnych bakterii 
i ich aktywność w warunkach ograniczonego metabolizmu mezofili z pewnością nie 
pozostaje bez znaczenia w ogólnym bilansie przemian związków mineralnych i orga- 
nicznych w glebie, o czym mogą świadczyć uzyskiwane współczynniki korelacji dla 
zawartości związków fosforu organicznego, aktywności enzymatycznej i liczebności 
ogólnej mikroflory bakteryjnej (tab. 2). 


4. WNIOSKI 


I. Zawartość związków organicznych fosforu była naj wyższa w " terminie pobrania 
prób glebowych (w grudniu), zaś w kolejnych terminach (w styczniu, lutym, marcu) 
zawartość tych związków systematycznie spadała. 
2. Aktywność fosfatazy alkalicznej była wyższa od aktywności fosfatazy kwaśnej. 
Najwyższą aktywność fosfatazową wykazywały czarne ziemie zbrunatniałe. 
3. W całym okresie badań stwierdzono wahania wartości aktywności obu fosfataz, 
które utrzymywały się na dość wysokim poziomie, co spowodowane było prawdo- 
podobnie dość łagodnym przebiegiem zimy. Zauważono wyraźny wzrost aktywno- 
ści wraz ze wzrostem temperatury gleby w marcu. 
4. Psychrofilność jest silnie zaznaczona wśród różnych grup bakterii. Bakterie psy- 
chrofilne rozwijające się w temperaturze bliskiej O"C stanowiły bez względu na typ 
gleby od 11.7% do 37,4% ogólnej liczby bakterii. 
5. Stwierdzono ścisłą zależność badanych parametrów, uzyskując istotną korelację 
pomiędzy aktywnością fosfataz, zawartością fosforu organicznego oraz liczebnością 
bakterii. 


LITERATURA 


111 Anderson G., 1967: Nuc\eic acids, derivatives and orgal11c phosphates. Soi I 
Biochem. lEds.] A.D. McLaren G.H. Peterson 3, 67-90. 
[2] Asmar F., Gahoonia T.S., Nielsen N.E., 1995: Barley genotypes differ in activity 
of soluble extracellular phosphatase and depletion of organic phosphorus in the 
rhizosphere soi!. Plant Soil, 172, 117-122. 
[3] Baross I.A., Morita R.Y., 1978: Microbial life at low temperature: Ecological as- 
pects. In: Microbial life in extreme envirnoments. Ed. D.J. Kushner, Acad. Press, 
London, 9-71. 
l4J Bassalik K., Jonata-Bassalik L., Olczyk c., Halweg H., 1960: Methodes de recher- 
ches microbiologiques sur les substances actives des extraits de tourbes. Acta Mi- 
crobiol. Pol., 9, 303-313. 
[5] Bremner J.M., Zantua M.I., 1975: Enzyme activity in soils at subzero tempera- 
tures. Soil Bio' Bioch., 7, 383-387. 
[6] Bunt J.S., Rovira A.D., 1955: Microbiological studies of some subantnoctic soils. 
J. Soil Sci., 56, 119-128.
>>>
56 


J. Koper, R. Głażewska-Maniewska, A. Piotrowska 


[7] Ingraham I. L., 1958: Growth ofpsychrophi'ic bacteria. l Bact.,76, 1. 75-80. 
[8] Magid J., Nielsen N.E., 1992: Seasonal variation in organic and inorganic phos- 
phorus fTaction of temperate - climate sandy soils. Plant Soil, 144,155-] 65. 
[9] Neal J .L., 1990: Phosphatase enzym e activity at subzero temperatures in arctic 
tundra soils. Soil Bio!' Bioch., 22, 6, 883-884. 
[10] Oberson A., Besson lM., Maire N., Sticher H., 1996: Microbiological processes in 
soil organic phosphorus transformations in conventiona) and biological cropping 
systems. Biol. Fertil. Soils, 21,138-148. 
[II] Rześniowiecka-Sulimierska G., Cieśla W., Koper J., 1984: Część II. Fosfor orga- 
niczny i jego frakcje w niektórych glebach uprawnych i leśnych. Roczn. Glebozn., 
XXXV, I, 1]-22. 
[12] Sharpley A.N., 1985: Phosphorus cycling in unfertiJized and fertilized agricultural 
soils, Soi l Sci. Soc. Am. J., 49, 4, 905-911. 
[13] Speir T.W., Cowling J.e., 1991: Phosphatase activities ofpasture plants and soils: 
Relationship with plant productivity and soil P fertility indices. Biol I'cni!' Soils. 
12,189-194. 
[14] Stefaniak O., 1968: Occurrence and som e properties of aerobic psychrophilic soi! 
bacteria. Plant Soil, 29,2, 193-204. 
[15] Stefaniak O., 1971: Udział bakterii psychrofiInych w przemianach azotu glebo- 
wego. Roczn. WSR Poznań 28, 3-76. 
[16] Tabatabai M.A., Bremner lM., 1969: Use ofp.-nitrophenolphosphate for assay of 
soi' phosphatase activity. Soi!. Biol. Biochem., 1,301-307. 
[17] Tarafdar le., Jungk A., 1987: Phosphatase activity in the rhizosphere and its rela- 
tion to the depletion of soil organic phosphorus. Bio!. Ferti!. Soils, 3, 199-204. 


SOIL BIOCHEMICAL AND MICROBIOLOGICAL ACTIVITY 
IN THE KUJ A WY REGION OVER WINTER 


Summary 


Low temperature prevailing in the initial stages of growth of winter and spring plant 
cultivation limit the development and activity of mesophilic bacteria, making psyehro- 
phylic bacteria decisive. The temperature also affects seasonal changes in phosphatase 
activity as well as in organic phosphorus content. The aim of the present study was to 
determine the relationship between the number of psychrophilic and mesophilic bacteria 
and acid and alkaline phosphatase activity as well as organic phosphorus content. The 
research was carried out on typical soils of the Kujawy Region. The soil was sampled 
from the depth of 5- I 5 cm since November till March. The study determined a number 
of total bacteriał microflora at the temperatures of 2°C and 20°C as well as acid and 
alkaline phosphatase activities and organic phosphorus content. Total bacteria' micro- 
flora isolated at 20°C ranged from 43 to 211 . 10 5 cells g-r of soi) d.m., while that iso- 
lated at 2°C ranged fTom 12 to 59, 10 5 cells g-rofsoil d.m. Psychrofilic bacteria consti- 
tuted 11.7-37.4% ofthe total bacterial microflora. The activity ofboth enzymes changed
>>>
Właściwości biochemiczne i mikrobiologiczne gleb ... 


57 


constantly over the study period with a rising trend in the soil sampled in March. There 
was obsen,'ed a high relationship between the majority of the soil chemical parameters 
determined. 


Key words: organic soil P, acid and alkaline phosphatase activity, total soi l bacteria, 
soils ofthe Kujawy Region
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


AKTYWNOŚĆ RODANAZY I ZAWARTOŚĆ SaG., NOG. 
ORAZ CORG. W WYBRANYCH GLEBACH REGIONU KUJAW 
W OKRESIE JESIENNO-ZIMOWYM 


Jan Koper, Anna Piotrowska, Anetta Siwik 
Katcdra Biochcmii Wydziału Rolniczego A TR 
Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Badanc gleby, pobrane z rejonu Kujaw, należą do następujących podtypów: czar- 
ne /iemie właściwe, czarne ziemie zbrunatniałe i gleby brunatne właściwe. Próbki 
glebowe były pobieranejesienią i zimą 1995/1996 roku z głębokości 5-15 cm po- 
/iomu Ap badanych gleb. Oznaczono aktywność rodanazy glebowej oraz zawar- 
rość S,,"," N og . i C arg . Najwyższa aktywność rodanazy wystąpiła w styczniu wc 
\\ s/ysrkich p-odrypach gleb. Zawartość Sag.. N og . i C org była mało zróżnicowana 
\\e \\s/,ystkich rcrminach pobrania prób, lecz zdecydowanie różniła się w zależ- 
no
ci od podtypu gleby. Zawartość tych makroskładników była zwykle wyższa 
\\ uarnyeh ziemiach, a niższa w glebie brunatnej właściwej typowej. 
Słowa kluczowe: rodanaza glebowa, siarka ogółem, azot ogółem, węgiel orga- 
niczny, glcby regionu Kujaw 


I. WSTĘP 


VI' glebach mineralnych Polski zawartość siarki ogółem wynosi zwykle od 0,005 
do 0,12% [8,181. Zawartość tego makroskładnika w glebie zależy r,łównie od rodzaju 
skały macierzystej oraz od ilości substancji organicznej. Gleby powstałe ze skał zasa- 
dowych zawierają zwykle więcej siarki niż gleby wytworzone ze skał kwaśnych [9]. 
Gleby zasobne w substancję organiczną mają większe ilości siarki od gleb ubogich 
w materię organiczną. Siarka stanowi integralny składnik próchnicy glebowej [17]. 
Grupie tiołowej przypisuje się - podobnie jak grupie aminowej - dużą rolę w procesie 
tworzenia się humusu [4]. 
Udział zWiązków organrcznych siarki w zawartości siarki ogółem wynosi w po- 
ziomach próchnicznych gleb Polski od 50 do 80%, a w glebach organicznych nawet 
98% [I ],18], natomiast udział siarki przyswajalnej w zawartości siarki ogółem w glebie 
nie przekracza 10%. W glebach uprawianych rolniczo 2-3% zawartości siarki ogółem 
stanowi siarka biomasy (MB-S), przy czym jako glebową mikrobiologiczną biomasę 
(MB) określa się żywą część materii organicznej [15]. 
Występujące w glebie formy związków siarki ulegają różnorodnym przemianom, 
w których uczestniczą liczne enzymy. Jednym z nich jest rodanaza (sulfotransferaza: 
tiosiarczan - cyjanek, E.C. 2.8.1.1.), która katalizuje przemianę SZ03'Z do S03'", gdzie 
powstająca siarka przenoszona jest na CN', tworząc SCN'. Jak wiadomo, tiosiarezan jest 
jednym ze związków pośrednich w utlenianiu siarki elementarnej (SC) do formy przyswa-
>>>
60 


J. Koper, A. Piotrowska, A. Siwik 


jalnej przez rośliny [10]. Stąd wskazuje się na ważność rodanazy w obiegu tego pier- 
wiastka w przyrodzie i uważa się ją za wskaźnik potencjału utleniania siarki w glebie [2]. 
Rodanaza jest szeroko rozpowszechniona w przyrodzie, jej występowanie odno- 
towano w tkankach zwierzęcych [24], w liściach i korzeniach roślin [I], a także w mi- 
kroorganizmach, takich jak: Thiobacil/us thiocyanoxidans, Thiobacillus denitrini/jeans 
i Chromatium sp. [21]. Tabatabai i Singh [22] stwierdzili, że rodanaza glebowa nieza- 
leżnie od źródła pochodzenia (rośliny, zwierzęta, mikroorganizmy) wykazuje takie 
samo powinowactwo substratowe. 
Pomimo upływu ponad 60 lat od odkrycia rodanazy, w literaturze polskiej jest 
niewiele prac dotyczących aktywności rodanazy glebowej, szczególnie w okresie je- 
. . 
slennO-ZllTIowym. 
Celem pracy było: 
- zbadanie aktywności rodanazy glebowej w wybranych podtypach gleb regionu 
Kujaw, 
- określenie zawartości siarki ogółem, azotu ogółem i węgla organicznego w ba- 
danych glebach, 
- zbadanie korelacyji pomiędzy badanymi parametrami, 
- obliczenie wartości stosunków C:N, C:S i N:S w próbkach badanych gleb w ce- 
lu zbadania kierunku i stopnia przemian tych składników w glebie. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badaniami objęto gleby uprawne wytworzone z glin zwałowych na Wysoczyźnie 
Kujawskiej, stanowiącej płaską morenę denną zlodowacenia bahyckiego. Pokrywę 
glebową Kujaw stanowią gleby należące do różnych typów, wśród których czarne zie- 
mie przeważają na znacznej części obszaru. W ich sąsiedztwie występują gleby brunat- 
ne lub płowe. 
Do badań pobrano próbki następujących podtypów gleb: czarna ziemia właściwa 
(Płowce), czarna ziemia zbrunatniała (Borkowo) i gleba brunatna właściwa typowa 
(Batkowo). Gleby były zaliczane do następujących jednostek hierarchicznych systema- 
tyki gleb: 
Borkowo: 
Dział: gleby semihydrogeniczne 
Rząd: czarne ziemie 
Typ: czarne ziemie 
Podtyp: czarne ziemie zbrunatniałe 
Rodzaj: wytworzone z gliny zwałowej 
Gleba ta charakteryzowała się następującą budową profilu glebowego: Ap-Aa-ABbr-Cca 
Płowce: 
Dział: gleby semihydrogeniczne 
Rząd: czarne ziemie 
Typ: czarne ziemie 
Podtyp: czarne ziemie właściwe 
Rodzaj: wytworzone z gliny zwałowej 
Gleba ta charakteryzowała się następującą budową profilu glebowego: Ap-Aa-AlC-Cggca
>>>
Aktywność rodanazy ... 


61 


Batkowo: 
Dział: gleby autogeniczne 
Rząd: gleby brunatnoziemne 
Typ: gleby brunatne właściwe 
Podtyp: gleby brunatne właściwe typowe 
Rodzaj: wytworzone z gliny zwałowej 
Gleba ta charakteryzowała się następującą budową profilu glebowego: Ap-A-Bbrg-Cca. 
Próbki pobrano z warstwy 5-15 cm poziomu Ap gleby w listopadzie i grudniu 
1995 roku oraz w styczniu, lutym i marcu 1996 roku. 


lahela l. 
lahlc l. 


Pr
chicg warunkÓw pogodowych w okresie pobierania prób glebowych 
Wcalher conditions oyer soi! sampling 


Srednia miesięczna Średnie miesięczne temperatury gleby, Miesięczna 
temperatura oC na głębokości suma opadów, 
Miesiąc powietrza, oC Mean monthly soil temperature, oC mm 
Month Mean monthly aiy at the depth of Monthly 
temperatura. oC rainfall, mm 
5cm 10 cm 20 cm 
Listopad I.S 2,S 1,6 3,0 30,5 
(irudzleń -1.1 -0,6 -0,4 0,4 17.3 
I Styczeń 3,2 2,0 2,1 1,9 22,5 
Lury 2,S 1.9 2,7 2,0 25,S 
I Ma;zec ],S 4,2 4,3 4,7 23,9 


W odpowiednio przygotowanym materiale glebowym przeprowadzono następują- 
ce oznaczenra: 
- aktywność rodanazy oznaczono spekrofotometrycznie wg Tabatabai i Singha 
[21], używając jako substratów tiosiarczanu i cyjanku, 
- Sag - oznaczono turbidymetrycznie metodą Bradsley'a-Lancastera w modyfikacji 
COMM-lUNG, po mineralizacji gleby z NaHC0 3 w temperaturze 500 a C, 
- CO/g - metodą Tiurina, 
- N og - metodą destylacyjną przy użyciu aparatu do destylacji Blichi, 
- skład granulometryczny metodą Cassagrande'a w modyfikacji Prószyńskiego, 
- kwasowość czynną i wymienną metodą elektrometryczną, zachowując stosunek 
wagowy układu gleba roztwór jak 1:2,5. 
Otrzymane wyniki poddano analizie korelacji dla określenia stopnia zależności 
między aktywnością rodanazy a zawartością siarki ogółem, azotu ogółem i węgla orga- 
nicznego. 


3. WYNIKI I DYSKUSJA 


Badane próbki gleb cechowały się podobnym składem granulometrycznym (tab. l). 
Na podstawie zawartości frakcji piasku (średnio 41,9-51,8%), pyłu (27,6-31,1%) oraz 
trakcji ilastej «0,02mm), która wynosiła 20,1-27%, gleby te zaliczono do gliny lekkiej 
pylastej.
>>>
62 


J. Koper, A. Piotrowska, A. Siwik 


Tabela I. Skład granulomctryczny i odczyn badanych gleb 
Table l. Grain size composition and soil reaction 


Procent cząstek o średnicy, mm Kwasowość gleb 
Gleba Percentage of particles. Soi I acidity 
Soil mm in diameter 
1-0, l 0,1-0,02  0,02 pll - 11 2 0 pll ..KCI 
Czarna ziemia właściwa 41.9 31, l 24,0 7,3 7.1 
Black earth 
Czarna ziemia zbrunatniała 48,0 27,6 27.0 7,3 7.0 
Browned black earth 
Gleba brunatna właściwa 51.8 30.2 20.1 6.4 6,0 
Typical brown earth 


Analizowane gleby charakteryzowały się odczynem obojętnym i lekko kwaśnym 
(tab. I ). Kwasowość czynna mierzona w próbkach czarnych ziem wynosila 7,3 (średnio 
z terminów poboru), zaś dla próbki gleby brunatnej właściwej była niższa i wynosiła 
6,4. Badano także kwasowość wymienną (w I N KCl), która dla czarnych ziem wynosiła 
7,0-7, I, a dla gleby brunatnej właściwej 6,0. 
Zawartość C org (rys. 1 ) w próbkach czarnych ziem pobranych z Płowc i 
rkowa 
mieściła się w zakresie 14 -17 g . kg. i . W próbkach gleby brunatnej właściwej typowej 
pobranej z Batkowa, stwierdzono natomiast niższe zawartości węgla organicznego, 
które kształtowały się w granicach 8-11 g. kg. i w zależności od terminu pobrania mate- 
riału glebowego. Zawartość węgla organicznego w próbkach pochodzących z Płowc 
i Borkowa pozostawała na zbliżonym poziomie, niezależnie od terminu ich pobrania. 
Najwyższą zawartością azotu ogółem charakteryzowały się próbki czarnej ziemi 
zbrunatniałej I, l-l ,5 mg . kg- r (rys. I). Niższe zawartości tego składnika stwierdzono 
w próbkach czarnej ziemi właściwej i gleby brunatnej właściwej. Kształtowały się one 
w przedziale 0,8-1,0 mg . kg. i i były zbliżone w kolejnych terminach pobrania materiału 
glebowego. 
Analizując zawartość Sog w rozpatrywanych glebach, stwierdzić można, że była 
ona zróżnicowana zarówno w zależności od podtypu gleby, jak i terminu pobrania prób 
glebowych (rys. 2). Najwyższe zwartości tegoopierwiastka oznaczono w próbkach gleby 
pobranej z Płowc - 0,32-0,40 g . kg-r. Mniej zasobna w siarkę ogółem była czarna zie- 
mia zbrunatniała - 0,26-0,30 g . kg- r oraz gleba brunatna właściwa typowa (Batkowo)- 
- 0,12-0,17 g . kg-I. Zbliżone do naszych wyniki zawartości SOg dla gleby z Batkowa 
zostały uzyskane we wcześniejszych jej badaniach [14]. Podobnie Rejman-Czajkowska, 
[13] badając ogólną zawartość siarki w poziomach próchnicznych gleb wytworzonych 
z gliny lekkiej, stwierdziła, że jej zawartość mieściła się w przedziale: 1,0-1,4 g . kg-l 
Daje to duże podobieństwo do wartości otrzymanych w naszych badaniach. Ponadto 
Rejman-Czajkowska [13] wykazała, że ogólna zawartość siarki występująca w czarnych 
ziemiach była wyższa niż w glebach bielicowych i brunatnych. Jest to zgodne z wyni- 
kami badań przeprowadzonych na glebie płowej przez Kopera [6], który stwierdził, 
że zawartość siarki ogółem w tych glebach mieściła się w granicach 0,05-0,09 g . kg-l
>>>
Aktywność rodanazy ". 


63 


A 


Węgielorgamczny 
Orgamc carbon 


6 


XI 


XII 


II 


lit 


] 8 


]6 


]4 


1::' 


g.kg-I ] () 


4 


() 


B. 


Azot ogółem 
Total nltrogen 


l6//1 



----
= 
 
-


-
 
! 
i 


l.1 


l 2 


mg-kg l 


08 


06 


04 


() 2 


o 


xr 


xrl 


II 


III 


NIR LSD 


-.--- -- .------ ... -- :J 
. czarna Ziemia - brack earth 
I EJ c"arna ZIemia zbrunatniała. browned brack earth 
In_
Jir-,,-ba b runatna właściw a . typical brown earth_ _ 


Rys. I. Zawartość C org (A) i N og (8) w zależności od podtypu badanej gleby i terminu pobrani 
prób glebowych 
Fig. 1, C org (A) and N ,ot (8) contents as affected by soil sub-type and date of sampling
>>>
64 


J. Koper, A. Piotrowska, A. Siwik 


A. 


Siarka ogółem 
- TotaI sulphur 


0.4 um_N_
___"


w.,,,_.'_"A
""'__'
'

__'N,,





,._..'wm_"_ 


OJ5 


OJ 
0.25 
"7 
blJ 0,2 
..:: 
blJ 
0,15 
0.\ 


O 


Xl 


Xli 


11 


111 


N\R LSD 


B. 


Aktywność rodanazy 
Rhodanese activity 


0,2 
0,18 
016 
'...c: 0.14 
bO 
8 0.12 
Z 0.\ 

 008 

 0.06 
::t 0.04 
0.02 
O 


Xl 


Xli 


11 


111 


NIR LSD 


Miesiące - Months 


. gleba brunatna właściwa - typical brown earth 
EiI czarna ziemia zbrunatniała - browned black carth 
D czarna ziemia właściwa - black earth 
Rys. 2. Zawartość Sog (A) i aktywność rodanazy glebowej (8) w zależności od podtypu badanej 
gleby i terminu pobrania prób glebowych 
Fig. 2. Stol content (A) and soil rhodanese activity (8) dependingen soil sub-type and date ol' 
sampling 


Z przemianami siarki w glebie ściśle związana jest działalność rodanazy [2], której 
aktywność w badaniach własnych mieściła się w zakresie O,I-O,2IlM SCN- 100gT h-I, na- 
tomiast zmierzona w czarnych ziemiach sięgała 0,16 11M SCN- 100 g-I . h-I, zaś
>>>
Aktywność rodanazy ... 


65 


w próbkach gleby brunatnej właściwej aktywność katalityczna była nieco niższa 0,15 /lM 
SCN- IOOg" . h-l (średnio dla terminów pobrania prób). Aktywność badanego enzymu róż- 
niła się znacznie w kolejnych terminach pobrania materiału glebowego. Najwyższą zawar- 
tość rodanazy oznaczono w próbkach gleb wszystkich podtypów pobranych w stycmiu. We 
wcześniejszych badaniach przeprowadzonych na glebie płowej [7] stwierdzono niższe 
wartości aktywności rodanazy, kształtujące się w zakresie 0,08-0,14 /lM SCN- 100g-1 . h-l 
Podobne wartości aktywności rodanazy (l1O-970nMSCN- 100g-rh-r) otrzymał Szajdak [20], 
badając glebę bielicową spod uprawy żyta w monokulturze i w zmianowaniu. Wyniki te 
w pewnym stopniu potwierdzają pogląd Ray i in. [12], że aktywność rodanazy różni się 
zależnie od typu gleby. Najniższa aktywność rodanazy w listopadzie i w grudniu tłumaczona 
może być niższymi niż w pozostałych terminach pobrania prób temperaturami powietrza 
i gleby (warunki pogodowe, metodyka). Dla każdego bowiem enzymu, również glebowego, 
istnieje optymalny przedział temperatur, w którym szybkość jego działania jest naj wyższa. 
Każde odchylenie od tego zakresu powoduje zmniejszenie aktywności enzymatycznej. 
Proporcje pomiędzy zawartością węgla organicznego i ogólnymi zawartościami 
azotu i siarki w poziomach próchnicznych gleb mineralnych wskazują na kierunek prze- 
mian tych składników w glebie. Zgodnie z danymi literaturowymi proporcje te są bar- 
dzo zbliżone i kształtują się jak: 140:10:1,38; 150:10:1,26 i 100:8:1 [3]. Ferney 
I Stevenson [4] podają, że gdy w badanym materiale stosunek C:S ma się jak 200:] lub 
jest mniejszy, to wtedy nie cała ilość uwolnionych mineralnych związków siarki zostaje 
pobrana przez mikroorganizmy, lecz część ich pozostaje w roztworze glebowym. Jeżeli 
w środowisku glebowym na 200-400 części węgla przypada l część siarki, to wówczas 
stwierdza się zarówno mineralizację, jak i unieruchamianie siarki. Przy dalszym rozsze- 
rzaniu się stosunku C:S następuje wyłącznie jej unieruchomienie. Stevenson [19] 
w oparciu o przeprowadzone badania proponuje przyjęcie stosunku C:S =50 za wiel- 
kość krytyczną, począwszy od tej wartości należałoby się liczyć z możliwością wystą- 
pienia względnego niedoboru siarki, a tym samym z możliwością ograniczenia wysoko- 
ści i obniżenia jakości plonu niektórych roślin, zwłaszcza przy dużych dawkach azotu. 
W przeważającej liczbie zbadanych przez Rejman-Czajkowską [13] brunatnych 
i czarnych ziem wytworzonych z gliny lekkiej proporcje między C org a Sag W warstwach 
próchnicznych kształtowały się na poziomie wyższym od wartości przyjętej przez 
Stevensona [19] za krytyczną. W badaniach własnych natomiast wartości stosunków 
rozpatrywanych parametrów wskazują na to, że w badanych podtypach gleb istnieją 
optymalne warunki do mineralizacji związków azotu i siarki (tab. 3). 


Tabcia 3. Wzajcmnc zależności pomiędzy Norg., Cargo , Sorgo w badanych glebach 
TabIc 3, N tot ., Carg" Sto,. ratios in the soils invcstigatcd 


Gleba Stosunck - Ratio 
Soil CN CS N: S C N: S 
Czarna ziemia właściwa ł6,6 40,5 2,4 ł50:9:3,7 
BIack carth 
Czarna zicmia zbrunatniała ł2,5 51,7 4,1 150:12:2,9 
Browncd black carth 
Gleba brunatna właściwa typowa 10,5 73,1 6,9 95:9:1,3 
TVDical brown earth 


W celu zbadania stopnia zależności oznaczonej aktywności rodanazy i zawartości 
biomakroskładników przeprowadzono analizę korelacji jednoczynnikowej (rys. 3).
>>>
66 J. Koper, A. Piotrowska, A
 Siwik 


A. Rodanaza: x Sog 
Rodancse x StO! 
r = 0,92 


..c 
t 
oj 
OJ 0,042 
-'" 
u 
-'" 0,040 
.D 
8- 0,038 
o 
r/J -: 0,036 
bJJ 

 -'" 
E bJJ 0.034 
OJ 
'N 0,032 
oj 
E 
oj 0,030 
N 
u 
 0.028 
OD 12 13 14 
o 
'JJ 



 
oj 
OJ 
c: 
:s 
2 
.D 
ce 
u 
5. 
2:- 
'" 
d 5 'bJJ 
-'" 

 bJJ 
c: 
'" 
c: 
2 
.D 
oj 
.D 
OJ 
b1 

 
'" 
5 
VJ 


15 


r6 


17 


r8 


20 


'+-.. Rcgrcssion 
21 atp-95%, 


19 


Rodanaza [XI, czarna ziemia] - Rhodanase [XI. black earth] 
uM SCN- 100g! 


B. Rodanaza: x C mg 
Rodanese x C mg 
r 
 0,67 


1.58 
1,56 - 
. 
1.54 . .-' 


0.0 


r,52 
.___.a__.-. o ," 


-............ 


1,50 ....-..-..- 
1,48 0'- ........ 
. 
r,46 . .- 
r,44 .. 
 .. 
1,42 
1,40 ... Regression 
12 13 r4 rs r6 r7 r8 r9 20 2r at p 
 95% 


Rodanaza (I, gleba brunatna) - Rhodanase (I, typical brown earth) 
uM SCN' 100g'l 


l - Styczcń - January 
XI - Listopad - Novcmbcr 
Rys. 3. Współczynniki korelacji między aktywnością rodanazy oraz zawartością Sog (A) i C org (B) 
Fig. 3. Coefficients of correlation between rhodanese activity and StO! (A) and C org (B) contents 


We wszystkich terminach aktywność rodanazy była istotnie skorelowana z za- 
wartością azotu ogółem i węgla organicznego (r = 0,64*-0,98*), Najwyższy współczyn- 
nik korelacji (r = 0,98*) powyższych parametrów otrzymano dla próbek pobranych 
w listopadzie (dla obu podtypów gleb). Stwierdzono również dla nich najwyższą kore- 
lację pomiędzy zawartością C org i N og (r = 0,91 *). Dla pozostałych terminów pobrania 
próbek nie stwierdzono istotnej zależności pomiędzy zawartością obu biopierwiastków. 
Wcześniej wysoce istotne współczynniki korelacji dla zależności: aktywność rodanazy
>>>
Aktywność rodanazy '" 


67 


i zawartość C OIg otrzymali w swoich badaniach Freney i wsp. [5] oraz Singh i Tabatabai 
[16]. W badaniach własnych aktywność rodanazy w czarnych ziemiach właściwych 
była istotnie skorelowana z zawartością Sag, a współczynniki korelacji dla tej zależno- 
ści mieściły się w przedziale r = 0,48-0,72*. Dla tej samej zależności w dwóch przy- 
padkach dla gleby pobranej w styczniu współczynnik korelacji wynosił r = 0,85*. 
Wyniki badań własnych i ich analiza wskazują, że aktywność rodanazy i zawar- 
tość Sag są uzależnione od zasobności gleby w próchnicę i azot, co jest zgodne z wyni- 
kami badań Terelaka i wsp. [23]. 


4. WNIOSKI 


I. Aktywność rodanazy była zrozl1lcowana w zależności od podtypu badanej gleby 
oraz cechowała się dynamiką w okresie badań. Zwykle jednak najwyższą aktywność 
w badanych podtypach gleb stwierdzono w próbkach pobranych w styczniu. 
2. Zawartość siarki ogółem była mało zróżnicowana w zależności od terminu pobrania 
prób glebowych, różniła się natomiast znacznie w badanych podtypach gleb. Naj- 
wyższe zawartości tego makroskładnika oznaczono w próbkach czarnej ziemi wła- 
ściwej, natomiast najniższe w próbkach gleby brunatnej właściwej typowej. 
3. Zawartość C o1g była naj wyższa w próbkach gleb reprezentujących czarną ziemię 
zbrunatniałą i czarną ziemię właściwą, natomiast znacznie niższa w próbkach gleby 
brunatnej właściwej typowej. 
4. Najwyższą zawartość azotu ogółem stwierdzono w próbkach czarnej ziemi zbrunat- 
niałej, natomiast niższe zawartości stwierdzono w czarnej ziemi właściwej i glebie 
brunatnej właściwej. 
5. Wartości obliczonych stosunków C:N, C:S oraz N:S wskazują, że w badanych pod- 
typach gleb istnieją optymalne warunki dla mineralizacji organicznych związków 
azotu i siarki, co może przyczyniać się do wzrostu ilości ich form przyswajałnych. 
6. Uzyskane wysoce istotne współczynniki korelacji pomiędzy aktywnością rodanazy 
a z;1wartością Sog, C OIg i N og w badanych glebach świadczą o ścisłej zależności ak- 
t) \\f10ści enzymJtYI.:Lł1ej oraz zawartości tych biopierwiastków. 


LITERATURA 


[ I J Chew M.v, 1973: Rhodanese in higher plants. Phytochem., 12, 2365-2376. 
[2] [)eng S, Dick R.P., 1990: Slllphur oxidation and rhodanese activity in soils. Soil 
Sct., 150,2, 522-560. 
[3] Freney J .R., 1960: The oxidation of cysteine to sulphate in soi!. Austr. J. Biol., 13, 
387-391. 
[4] Freney J.R., Stevenson F.J., 1966: Organic sulphur transformation in soils. Soil 
Sci., 101,307-312. 
[5] Freney J.R., Mełville G.E., Williams C.H., 1971: Organic sulphur fraction labelled 
by addition of 35 S04 to soi!. Soil Biol. Biochem., 3, 133-141. 
[6] Koper 1., 1990: Glebowy fosfor organiczny na tle zawartości węgla, azotu i siarki 
w warunkach statycznego wieloletniego doświadczenia nawozowego. Rocz. 
Glebozn., 41,3/4,135-145.
>>>
68 


J. Koper, A. Piotrowska, A. Siwik 


[7] Koper 1., Piotrowska A., 1998: Soil acid phosphatase, catalase and rhodanese ac- 
tivities as affected by different systems of plant cultivation. Rocz. Glebozn., 49, 
1/2, 17-27. 
[8] Koter M., Grzesiuk W., Chodoń 1., 1963: Zawartość siarki w niektórych glebach 
województwa olsztyńskiego. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn 16, 2, 275-284. 
[9] Lityński T., Jurkowska H., 1982: Żyzność gleby i odżywianie się roślin. PWN 
Warsza wa. 
[10] Nor Y. M., Tabatabai M.A., 1977: Oxidation ofelemental sulphur in soils. Soi I 
Sci. Soc. Am. J., 41, 736-741. 
[II] Nowosielski O., 1961: Zagadnienie siarki dostępnej w glebach polskich. I. Za- 
wartość siarki dostępnej w zależności od rodzaju gleby i nawożenia. Rocz. Nauk 
RoI., Seria 84 A. I, 35-46. 
[12] Ray R. c., Behera N., Sethunathan N., 1985: Rhodanese activity offlooded and 
nonflooded soils. Soil Bio!. Biochem., 17, 159-162. 
[13] Rejman-Czajkowska M., 1973: Zawartość i rozmieszczenie siarki w glebach 
wytworzonych z gliny lekkiej. Rocz. Glebozn., 24, 2, Warszawa, 204-229. 
[14] Rześniowiecka-Sulimierska G., Cieśla W., Koper J., 1983: Badania nad glebo- 
wym fosforem organicznym. Część I. Fosfor organiczny na tle zawartości C, N i S 
w niektórych glebach uprawnych i leśnych. Rocz. Glebozn., 34, 3, 63-74. 
[15] Schoenau 1.J., Germida JJ., 1992: Sulphur cycling in upland agricultural systems. 
In: Sulphur cycling on the continents. Ed. by Howarth R.W., Stewart J.W.B., Iva- 
nov M. V., 48, 261-277. 
[16] Singh B.B., Tabatabai M.A., 1978: Factors affecting rhodanese activity in soi!. 
Soil Sci., 125,337-342. 
[17] Siuta 1., Rejman-Czajkowska M., 1980: Siarka w biosferze. PWRiL Warszawa. 
[18] Skłodowski P., 1968: Rozmieszczenie siarki w profilach glebowych niektórych 
typów gleb Polski. Rocz. Glebozn., 19, 1,99-117. 
[19] Stevenson FJ., 1964: Biochemistry of the soi!. The chemistry of the soil. Wyd. 
F.E. Bear, 85-101. 
[20] Szajdak L., 1996: Impact of crop rotation and phenological periods on rhodanese 
activity and free sulphuric amino acids concentrations in soils under continuous 
rye cropping and crop rotation. Envir. Internat., 22, 5, 563-569. 
[21] Tabatabai M.A., Singh B.B., 1976: Rhodanese activity of soils. Soil Sci. Soc. 
Am.J., 40, 3, 381-385. 
[22] Tabatabai M.A., Singh B.B., 1979: Kinetic parameters of the rhodanese reaction 
in soils. Soi! BioI. Biochem., 11,9-12. 
[23] Terelak H., Motowicka- Terelak T., Pasternacki J., Wilkos S., 1988: Zawartość 
form siarki w glebach mineralnych Polski. Pam. Puł. - Prace IUNG. Sup!. do 
z. 91, Puławy I-59. 
[24] Westley 1., 1973: Rhodanese. Advances in Enzymology, Ed. By A. Meister, I, 
327-368.
>>>
Aktywność rodanazy ... 


69 


RHODANESE ACTIVITY AND STOT, N TOT , AND C ORG 
CONTENTS IN SELECTED SOILS OF THE KUJAWY REGION 
OVER AUTUMN-WINTER 


Summary 


The soils investigated sampled from the Kujawy Region are classified as typical brown 
soil, black earth and browned black earth. The soil was sampled in autumn and winter 
of 1995/1996 from the depth of 5-15 cm of Ap horizon. The study determined a soi! 
rhodanese activity and Stot. N tot . and C org contents. The highest rhodanese activity was 
observed in January in all soils subtypes. The contents of Stot. N tot . and C org . were simi- 
lar throughout the sampling period yet the amounts varied very considerably across soiI 
types; usually higher contents were noted in black earth sampies and lower in typical 
brown earth. 


Key words: soi! rhodanese, total sulphur, total nitrogen, organic carbon, and soils of the 
Kujawy Region
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WYSTĘPOWANIE I ZAGOSPODAROWANIE ODPADÓW 
W GOSPODARSTWACH INDYWIDUALNYCH W OPINII 
ROLNIKÓW BYŁEGO WOJEWÓDZTWA BYDGOSKIEGO 


Teresa Kucharska, Małgorzata Zajdel 
Katcdra Ekonomiki Rolnictwa i Informatyki, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Kaliskicgo 7,85-791 Bydgoszcz 


Isrotnym clementem procesu modernizacji rolnictwa ułatwiającym integrację z Unią Eu- 
ropejską jcst podnoszcnie poziomu bczpieczeństwa ekologicznego produkcji rolniczej. 
Dotychczasowc dzialania na rzecz poprawy relacji między produkcją rolniczą w Polsce 
a środowiskiem przyrodniczym nie są dostatecznie efektywne. Z przeprowadzonych ob- 
scrwacji i dotychczasowych analiz wynika, że w Polsce, mimo zaangażowania wielu 
środków finansowych i czynników ludzkich, indywidualne gospodarstwa rolne nadal 
zagrażają otaCLającemu środowisku. Przyczyną tego jest między innymi niedostateczny 
poziom świadomości rolników, a także nieumiejętność egzekwowania praw i środków 
niezbędnych do ochrony przyrody. Badania wykazały, że 75% badanych jest zaintere- 
sowanych problemami środowiska naturalnego, a około 60% w niewłaściwy sposób po- 
zbywa się odpadów. 
Slowa kluczowc: bczpicczcństwo ekologiczne, produkcja rolnicza, odpady, środo- 
wisko 


l. WSTĘP 


Istotnym elementem procesu modernizacji rolnictwa ułatwiającym integrację z Unią 
Europejską jest podnoszenie poziomu bezpieczeństwa ekologicznego produkcji rolniczej. 
Dotychczasowe działania na rzecz poprawy relacji między produkcją rolniczą w Polsce 
a środowiskiem przyrodniczym nie są dostatecmie efektywne. 
Z przeprowadzonych obserwacji wynika, że w Polsce, mimo zaangażowania wielu 
środków finansowych i kapitału ludzkiego, indywidualne gospodarstwa rolne nadal za- 
grażają otaczającemu środowisku. Powodem tego jest między innymi niedostateczny 
poziom świadomości rolników, a także nieumiejętność egzekwowania praw i środków 
niezbędnych do ochrony przyrody. Istnieje zatem pilna potrzeba nie tylko modernizacji 
rolnictwa, ale także podnoszenia świadomości i wiedzy samych rolników z zakresu 
zachowań bezpiecznych dla środowiska przyrodniczego.
>>>
72 


T. Kucharska, M. Zajdel 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badania przeprowadzono na terenie byłego woj. bydgoskiego w 1998 roku, w for- 
mie wywiadu kierowanego do grupy 50 rolników indywidualnych współpracujących 
z Uczelnią. 
Celem badań było: 
- rozpoznanie stanu występowania i usuwania odpadów i nieczystości z indywidu- 
alnych gospodarstw rolnych, 
- zbadanie opinii rolników na temat rozwiązań dotyczących ochrony środowiska 
przyrodniczego i podnoszenia ich poziomu świadomości ekologicznej. 
Kwestionariusz wywiadu obejmował wszystkie aspekty działalności rolniczej 
w gospodarstwach, które w jakikolwiek sposób mogą mieć związek z oddziaływaniem 
na środowisko rolnicze. Zawierał on: 
- informacje ogólne o gospodarstwie, 
- informacje o gospodarstwie domowym, 
- informacje dotyczące produkcji rolniczej, 
- informacje o rodzajach odpadów, 
- sposoby zagospodarowania odpadów w poszczególnych gospodarstwach, 
- problemy związane z poziomem świadomości ekologicznej, 
- opinie rolników w zakresie zachowań proekologicznych. 


3. WYNIKI BADAŃ 


Do badań wybrano 50 gospodarstw rodzinnych z terenu byłego woj. bydgoskiego. 
W badanej grupie przeważały gospodarstwa o powierzchni powyżej 50 ha, w których 
udział gruntów ornych wynosił średnio 86 %. 
Wśród ankietowanych dominowały osoby w wieku 31-40 lat (38%) oraz 41-50 lat 
(47%). Podstawową grupę rolników stanowiły osoby z wykształceniem zawodowym 
(41%), anieliczną - z wyższym (8%). Ponad 80% respondentów prowadziło samodzielnie 
gospodarstwo przez 5 do 10 lat, tylko niewielu kierowało gospodarstwem ponad 20 lat. 
Główne kierunki produkcj i to produkcja zwierzęca (bydło 12%, trzoda 21 %, bydło 
i trzoda 67%). Produkcja roślinna podporządkowana była produkcji zwierzęcej. Wśród 
badanych, 8% prowadziło dodatkowo działalność pozarolniczą, głównie punkty sprze- 
daży środków do produkcji rolnej, usługi transportowe i mechanizacyjne. 
Rolnicze użytkowanie zasobów, jak i samo prowadzenie gospodarstwa rolnego, 
jest istotną formą presji człowieka na środowisko. Problematyka zanieczyszczenia 
i ochrony środowiska w odniesieniu do gospodarstw rolnych ma charakter złożony 
i obejmuje nie tylko zagadnienia ekologiczne, ale i technologiczne, ekonomiczne oraz 
instytucj onalne. 
Badania wykazały, że wielu rolników w niewłaściwy sposób zagospodarowuje od- 
pady. Do najczęściej występujących odpadów w gospodarstwie rolnicy zaliczali: opa- 
kowania papierowe i plastikowe, zużyte opony, złom, akumulatory, odpady masy roślin- 
nej i zwierzęcej, odpady agrochemikaliów, odpady z produkcji pasz, a także typowe 
odpady pochodzące z gospodarstwa domowego.
>>>
Występowanie i zagospodarowanie odpadów... 


73 


Ważnym problemem dla gospodarstw staje się prawidłowe zagospodarowanie od- 
padów stałych i nieczystości płynnych. Ponad 80% badanych segreguje śmieci w gospo- 
darstwie domowym na: resztki żywności, słoiki, puszki, a także opakowania papierowe 
i foliowe, a ponad 75% dokonuje ich segregacji w gospodarstwie rolnym. Mimo tego że 
badani deklarowali segregowanie odpadów, to przeprowadzone obserwacje udowodniły, 
iż działania te często wykonywane są w sposób nieprawidłowy. Szczególnie ważne jest 
gromadzenie i sortowanie tzw. "odpadów problemowych" (baterii, akumulatorów, le- 
ków, opakowań po środkach chemicznych itp.), które zawierają silnie toksyczne związ- 
ki, a ich wysoka koncentracja jest wyjątkowo niebezpieczna dla środowiska. 
Dlatego gromadzenie tych odpadów jest szczególnie ważne [I]. Jedynie 3% bada- 
nych zgniata plastikowe butelki oraz puszki. Okazuje się, że większość odpadów spala- 
Ilych jest w gospodarstwie, a zwłaszcza opakowania papierowe i plastikowe (83%), 
a także opony i części gumowe (62%). Ponad 90% badanych spala opakowania po na- 
wozach i środkach ochrony roślin. 
Rolnicy samodzielnie dokonują wywozu śmieci, narzekając na brak odpowiednie- 
go do tego celu sprzętu, a także brak funkcjonowania w pobliżu specjalistycznej firmy 
usługowej. Zdecydowana większość rolników (85%) korzysta z legalnych wysypisk 
śmieci, zaś 12% badanych wywozi śmieci na tzw. "dzikie wysypiska". Zaobserwowano, 
że zaledwie 11 % gospodarstw kompostuje resztki i odpady organiczne, a 79% badanych 
najczęściej wyrzuca je do tego samego zbiornika co obornik. 
75 procentom badanych najwięcej trudności sprawia zagospodarowanie odpadów 
agrochemikaliów. Obserwacje potwierdzily, że w żadnej z badanych wsi nie ma myjni 
sprzętu rolniczego. Prawie wszyscy rolnicy (98%) myją ten sprzęt w gospodarstwie, 
niejednokrotnie w pobliżu studni. Zużyty olej wykorzystuje się do smarowania maszyn, 
a pozostały wylewa się (tak postępuje ponad 75% badanych). Jest to szczególnie nie- 
bezpieczne, zwłaszcza że "...oleje przepracowane zaliczane są przez polskie prawo 
ekologiczne do grupy tzw. odpadów niebezpiecznych...". Jeden kilogram oleju przepra- 
cowanego może zatruć pięć milionów litrów wody [3]. 
W badanych gospodarstwach nie zauważa się magazynowania nawozów i środków 
ochrony roślin, ponieważ zakupy odbywają się na bieżąco, stosownie do potrzeb. Wiele 
ujemnych skutków w środowisku przyrodniczym wywołanych jest spływem składników 
nawozowych i ścieków do wód powierzchniowych. Wprawdzie 88% gospodarstw po- 
siada szamba, ale bardzo często są one w złym stanie. 
W większości badanych wsi nie ma oczyszczalni ścieków, a jeżeli są, to wymagają 
kapitalnego remontu. Niepokojąca jest również gospodarka stałymi i płynnymi nawoza- 
mi organicznymi. Z obserwacji wynika, że w 71% gospodarstw obornik jest źle prze- 
chowywany, Ila przepuszczalnym podłożu i niejednokrotnie w pobliżu ujęcia wody oraz 
domu mieszkalnego. Lepiej przedstawia się sytuacja z przechowywaniem gnojówki, 
gdyż w 80% gospodarstw znajdują się specjalnie do tego celu przeznaczone zbiorniki. 
Świadomość zagrożenia środowiska odpadami z gospodarstw nie ma odbicia 
w rzeczywistych zachowaniach rolnika. Fakt ten potwierdzają opinie samych rolników, 
gdyż 77% badanych twierdzi, że środowisko w otoczeniu gospodarstwa nie jest zagro- 
żone. Prawie tyle samo wyraża opinię, że produkcja rolnicza nie stanowi zagrożenia dla 
środowiska, co może świadczyć o niezrozumieniu lub niedostrzeganiu tych problemów. 
W przypadku podejmowania decyzji produkcyjnych aż 40% badanych nie uświa- 
damia sobie stopnia zagrożenia środowiska naturalnego. Zdecydowana większość bada- 
nych nie jest poinformowana o konsekwencjach prawnych związanych z wykroczeniami
>>>
74 


T. Kucharska, M. Zajdel 


przeciwko ochronie środowiska przyrodniczego, a tylko nieliczna grupa (8
o) /etknęla 
sit; z przepisami prawnymi z tego zakresu. 
Rolnicy zgodnic wyrażają opinie, że nakladanie na rolnictwo zadari zwią.GHlych 
z ochroną i zachowaniem czystości środowiska przyrodniczego rodzi dodath.owe kos/ty. 
co może pogarszać wyniki ekonomiczne gospodarstw. Aby rekompensować pono
zone 
koszty, konieczny jest system finansowy wspierający rolników realizujących programy 
ekologiczne [4]. 
Zaledwie 18% badanych zna warunki uzyskania preferencyjnych pożyczek i kre- 
dytów na ochronę środowiska w gospodarstwie. Niepokojącym zjawiskiem jest fakt, że 
aż 88% rolników nic wie, czy na terenie gminy działają specjaliści z zakresu ochrony 
środowiska, a tylko 26% orientuje się, jakie dzialania z zakresu ekologii podejmuje 
urząd gminy. Plan proekologiczny znany jest tylko procentom badanych. 
Wśród ankietowanych zdecydowana większość (ponad 78%) uważa, że na ich te- 
renie priorytetem powinno być zbudowanie oczyszczalni biologicznej. a grupa 5% za- 
interesowana jest oczyszczalnią przydomową. Rolnicy podkreślaj" brak zainteresowania 
władz lokalnych ochroną środowiska w gospodarstwach rolnych. Twierd/ą. żc jedyną 
pomocą jest zorganizowany wywóz śmieci i szamb. 
Wszyscy badani twierdzą, że nigdy w ich gospodarstwie nic było wizji lokalnej 
z zakresu ochrony środowiska, nikt też nic był zobligowany do przeprowadzenia odpo- 
wiednich działarl z tego zakresu. Z przeprowadzonych badari wynika, ze należy szcze- 
gólną uwagę zwrócić na edukację rolników. Badania prowadzone w Niemczech, Szwaj- 
carii i USA dowodzą, że za pomocą właściwie prowadzonej edukacji ekologicznej moz- 
na w sposób bezinwestycyjny zmniejszyć ilość produkowanych odpadów o 30-50% [2]. 
Jak wykazały przeprowadzone analizy, 75% rolników zarnteresowanych Jest pro- 
blemami środowiska naturalnego. Głównym źródłem informacji o jego stanie są pro- 
gramy telcwizyjne (21 %) oraz prasa rolnicza (61 %). Poziom swojej wiedzy z tego za- 
kresu rolnicy oceniają jako średni, wyrażając chęć uczestnictwa w szkoleniach. 


4. WNIOSKI 


I. Badania wykazały niedostateczny poziom wiedzy rolników z zakresu oddziały- 
wania produkcj i rolniczej na środowisko. 
2. Istniejc pilna potrzeba podnoszenia świadomości i wiedzy rolników z zakrcsu za- 
chowań bezpiecznych dla środowiska przyrodniczego. 
3. W badanych gospodarstwach nie został w pełni rozwiązany problem: wywożenia, 
sortowania i składowania odpadów bytowych oraz poprodukcyjnych, pochodzą- 
cych bezpośrednio z gospodarstw rolnych i gospodarstw domowych. 
4. Wyniki obserwacji potwierdzają, że dotychczasowe działania na rzecz poprawy 
relacji między produkcją rolniczą a środowiskiem przyrodniczym nie są dosta- 
tecznie efektywne. 
5. Rolnicy oczekują sprawnego systemu finansowego wspierającego ich podczas 
realizacji programów ekologicznych.
>>>
Występowanie i zagospodarowanie odpadów... 


75 


LITERATU RA 


III BlaszczyÓska B., 1997: Informator Rolniczy-Ekologia ODR. Minikowo. 
[2] Kozłowski L: Oleje przepracowane zagrożeniem dla środowiska. Promocje Po- 
morskie, 1997,9,24-25. 
[3 J Kowalak A.: Zadania edukacji ekologicznej na wsi. Biuro Programu-UNEP/WHO 
Warszawa 1995. 
l41 Lojewski S, Skinder Z., (praca zbiorowa) 1998: Środowiskowe uwarunkowania 
zrównoważonego rozwoju rolnictwa. Wyd. Uczeln. A TR Bydgoszcz. 


OCCURRENCE AND MANAGEMENT OF W ASTES ON PRl V ATE 
FARMS (SURVEY OF FARMS OF THE BYDGOSZCZ PROVINCE) 


Summary 


Agricultural production developrnent, compliant with the European Union standards, 
cal!s for environment-friendly practices. Earlier observations and analyses showed that 
Polish farms stil! pose a threat to the environment due to, e.g. poor environmental edu- 
cation of farmers and poor reinforcement ol' the existing laws. Around 60% of farmers 
surveyed dispose of the farrn-generated waste inadequately, however more than 75% of 
them show a great concern for environment-saving and express their will to participate 
in training sessions of any kind. 
Key words: agricultural production, environmental safety, environment, waste
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


SZCZA W OMSZONY (RUMEX CONFERTUS Willd.) - 
EKSP ANSYWNY CHWAST W DOLINIE FORDOŃSKlEJ 


Józef Misiewicz, Tomasz Stosik 


Katcdra Botaniki i Ekologii, Wydział Rolniczy ATR 
ul. prof. S. Kaliskiego 7, 85-796 Bydgoszcz 


Picrwotną ojczyzną Rume.: ('on/er/us jcst wschodnia Europa i zachodnia Azja. 
W Polscc by! notowany już w ubiegłym wicku, a z początkiem obecncgo stulecia 
rozpoczyna si; jego ckspansja zc wschodu na zachód. W Dolinie Fordońskicj 
RUlllcx ('on/er/us wyst;pujc często i licznic na różnych siedliskach antropogenicz- 
nych (polach, drogach, osicdlach), ale także wnika do naturalnych i semina- 
ruralnych zbiorowisk łąkowych, leśnych i zaroślowych, gdzic rozwija się masowo, 
zmicniając charaktcr dotychczasowych fitocenoz, a w przypadku łąk i pastwisk - 
przckształca jc w nicużytki. Przeprowadzone obscrwacje i badania wskazują. że 
RIIf11CX ('on;er/us jcst j ui: rrwałym antropofitcm wc florze Doliny Fordońskiej. 
Slowa klucz()\\c: Rumex ('on(cr/us, sicdliska, ekspansja. 


1. WSTĘP 


We florze segetalnej występuje wiele chwastów upraw polnych, które należą do ro- 
ślin ekspansywnych [8]. Ich populacje przenikają na nowe obszary, zagęszcza się liczba 
stanowisk, zwiększa się udział ilościowy osobników i wzrasta konkurencyjność wobec 
roślin uprawnych. Do takich gatunków w Dolinie Fordońskiej należy szczaw omszony 
(Rumex con[ertus), który wyróżnia się szeroką amplitudą ekologiczną i występuje licz- 
nie nie tylko na łąkach, polach i siedliskach ruderalnych (epekofit), ale również wkracza 
do różnych zbiorowisk seminaturalnych (agriofit). 
Celem pracy jest przedstawienie krótkiej charakterystyki gatunku, jego rozmiesz- 
czenia w Dolinie Fordorlskiej oraz zagrożeń wynikających z rozprzestrzeniania się 
\V różnych zbiorowiskach: segetalnych, ruderalnych i seminaturalnych. 


2. MATERIAL I METODY BADAŃ 


Dolina Fordońska stanowi południową część makroregionu - Doliny Dolnej Wisły, 
rozciągającą się od Bydgoszczy (Fordonu) po Nowe. Największą szerokość (do 8 km) 
osiąga w okolicach Unisławia. Dno doliny zbudowane jest z urodzajnych mad rzecz- 
nych, ale miejscami występują również piaszczyste kępy z wydmami oraz liczpe staro- 
rzecza i zabagnienia. Powierzchnia całego mezoregionu wynosi 321 km [6].
>>>
78 


1. Misiewicz, T. Stosik 


Badania przeprowadzono głównie na obszarze Nadwiślańskiego Parku Krajobra- 
zowego. Struktura użytkowania gruntów Parku przedstawia się następująco: 
- użytki rolne - 23.749 ha (71.3%), 
- lasy i zadrzewienia - 6.241 ha (8,7%), 
- wody otwarte - 1.682 ha (5,0%), 
- tereny zabudowane 287 ha (0,9%), 
- drogi 130 ha (0,4%), 
- nieużytki, siedliska marginalne - 1.217 ha (3,7%). 


Rys.l. Lokalizacja terenu badań 
fig. 1. Location of thc study area 


Badania dotyczące szaty roślinnej Nadwiślańskiego Parku Krajobrazowegc. w tym 
również szczawiu omszonego, są prowadzone przez pracowników Katedry Botaniki 
i Ekologii od 1992 roku [8]. Szczegółowe materia
, będące przedmiotem niniejszego 
opracowania, zgromadzono głównie w latach 1996-1997 [10]. 
W dokumentacji stanowisk Rumex confertus wykorzystano powszechnie stosowaną 
metodę zdjęć fitosocjologicznych według Braun-Blanqueta [9], których wykonano łącz- 
nie 77. Zdjęcia zestawiono w tabelach, oddzielnie dla: łąk, pastwisk i rowów, gruntów 
ornych, siedlisk ruderalnych (dróg i osiedli) oraz okrajków łęgów i zarośli wierzbowych. 
Przedmiotem analizy było przedstawienie ilościowego udziału badanego gatunku 
na poszczególnych siedliskach i określenie stopnia jego zagrożenia dla upraw, łąk 
i pastwisk, siedlisk ruderalnych oraz zbiorowisk seminaturalnych. 
Dla obliczenia średniego pokrycia Rumex confertus i innych gatunków zamieniono 
ich stopnie i]ościowości na przeciętny procent pokrycia, według następującego zesta- 
wienia [9].
>>>
Szczaw omszony H' 79 


Ilościowość: Przeciętny procent pokrycia: 
5 87,5% 
-I 62,5'% 
3 37,5% 
2 17,5% 
5,0% 
0,1% 
Dla RlImex ('on/er/lis występującego w tabelach, średnie pokrycie wyliczono we- 
dług następującego wzoru: 


suma średnich procentÓw pokrycia danego gatunku Wl: 
\\s/)stkich /dj;ciach \\ tabeli, w ktÓrych występuje ten gatunek 


Sn:dnic pokr) cic 


ogÓlna liczba /djęć w tabdi 


W ten sposób uzyskano średni procent pokrycia RlImex conj"er/lIs, który wskazuje 
na stopień zagrożenia łąk, pastwisk i pól, a w przypadku zbiorowisk siedlisk ruderalnych 
i seminaturalnych informować może o tempie i zakresie ekspansji i opanowywania tych 
fitocen07. 


3. WYNIKli DYSKUSJA 


3.1. Morfologia szczawiu dużego 


RlImex ('on/er/lis Willd. jest wysoką, dochodzącą do 120 cm wysokości, byliną 
o grubym poziomym kłączu. 


/.Y'-1'!.:c" 
f'\
 'iV
 
i
3


r\ 
t,... ,1' ,
_., 
q
:
:, 

:/' /

,
 
/;....
, 
 o' : 
 
 
'- t '
'J.. 
.. 
 )'u''''::; 
j'., ..£. "_..,
 
2;,;
 :}
;



 
;f:;
 - 


:
{j 
b ,.w,.. 


'. 


R) s.2 Morfologia Rum!'x con/er/us: a - kwiatostan, b - dolny liść, c - kłącze, d - owoc 
Fig.2. Morphology of Rum!'x con/er/us: a - intlorescence, b - lower teaf, c - rhizomc, d - fruit
>>>
80 


J. Misiewicz, T. Stosik 


Jego łodyga jest zwykle pochylona, kanciasta i żeberkowana, za mIodu wyraźnie 
omszona. Dolne liście przekraczają 50 cm długości, blaszki są jajowate, glębokoserco- 
wate, ogonki długie, górą rynienkowate. Cechą charakterystyczną jest owłosienie ogon- 
ków liściowych i gałązek kwiatostanowych oraz blaszek liściowych, głównie od spodu. 
W związku z tym powierzchnia jest matowa i biaława. Kwiatostan jest gęsty, skupiony. 
Z kolei okwiat ma wymiary 6/8 mm. Jego zewnętrzne listki są odgięte, a wewnętrzne 
całobrzegie lub nieco ząbkowane i nierówne. Owoce to bardzo liczne, brąi"l1\ve, oskrzy- 
dlone orzeszki [2,4, II] (rys. 2). 
Dorodne kwiatostany (owocostany) oraz kępy dużych liści stanowią znaczący ele- 
ment w krajobrazie. 


3.2. Rozprzestrzenianie się szczawiu dużego 


Pierwotną ojczyzną szczawiu omszonego jest wschodnia Europa i zachodnia Azja 
[3,4,13]. W Polsce południowo-wschodniej notowany był już w ubiegłym wieku, 
a z początkiem obecnego stulecia rozpoczyna się jego ekspansja terytorialna ze wschodu 
na zachód [12]. Migracja gatunku przebiega głównie wzdłuż dolin rzecznych i szlaków 
komunikacyjnych, o czym decyduje nanoszenie diaspor przez wodę rzek i wiejące wia- 
try, a na drogach przez środki transportu. 
W południowo-wschodniej Polsce Rumex conlertus należy dzisiaj do gatunków 
w pełni zadomowionych, głównie na łąkach i brzegach wód jako agriofit. Natomiast na 
północy, w centrum i na zachodzie, jest spotykany jedynie lokalnie na różnych siedli- 
skach i w małej liczbie egzemplarzy [7,12]. 
Populacja Rumex confertus w Dolinie Fordońskiej jest bardzo liczna, wykazuje 
dużą ekspansję na różnych siedliskach i stanowi poważne zagrożenie dla łąk i pastwisk. 
upraw oraz zbiorowisk naturalnych i seminaturalnych NadwiślaIlskiego Parku Krajobra- 
zowego. 


3.3. Występowanie szczawiu dużego w Dolinie Fordońskicj 


Omawiany gatunek występuje licznie na terenie Doliny Fordońskiej. Wnika do 
zbiorowisk segetalnych i ruderalnych, a szczególnie duże jego skupienia zanotowano na 
łąkach, pastwiskach, wzdłuż rowów i dróg. 
Przy masowym występowaniu gatunku zmienia się charakter i struktura dotychcza- 
sowych zbiorowisk. Szybko rozwija się wiosną i po skoszeniu łąk, a jego duże liście sil- 
nie ocieniają sąsiadujące rośliny, które w efekcie oddziaływall konkurencyjnych, głów- 
nie o światło, giną. Stosunek Rumex confertus do pozostałych komponentów zbiorowisk 
można określić jako redukcyjny. Ujawnia się on wypieraniem ze zbiorowisk wiełu ga- 
tunków, a w konsekwencji powoduje ekspansję nowego gatunku. Końcowym stadium 
procesu redukcyjnego (stosunku edyfikacyjnego) jest powstanie nowej charakterystycz- 
nej kombinacji gatunków [8]. W skrajnych przypadkach są to niemal jednogatunkowe 
agregacje Rumex confertus, który pokrywa czasem ponad 70% powierzchni. Powstałe 
w ten sposób zbiorowisko Faliński [I] nazywa ksenospontanicznym. Takie zbiorowisko 
roślinne, z dominującym udziałem Rumex confertus, pod względem gospodarczym jest 
nieużytkiem, stanowiąc jednocześnie duże zagrożenie dla cennych przyrodniczo obiek- 
tów Nadwiślańskiego Parku Krajobrazowego.
>>>
Szczaw omszony ... 


81 


3.4. Zagrożenie różnych siedlisk przez szczaw duży 


Ilościowy udział Rumex conj"er/us na różnych siedliskach w Dolinie Fordońskiej 
zestawiono w tabeli I. Liczba wykonanych zdjęć fitosocjologicznych na poszczególnych 
siedliskach oraz liczba wystąpień w poszczególnych stopniach ilościowości pozwala 
wyróżnić siedliska najbardziej zagrożone przez ten gatunek. 


lah:la I Ohfitość Runzex conjer/us na rÓżnych siedliskach w Dolinie Fordońskiej 
labie], !\bundancy or Runzex conjer/us in diflercnt habitats in the Fordon Valley 


Siedliska Liczba zdjęć Liczba wystąpień - Number or occurrences 
Ilahitats Number or Stopień ilościowości - Quantitative rat e 
records + l 2 3 4 
Ląkl, I"Owy, pastwiska 36 4 8 9 8 7 
M:adows, diteh:s, oasrures 
Ruderaln: 20 3 7 9 I 
Ruderai - 
I'ola upnl\\n: 16 4 7 5 - - 
Fields 
Okrajki h;gÓw i zarośli 
wi:rzbowych 5 ] 3 l - - 
rvlargins or riparian ror:sts and 
willow hushes 
Ra/em 77 ]2 25 24 9 7 
Total 


Do siedlisk najczęściej zajmowanych przez Rumex confer/us w Dolinie Fordoń- 
skiej należą łąki, pastwiska i rowy. Czynnikami sprzyjającymi rozprzestrzenianiu się 
omawiimego gatunku są ohficie wytwarzane owoce, roznoszone przez wodę w sąsiadu- 
jących rowach, starorzeczach i rzekach, zwłaszcza w czasie wylewów. Koszenie łąk 
ogranicza wprawdzie reprodukcję generatywną, ale potęguje oddziaływania konkuren- 
cyjne s/Clawiu omszonego, którego okazy szybko wytwarzają kępy dużych liści, powo- 
dujących zanikanie w najbliższym otoczeniu innych gatunków. 
Wypasanie prowadzone na łąkach jeszcze bardziej przyczynia się do rozprzestrze- 
niania gatunku, ponieważ zwierzęta pozostawiają okazy szczawiu, które osiągają stadia 
rozwoju generatywnego i wytwarzają olbrzymie ilości owoców przenikających na inne 
siedliska, a równocześnie następuje zagęszczenie stanowisk na danym pastwisku, które 
staje się nieużytkiem. 
Na 36 badanych powierzchniach łąk i pastwisk, szczaw omszony osiągnął średnie 
pokrycie wynoszące 25,9%, w tym na 15 powierzchniach jego pokrycie wynosiło 
40-70%. Tak dużemu pokryciu powierzchni przez Rumex confer/us towarzyszy zwykle 
znaczny udział traw: Elymus repens, Bromu,l' inermis, Calamagros/is epigeios, Dacty/is 
g/omem/a, Fes/uca pra/ensis, Phalaris arundinacea, Poa /rivia/is i Poa pra/ensis. 
Na siedliskach ruderalnych (drogach, osiedlach), Rumex confer/us występuje czę- 
sto, lecz nie zajmuje dużych powierzchni, a i jego udział ilościowy jest znacznie niższy 
niż na łąkach i pastwiskach (rys. 2). Na 20 analizowanych powierzchniach średnie po- 
krycie wyniosło 11,5%, a tylko na jednej osiągnęło 40%. Najczęściej zajmowanymi 
przez Rumex conj"er/u.\' siedliskami ruderalnymi są pobocza dróg, przy których wystę-
>>>
82 


J. Misiewicz, T. Stosik 


pują rowy. W tych przypadkach nie tylko drogi, ale i rowy przyczyniają się do ro:tprze- 
strzeniania gatunku. 


30 1/ 
.C!! Q) 25 

/ 
urn 

m 20 
.
 
o Q) 
0.15 15 j/ 
Q) u 
.c c 
"Dm 10 i/ 
Q) Q) 
/ 
.UJ :2' 5 ./
 
O j 
A B C D E 


Rys. 3. Średnie pokrycie Rumex eon/er/lis na różnych siedliskach \\' Dolinie FordoIi- 
skiej: A - ląki, pastwiska, rowy; B - ruderalne: C - pola upnmne: D - okrajki It;- 
gów i zarośli wierzbowych: E - średnia 
Fig. 3. Mean covcrage 01' Rumex eon(er/lIs in diffcrent habilals in lhe Fordon 
Valley: ;\ - meadows, paslures, ditches: B - ruderaI; C - liclds: D - margins of 
riparian foresls and willow bushes; E - tllean 


Zagrożenie pól uprawnych przez Rumex con[ertus jest znacznie I1lmeJsze niż łąk 
i pastwisk (rys. 3). Przeważnie występują nieliczne osobniki, głównie na obrzeżach pól 
przylegających do dróg, rowów, łąk i pastwisk. Na 16 analizowanych powierzchniach 
średni współczynnik pokrycia wyniósł 7,7%. Przenikanie i rozprzestrzenianie się Rumex 
cOI1/er/us na uprawiane pola ograniczają podstawowe zabiegi agrotechniczne, które utrud- 
niają kiełkowanie nasion lub też niszczą siewki we wczesnych fazach rozwojowych. Star- 
sze osobniki tego gatunku - jednoroczne i kilkuletnie nie są już tak wrażliw
 na zabiegi 
mechaniczne. Koszenie w czasie żniw ogranicza wprawdzie rozwój generatywny, ale nie 
powoduje obumierania osobników. Również orka nie niszczy silnie rozbudowanych części 
podziemnych (kłączy). 
Bardzo sprzyjającym siedliskiem do rozwoju Rumex con/er/us są odłogi, na któ- 
rych osiąga on do 20% średniego pokrycia i należy do dominujących gatunków wraz 
z Elymus repens. Cirsium arvense, Equisetum arvens i Vicia cracca. Na siedlisku tym 
osiąga zdolność reprodukcji generatywnej i wytwarza duże ilości nasion. 
Odrębny problem stanowi przenikanie Rumex conjertus do zbiorowisk naturalnych 
i seminaturalnych. Są to w większości okrajki łęgów i zarośli wierzbowych (tab. I, rys. 3). 
Proces ten stanowi duże zagrożenie dla cennych przyrodniczo obiektów na terenie Nadwi- 
ślańskiego Parku Krajobrazowego. Przeprowadzona w 1967 roku dokładna inwentaryzacja 
flory rezerwatu "Wielka Kępa Ostromecka" nie potwierdziła występowania Rumex COI1- 
fertus [5]. Obecnie zaś jest on znaczącym składnikiem flory pobliskich łąk. 


4. WNIOSKI 


I. Przeprowadzone obserwacje i badania wskazują, że szczaw duży jest zadomo- 
wionym i częstym antropofitem we florze Doliny Fordońskiej.
>>>
Szczawomszony... 


83 


2. RlImex eon/er/lis wyróżnia się szeroką amplitudą ekologiczną, jest bardzo kon- 
kurencyjnym gatunkiem i łatwo wnika do różnych zbiorowisk antropogenicz- 
nychjako epekofit. a także do naturalnych i seminaturalnych zbiorowisk łąko- 
wych, leśnych i zaroślowych jako agriofit. 
3. Największe zagrożenie RlIlllex con/er/lIs stanowi dla łąk i pastwisk, na których 
może osiągać nawet pOIlad 70% pokrycia, czyniąc je nieużytkami. 
4. Dla pól uprawnych w Dolinie FordOtlskiej Rumex eon/er/us nie stanowi obec- 
nie duzego zagrożenia. Należy jednak podkreślić, że w przypadku wzięcia pod 
uprawę plużną odlogów lub użytków zielonych z jego obecnością - będzie on 
zapewne długotrwałym i uporczywym chwastem różnych upraw. 


LlTERATl) RA 


r II Falił1ski .I. B.. 1968: Stadia neofity/mu i sto
unek neofitów do innych komponen- 
tów zhioł"()\\'is"a. Mat ritosoc. Stos. tJW 25, Warszawa-Białowieża, 15-23, 
[21 Flora Luropc,t 1964-1 %8: vol. 2, Cambridge. 
[31 Cirossgeim 1\. i\,. 1949: Opriedclitiel rastienij Kawkaza. 
1-11 I legi G.. 1957: IlIustrierte Flora von Mittel-Europa. Band IIJlITeil. 
I:' J KępClYllski K., Wi Ikotl-M ichalska J., 1967: Stosunki florystyczno-fitosocjolo- 
giczne rezerwatów Wielka Kępa Ostromecka i Las Mariański. Stud. Soc. Scien. 
[orllnensis, sec. D, 7. (J, 2.56. 
161 KOIHlrac"I.I, 1980: C,c,)gralia fizyczna Polski. PWN Warszawa. 
\71 M i
iewiCl .I : I nvestigatiotls of the synanthropic 1l0ra of Polish seaharbour. Mono- 
'-'li)()l h7. 1985,5-67 
\81 
\/llsicwiCl .I.. Krasid;;\-KorczYrlska E.. 1996: Ekologia ekspansywnych chwastó\
 
)'_l:'.'Ldll\Tli 7.e'iZ. KlIli.. ATR Bvdgoszcz 196, Rolnictwo 38, 9-15. 
191 !J(j\\łl)\\:,ki !
.. 1972: Skład i hudowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich bada- 
ni" W: Sn:,i rośllI1na Polski. 1, PWN Warszawa, 237-269 
l i U I 'losi" T, 1997: Udzial szczawiu omszonego (Rumex conler/us Willd.) w zbio- 
IOwiskdch roślinnych Zespolu Nadwiślarlskich Parków Krajobrazowych. Praca 
magisterska, Wydziaj Rolniczy A TR Bydgoszcz. 
III J SzatCr W., KulczYllski S., Pawłowski B., 1967: Rośliny polskie. PWN Warszawa. 
: l::] !'
 /ciI1.J::;
:icik I L: I ')(;:3 nadania nad zasięgami roślin synantropijnych, RlImex 
wl7!er/lIs Willd. w Polsce. Fragm. Flor. et Geobot. 9 (l), 1963, 71-84. 
113\ lemlinskij S. E., 19:'\8: Lekarstwiennyje rastienia SSSR.
>>>
84 


1. Misiewicz, T. Stosik 


Rumex eonfer/us - AN EXPANSIVE WEED FOUND 
IN THE FORDON VALLEY 


Summary 


Rumex conlertus was originally native to Eastern Europe and Western Asia. In Poland it 
was first reported in the last century and the present century has witnessed its gradual 
expansion westwards. In the Fordon Valley Rumex conlertus occurs frequently and in 
great numbers in various anthropogenic habitats (field s, roads, housing estates). It also 
penetrates natural and seminatural meadow, forest and shrubbery communities, where its 
rnassive growth has affected the character of phytocoenosis. As for meadows and pas- 
tures the alternation has resulted even in the creation of wasteland. Field investigations 
have shown that Rumex confertus is nowa permanent anthropophyte in the Fordon Val- 
tel' flora. 
Key words: Rumex confertus, habitats, expansion
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


ZASOBY FLOR Y RUDERALNEJ JAKO ŹRÓDŁO 
POTENCJALNYCH CHWASTÓW SEGET ALNYCH 
NA TERENIE GMINY OSIELSKO 


Józef Misiewicz, Lucyna Rupacz, Anna K. Sawilska, Zofia Stypczyńska 
Katedra Botaniki Eklogii, Wydział Rolniczy ATR 
u\. Prof. S. Kaliskiego 7, 85-796 Bydgoszczy 


Materiały tlorystyc;:ne zgromadzono w latach ł 977-1999. Łącznic na siedliskach 
ruderalnych gminy Osielsko stwierdzono występowanie 534 gatunków roślin na- 
uyniowych. Udzial posl:czególnych grup powszechnie stosowanej klasyfikacji 
geograliczno-historycmej zestawiono w tabeli l, z której wynika, żc zasoby flory 
ruderalnej stanowią istotne źródło chwastów segetalnych. Spośród 534 gatunków 
siedlisk ruderalnych tylko 282 stwierdzono na polach i w ogrodach. A zatem róż- 
nica obejmująca aż 252 gatunki może w przyszłości wzbogacić florę chwastów 
segetalnych. 
Słowa kluczowe: flora ruderalna, chwasty segetalne, proherbotity, euherbofity 


I. WSTĘP 


Duże bogactwo flory ruderalnej różnych form osiedli i szlaków komunikacyjnych 
(I, 2, 6) wskazuje na możliwości jej przenikania na pola uprawne, a sąsiedztwo siedlisk 
ruderalnych i pól znacznie ułatwia migrację wielu gatunków nie tylko poprzez nasiona 
i owoce, ale również przez różne formy diaspor wegetatywnych. 
W pracy niniejszej podjęto próbę oceny zjawiska przenikania gatunków na przy- 
kładzie gminy Osielsko. Jako szczegółowe cele wytyczono: ustalenie list gatunków 
siedlisk ruderalnych i chwastów segetalnych oraz porównanie tych list, określenie po- 
chodzenia poszczególnych gatunków, ustalenie gatunków przenikających z siedlisk 
sadowniczo-parkowych do zbiorowisk segetalnych, ustalenie gatunków ruderalnych, 
które mogą w przyszłości stać się stałymi składnikami we florze zbiorowisk segetalnych. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Materiały florystyczne zgromadzono w czasie badań w latach 1997-1999. Polegały 
one na wykonaniu 100 zdjęć fitosocjologicznych w różnych uprawach oraz dokonaniu 
obserwacj i składu gatunkowego strefY kontaktowej (ekotonu) pól i siedlisk ruderalnych. 
Równolegle inwentaryzowano florę siedlisk ruderalnych: osiedli, szlaków komunikacyj- 
nych, sadów i różnych form zadrzewień [3].
>>>
86 


1. Misiewicz, L. Rupacz, A. K. Sawilska, Z. StypczYrlska 


Przynależność poszczególnych gatunków do grup powszechnie stosowanej klasyfi- 
kacji geograficzno-historycznej ustalono głównie w oparciu o wcześniejsze publikacje 
[1,2] i cytowaną tam literaturę. Przy obliczaniu stałości (S) i współczynnikÓw pokrycia 
(D) kierowano się zasadami przyjętymi przez Pawłowskiego 151. 
Gmina Osielsko przylega od północy do Bydgoszczy i jej powierzchnia wynosi 
10289 ha. Struktura użytkowania gruntÓw przedstawia się następująco (wg spisu rolnego 
GUS z 1996 roku): 
- lasy - 5826,8 ha (56,6%), 
- użytki rolne - 3478,9 ha (33,8'Yo), 
- pozostałe grunty - 983,3 ha (9.6%). 
Gmina ta charakteryzuje się glebami sjabymi. W 1996 roku odlogi i ugor) obej- 
mowały w niej aż 681 ha (19,5% użytkÓw rolnych). Przecinaj,j j'j droga krajowa i magi- 
strala kolejowa Bydgoszcz - GdaIlsk. ktÓre mają dL.lY wpływ na zawlekanie i ro/["Jr/e- 
strzenianie się wielu gatunków roślin. 


3. WYNIKI I DYSKUSJA 


Na siedliskach ruderalnych gminy Osielsko stwierJmno \\) stęplm anic 5.,4 g!IUn- 
ków roślin naczyniowych. Udział poszCLeg()lnyeh grup pows/,eclmie stoso\\anej klas)- 
tikacji geograficzno-historycznej zestawiono w tabeli I, z ktÓrej wynika. żc laso b) nor., 
ruderalnej stanowią istotne źródło potencjalnych chwastów segetalnych. 
Spośród 534 gatunków siedlisk ruderalnych, tylko 282 stwierdzono na polach 
i w ogrodach. A zatem różnica obejmująea aż 252 gatunki może w przyszllJscl \\zbo;,:.a- 
cić florę chwastów segetalnych. Na uwagę zasługuje fakt. 'i.e wszystkie garunki cl1\\a- 
stów segetalnych spotkano również Ila siedliskach ruderalnych. chocia'i Illektóre \\) ste- 
powały bardzo rzadko i w ma1ej liczbie egzemplar/Y. Migracja gatunko\\ moze \\I,'C 
przebiegać w obu kierunkach i powodować wzrost udziału ilościowego mM 1:lgęS/C/C' 
nie stanowisk, a w przypadku pól efe.ktem migracji mOle być równiez ,\/,rosl :iub) 
gatunków chwastów. 
Analiza listy florystycznej pozwoliła na wyróżnienie kilku grup chwastcm poll1\Cl1 
przenikających z siedlisk ruderalnych w formie diaspor generatywnych, wegerat) wn) eh 
lub też jednych i drugich. 


3.1. Gatunki przenikające w formie diaspor generatywnych 
(nasion i owoców) 


3. I . I . Sie\'/ki drzew i krzewów jako proherbofity 
Na polach gminy Osielsko stwierdzono występowanie ponad 30 gatunków, 
w większości wiatrosiewnych, należących zwykle do następujących rodzajów: Sah\', 
Popu/us. "1cer, Betu/a, Tilia, U/mus, Fraxinus, Pinus. W bezpośrednim sąsiedztwie 
zbiorowisk spotykano również siewki gatunków o cięższych nasionach i owocach, z ro- 
dzajów: Ma/us, Pyrus, Fagus, Aescu/us, CeNlsus, SamhllclIs, Sorhlls. 
Występujące juwenilne formy drzew i krzewów jako chwasty na polach nie osią- 
gają stadium generatywnego, a ich populacje są zawsze egzogeniczne. Są to więc pro- 
herbofity [4], które ze względu na małe rozmiary nie stanowią większego zagrożenia dla
>>>
Zasoby nory ruderalnej ... 


87 


upraw. Natomiast na wieloletnich odłogach drzewa i krzewy pokrywają miejscami po- 
nad 50% powier/chni i są przejawem naturalnej sukcesji zbiorowisk leśnych. 


I ahe:la l. Stan /lory rude:ralne:.i. se:gdalnej i [lotencjalnych e:hwastów na te:re:nic gminy Osidsko 
rahle l, Ru(kral anu se:gdal \\ce:ds as we:1I as [lotc;ntial \we:ds within thc Osielsko e:ommunc 


I W tym: - Including: 
I Liczha gatunkÓw 
(iru[la gatunków ruue:raln) ch chwasty chwasty 
(,roU[l ol" s[lecies Numher or rudcra] scgetalnc [lote:ncjalne: 
s[lccies scgctal wccus potential 
wccus 
Apolity - A[lophyte:s: 361 1113 In 
- leśne: i laroślo\\c 132 46 86 
t(Jrcst anu shruh communitics 
- ląkO\\ e 93 48 45 
1lle:auO\\ communitics 
- muraw kserorcnnicmych 49 30 19 
xe:rothe:nl11c grasslanus 
- murom [liaskow)ch 31 24 7 
sand) 
- nau\\ odne: 40 22 18 
ri \e:rside 
- () nie:okrcślonym pochodze:niu 16 12 4 
Non-designe:u 
Antropolity - i\nrhropophytcs: 173 99 74 
- arche:otity - archae:ophyrcs 72 57 15 
- crg,vjoliry - ngasiophytcs 67 24 43 
- epckofirv - e:poccophvrcs 34 18 16 
Raze:m - Total 534 282 252 


3.1.2. Rośliny ziclne nie osiągające na polach dojrzałości generatywnej 
Do tej grupy chwastów można zakwalifikować około 20 gatunków. Ich populacje, 
podobnie jak drzew i krzewów, są egzogeniczne. Gatunki o cięższych nasionach i owo- 
cach spotyka się zwykle tylko w sąsiedztwie zbiorowisk ruderalnych, natomiast gatunki 
wiatrosiewne występują na całym polu i często w większej liczbie egzemplarzy. Do 
analizowanej grupy należą między innymi: 
A n/hriscus \v/ves/ris, Herac/eum sibiricum, 
Cardulls acan/hooides, Pastinaca sativa, 
Cardlllls criSpllS, Pimpinel/a saxifraga, 
Chefidonillm majus, Sofidago canadensis, 
Dal/cus caro/a, Sofidago serotina. 
Spośród wymienionych chwastów aktualnie pewne zagrożenie dla upraw stanowią 
jedynie oba gatunki Sofidago, które przenikają nie tylko ze zbiorowisk sadowniczo- 
parkowych, ale przede wszystkim z aluwiów nadrzecznych, poboczy dróg i rowów oraz 
odłogów. 


3.] .3. Rośliny zielne osiągające na polach dojrzałość generatywną (euherbofity) 
Ta grupa gatunków wskazuje na norę siedlisk ruderalnych jako główne źródło 
chwastów w warunkach współczesnego rolnictwa. Siedliska ruderalne w porównaniu
>>>
88 


J. Misiewicz, L. Rupacz, A. K. Sawilska, Z. Stypczyńska 


z polami bardziej sprzyjają rozwojowi generatywnemu wielu gatunków roślin. 
W związku z tym ich reprodukcja odbywa się głównie w zbiorowiskach ruderalnych, 
skąd przenikają one na sąsiadujące pola i czasem stanowią znaczący składnik w struktu- 
rze zachwaszczenia różnych upraw (tab. 2). Populacje tych chwastów są pochodzenia 
endo- i egzogennego, w różnym stopniu zmieszania. 


Tabe]a 2. Euherbotity przenikajaee ze zbiorowisk ruderalnych 
Table 2. Euherbophites pcnetrating trom rudera I eommunities 


Gatunek-Speeies Stałość WspÓIc/ynnik pokrycia 
Constanev (S) lndex ol' coverage 
Artemisia vulgaris V 21 
Cirsium arvense V 348 
Taraxacum ojjicinale V 42 
Senecio vernalis IV 16 
Descurainia sophia III 15 
Tussilago laljara l] 12 
f,'rigeron canadensis II 25 
I:'rigeron annuus II 
Lactuca seriola I 
Sisvmbrium altlssimum I 


3.2. Gatunki przenikające w formie części wegetatywnych 
(rozłogów, kłączy, cebul, korzeni) 


Przenikanie za pomocą części wegetatywnych następuje w strefie kontaktowej 
(ekotonie) zbiorowisk ruderalnych i pól. Gatunki z tej grupy chwastów mogą również 
rozprzestrzeniać się za pomocą nasion i owoców, a w zbiorowiskach segetalnych wystę- 
pują w stadium proherbofita i euherbofita [3]. Cechą charakterystyczną populacji chwa- 
stów przenikających do zbiorowisk polnych za pomocą części wegetatywnych jest ich 
większe pokrycie na obrzeżach i skupiskowy charakter w głębi pól. 
Szereg gatunków przenikających na pola w formie części wegetatywnych należy 
już od dawna do częstych chwastów polnych, np.: Agropyron repens, Mentha arvensis, 
Ranunculus repens, Stachys palustris. Do rzadkich (J klasa stałości i minimalne pokry- 
cie) chwastów z tej grupy na terenie gminy Osielsko należą: 
Aegopodium podagraria, Ornilhogallum umbellallllll, 
Hypericum perforatum, Tulipa 
)'Ivestris, 
Lilium bulbiferum, Urlica dioica, Solidago serolina. 


4. WNIOSKI 


]. Na siedliskach ruderalnych gminy Osielsko stwierdzono występowanie 534 gatun- 
ków roślin naczyniowych, spośród których tylko 282 występowały na polach jako 
chwasty. Różnica obejmująca 252 gatunki stanowi źródło potencjalnych nowych 
chwastów.
>>>
Zasoby flory ruderalnej ... 


89 


2. Efektem migracji gatunków ze zbiorowisk sadowniczo-parkowych na pola jest 
wzrost zachwaszczenia upraw, wyrażający się wyższym pokryciem chwastów i więk- 
szą liczbą gatunków. 
3. Gatunki roślin przenikają ze zbiorowisk sadowniczo-parkowych na pola w formie 
diaspor generatywnych (nasion, owoców) i części wegetatywnych (rozłogów, kłączy, 
cebul. korzeni). 
4. W warunkach siedliskowych pól niektóre przenikające gatunki nie rozmnażają się 
w ogóle (stadium proherbofita). 
5. Spośród przenikających gatunków największe zagrożenie dla upraw stanowią te, które 
w zbiorowiskach segetalnych osiągają dojrzałość generatywną (euherbofity) i mają zdol- 
ność reprodukcj i. Mogą to być gatunki już występujące na polach oraz nowe chwasty. 
6. Ograniczenie rozsiewania chwastów z materiałem siewnym (spejrochoria) wysuwa 
florę ruderalną na czołowe źródło zachwaszczenia upraw. Duża rola w tym wzglę- 
dzie przypada zbiorowiskom sadowniczo-parkowym. 


LITERA TURA 


l] J Misiewicz J., 1976: Flora synantropijna i zbiorowiska ruderalne polskich portów 
morskich. Wyd. WSP Słupsk, 1-315. 
[2J Misiewicz J., 1981: Badania nad florą synantropijną Gorzowa Wielkopolskiego. 
Wyd. WSP Słupsk, 1-167. 
[3] Mi
ie\ViC7 .1..: Flora i roślinność synantropijna. [W:] Uwarunkowania zrównowa- 
70nego rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich w gminie Osielsko. Praca zbio- 
rowa pod red. S. Lojewskiego. Wyd. Uczeln. A TR Bydgoszczy] 998,21-28. 
14) Mrsiev..icz J., Krasicka-Korczynska E., 1996: Ekologia ekspansywnych chwastów 
scgetalnycl
, Zesz. Nauk. ATR Bydgoszcz, Rolnictwo 38, 9-]6. 
15) I'twłlm skI B..: Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich badania. 
[W I Szata roślinna Polski (red. Szafer W., Zarzycki K.). PWN, 1972,237-268. 
!6J SCi\V
1 R. Olaczek R., 1978: Stan badarl szaty roślinnej miast Polski. Wiad. Ekol., 
24 ( l ):25-42. 


RUDERAL FLORA AS POTENTIAL SEGETAL WEEDS WlTHIN 
THE OSłELSKO COMMUNE 


Summary 
The 1997-1999 research into the Osielsko commune rudera] flora identified 534 species. 
The share of respective groups broken down according to the commonly applied geo- 
graphical and historical classification has been presented in Table l; the ruderai flora 
remains greatly responsible for the occurrence of segetal weeds. Out of 534 ruderai 
species, on Iy 282 were observed in fields and gardens; hence a possibility of 252 species 
becoming part of segetal flora. 
Key words: ruderai flora, segetal weeds, proherbophytes, euherbophytes
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM.JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


PRZENIKANIE GATUNKÓW RUDERALNYCH 
Z KOMPLEKSÓW SADOWNICZO - PARKOWYCH 
DO ZBIOROWISK POLNYCH 
W GRANICACH ADMINISTRACYJNYCH BYDGOSZCZY 


Józef Misiewicz, Zofia Stypczyńska, Lucyna Rupacz 


Katedra Botaniki i Ekologii. Wydział Rolniczy ATR 
ul. Prof. S. Kaliskiego, 785 - 796 Bydgoszcz 


flora siedlisk ruderalnych 'vvykazuje duże możliwości przenikania do zbiorowisk 
segetalnych, a sąsiedztwo terenów ruderalnych i pól ułatwia migrację wielu ga- 
tunków. Taksony przenikające z kompleksów sadowniczo-parkowych do upraw 
podzielono na dwie grupy: gatunki przenikające w formie diaspor generatywnych 
(nasion i owoców), w tym: drzewa i krzewy jako proherbofity, rośliny zielne osią- 
gające stadium euherbofita, gatunki przenikające w formie części wegetatywnych 
(korzeni, cebuL kłączy lub rozłogów). 
Gatunki przenikające występują od pierwszej do piątej klasy stałości. Pojawiają 
się głównie w zbożach ozimych i na polach przygotowanych pod uprawę roślin 
okopowych. Taksony o nasionach lub owocach lekkich rozsiewane są na całej 
powierzchni upraw, natomiast te o nasionach lub owocach ciężkich. bądź przeni- 
kające w formie części wegetatywnych, pojawiają się na obrzeżach pól. 
SI owa kluczowe: proherbofity, euherbofity, przenikanie 


l. WSTĘP 


Flora naczyniowa Bydgoszczy podlegała i współcześnie podlega intensywnym 
przemianom na skutek zmian w sposobach ingerencji człowieka w środowisko [1,5,6]. 
Aktualny stan flory miasta szacuje się na około 1400 gatunków, w tym blisko 1000 ga- 
tunków zielnych i ponad 400 gatunków drzew i krzewów [8]. Bogactwo flory siedlisk 
ruderalnych [3,5,7] wskazuje na duże możliwości jej przenikania do zbiorowisk segetal- 
nych, a sąsiedztwo terenów ruderalnych i pól ułatwia migrację wielu gatunków. 
W pracy podjęto próbę oceny zjawiska przenikania gatunków z kompleksów sa- 
downiczo-parkowych na pola uprawne w Bydgoszczy. Szczegółowym celem było okre- 
ślenie listy gatunków przenikających współcześnie, ustalenie sposobów ich przenikania 
oraz ocena udziału tych gatunków w strukturze zachwaszczenia.
>>>
92 


J. Misiewicz, Z. Stypczyńska, L. Rupacz 


2. MATERIAŁ l METODY BADAŃ 


Badania nad florą chwastów pól uprawnych w Bydgoszczy są prowadzone od 1997 ro- 
ku. Dotychczas wykonano 210 zdjęć fitosocjologicznych metodą Braun-Blanqueta [10] 
i stwierdzono występowanie 350 gatunków chwastów. Analizowano zachwaszczenie zbóż 
ozimych i jarych oraz roślin okopowych. Dla potrzeb niniejszego opracowania wybrano 60 
zdjęć fitosocjologicznych wykonanych na polach sąsiadujących z parkami i ogrodami. Anali- 
zowaną florę przenikającą do upraw podzielono na dwie grupy: 
. gatunki przenikające w formie diaspor generatywnych (nasion i owoców), 
. gatunki przenikające w formie części wegetatywnych (korzeni, cebul, kłączy lub 
rozłogów). 
W tabelach uwzględniono po 10 gatunków z każdej omawianej grupy. Dla każdego 
gatunku ustalono stopnie stałości fitosocjologicznej (S) oraz obliczono współczynnik 
pokrycia (D), według ogólnie przyjętych zasad [10]. 
Bydgoszcz położona jest u ujścia rzeki Brdy do Wisły, na granicy dwóch makrore- 
gionów: Pojezierzy Pomorskich i Pojezierzy Wielkopolskich [4]. Pierwotnie tereny 
Bydgoszczy pokryte były lasami łęgowymi i grądami. Gleby wykazują różny stopień 
przydatności rolniczej, od mad ciężkich i średnich poprzez mady lekkie i bardzo lekkie, 
do gleb bielicowych o bardzo niskiej przydatności rolniczej. 
Spośród 17.467 ha zajmowanych przez Bydgoszcz, produkcja rolnicza prowadzo- 
na jest na powierzchni 4.056 ha, co stanowi 23,5% ogólnego obszaru miasta. Podobną 
powierzchnię pokrywają również parki, ogrody i lasy komunalne [2] (rys. I ). 


pola uprawne 
farmland 


.... ...... 
.,_________j kompleksy sadowniczo-parkowe 
orchards and parks 


Rys. 1. Rozmieszczenie pól uprawnych i kompleksów sadowniczo-parkowych na terenie Bydgoszczy 
Fig. 1. Distribution or ranniand and or orchards and parks in Bydgoszcz 


3. WYNIKI I DYSKUSJA 


Na terenie Bydgoszczy stwierdzono występowanie 1400 gatunków roślin naczy- 
niowych, z czego 350 zasiedla pola jako chwasty. Około 1000 gatunków może w przy- 
szłości przeniknąć do upraw rolniczych. Analiza listy florystycznej pozwoliła na wyróż- 
nienie dwóch grup chwastów przenikających z kompleksów sadowniczo-parkowych do 
upraw. Mogą one przenikać w formie diaspor generatywnych lub części wegetatywnych.
>>>
Przenikanie gatunków ruderalnych ... 


93 


3.1. Gatunki przenikające w formie diaspor generatywnych 
(nasiona i owoce) 
3.1.1. Siewki drzew i krzewów jako proherbofity (tab. I) 
Do tej grupy chwastów zaliczono siewki 22 gatunków (tj. 6,3% ogólnej liczby tak- 
sonów) drzew i krzewów, których populacje w uprawach polowych są egzogeiczne [9]. 
Występują one głównie w zbożach ozimych oraz na polach przygotowanych pod uprawę 
roślin okopowych. Większość z tych gatunków to rośliny wiatrosiewne. W bezpośred- 
nim sąsiedztwie kompleksów sadowniczo-parkowych pojawiają się gatunki o cięższych 
nasionach i owocach. 


Tabela I. Siewki drzew i krzewów jako proherbofity 
lablc I. Tree and shrub scedlings as proherbophites 


Stałość Współczynnik 
Lp. Gatunek Rośliny uprawne Constancy pokrycia 
Numbcr Spccies Crops Index of coverage 
(S) (O) 
l Acer platanoides a,c III 245 
2 Acer pseudoplatanus a,c III 241 
3 Betula verucosa a, c II 17 
4 Tilia cordata a, c II 10 
5 Fraxinus excelsior a,c I 3 
6 ['runus avium a,c I 2 
7 Robinia pseudacacia A I 2 
8 Sa/ix caprea a,c I I 
9 Sa/ix cinera A I I 
10 ('rataeRus monaevna a,c I I 


a-zboża ozime, 
a-winter cereals, 


b-zboża jare. 
b-spring cereals, 


c-okopowe 
c-root crops 


Najwyższym współczynnikiem pokrycia w tej grupie chwastów charakteryzują się 
siewki A cer platanoides - 245 oraz A cer pseudoplatanus - 241. Obydwa gatunki wystę- 
pują w III klasie stałości. Betula verucosa i Tilia cordata występują w drugiej klasie, 
a współczynnik pokrycia wynosi 10 i 17. Na uwagę zasługuje Acer tataricum występu- 
jący w drugiej klasie stałości, ze współczynnikiem pokrycia 17. Pojawia się on tylko 
w bliskim sąsiedztwie ogrodów działkowych, gdzie pełni rolę żywopłotu. Innymi ga- 
tunkami w tej grupie nie umieszczonymi w tabeli są: Corylus avelIana, Pinus silvestris, 
Prunus cerascus, Prunus domestica, Prunus serotina, Ribes grossularia, Ribes nigrum, 
Quercus robur, Sambucus nigra i Sorbus aucuparia. Zajmują one jednak znikomy pro- 
cent analizowanej powierzchni. Drzewa i krzewy występujące w formie juwenilnej na 
polach nigdy nie osiągają dojrzałości generatywnej, są proherbofitami [9], nie stanowią 
więc zagrożenia dla roślin uprawnych. 


3.1.2. Rośliny zielne osiągające stadium euherbofita (tab. 2) 
Do analizowanej grupy chwastów należą przede wszystkim byliny. Mogą one prze- 
chodzić pełny cykl rozwojowy zarówno w uprawach zbożowych, jak i okopowych.
>>>
94 


J. Misiewicz, Z. Styp czyń ska, L. Rupacz 


Osiągają więc stadium euherbofita [9], a ich populacje są endo- lub egzogeiczne. Ga- 
tunki rozsiewane poprzez lekkie nasiona lub owoce przenikają w głąb upraw, natomiast 
te o nasionach lub owocach cięższych rozsiewają się na obrzeżach pól, co pozwala na 
zaliczenie ich do klas od pierwszej do piątej. 


Tabela 2. Rośliny zielne osiągające stadium euherbofia 
Table 2. Herbaceous plants which reached the stage of euherbophite 


Stałość W spó'czynn ik 
Lp. Gatunek Rośliny uprawne Constancy pokrycia 
Number Species Crops 'ndcx of coverage 
(S) (O) 
, Artemisia vuIJzaris b,c V 339 
2 Tara:xacum o{ficinale b, c V 8 
3 Cirsum arvense a,b ,c IV 7 
4 Achillea mille{o/ium b,c III 117 
5 Tussilaf!o {ar{ara C III 6 
6 Daucus carota C III 4 
7 Rumex crispus a,c II 4 
8 Tanacetum vuif!are a, b ,c II 2 
9 Conyza canadensis C I . 
 
10 Erif!eron annuus C I 2 


a-zboża ozime, 
a-wintcr ccreals, 


b-zboża jare, 
b-spring ccreals, 


c-okopowe 
c-root crops 


Ekspansywnym chwastem jest Artemisia vulgaris ze współczynnikiem pokrycia 
339. Taraxacum officinale występuje w piątej klasie stałości, lecz współczynnik pokry- 
cia wynosi zaledwie 8. Achillea millefolium występujący w trzeciej klasie osiąga wspól- 
czynnik pokrycia 117. W grupie tej występuje również roślina jednoroczna - Atriplex 
patula, która pojawia się bardzo rzadko na glebach wilgotnych, gliniastych. Spotykana 
jest głównie w uprawach okopowych w niewielkiej odległości od dróg. Podobnie można 
scharakteryzować Symphytum officinalis. Omawiane gatunki przenikają zarówno z par- 
ków i sadów, jak i z miedz, dróg czy odłogów. 


3.2.Gatunki przenikające w formie części wegetatywnych 


Na polach uprawnych, znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie parków czy 
zaniedbanych sadów i ogrodów, spotykamy chwasty rozprzestrzeniające się poprzez 
korzenie, cebule rozłogi lub kłącza (tab. 3). Taksony te mogą występować w stadium 
proherbofita lub euherbofita [9]. 
Hypericum perforatum, Solidago seratina, Urtica dioica i Lamium album poja- 
wiają się na polach uprawnych w niewielkich ilościach. Bardzo rzadko w zasiewach 
rolniczych spotykamy zdziczałe rośliny ozdobne. Wśród nich na uwagę zasługują Lilium 
bulbiferum oraz Tulipa silvestris, występujące zaledwie na dwóch analizowanych po- 
wierzchniach. 
Gatunki rozprzestrzeniające się za pomocą części wegetatywnych są typowe dla 
siedlisk ruderalnych i nie stanowią zagrożenia zachwaszczenia upraw. Ze względu na
>>>
Przenikanie gatunków ruderalnych ... 


95 


sposób rozmnażania występują przede wszystkim na skrajach pól. Jedynie na odłogach 
mogą powiększać obszary występowania. 
Tabela 3. Gatunki przenikającc na pola uprawne w formie korzeni, klączy i cebul 
Table 3. Species penetrating into arabie land in a form ofroots, rhizones and bulbs 


Stałość Współczynnik 
Lp. Gatunek Rośliny uprawne Constancy pokrycia 
Number Species Crops Index of coverage 
(S) (D) 
I Ae[70DOdium Dada[7raria c III 169 
2 Lamium a/bum a I 2 
3 So/idaf!o serotina a,b,c I 2 
4 HVfJericum ve;:roratum c I 1 
5 Li/ium bu/btkrum c I l 
6 Ornitho[7a/um umbe/atum a, b I l 
7 Ranuncu/us revens c l l 
8 Rubus idaeus a,c I l 
9 Tu/iDa si/vestris c I l 
10 Urtica dioica c I l 


a-zboża ozime, 
a-winter cereals, 


b-zboża jare, 
b-spring cereals, 


c-okopowe 
c-root crops 


4. WNIOSKI 


I. Na terenie Bydgoszczy występuje około 1400 gatunków roślin naczyniowych, z czego 
350 taksonów stwierdzono na polach uprawnych. Około 1000 gatunków stanowi zatem 
źródło potencjalnych chwastów. 
2. Gatunki z kompleksów sadowniczo-parkowych przenikają w formie diaspor genera- 
tywnych (nasion i owoców) oraz części wegetatywnych (cebul, kłącz, rozłogów). 
3. Znaczna część taksonów nie osiąga dojrzałości generatywnej (proherbofity) w zbio- 
rowiskach segetalnych, a ich populacje są pochodzenia egzogenicznego. Nie stano- 
wią one zagrożenia dla upraw rolniczych. 
4. Niektóre byliny spośród przenikających mogą osiągać w zbiorowiskach polnych 
dojrzałość generatywną (euherbofity), a ich populacje są pochodzenia endo- lub eg- 
zogenicznego. Poprzez reprodukcję mogą rozprzestrzeniać się i konkurować z rośli- 
nami uprawnymi. 
5. W warunkach miejskich stosunkowo małe powierzchnie uprawne są szczególnie na- 
rażone na przenikanie flory ruderalnej. 


LITERA TURA 


[I] Bock W., 1907: Taschenflora von Bromberg (Das Natzegebiet). Mittler' sche 
Buchhandlung (A. Formm Nachf), 1-124.
>>>
96 


1. Misiewicz, Z. Stypczyńska, L. Rupacz 


[2] Bydgoszcz. Raport o stanie gospodarki przestrzennej UM, Wydział Rozwoju 
Miasta. Referat Planowania Przestrzennego. Bydgoszcz 1993, 1-126. 
[3] Kępczyński K., 1975: Zbiorowiska roślin synantropijnych na terenie Bydgoszczy. 
Acta UNC, Biologia 17, Toruń, 3-87. 
[4] Kondracki 1.,1978: Geografia fizyczna Polski. PWN Warszawa. 
[5] Korczyński M.. 1996: Flora Bydgoszczy i jej przemiany. [W:] Środowisk.o przy- 
rodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. J. Banaszaka. Wyd. TANAN 
w Bydgoszczy, 109-114. 
[6] Kuhling L., 1866: Verzeichniss der in Bromberg's Umgegend wild waschenden 
phanerogamischen Ptlancen. Schriften der phisik.- okonom. Gesellsch. VII. 1-29. 
[7] Misiewicz J., 1976: Flora synantropijna i zbiorowiska ruderalne polskich portów 
morskich. Wyd. WSP w Słupsku, 1-315. 
[8] Misiewicz J., Korczyński M., 1995: Stan terenów zieleni w Bydgoszczy i ich fun- 
kcje ekologiczne. W: Zasady długofalowej polityki ekologicznej dla miasta Byd- 
goszczy. Praca zbiorowa pod red. S. Lojewskiego i E. R. Śpiewakowskiego, Wyd. 
Uczeln. A TR Bydgoszcz, 55-58. 
[9] Misiewicz 1., Krasicka-Korczyńska E., 1996: Ekologia ekspansji chwastów sege- 
talnych, Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz, Rolnictwo 38, 9-15. 
[10] Pawłowski B., 1972: Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz metody ich ba- 
dania. [W:] Szata roślinna Polski, pod red. W. Szafera i K. Zarzyckiego. t.1. 
207-336, PWN Warszawa,. 
[II] Sowa R., Olczak R., 1978: Stan badań szaty roślinnej miast polski. Wiad. [kol. 
24,25-42. 


RUDERAL SPECIES PENETRATION FROM ORCIlARDS AND PARKS 
INTO FARMLAND IN BYDGOSZCZ 


Summary 


The tlora of rudcral habitats showed a considerable capacity to penetrate into segetal 
communities; a vicinity of ruderai areas and farmland en hance d migration of numerous 
species. The taxa penetrating from orchard and park complexes into farm land werc 
broken down into two groups, i.e. 
Species penetrating in a form of generative diaspores, seeds and fruit, including: trees 
and shrubs as proherbophites, herbaceous plants which reachcd the stage of euher- 
bophite. Species penetrating in a form of vcgetative organs, i.e., roots, bulbs, rhizones 
and runners. 
The species, which showed such capacity to penetrate, occurred from the first to the fifth 
constancy class; mo stIl' in winter cereals and fields prepared for the cultivation of root 
crops. The light-seed-or-light-fruit taxa spread aU over the farm land, whereas those with 
heavy seeds or fruits or penetrating as vegetative organ s occurred on the edge of fields. 
Key words: proherbophites, euherbophites, penetrate
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WPŁ YW DESZCZOWANIA I NA WOŻENIA AZOTEM 
NA ZACHWASZCZENIE ZIEMNIAKÓW UPRAWIANYCH 
NA GLEBIE BARDZO LEKKIEJ 


Stanisław Rolbiecki, Jerzy Peszek, Roman Rolbiecki 
Katedra Melioracji i Agrometeorologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Bernardyńska 6/8, 85-029 Bydgoszcz 


W latach 1994- I 997 w Kruszynie Krajeńskim koło Bydgoszczy przeprowadzono 
cztery ścisłe doświadczenia polowe na luźnej glebie piaszczystej nad oddziaływa- 
niem deszczowania i zróżnicowanego nawożenia azotowego na zachwaszczenie 
plantacji dwu odmian ziemniaków ('Drop', 'Mila'). W łanie ziemniaków desz- 
czowanych przeważaly: Agropyron repens, Galinsoga parviflora i Eqllisetllm 
arvense. Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego na zachwaszczenie planta- 
cji ziemniaka był uzależniony od przebiegu warunków meteorologicznych 
(zwlaszcza opadów) w poszczególnych sezonach wegetacyjnych okresu badań. 
Nawadnianie deszczowniane zwiększało zachwaszczenie (masę i liczbę chwa- 
stów) lanu ziemniaka. Większe zachwaszczenie wystąpiło u odmiany 'Drop'. 
W warunkach zwiększonego nawożenia azotowego - średnio dla obu testowanych 
odmian w calym okresie badawczym - zaznaczyła się tendencja do obniżenia za- 
równo masy, jak i licLby występujących na plantacji chwastów. 


Slowa kluczowe: nawadnianie deszczowniane, nawożenie azotowe, ziemniak, za- 
chwaszczenie, gleba bardzo lekka 


I. WSTĘP 


Ziemniak jest w naszym kraju uprawiany z reguły na glebach lekkich, przepusz- 
czalnych, na których jego rozwój i plonowanie są szczególnie zależne od ilości i roz- 
kładu opadów [3,5]. 
Nawadnianie ziemniaka jest zatem celowe [3,5,6,7,8,18,19,21,22,27] i opłacalne 
[34]. Zabieg ten, w połączeniu ze zwiększonym nawożeniem, popr3\via radykalnie wa- 
runki wilgotnościowe i pokarmowe gleb lekkich. W efekcie powstają bardzo korzystne 
warunki dla wzrostu i rozwoju tak ziemniaka, jak i występujących w jego łanie chwas- 
tów. Trzeba jednak pamiętać, że silniejsze zachwaszczenie ziemniaka może prowadzić 
do obniżenia jego plonów [14,30]. Dotychczasowe badania nad zachwaszczeniem ła- 
nów nawadnianych ziemniaków w Polsce były zlokalizowane z reguły na glebach żyź- 
niejszych (IV klasa bonitacyjna) oraz przy korzystniejszym układzie warunków opado- 
wych, jakie - w porównaniu z glebami bardzo lekkimi w rejonie Bydgoszczy, charakte- 
ryzują zachodnią część naszego kraju, wokolicach Szczecina [10, I 1,33], Poznania [26] 
oraz Wrocławia [1,2,3,20,23], brak natomiast takich eksperymentów w Polsce centralnej, 
regionie o bardzo niskich opadach atmosferycznych i sporym udziale gleb bardzo lekkich.
>>>
98 


S. Rolbiecki, J. Peszek, R. Rolbiecki 


Celem podjętych badań było określenie wpływu deszczowania i nawożenia azoto- 
wego na kształtowanie się zachwaszczenia łanu ziemniaków, uprawianych w warun- 
kach luźnej gleby piaszczystej, w rejonie o największych potrzebach deszczowania pod 
względem kryterium klimatycznego [16,17]. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badania przeprowadzono w latach 1994-1997 w Kruszynie Krajeńskim koło Byd- 
goszczy (p = 53°05'; A = 17° 52'), na glebie zaliczanej do VI klasy bonitacyjnej i 7 kom- 
pleksu przydatności rolniczej (żytniego bardzo słabego). Glebę tę zakwalifikowano do: 
typu czarna ziemia, podtypu - czarna ziemia zdegradowana, rodzaju - wytworzona z pias- 
ku słabo gliniastego, gatunku - piasek słabo gliniasty na płytko zalegającym piasku luź- 
nym. Miała ona bardzo małą zawartość części spławialnych w warstwie ornej (7%) 
i podornej (3-5%). Odczyn pH oznaczony w I n KCl był lekko kwaśny, a zasobność 
w podstawowe makroelementy kształtowała się na poziomie średnim. Gleba posiadała 
ponadto bardzo słabą zdolność zaopatrywania roślin w wodę, bowiem retencja użyteczna 
(RU) w warstwie 0-100 cm wynosiła 68,7 mm, a polowa pojemność wodna (PPW) 
kształtowała się na poziomie 85-90 mm. 
Okres badań charakteryzował się opadami atmosferycznymi ,na poziomie 95% 
normy wieloletniej (tab. 1). Najniższe opady atmosferyczne (66% normy) wystąpiły 
w najcieplejszym roku 1994, najwyższe zaś (125%) w sezonie wegetacyjnym 1996. Od- 
powiednio do wysokości i rozkładu opadów atmosferycznych ustalano wielkości da- 
wek wody przy deszczowaniu, kierując się w tym względzie zasadami przedstawiony- 
mi przez Grabarczyka i wsp. [9]. 
Ziemniaki odmian 'Drop' i 'Mila' uprawiano na pełnej dawce obornika bydlęcego 
(35 t . ha- r ), wnoszonego do gleby jesienią pod orkę zimową. Sadzeniaki wysadzano 
w 111 dekadzie kwietnia, stosując tradycyjną rozstawę rzędów 62,5 cm. Nawożenie 
fosforem i potasem stosowano wiosną, wysiewając na I hektar 80 kg PlOS w formie su- 
perfosfatu oraz 140 kg K10 w formie soli potasowej. Przedplonem ziemniaków była 
mieszanka strączkowo-zbożowa. Prowadzono chemiczne zwalczanie stonki ziemnia- 
czanej oraz zarazy ziemniaka. Celowo nie stosowano oprysku herbicydami. Przeprowa- 
dzano natomiast typowe dla plantacji ziemniaka mechaniczne zabiegi pielęgnacyjne 
(bronowanie odchwaszczające, obredlanie). Nawożenie azotowe było, zgodnie z przy- 
jętą metodyką zróżnicowane. Przed sadzeniem ziemniaków stosowano, zależnie od roku 
badań, 40-50 kg . ha-rN w formie mocznika, natomiast do pogłównego uzupełnienia 
przyjętych dawek stosowano saletrę amonową. 
W czterech kolejnych latach przeprowadzono cztery ścisłe doświadczenia polowe. 
Schemat doświadczeń uwzględniał trzy czynniki: 
I - odmiany ziemniaków: 'Drop', 'Mila', 
" - deszczowanie: O - bez deszczowania, W - z deszczowaniem, 
111 - nawożenie azotem: Nr = 75 kg . ha-l, N l = 125 kg . ha-I, 
Zastosowano układ zależny losowanych podbloków w trzech powtórzeniach. Po- 
wierzchnia pojedynczego poletka do zbioru wynosiła, zależnie od roku badań, od 19,5 
do 30 m l .
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


99 


TabcIa I. Tempcratura powictrza i suma opadów atmosfcrycznych w Kruszy- 
nic Krajeńskim na tlc śrcdnich wiclolctnich w Bydgoszczy oraz sc- 
zonowc dawki nawodnicniowc zicmniaków 
Table I. Air tcmperature and rainfall at Kruszyn Krajcński comparcd to 
multi-ycar mcans in Bydgoszcz and scasonal ratcs of irrigation 
applied for potatocs 


Lata Miesiąc - Month 
y cars IV V VI I VII I VIII I IV - VIII 
Tcmpcratura powietrza - Air tcmpcraturc, o C 
1949-1995 7,2 12,7 16,2 17,9 17,3 14,3 
1994 9,5 12,4 16,4 22,9 19,7 16,2 
1995 7,6 11,9 ] 6,2 19,9 17,5 14,6 
1996 8,0 12,6 15,8 15,3 18,1 14,0 
1997 4,7 11.5 16,0 17,7 19,9 ]4,0 
1994-1997 7,4 12.1 ]6,1 ]8,9 18,8 14,7 
O
 ady atmosferycznc - Rainfall, mm 
I 891-1 980 35 52 57 76 60 280 
1994 19 45 41 29 50 184 
1995 20 31 71 26 73 221 
1996 19 103 41 92 95 350 
1997 25 64 63 120 33 305 
1994-1997 21 61 54 67 63 266 
Dawki wody - Water ratcs, mm 
1994 - - 40 ] 15 25 180 
1995 - - 15 75 90 180 
1996 - - 40 15 25 80 
1997 - - ]0 20 50(20)' 80 (50) 
1994-1997 - - 26 56 48(40) 130 (122) 


* 


dane \\ nawiasach - tylko dla odmiany 'Drop', pozostałe - jednolitc dla obu 
odmian 
dara in brackcts - for 'Drop' only, rcmaining data - thc samc for both culti- 
\'ar:-, 


* 


Ocenę stanu zachwaszczenia łanu przeprowadzono przed zbiorem ziemniaków 
metodą ilościowo-wagową [2]. Dokonywano w tym celu analizy florystycznej całej 
próbki [13], oznaczając liczbę roślin poszczególnych gatunków z powierzchni 0,25 m 2 
(0,5 m x 0,5 m), losowo wybrancj na każdym poletku doświadczenia. Następnie 
wv

tkic pobnmp z polPtka rhwasty suszono i całość ważono. Odpowiednią dla ukła- 
du doświadczenia analizę statystyczną [25] przeprowadzono przy użyciu pakietu ANW, 
opracowanego w Katedrze Ekonomiki Rolnictwa i Informatyki A TR Bydgoszcz. Do- 
datkowo przeprowadzono analizę korelacji i regresji liniowej pomiędzy sumami opa- 
dów atmosferycznych bądź dawek nawodnieniowych a wskaźnikami zachwa
zczenia 
ziemniaków (masą lub liczbą chwastów na jednostce powierzchni).
>>>
100 


S. Rolbiecki, 1. Peszek, R. Rolbiecki 


3. WYNIKI 


3.1. Skład gatunkowy chwastów 


W łanie odmiany 'Drop' naj liczniej występowały dwa gatunki chwastów: Se/aria 
viridis i Chenopodium album (tab. 2). W dalszej kolejności sytuowały się: Polygonum 
nodosum, Agropyron repens, Polygonum convolvulus oraz Equisetum arvense. Desz- 
czowanie wpłynęło na poszerzenie zbiorowiska gatunków chwastów spotykanych 
w łanie ziemniaka. Spośród dwudziestu oznaczonych gatunków aż dziewiętnaście spo- 
tykano na obiektach deszczowanych, podczas gdy na poletkach kontrolnych (bez uzu- 
pełniającego deszczowania) stwierdzono występowanie tylko jedenastu gatunków. 
W warunkach deszczowania w większym nasileniu występowały takie gatunki chwas- 
tów, jak: Galinsoga parvijlora, Agropyron repens, Equisetum arvense, Polygonum 
convolvulus i Polygonum nodosum oraz Erodium cicutarium. Wśród dziewięciu gatun- 
ków występujących wyłącznie na obiektach nawadnianych, liczniej pojawiały się Ama- 
ranthus retrojlexus i Centaurea cyanus. 
Na plantacji ziemniaków odmiany 'Mila' najczęściej występowały następujące ga- 
tunki chwastów: Setaria viridis, Chenopodium album oraz Polygonum convolvulus. 
(tab. 3). Deszczowanie modyfikowało skład gatunkowy roślinności segetalnej. Na po- 
letkach nawadnianych w większym nasileniu występowały: Agropyron repens, Galin- 
soga parvijlora i Equisetum arvense. Spośród gatunków chwastów, których występo- 
wanie stwierdzono jedynie na poletkach deszczowanych, w większej liczbie pojawiły 
się: Digi/aria sanguinalis, Vicia villosa, Amaran/hus retrojlexus oraz Viola arvensis. 


3.2. Masa chwastów 


Deszczowanie istotnie zwiększyło świeżą masę chwastów występujących na 
plantacji ziemniaków (tab. 4). Wzrost ten był średnio dla obu odmian ponad pięciokrot- 
ny, przy czym silniejszy (ponad sześciokrotny) miał miejsce w przypadku odmiany 
'Mila'. Wyższą świeżą masę chwastów stwierdzono w łanie odmiany 'Drop', lecz była 
to różnica nie udowodniona statystycznie. Wyższa dawka azotu nie oddziaływała istot- 
nie na świeżą masę chwastów, jednak zaznaczyła się tendencja do jej wzrostu wraz ze 
zwiększeniem nawożenia azotowego w przypadku wcześniejszej odmiany 'Drop', za- 
równo na obiektach kontrolnych, jak i na deszczowanych. U późniejszej odmiany 'Mi- 
la' wystąpiła natomiast tendencja odwrotna. Przeciętnie dla czteroletniego okresu ba- 
dawczego i obu testowanych odmian ziemniaka, świeża masa chwastów wzrastała wraz 
ze zwiększonym nawożeniem azotowym. 
Stwierdzono, że wielkość masy występujących w ziemniakach chwastów była mo- 
dyfikowana przebiegiem warunków pogodowych w poszczególnych latach badań, 
szczególnie zaś wielkością opadów atmosferycznych. Prawidłowość ta wystąpiła szcze- 
gólnie wyraźnie na poletkach nie deszczowanych. Obrazuje to dodatnia liniowa zależ- 
ność pomiędzy sumą opadów z okresu czerwiec-lipiec-sierpień a powietrznie suchą 
masą chwastów, występujących na poletkach kontrolnych odmiany 'Mila' nawożonej 
wyższą dawką azotu (rys. l).
>>>
Q.. 
o 
o 
» 
c 
ro 


E 
"0"0 
o C 

 

5 V1 

 o 
ro Oj 
'2 o 
E Q.. 
OJ 
N go 

O 

 c 



 ""' 
;;. OJ 
'8 "8 
""' Q.. 
ro ""' 

"O 
..c OJ 
u u 
»;: 
5'0 

 c 
c o 

 :
 
bJJO 
-gE 
:::2 o 
C/) U 
N 


 

:D 
ro ro 
f- 


Wpływ deszczowania i nawożenia azotem .,. 


...... 
0\ * 
:::: * 


* 
* * 
* 


* * * 
* 
* * * 
* 
* * * 


'-O * 

 * : : 


* 
* 
* 


* 
* 


-£ 


on * 

**: * 
- * 


"O 
OJ 

 
.;::: 
..:; 


,,"* 
:5:::****** 
- * 


OJ 
C 
.
 
C 
"O 
ro 
;: 
ro 
Z 


...... * * 
g:, * * 
- * * 


* * * 
* 
* * * 
* 
* * * 


'-O * 

 * : 


* * * * 
* * * * 


- * 


Z 


on * 

 * : : 
- * 


* 


* 


"" * * 

*:*** 
- * * 


...... * * 
8::** 
- * * 


* 
* 
* 


* 


* * 


'-O * * 
g::; * * 
- * * 


* * 
* * 
* * 



 Ź 1 
.
 
.:: 
C 
o 
Z 


on * 

*:* * 
- * 


"" * 

*:*:* 
- * 


OJ 
C 
.
 
C 
"O 
ro 
;: 
ro 
c 
. !Id 
Zz 


...... * * 
g::; * * 
- * * 


* 
* * * 
* 


'-0** 
g::; * * 
- * * 


* 
* 


* 
* * 
* 


* 


on * 

 * 
- * 


"" * * 
g::; * * * 
- * * 



 ""' 
1) .
 
c u 
:::I OJ 
Oj Q.. 
OC/) 



 
,j; 

,j
 

u
 

"",jd1 
ci5 
-. .... ;::: 
 - a 
,j 
 3 ::! ::! 
 I 
 'E 
 
';;; (J -g 
 
 fS C j}';: '" 

g 
 (J 
 
 2. 
 
 .
 
;:1$;:;"fS;:;

,,
 
(J
fS

S::a
E(J 
';: 
 j.
 
 -
.g 
 
 
 
,
 
 C3 ,
 
 C3 (j 
 
 
2 
-, \..J o.... lt.) 
 o.... \) 0 
 .... 


* * * 


* 
* 


* 


* 


* 
* 
* 


* 
* 


* 
* 


* * 


* 


* 


* * 


* * * 


* * 
* * 


* 


* 
* 


* 
* 


* 
* 


'E 
1. 
::r:: 

 ..:. 
. 
' 
....I .... 

 .... 
:::I 
::;2 


ci. 
,j g 8 

 
 'E 
 
H:.___ a d 
; .
....I,j,j'@ "'...:,j 
............Ja
'-"I:.-)I::l.. 
- 

 
 
 s::: 
 .
 
 
.9'
 
a .:; 
 
 s:: '" r: 
..... s:: 
" e '" " 
 c ;:;; ą 
 
,,@
i;J(J(J-a 

e 
;:; '" s:: ... '" .:::J 
 :!'_ 
'$2 ;..;: 
 ;: 
 
 
 .;;: - .::2 
(J .;:; ... ..':1 '- C5" ",..d"," (J C.. 
... ..::: (J s:: '" " 
 (.) "- '- (J 
'" (J " '" .:, ;s (J c .
.
 s:: 
\)\)
\..J\..J,-,\..J:2Q:":i.;:; 


101 


OJ 
.... 

 


OJ 
:2 
"O 
ro 
N 
.... 
, 
* 
ci 
o 
E 
E 
o 
u 



 
""' 
OY 
N 
u 


, 
* 
* 
ci 
o 
S 
S 
o 
u 
» 
.... 
OJ 
; 



 
""' 
OY 
N 
u 
o 
N 
"O 
.... 
ro 
..o 


""' 
OJ 
""' 
* o 
* "O 
* C 
O) 
bJJ 
.
 
c 


o.; 
Vi u 
c c 
o 
 
'.g 5 
a 
 ::1 
0..00 

 
 
[..L1 


.!Id :2 
ro 
 3: 
'2 ;: 
 
.
 8. I 
C oy N 



;z 
B-''' 
o
£
>>>
102 



 

 


. 

 
.
 


E 
-0-0 

 
 
'0 V 

 
m 
'2 
E 
OJ 
'N 
OJ 
'2 

 




 


 
m 
3':-0 
..: OJ 
u OJ 
.3': 
s'O 

 
 

 o 
;::j .
 
Cd .c/) 
bl)o 
11 E 
32 o 
VJU 


M 
mM 
13
 
.D .D 
m m 
f-f- 


o 
Cd 
a 
P- 
.:: 


V 
OJ 
'u 
OJ 
3': 
 


S. Rolbiecki, J. Peszek, R. Rolbiecki 


t'-*** 
0'\**** 
9::**** 


* 
* 
* 


* * 
:: * 


* * * * 


'-0* 
0\ * * 
9: * * 


* 
* * 
* 


* 
* 
* 


* * * * 


£ 


'r"* 
0\ * * 

 * * 


* 
* * * 
* 


-o 
OJ 
Cd 
.
 

 



 * 
0\ * * 

 * * 


* * * * * 


OJ 

 
m 
'2 
-o 
m 
3': 
m 
Z 


1"-* 
0'\**** 

**** 


* 
* * 
* 


* * 
:: * * 


'-O * 
0'\**** 
:::**** 


* 
* 
* 


* 


Z 


'r" 
0\* 
0\* 

 


* ::: * 


* 
* * 
* 



 * 
0'\** * 
2:;* 


* 


1"-* 
0'\*** 

 * * * 


* * * 


'-0* 
0\* 
0\* 


* 
* 


* 


-o 
OJ 

 


 

 
o 
Z 


£ 


'r"* 
0'\*** 

 * * 



 * 
0'\*** 

 * * 


OJ 

 
m 
'2 
-o 
m 
3': 
m 

 
.
 
Zz 


1"-* 
0'\*** 

 * * * 


* 


'-0* 
0\* 
2:;* 


* * 
* * 


'r"* 
0'\*** 

 * * 


* 



 * * 
0\ * * 

 * * 


* 



 V 
OJ OJ 

 'u 
;:! OJ 
Cd P- 
OVJ 


E ej ...c: 
OJ o u 
,jp:j ;=f
,j 
 
 
""P-. U ro
'- 
 c., 
 

 . ,j;:;
 .,j - .

 ;OJ 
;:; ,j(O.....:i
;..; 
s.......o 




,j



 I
,j
t,j

 
; :::: :;:: ;:J S; ;:; £1 ...c: a "" 
 ..ę a."" 






'
j








 


"'-1::(Og

ą
c


5
 
_ "1:J 
 
 1:: 1:: ;:?, '0 "" a..:;:: (O -a 
 
 (O ;. 
';. ;:? :;:: 
 .;:; ..:: 
 
 .
 ::::; 
 .::; -8 '- .
 (O 
\::; 
 ,",- ;.;:: :...."'- 
 - \::; .
 
, "":::;: 
'_ a t;; :;:: 
 "";:; 
 S' ';C! 
 ;:: 
 - 
t 
,?: a (O .::;5 'i:J
.(O ('j es- ;:; -8 (:tE 
 
-






.
.
E
5°
\::;
 

u

v
v
Q


u



 


i::: 
e 


OJ 
:..'2 
-o 
m 
N 
... 
*' 



 
o 
E 
E 
o 
u 



 
V 
Y 
N 
u 


. 
* 
* 

 
o 
E 
E 
o 
u 
C 
OJ 
; 



 
V 
'-" 
N 
U 
o 
N 
-o 
... 
m 
.D 


V 
OJ 
V 
* o 
* -o 
* 
 
OJ 
biJ 
o 
b 
'2 


Oj 
V U 

 
 
.2 
 
Cd :3 

 
 ;:! 
-0.0'0 
x 
 
I-U 


'a i2 
.
 m 3': 

 3': .g 
.
 8- I 

 '-" N 


 
 Z 
.D.r.. 
o
i"
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


103 


Tabcia 4. Świcża masa chwastów w łanic zicmniaków, śrcdnia z lat] 994-1997, g . m- 2 
Tablc 4. Frcsh mass 01' wccds in thc potato stand, mcan valucs for 1994-] 99, g . m- 2 


Czynnik NI N 2 Srcdnia 
Trcatmcnt Mcan 
'Drop' 
Bc/ dcszczowania 128,4 75,3 101,8 
Without irrigation 
Z dcszczowanicm 647,0 599,] 623,] 
With sprinklcr irrigation 
Srcdnia 387,7 337,2 362,4 
Mcan 
I Zmiany w % + 404 + 696 + 5]2 
I Changcs % 
'Miła' 
Bcz dcszCLowania 53,8 67,2 60,5 
Without irri.gation 
Z dcszczowanicm 420,2 450,7 435,4 
With sprinklcr irrigation 
Srcdnia 237,0 258,9 248,0 
Mcan 
Zmiany w % + 681 + 57] + 620 
Changcs % 
Srcdnia dla obu odmian - Mcan valucs for both cultivars 
Bcz dcszczowania 91,1 7],2 81,2 
Without irrigation 
Z dcszczowanicm 533,6 524,9 529,2 
With sprinklcr irrigation 
Srcdnia 312,3 298,] 305,2 
Mcan 
Zmiany w % + 486 + 637 + 552 
Changcs in % 


NIRo,o\ dla odmian 
dla dcszczowania 
dla nawożcnia 


r.n. 
122,3 


LSDo,os for cultivars: non-significant 
for sprinklcr irrigation: ]22,3 
for fcrtilisation: non-significant 


r.n. 


Powietrznie sucha masa chwastów występujących na plantacji ziemniaków była 
istotnie wyższa u odmiany 'Drop' (tab. 5). Nawadnianie deszczowniane w sposób udo- 
wodniony statystycznie zwiększyło suchą masę chwastów w łanach obu badanych od- 
mian, przy czym była ona wyższa u odmiany 'Drop'. Przykład ścisłej wprost propor- 
cjonalnej liniowej zależności pomiędzy normą deszczownianą sierpnia a suchą masą 
chwastów w łanie ziemniaków przedstawia rysunek 2. Zwiększone nawożenie azotem 
nie oddziaływało istotnie na suchą masę chwastów. Jednak wraz ze zwiększeniem daw- 
ki azotu zaznaczyła się tendencja do zmniejszenia suchej masy chwastów w łanie od- 
miany 'Drop', zaś jej zwiększenia u odmiany 'Mila'. 
Przeciętna w czteroletnim okresie badawczym masa pojedynczego egzemplarza 
chwastów - wyznaczona z pominięciem gatunku i fazy rozwojowej - była wyższa na po- 
letkach deszczowanych oraz w łanie odmiany 'Mila' (rys. 3).
>>>
104 


S. Rolbiecki, 1. Peszek, R. Rolbiecki 


N 
ę 


50 
45 
40 
35 
30 
25 
CI 20 
15 
10 
5 
O 


y = O,3799x - 41,224 
R' = 0.9859 


100 


120 


140 


160 


180 
Plmml 


200 


220 


240 


Rys. I. Zależność pomiQdzy sumą opadów atmosferycznych w czerwcu, lipcu r sierpniu (1)) 
a suchą masą chwastów występujących w lanic ziemniaków odmiany 'MiJa' uprawianych 
na poletkach nie deszczowanych przy wyższcj dawce azotu (N 2 ) 
Fig. l. Relationship bctween the June-July-August rainfall (P) and dry mattcr of weeds occurring 
in the stand of 'Mila' cultivated on non-irrigatcd plots with a higher nitrogen dosc (N 2 ) 


I 
I 


250 


'; 
Ol} 


100 


y = 2,8165x - 14,861 
R 2 = 0,8661 


200 


150 


50 
. 
O. 
20 30 


40 


50 60 
D [mm] 


70 


80 


90 


L______ 


Rys. 2. Zależność pomiędzy sumą jednorazowych dawek nawodnieniowych zastosowanych 
w sierpniu (O) a suchą masą chwastów występujących w lanie ziemniaków odmiany 
'Mila' uprawianych na poJetkach deszczowanych przy wyższej dawce azotu (N 2 ) 
Fig. 2. Relationship between sum of single irrigation rates applied in August (O) and dry matter 
of weeds occurring in the stand of 'Mila' cultivated on irrigated plots with thc higher ni- 
trogen dose (N 2 )
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


105 


Tabela 5. Sucha masa chwastów w lanie ziemniaków, średnia z lat 1994-1997 (g . m,2) 
Table 5. Dry matter ofweeds in potato stand, means for 1994-1997 (g. m,2) 


Czynnik NI N 2 Srednia 
Treatment Mean 
'Dra 
Bez deszczowania 43,5 27,6 35,5 
Without irrigation 
Z deszczowaniem 182,5 177.7 180,1 
With sorinkler irrigation 
Srednia - Mcan 113.0 102,6 107,8 
Zmiany w % + 320 + 544 + 407 
Changcs % 
'Mila' 
Bez deszczowania 26,1 28,4 27,2 
Without irrigation 
Z dcszczowanicm 108,6 118,9 113,8 
With sorinkler irrigation 
Srcdnia 67.3 73,7 70,5 
Mean 
Zmiany w % + 316 + 319 + 315 
Changcs % 
Srednia dla obu odmian - Mean for both cultivars 
Bc/ deszczowania 34,8 28,0 31,4 
Without irrigation 
Z deszczowaniem 145,6 148,3 146,9 
With sorinkler irrigation 
Srcdnia 90,2 88,1 89,2 
Mean 
Zmiany w % + 318 + 430 + 368 
Chan ges % 


NIR o ,05 dla odmian 30 
dla deszczowania 30 
dla nawożenia Ln. 


LSD oo5 for cultivars 30 
for sprinkler irrigation 30 
for fertilisation: non-significant 


3.3. Liczebność chwastów 


Liczba chwastów występujących na plantacjach obu testowanych odmian upraw- 
nych ziemniaków była wyższa w przypadku odmiany 'Drop' (tab. 6). Nie stwierdzono 
natomiast istotnego wpływu na ten wskaźnik zachwaszczenia, spowodowanego zasto- 
sowaniem bądź to deszczowania, bądź też zróżnicowanego nawożenia azotowego. Trze- 
ba jednak zauważyć, że w warunkach deszczowania zaznaczyła się tendencja do silniej- 
szego wzrostu liczby chwastów na jednostce powierzchni w łanie odmiany Mila. Przy 
zastosowaniu wyższej dawki azotu na poletkach deszczowanych tak jednej, jak 
i drugiej odmiany ziemniaków pojawiła się tendencja do obniżenia liczby chwastów. 
Liczba chwastów występujących w łanie obu odmian ziemniaków w poszczegól- 
nych sezonach wegetacyjnych badanego czterolecia była bardzo zróżnicowana. Zaznaczy- 
ła się tendencja do wyraźnego spadku wartości tego parametru na poletkach kontrolnych 
wraz ze wzrostem sumy opadów atmosferycznych. Na rysunku 4 przedstawiono przykład
>>>
106 


S. Rolbiecki, 1. Peszek, R. Rolbiecki 


istotnej, liniowej, odwrotnie proporcjonalnej zależności pomiędzy sumą opadów natural- 
nych z okresu czerwiec-sierpień a liczbą chwastów w łanie nie deszczowanych ziemnia- 
ków odmiany 'Drop', przy zastosowaniu niższej (75 kg . ha-IN) dawki azotu. Analo- 
giczną, jednakże nie istotną, zależność stwierdzono pomiędzy sumą dawek deszczownia- 
nych sierpnia a liczbą chwastów występujących na nawadnianych poletkach tej samej 
odmiany ziemniaka, ale przy wyższej - 125 kg . ha-IN - dawce azotu (rys. 5). 


-l 
I 
I 
I 


3 
2,5 
2 


l!] Drop I 
mMila 


[9] 1,5 


0,5 
O 


O-N1 


O-N2 


W-N1 


W-N2 


Wariant - Variant 


Rys. 3. Powietrznie sucha masa pojedynczego egzemplarza chwastów zależnie od odmiany ziem- 
niaka, nawadniania i nawożenia azotem 
Fig. 3. Air dry maUer of a single weed specimen, depending on potato cultivar, irrigation and 
nitrogen fertilisation 


I----
---
--- --1 
! 250 ____._m..._._._,_______.____
___
___.___________.__..__.__.M__ 
i 
I 
I 
I 
i 
I 
! 


. 


200 


50 


y = -1 ,6211x + 377,72 
R 2 = 0,8409 


N E 

150 
Q. 


N-E; 100 
- 
N 
fi) 


, 
I 
I 
I 
O l 
100 120 140 160 180 200 220 240 I 
: p

 

_' _.-.J 
Rys. 4. Zależność pomiędzy sumą opadów atmosferycznych w czerwcu, lipcu i sierpniu (P) 
a liczbą chwastów występujących w łanie ziemniaków odmiany 'Drop' uprawianych na 
poletkach nie deszczowanych przy niższej dawce azotu (N I) 
Fig. 4. Relationship between June-July-August rainfall (P) and the number of weeds occurring in 
the stand of 'Drop' cultivated on non-irrigated plots with a lower nitrogen dose (N d 


.
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


107 


Tabela 6. Liczba chwastów w łanie ziemniaków, średnia z lat 1994-1997, szt. . m-z 
Table 6. Number ofweeds in the potato stand, mean values for 1994-1997, pcs. m-z 


Czynnik NI Nz Srednia 
Treatment Mean 
'Oro ' 
Bez deszczowania 80,7 66,5 73,6 
Without irril'ation 
Z deszczowaniem 103,3 96,7 100,0 
With sprinkler irrigation 
Srcdnia 92,0 81,6 86,8 
Mean 
Zmiany w % + 28 + 45 + 36 
Chanl'es % 
'Mila' 
Bez deszczowania 23,7 24,5 24,\ 
Without irri2.ation 
Z deszczowaniem 62,0 48,4 55,2 
With sminkler irril'ation 
Srednia 42,8 36,4 39,6 
Mean 
Zmiany w % + 162 + 97 + 129 
Chan2.cs % Srednia dla obu odmian - Mean values for both cultivars 
Bez deszczowania 52,2 45,5 48,8 
Without irri2.ation 
Z deszczowaniem 82,7 72,5 77,6 
Wirh sprinkler irri2.ation 
Srcdnia 67,4 59,0 63,2 
Mcan 
Zmiany w % + 58 + 59 + 59 
Chanl'cs % 


NIRo.os dla odmian 33 
dla deszczowania r.n. 
dla nawożcnia r.n. 


LSOo.os for cultivars 
for sprinklcr irrigation: 
for fertilisation: 


33 
non-significant 
non-significant 


4. DYSKUSJA WYNIKÓW 


W przeprowadzonych w warunkach gleby bardzo lekkiej badaniach własnych wy- 
stąpiły różnice w zachwaszczeniu łanów dwu testowanych odmian ziemniaków. Wyż- 
szą masę i liezbę chwastów stwierdzono na plantacji odmiany 'Drop'. Fakt ten znajduje 
potwierdzenie w wynikach otrzymanych przez Rojka i wsp. [23], którzy - badając 
wpływ nawadniania i nawożenia mineralnego na zachwaszczenie czterech odmian 
ziemniaków uprawianych w okolicy Wrocławia - stwierdzili naj silniejsze zachwaszcze- 
nie (ilość i masę chwastów) u odmiany 'Bogna' , a następnie w kolejności malejącej - 
u odmian: 'Marta', 'Lawina' i 'Fregata'. Różnice w zachwaszczeniu łanów ziemniaka 
tłumaczyć można, zdaniem cytowanych autorów, najprawdopodobniej odmienną dyna- 
miką rozwoju, i w efekcie - zróżnicowaniem zacienienia międzyrzędzi u poszczegól- 
nych odmian uprawnych ziemniaka.
>>>
108 


S. Rolbiecki, 1. Peszek, R. Rolbiecki 


180 
160 
E 140 
(;) 120 
(,) 
C- 
I/) 100 
(,) 
C- 
I 80 
1 60 
.... 
N 40 
I/) 
20 
O 
10 


. 


y = -0,96x + 132,65 
R 2 = 0,4379 


. 


20 


30 


40 


50 
D [mm] 


60 


70 


80 


90 


Rys. 5. Zależność pomiędzy sumą jednorazowych dawek deszczownianych 73stosowanych w sierp- 
niu (D) a liczbą chwastów występujących w łanie ziemniaków odmiany 'Drop' upra- 
wianych na poletkach deszczowanych przy wyższcj dawcc azotu (N 2 ) 
Fig. 5. Rclationship betwecn sum or single irrigation rates applied in August (D) and the Ilumbcr 
or weeds occurring in the stand of 'Drop' cultivated on irrigated plots with a higher nitro- 
gen dose (N 2 ) 


Deszczowanie w badaniach własnych modyfikowało skład gatunkowy zbiorowi- 
ska roślinności segetalnej. Silniejsze pojawienie się na nawadnianych poletkach takich 
gatunków, jak: włośnica zielona, żółtlica drobnokwiatowa, perz właściwy czy skrzyp 
polny zostało stwierdzone także w badaniach przeprowadzonych w warunkach ekolo- 
gicznych Pomorza Zachodniego przez Karczmarczyka i wsp. [II]. Natomiast w do- 
świadczeniach polowych Rojka i wsp. [23] w Samotworze koło Wrocławia deszczowa- 
nie w różny sposób wpływało na poszczególne gatunki chwastów. Prawie zupełnie pod 
wpływem nawadniania zostały wyeliminowane z łanu ziemniaków bodziszek i tobołki, 
podczas gdy żółtlica, chwastnica i rdest zwiększyły swój udział w składzie florystycz- 
nym. Inaczej było we wcześniejszych badaniach Bieszczada i Pekarnik [2] przeprowa- 
dzonych w tej samej miejscowości, gdzie deszczowanie nie spowodowało zmian za- 
chwaszczenia, a plantacja ziemniaków przy zróżnicowanym nawożeniu azotowym 
zachwaszczona była głównie przez chwastnicę jednostronną. W dalszej kolejności wy- 
stępował skrzyp polny, fiołek polny, komosa biała i iglica pospolita. 
W badaniach własnych deszczowanie zwiększyło masę i liczbę chwastów. W cy- 
towanych już uprzednio badaniach Rojka i wsp. [23], deszczowanie minimalnie wpły- 
wało na zwiększenie ilości i masy chwastów w łanie ziemniaków. Podobne wyniki 
uzyskali Bieszczad i Pekarnik [2]. Odmienne natomiast rezultaty otrzymali Karczmar- 
czyk i wsp. [11] stwierdzając, że w większości doświadczeń deszczowanie ograniczało 
zachwaszczenie przed zbiorem ziemniaków. Występowało bowiem zmniejszenie za- 
równo liczby, jak i masy chwastów. Wspomniani autorzy tłumaczą ten fakt następująco: 
Ziemniaki pod wpływem deszczowania wytwarzały obfitą masę nadziemną, która za- 
cieniając glebę skutecznie ograniczyła pojawienie się wtórnego zachwaszczenia, zaś 
stosunkowo krótki okres od zasychania liści i łodyg do sprzętu nie pozwolił na inten- 
sywny rozwój już istniejących chwastów. O możliwości zachwaszczenia łanu pod
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


109 


wpływem nawadniania donoszą także inni autorzy [1,3,10,20, 24,26,28,29,33]. Dzieżyc 
[3] wyraża natomiast opinię, że powyższa prawidłowość występuje zazwyczaj przy 
niskim poziomie nawożenia mineralnego. 
W przeprowadzonym doświadczeniu na deszczowanych poletkach odmiany 'Drop' 
świeża masa chwastów w niektórych wypadkach przekraczała nawet 600 g . m- 2 . Jeszcze 
większą masę chwastów (dokładnie 746,7 g . m- 2 ) przed zbiorem bulw ziemniaka stwier- 
dzili przy zastosowaniu wyłącznie pielęgnacji mechanicznej Zarzecka i wsp. [32]. Przy 
innym sposobie pielęgnowania (pielęgnacja mechaniczna + Fusilade 4 I . ha- r ) świeża 
masa chwastów wynosiła 702,6 g . m- 2 . Trzeba przy tym jednocześnie nadmienić, że 
wspomniani autorzy nie stosowali w swych badaniach nawadniania. 
Odnotowany w doświadczeniu własnym - wyraźniejszy niż u innych autorów - 
wzrost zachwaszczenia wskutek deszczowania tłumaczyć można odmiennymi warun- 
kami glebowo-klimatycznymi. Niska bowiem zdolność retencyjna gleby bardzo lekkiej 
w połączeniu z posusznością okresów wegetacji, w trakcie prowadzenia badań skutecz- 
nie ograniczała rozwój masy nadziemnej uprawianych na poletkach kontrolnych ziem- 
niaków, jak i występujących w ich łanie chwastów. Prowadzone zaś w takich warun- 
kach obfite deszczowanie, przy odpowiednim nawożeniu i niestosowaniu herbicydów, 
stwarzało na poletkach nawadnianych korzystne warunki wilgotnościowo-pokarmowe 
dla rozwoju zarówno ziemniaków, jak i chwastów. Warto nadmienić, że gleby bardzo 
lekkie, piaskowe, zawierają olbrzymią liczbę diaspor chwastów [15], którym nawadnia- 
nie może w pewnych okolicznościach stworzyć bardzo dogodne do rozwoju warunki. 
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem na zachwaszczenie plantacji ziemnia- 
ków w badaniach własnych, przeprowadzonych w warunkach przyrodniczych wschod- 
niego krańca Pojezierza Krajeńskiego, był modyfikowany przebiegiem warunków po- 
godowych (w szczególności opadów) w poszczególnych sezonach wegetacyjnych bada- 
nego czterolecia (rys. l i 4). Podobna prawidłowość zaistniała także w przypadku bura- 
ków cukrowych [29] bądź buraków pastewnych [28]. Analogiczne ustalenia poczynili 
już wcześniej - dla warunków Pomorza Zachodniego - Karczmarczyk i wsp. [11]. 
Chociaż w przeprowadzonych badaniach nie stwierdzono istotnego wpływu wzra- 
stającego nawożenia azotowego na zachwaszczenie ziemniaków, to jednak - średnio 
dla obu testowanych odmian w całym okresie badawczym - zaznaczyła się tendencja do 
obniżenia zarówno masy, jak i liczby chwastów (tab. 4,5,6). Podobne wyniki otrzymali 
wcześniej inni autorzy [2, l O, II ,20,23]. 
Niska zawartość części spławialnych w połączeniu z dużą przepuszczalnością gleb 
piaszczystych - takich jak gleba, na której przeprowadzono badania własne - sprawia, że 
ryzyko skażenia środowiska przez herbicydy, przenikające wraz z wodą w głąb profilu, 
jest na nich znacznie większe niż na gruntach zwięźlejszych. Zatem chemiczna walka 
z chwastami powinna być tutaj szczególnie ostrożna i oparta na dobrej znajomości skła- 
du i nasilenia występowania zbiorowisk chwastów na plantacjach roślin uprawianych 
w tych warunkach [12,3 I]. Trzeba nadmienić, że doświadczenia nad skutecznością 
chemicznej walki z chwastami w warunkach deszczowania przeprowadzono w Wielko- 
polsce [26] oraz na Pomorzu Zachodnim [33]. Badania nad zachwaszczeniem ziemnia- 
ków w warunkach deszczowania mogą być także przydatne w opracowywaniu kom- 
pleksowych metod zwalczania chwastów na plantacjach tej rośliny.
>>>
110 


S. Rolbiecki, J. Peszek, R. Rolbiecki 


5. WNIOSKI 


I. Ziemniak uprawiany na glebie bardzo lekkiej w warunkach ekologicznych wschod- 
niego krańca Pojezierza Krajeńskiego był zachwaszczony głównie przez takie ga- 
tunki chwastów, jak: Setaria viridis, Chenopodium album, Polygonum convolvulus, 
Agropyron repens, Equisetum arvense. 
2. Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego na zachwaszczenie plantacji ziem- 
niaka był uzależniony od przebiegu warunków meteorologicznych (zwłaszcza opa- 
dów) w poszczególnych sezonach wegetacyjnych okresu badań. 
3. Nawadnianie deszczowniane zwiększało zachwaszczenie (masę i liczbę chwastów) 
łanu ziemniaka oraz poszerzało i modyfikowało skład gatunkowy zbiorowiska 
chwastów. W łanie ziemniaków deszczowanych przeważały: Agropyron repens. 
Galinsoga parvijlora i Equisetum arvense. 
4. Z dwóch badanych odmian większe zachwaszczenie łanu ziemniaka wystąpiło 
u odmiany 'Drop'. 
5. W warunkach zwiększonego nawożenia azotowego - średnio dla obu testowanych 
odmian w całym okresie badawczym - zaznaczyła się tendencja do obniżenia za- 
równo masy, jak i liczby występujących na plantacji ziemniaka chwastów. 


LITERATURA 


[I] Bieszczad S., 1976: Wpływ deszczowania i zróżnicowanego nawożenia mineral- 
nego na zachwaszczenie łanu roślin uprawnych. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 181. 
Warszawa, 251-254. 
[2] Bieszczad S., Pekamik K., 1990: Zachwaszczenie roślin okopowych w warunkach 
deszczowania i zróżnicowanego nawożenia mineralnego. Zesz. Nauk. AR 
Wrocław 195, Melior. XXXVlII, 145-158. 
[3] Dzieżyc J., 1988: Rolnictwo w warunkach nawadniania. PWN Warszawa. 
[4] Gawrońska-KuIesza A., 1990: Agrocenozy gleb lekkich. Zesz. Probl. Post. Nauk 
RoI. 376, 165-179. 
[5] Głuska A., 1996: Agrotechnika ziemniaka na plantacjach nawadnianych. Instr. 
Wdroż. 1/96, Bonin, 1-40. 
[6] Grabarczyk St., Dudek St., Grzelak B., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., 
1994: Możliwości produkcyjne gleby bardzo lekkiej w warunkach deszczowania. 
Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 414,145-152. 
[7] Grabarczyk St., Dudek St., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., 1995: Regio- 
nalne zróżnicowanie przewidywanych efektów deszczowania roślin na glebach 
bardzo lekkich. Zesz. Nauk. AR Wrocław 267, 45-54. 
[8] Grabarczyk St., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., 1992: Efekty deszczowania 
roślin uprawianych na glebach kompleksu żytniego bardzo słabego. Roczn. AR. 
Poznań, CCXXXIV,75-82. 
[9] Grabarczyk St., Żarski J., Dudek St., 1990: Metoda sterowania deszczowaniem 
w skali łanu i gospodarstwa na podstawie opadów atmosferycznych. Zesz. Nauk. 
AR Kraków 250, 41-56.
>>>
Wpływ deszczowania i nawożenia azotem ... 


111 


[10] Hoffman-Kąkol!., Stankiewicz 1., 1982: Zmiany zachwaszczenia ziemniaków pod 
wpływem nawadniania oraz zróżnicowanego nawożenia mineralnego. Zesz. Nauk. 
AR Szczecin 94, 119-131. 
[II] Karczmarczyk St., Hoffman-KąkolI., Koszański Z., 1983: Porównanie plonowa- 
nia ziemniaków i buraków cukrowych uprawianych na glebie lekkiej z zastosowa- 
niem deszczowania i zróżnicowanego nawożenia mineralnego. Cz. II. Zachwasz- 
czenie łanów. Zesz. Nauk. AR Szczecin 100, Roln. XXXI, 59-65. 
[12] Maykuhs F., 1988: Unkrautbekampfung in Kartoffeln. Landtechnik v. 43 (3), 
Hannover, 122-124. 
[13] Mowszowicz J., 1975: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. PWRiL Warszawa. 
[14] Pałys E., 1993: Wpływ sposobów zwalczania perzu i metod pielęgnowania na 
plonowanie ziemniaka na rędzinie. Fragm. Agronom. 4 (40), Puławy, 121-122. 
[15] Pawłowski F., Kapeluszny J., Kolasa A., Wesołowski M., 1990: Analiza za- 
chwaszczenia roślin uprawnych na glebach piaskowych kompleksów żytnich 
w Kotlinie Sandomierskiej. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 376,181-188. 
[16] Peszek J., 1987: Podstawy klimatyczne nawadniania roślin w regionie bydgoskim. 
Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 314, 65-80. 
[17] Peszek J., 1996: Uwarunkowania klimatyczno-przyrodnicze produkcji rolniczej 
w regionie bydgoskim. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 438, 19-32. 
[18] Peszek 1., Grzelak B., 1990: Wpływ deszczowania i nawożenia azotem na plono- 
wanie ziemnaków na glebie bardzo lekkiej. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz 174, 
Rolnictwo 30,115-126. 
[19] Peszek J., Rolbiecki St., 1992: Wpływ deszczowania i nawożenia azotem na plo- 
nowanie ziemniaków jadalnych uprawianych na glebie bardzo lekkiej. Zesz. 
Nauk. A TR Bydgoszcz 180. Rolnictwo 32, 83-90. 
[20] Rojek St., 1980: Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego na zachwaszczenie 
ziemniaków późnych. Zesz. Nauk. AR Wrocław 128, Melioracja XXIII, 57-61. 
[21] Rojek SI.. 1992: Efekty deszczowania nowych odmian ziemniaka. Zesz. Nauk. 
A TR Bydgoszcz 180, Rolnictwo 32, 43-49. 
[22] Rojek St., Chmura K., 1996: Nawadnianie deszczowniane i nawożenie mineralne jako 
czynniki kształtujące plony ziemniaka. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 438, 383-390. 
[23] Rojek St., Chmura K., Jakubowska Z., 1995: Wpływ nawadniania oraz nawożenia 
mineralnego na zachwaszczenie łanu ziemniaka. Zesz. Nauk. AR Wrocław 267, 
Konferencje IX, 323-330. 
[24] Rolbiecki St., Peszek J., Rolbiecki R., 1998: Effect of sprinkler irrigation and nitro- 
gen fertilization on weed infestation ofpotatoes canopy on a poor sandy soil. Przegl. 
Nauk. Wydz. Melioracji i Inżynierii Środowiska SGGW Warszawa 15, 91-94. 
[25] Rudnicki F. (red.) 1992: Doświadczalnictwo rolnicze. Wyd. A TR Bydgoszcz. 
[26] Rymaszewski J., Sobiech S., Koziara W., Czajka M., 1994: Ocena przydatności 
niektórych herbicydów w uprawie ziemniaków w warunkach deszczowania. Ma- 
teriały 33 Sesji Nauk. Inst. Ochro Rośl. Poznań Cz. 2. Postery, 209-214. 
[27] Rzekanowski Cz., Peszek J., Żarski 1., 1993: Efekty deszczowania roślin oko- 
powych uprawianych na glebach przewidywanych pod zalesienie. Zesz. Nauk. AR 
Szczecin 159, Roln. LVI, 415-420.
>>>
112 S. Rolbiecki, J. Peszek, R. Rolbiecki 


[28] Rzekanowski Cz., Rolbiecki St., Rolbiecki R., 1999: Rola nawadniania deszczo- 
wnianego i zróżnicowanego nawożenia azotem w kształtowaniu się zachwasz- 
czenia łanu buraka pastewnego uprawianego na glebie bardzo lekkiej. Zesz. Nauk. 
A TR Bydgoszcz 217, Rolnictwo 43, 31-41. 
[29] Rzekanowski Cz., Rolbiecki St., Rolbiecki R., 1997: Wpływ nawadniania desz- 
czownianego i zróżnicowanego nawożenia azotem na kształtowanie się zachwasz- 
czenia plantacji buraka cukrowego uprawianego na glebie lekkiej. Roczn. AR 
Poznań CCXCIV, 183-190. 
[30] Stankiewicz J., Hoffman Kąkol!., Dzienia St., 1993: Plonowanie ziemniaków 
w zależności od długości przebywania chwastów w łanie. Fragm. Agronom. 4 
(40),119-120. 
[31] Stupnicka-Rodzynkiewicz E., Łabza T., Hochół T., 1990: Dynamika zachwasz- 
czenia pól produkcyjnych z uprawami zbóż i okopowych na glebach piaskowych 
w latach 1977-1985. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. Warszawa 376, 199-208. 
[32] Zarzecka K., Ceglarek F., Gąsiorowska B., 1993: Możliwości ograniczenia pielę- 
gnacji mechanicznej w produkcji ziemniaka jadalnego. Fragm. Agronom. 4 (40), 
123-124. 
[33] Zbieć LI., Karczmarczyk S.J., 1986: Wpływ uzupełniającego deszczowania oraz 
norflurazonu i glifosatu na plony i zachwaszczenie łanu. Zesz. Probl. Post. Nauk 
RoI. Warszawa 327, 83-93. 
[34] Żarski J., Rzekanowski Cz., Dudek St., Rolbiecki St., 1999: Cost-effectiveness of 
overhead irrigation of field crops cultivated in the vicinity of Bydgoszcz. Zesz. 
Nauk. A TR Bydgoszcz 220, Rolnictwo 44, 315-320. 


EFFECT OF SPRINKLER IRRIGA TION AND NITROGEN 
FERTILISATION ON WEED INFESTATI0N OF POTATOES 
GROWN ON A VERY LlGHT SOI L 


Summary 


Four field experiments were carried out over 1994-1997 at Kruszyn Krajeński ncar 
Bydgoszcz on a loose sandy soil to investigate the effect of sprinkler irrigation and a 
varied nitrogen fertilisation on weed infestation of two potato cultivars, 'Drop' and 
'Mila'. The most com mon weed species which occurred under irrigation included Agro- 
pyron repens, Galinsoga parviflora and Equisetum arvense. The impact of irrigation and 
fertiIisation on potato weed infestation was modified by weather conditions, especially 
rainfalI, during the growing seasons researched. Sprinkler irrigation increased weed 
infestation, both mass and num ber of weeds. 'Drop' potato stand showed a higher weed 
infestation, as compared to that of 'Mila'. A downward trend in both the mass and the 
num ber of weeds occurring on potato plantation - as average of both the cultivars and 
the period studied - was observed under an increased nitrogen fertilisation. 
Key words: sprinkler irrigation, nitrogen fertilisation, potato, weed infestation, very 
light soil
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


WPŁ YW NA WADNIANIA DESZCZOWNIANEGO 
I NA WOŻENIA AZOTEM NA ZACHWASZCZENIE ZBÓŻ JARYCH 
UPRAWIANYCH NA GLEBIE BARDZO LEKKIEJ 


Stanisław Rolbiecki, Jacek Żarski, Stanisław Dudek 


Katedra Melioracji i Agrometeorologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Ikrnardyńska 6/8, 85 - 029 Bydgoszcz 


W latach F.l94-1996 przeprowadJ:ono w Kruszynie Krajeńskim koło Bydgoszczy na 
lujncj glcbie piaszczystej ścisłe badania polowe nad oddziaływaniem deszuowania 
i zrÓ/nicowanego nawo/cni a azotem na zachwaszczenie łanÓw jyczlnienia jarego 
i pszenic) jarej. I.bo;iajare /achwaszczone były głÓwnie przez nastypujące gatunki: 
Seta,.ia vi,.idis, l'olygO/llllll cOł1vol\'lllus, Chenopodium album, Agropyron repens. 
[)cs/czowanie modyfikowało zbiorowisko gatunków chwastÓw wystypującyeh 
wianach zbM. Wplyw badanych czynników na zachwaszczenie łanu zbóż był uza- 
Icżniony od pr/ebiegu opadÓw w poszczególnych sezonach wegetacyjnych okresu 
badań, W porÓwnaniu z pszenicą jarą, wiyksze zachwaszczenie (masę i liczbę chwa- 
stÓw) stwierdzono w łanie jyczmienia jarego. Nawadnianie deszczowniane oddzia- 
ływało istotnie na zachwaszc/enie zbÓŻ (wzrost liczby i masy chwastów wystypują- 
cyeh zarÓwno w łanie jyczmienia jarego, jak i pszenicy jarej). Wyższa dawka azotu 
obni;iała masy i liczebność chwastów w zbożach jarych. 


Slowa kluczowe: nawadnianie deszczowniane, nawożenie azotem, jęczmień jary, 
pszenica jara, zachwaszczenie, gleba bardzo lekka 


I. WSTF;P 


Wyniki ścisłych doświadczeI1 polowych nad deszczowaniem roślin uprawnych 
wskazują na dużą celowość stosowania nawadniania deszczownianego jako podstawo- 
wego czynnika plonotwórczego na glebie bardzo lekkiej [4,5,6]. B3dania przeprowa- 
dzone przez Żarskiego [20,21,22] oraz Żarskiego i wsp. [23] wykazały ponadto, że 
w tych warunkach glebowych stosowanie deszczowania może być efektywne i w nie- 
których przypadkach opłacalne także w odniesieni u do zbóż jarych. 
Większość dotychczasowych badań nad zachwaszczeniem łanów nawadnianych 
zbóż przeprowadzano z reguły na glebach żyźniejszych, położonych w rejonach o wyż- 
szych opadach atmosferycznych, a zatem mniejszej celowości stosowania nawodnień 
uzupełniających m.in. w rejonie: Szczecina [8,9,10,11,12,15,19], Poznania [13], Wroc- 
ławia [1,2] oraz Lublina [18]. Dotyczyły one zarówno zbóż ozimych [1,2,12,13,18], jak 
i jarych [1,2,8,9, 10, 11,15,19]. Spośród poszczególnych gatunków zbóż jarych najwięcej 
prac poświęcono pszenicy [1,2,9,15,19], mniej dotyczyło jęczmienia [2,10] bądź owsa 
[2,11], najmniej zaś, bo tylko jedną poświęcono pszenżytu [8]. Brakuje natomiast badań 
nad zachwaszczeniem zbóż jarych uprawianych na glebach bardzo lekkich w warunkach 
deszczowania, w Polsce Centralnej - rejonie o największych potrzebach deszczowania pod
>>>
114 


S. Rolbiecki, J. Żarski, S. Dudek 


względem kryterium klimatycznego. Jedyne bowiem doświadczenie w tym zakresie, jakie 
przeprowadzono w okolicy Bydgoszczy, dotyczyło zbóż ozimych [161. 
Celem podjętych badań było określenie wpływu deszczowania i nawożenia azotem 
na kształtowanie się zachwaszczenia łanu jęczmienia jarego i pszenicy jarej, uprawia- 
nych w warunkach luźnej gleby piaszczystej. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badania przeprowadzono w latach 1994-1996 w Kruszynie Krajeńskim koło Byd- 
goszczy (p = 53°05'; A = 17° 52'), na glebie zaliczanej do VI klasy bonitacyjnej i 7 kom- 
pleksu przydatności rolniczej (żytniego bardzo słabego). Gleba charakteryzowała się 
bardzo małą zawartością części spławialnych w warstwie ornej (7%) i podomej (3-5%). 
Odczyn pH oznaczony w In KCl był kwaśny, a zasobność w podstawowe makroelementy 
kształtowała się na poziomie niskim bądź średnim. Ponadto gleba ta posiadała bardzo 
słabą zdolność zaopatrywania roślin w wodę, bowiem polowa pojemność wodna w war- 
stwie 0-100 cm wynosiła 88 mm. 


Tabela l. Tcmperatury powietrza i sumy opadów atmosferycznych w Kruszynic Kra- 
jeńskim na tle śrcdnich wieloletnich w Bydgoszczy oraz sczonowc dawki na- 
wodnieniowe zbóż jarych 
Table l. Air temperature and rainfall at Kruszyn Krajeński compared to multi-year 
means in Bydgoszcz and seasonal rates ofirrigation applied for spring cercals 


Lata Micsiac - Month 
Years IV V VI I VII I IV -VII 
Temperatura powietrza - Air tcmperature. o C 
1949-1995 7,2 12,7 16,2 17,9 13.5 
1994 9,5 12,4 16,4 22,9 15,3 
1995 7,6 11,9 16.2 19,9 13,9 
1996 8,0 12,6 15,8 15,3 12,9 
l 994-1 996 8,4 12,3 16,1 19,4 14,0 
Opady atmosferyczne - Rainfall, mm 
1891-1980 35 52 57 76 220 
1994 19 45 41 29 134 
1995 20 31 71 26 148 
1996 19 103 41 92 255 
1994-1996 19 60 51 49 179 
Dawki wody - Water rates, mm 
1994 - 40 65 25 130 
1995 - 25 55 50 130 
1996 - - 90 - 90 
I 994-1 996 - 22 70 25 117 


Okres badań był posuszny, charakteryzował się bowiem opadami atmosferyczny- 
mi na poziomie 81 % normy wieloletniej (tab. I). Najniższe opady atmosferyczne (61 % 
normy) wystąpiły w najcieplejszym 1994 roku, niewiele wyższe (67%) - w 1995 roku, 
najwyższe zaś w sezonie wegetacyjnym 1996 (116%). Spośród miesięcy okresu wege- 
tacji kwiecień i lipiec charakteryzowały się opadami znacznie niższymi od normy (od-
>>>
Wplyw nawadniania des7.czownianego ... 


] 15 


powiednio o )-1 i 64%). Stosownie do wysokości i rozkładu opadów atmosferycznych 
ustalano \\ielko
ci dawek wody prl)' des/czowaniu, kierując się zasadami przedsta- 
wionymi pr7ez CirabarClyh.a i wsp. [71. Największe sezonowe normy nawodnieniowe 
(po 130 mm) stosowano zatem w latach 1994 i 1995. W sezonie wegetacyj nym najwie- 
cej wody do deszC/owania (przeeiętnie 70 mm) Lużywano w czerwcu. 
Pr /edplonern dla obu badanych gatunkÓ\\ zbóL były burak cukrowy i burak pa- 
stewny. uprawiane na pełnej dawce obornika. 
Schemat doświadczenia uwzględniał trzy czynniki: 
- gatunki zbóż jarych (jęczmieri - Dema, pszenica - Henika), 
- deszczowanie (O - bez deszczowania, W - z deszczowaniem), 
- nawożenie azotem (NI 
 60 kg. ha-I, N 2 = 120 kg. ha-I). 
Zastosowano układ zależny losowanych podbloków w trzech powtórzeniach. Na- 
wożenie fosforowo-potasowe było jednolite na wszystkich poletkach doświadczenia 
i wynosiło, zależnie od roku, 60-80 kg . ha- I P20S oraz 90-140 kg . ha. 1 K 2 0. Nawożenie 
azotem stosowano na wszystkie poletka wiosną w ilości 60 kg . ha-i, a pozostałą część 
(na poletkach ON 2 i WN 2 ) uzupełniano w początkach fazy strzelania w źdźbło. W obu 
zbożach stosowano corocznie oprysk herbicydem Agritox (1994) bądź Glean 75 DF 
(1995 i 1996). 
Ocenę stanu zachwaszczenia łanu przeprowadzono przed zbiorem zbóż metodą 
ilościowo-wagową [2]. Dokonywano w tym celu analizy florystycznej całej próbki [14], 
oznaczając liczbę egzemplarzy poszczególnych gatunków z powierzchni 0,25 m 2 (0,5 m 
x 0,5 m), losowo wybranej na każdym poletku doświadczenia. Następnie wszystkie 
pobrane z poletka chwasty suszono i całość ważono. Odpowiednią dla układu doświad- 
czenia analizę statystyczną [17] przeprowadzono przy użyciu pakietu ANW, opracowa- 
nego w Katedrze Ekonomiki Rolnictwa i Informatyki A TR Bydgoszcz. 


3. WYNIKI 


Najczęściej występującym chwastem w łanie jęczmienia jarego była Setaria viridis 
(tab. 2). Nieco mniej licznie występowały takie gatunki, jak: Polygonum convolvulus 
i Agropyrol1 repens. Deszczowanie wpłynęło na poszerzenie zbiorowiska gatunkowego 
chwastów. Na poletkach nie deszczowanych występowało bowiem tylko 7 gatunków, 
podczas gdy na nawadnianych było ich już 15. 
W łanie pszenicy jarej - podobnie jak w przypadku jęczmienia - naj liczniej wystę- 
powała Setaria viridis, a w dalszej kolejności także Po/ygonum convo/vulus oraz Che- 
l1opodium a/bum (tab. 3). Nawadnianie deszczowniane modyfikowało skład gatunkowy 
roślinności segetalnej w pszenicy jarej. Na poletkach kontrolnych (bez nawadniania) 
występowało łącznie we wszystkich latach badań 6 gatunków chwastów, zaś na desz- 
czowanych spotykano - podobnie jak to było u jęczmienia - 15 gatunków.
>>>
116 


'" 
E 
v 
O ;..-. 
v 
,""i: 
:: '" 
"'oD 
E Ol) 
-o.::: 
o .... 
o 
 
Ol) . 
v '" 

 E 
.......... v 
.
 O 
::. 
v+- 
'E .; 
tj 
 
V'
 
'-' r.rJ 
V v 
'2..:: 

 .5 
:,: 


en 

 OJ 
E 'g 
en o.. 
'" en 

-o 
..:: v 
u v 
. 
 
;::4- 
o o 

 :: 
:: o 

 :e 
Ol)C:5 
-O o.. 
'" E 
::;:: o 
C/1e...; 

N 

:3 
'" '" 
f-f- 


S. Rolbieeki, J. Żarski, S. Dudek 


'-D + + + + + + 

 + + + + + + 

 + + + + " 
- + 
N 'n + + + + 

 + + + + + 
;z: 
 
+ + + + 
-O 
v 
'c;j 
'E -.,j- + + + 

 + + 

 + + 
- + 
, 
v 
:: 
'" 
'2 '-D + + 

 + 
-O 
 + + + + + + + 
'" - 
;:: 
'" 
2 
on + + + + 

 + + + 
2 
 + + 
+ + 
-.,j- + + 

 + + + + + + + + 

 
- + + 
'-D + + 

 + + + + + 

 
- + + 
on + + + 
-O ;ź.' 
 + 
v 
 + + 
'c;j + 
Ol) 
'C 
.::: 

 -.,j- + 

 
O 
 + + + 
2 - 
, 
v 
:: 
.
 '-D + + 
:: 
 + + + + 
-O 
 
'" - + + 
:,: 
'" 
:: 
.
 on + 
2 2 
 + + 

 
+ 
-.,j- + + 

 + + 

 
- + + 
"E 
..j i:!J ;; '" ci 
c:ó ..j '" :r: c:ó O i 
 v 
'" P-. ..j ..J U J u oD ..j 
P-. 
 ;:; 
 ..j C/1 
 e 
" 
 p.; ..:: 
 
;:; d '" '" C:J 
 o ..j .... .;::: 
;. ;:; 
 '" "- d. '" 
d. ..C) a " " a C:J 
 .....:J '- 
 '" 
ti a '" "S '" " 

 en '" C:J "- '-- ;:; 

 v ;. " (; 
 c 
 ..C) C:J .;::: .;::: ti '" 
.;::: 
 
 
 c '" '" C 
::; 'u 
 C:J ;:; C:J 
 !3 " '" ..C) 
v ;:; C:J 
 g t 
 '" " C:J 
'c;j 'S v '" 
 ;:; 
o.. :... "- 
 ;:; C:J ;:;: '" c '" v 
 
o [/J ;:;: 
 ''2 ;:; ;;; C:J C C 

 " ;:; 'i;:j & 't C:J ;:; 
C:J ;:; a C:J C:J v C:J C:J C:J v ti 
't a " "- 
 "- .;::: a :; C:J .:; ,;::: '" 
 
" a 
 '" '" .
 
 Ci C:J " 
C:J '" 
 '" \) :s , a 
c3j ..s:: a v $ 
 es ..... 
 
 
 " 
ti ;- 
v a _Si: ;:; ..... (;j '1:: 
o... \) 'S (j 
' 
'1:: a 
"- 
I..t.:i 



 
E: 
v 
:Q 
-o 
'" 
t:: 
o 
* 
c: 
g 

 
u 

 
en 
V' 
N 
U 
, 
* 
* 
c: 
O 
E 
E 
O 
U 
c' 
V 
 
8 
en 
V' 
N 
U 
O 
N 
"2 
'" 
oD OJ 
, en 
* O 
* -O 
* :: 
v 
OJ Ol) 
en U .
 
:: :: 
.2 OJ 
t: :: 
'c;j '" , 
:: U '" 
'" U "O 
3..0 ,. 
:. , '" 
WJ .
 :Q 
.
 :: :,: 
'" 
3 '" 
:: -O 
.
 O 
:: o.. 
'en V' N 
'" ;;;2 
:.2».:. 
O
2
>>>
('j 
...:L:;j 

.2 
:; 
. 
 

. 
 
P- 
C/; 



 
"8j 
'1)' 't:: 


 


?, : 
.
 o 

'"O 
" 
 

 ro 
o.. v: 
:.. () 
.- -5 

 
::: .; 
..... .
 
.() "...) 

 E. 

 '/; 

'"O 
:J 
 
....::: 
;. 
Ó o 
-'" to: 
3::: 
-s .
 
oJJ o 
""j P- 
ro 
 
:2 G 
:/]0 


r
o 
..::? r,., 
Q OJ 
.D .D 
ro ('j 
'- r- 


Wpływ nawadniania deszczownianego ... 


-D + + + + 
a- + j + + l' 
a- + + 
- + + 
on + + t + 
-;1 a- 
a- 1 + f, t + 
- + + 
""j 
Q 
O;; 
r 
 
 + + + + 
a- + 
a- + 
 + + + 
- - 
o 
Q 
to: 
.
 -D + -I + 
a- t + + -t- + + 
"D a- + 
('j - t. + + + 
;. 
C;; 
;z: 
'n + + + + + + 
a- + t + + 
Z a- + + + 
- -j- + + 

 t + 
a- -1 
 + + 
a- 
- + + 
-D + + 
a- + t- J' + + 
a- 
- + + 
'n .1 + -l- 
eJ 1. 1 a- 
Q a- + + + 
O;; - t 
oJ 

 
.... 
" "'T + 
to: a- 
O a- + 
7. - f 
Q 
to: 
('j -D + 
a- + + + + 
""j a- 
('j - + 
;: 
('j 
to: 
Q - 'n t + + 
a- 
;z: ;z: a- + t + 
+ + 

 + + 
a- 
a- + + + + 
- + 
.J Q:) .J ;; - 8- 
Q:) ('j 
 O ,. 
- '" 9=.. .J .J '" U ...L. U 
;::: ('j...J 
P-. ;; '" -5 
 C/) I:: '" 

 :::, 
 '" 
 e o..: ...J 
 
..Ę ;;. '" '" O '" ;::: 
:::, a E: 
 ( a t:: 
 '- .J 
 ;::: 
-'" C/; a '" t:: '" 'i:; '- '- 
 
OJ '" 
 ( t:: ..c:, t:: ,:::J 
3 .S! ,:::J 
 
 
 
 ( t:: '" '" .:::J 
 
u 
 a t:: 
 
 
 
 '" '" t:: 
O;; OJ t v '" t:: 'i2 g '" 
 
 '" 
P- 'B '- '" 'i2 'S: ( '" '" ;::: 
G C/) s: 
 
 
 '- i: 
 t:: ( ( :: 
;::: '- 't t:: 
,
 22 
 '" '" 
 t:: t:: t:: e 
s: 
 .:::J E;- a 'c; .:::J 
'" 
 a 
 ,
 '" '5(; :- o 
 ...s1 
 
Dfj '" 
 S a v 

 
. a \...; es '" t 
Si: leJ a a s;: C/) 
C/) \...; 
' G 
Cl.. 
 0.....1 V 


117 



 
E 
o 
OJ 
:.Q 
"D 
('j 
t:: 
, 
* 
ci 
o 
E 
E 
o 
u 
E 
C/; 
W 
N 
U 
, 
* 
* 
ci 
o 
E 
E 
o 
u 
-. 
.... 
OJ 
 
E 
VJ 
W 
N 
U 
o 
N 
"2 
('j 
oD VJ 
""' 
o VJ 
* o 
* "D 
* to: 
;j ""' 
in biJ 
u .
 
to: to: 
o ""' 
.
 .... to: 
.... 
'" , 
to: u '" 
('j u 
"0..0 Q 
x o N 
w..J ('j 
""' 
. t:: :.Q 
.::1 ('j ;: 
to: "'" ('j 
.
 o "D 
to: P- o 
'(/) a' ('1 
('j
;Z: 
.
 
 - 
0:3: Z
>>>
118 


S. Rolbiecki, J. Zarski, S. Dudek 


Stwierdzono statystycznie udowodniony wpływ na wielkość powretrznre suchel 
masy chwa
tów w łanie zarówno ze strony testowanych gatunkÓw zbóż jarycll. jak też 
i stosowanego deszczowania (tab. 4). Większa masa chwastów w stosunku do obichJtm 
kontrolnych (bez deszczowania) wystąpiła w jęczmieniu jarym, (w porównaniu z psze- 
nicą), oraz na poletkach nawadnianych. Zwiększona dawka azotu nie oddziaływała 
istotnie na masę chwastów. Wystąpiła jednak wyraźna tendencja - średnio dla tr/ylct- 
niego okresu badawczego - do obnizania się powietrznie suchej masy chwastów wraz Le 
wzrostem poziomu nawożenia azotem. Prawidłowość ta szczegÓlnie wyraźnie zaist- 
niała w warunkach stosowania nawodnień, wystąpiła ona tu bowiem zarÓwno w przy- 
padku jęczmienia, jak i u pszenicy w każdym sezonie wegetacyjnym badanego okresu. 


Tabcia 4. Masa powictrznie sucha chwastów w łanic zbóż jarych, g . m'c 
Tablc 4. Air dry mattcr of weeds in thc canopy of spring ccrcals, g . m'c 


Dawka Lata badań - Rescarch years 
Wariant wodny azotu Śrcdnia 
Watcr variant Nitrogen 1994 1995 1996 Mcan 
dose 
Pszenica jara - Spring wheat '\ 
NI 0,93 20,00 13,50 11.48 
Bez deszczowania Nz 1,47 10,00 13.30 8.26 
Non - irrigated średnia 1.20 15,00 13,4 9.87 
mcan 
NI 4,93 25,20 40,00 23.38 
Z deszczowaniem N 2 3,87 18,80 39,70 20,79 
l rri gatcd średnia 4,40 22.00 39,85 22.08 I 
mean 
Jc;czmień jary - Spring barley 
Bez deszczowania NI 1.87 16,00 25,60 14,49 
Non - irrigatcd N 2 0,87 16,00 21,90 12.92 
śrcdnio 1,37 16,00 23,75 13.70 
mean 
NI 12,67 . 16,40 110,80 46,62 
Z deszczowaniem Nz 6,80 14,80 102,70 41.43 
Irrigatcd śrcdnia 
9,73 15,60 106,75 44.02 
mean 


N1Ro,o5 
LSD o . 05 


dla gatunków - for species 
dla dcszczowania - for irrigation 
dla nawożenia - for fcrtilization 


6,76 
5,03 
r.n. - non-significant 


Liczba chwastów występujących w łanach badanych zbóż jarych pozostawała pod 
istotnym oddziaływaniem nawadniania deszczownianego oraz zastosowanej dawki 
nawożenia azotowego (tab. 5). Chwasty w większej łiczebności występowały na polet- 
kach nawadnianych w stosunku do kontrolnych. Wzrastające nawożenie azotowe ob- 
niżało liczbę chwastów tak na poletkach kontrolnych, jak i deszczowanych. Nie stwier- 
dzono istotnego oddziaływania gatunku zboża na liczebność chwastów w łanie. Wy- 
stąpiła jednak tendencja do większej liczby chwastów w łanie jęczmienia jarego w po- 
równaniu z pszenicą. 
Wskaźniki zachwaszczenia łanów testowanych zbóż kształtowane były w po- 
szczególnych sezonach wegetacyjnych przez zmieime warunki pogodowe, w szczegól-
>>>
WpłyW nawadniania deszczownianego ... 


119 


noscr zaś prze/" wysokość i rozklad opadów atmosferycznych. Obrazują to otrzymane 
/alcżności pomi
dzy wysokością opadów atmosferycznych w okresie czerwiec-lipiec 
a liczb" (rys. I) b"dź masą chwastów (rys. 2) spotykanych na nie nawadnianych polet- 
kach pszenicy jarej. Oba wskaźniki zachwaszczenia zwiększały się wraz ze wzrostem 
ilości opadów. 


Tabela 5 LiC/ba chwastÓw \\ lanie zbÓj jarych, szt. . m: 
labie 5. Number ofweeds in the eanopy ofspring eereals, pes. m- 


I D,m ka Lata badali - Years of the studv 
I Wariant \\odn} azotu Srednia 
I WarcI' varianr Nitrogen 1994 1995 1996 Mean 
dose i 
Pszenica iara - SorinQ. wheat 
I NI 83 92 112 96 
Bez deszC/.lJ\\ania N: 13 52 87 51 
Non - irrigared średnia 48 72 99 73 
mean 
NI 307 172 315 265 
I. deszczowaniem N: I] I 192 283 195 
Irrigated średnia 209 182 299 230 
mean 
Jyezmień iarv - Soring barley 
Bez deszczowania NI 165 256 109 177 
Non - irrigated N: 35 232 80 116 
średnia 100 244 94 146 
mean 
Z deszczowaniem NI 285 100 520 302 
Irrigated Nz 215 132 391 246 
średnia 250 116 455 274 
mean 


NIRn,o 
LSDo,o 


dla gatunków - Ol' speeies 
dla deszczowania - for irrigation 
dla nawożenia - for fertilization 


r.n. - non-signifieant 
42 
21 


Jak już uprzednio wspomniano, wpływ sezonowej dawki wody na zachwaszczenie 
zbóż był udowodniony statystycznie. Wystąpiły także istotne, liniowe, dodatnie zależności 
pomiędzy normą nawodnieniową czerwca a suchą masą chwastów występujących za- 
równo w deszczowanym łanie jęczmienia jarego (rys. 3), jak też pszenicy jarej (rys. 4) na- 
wożonych większą dawką azotu. 
Rozpatrując łączny wpływ opadów atmosferycznych i dawek nawodnieniowych 
na zachwaszczenie zbóż, stwierdzono istnienie dodatniego liniowego związku pomię- 
dzy czynnikiem wodnym (opad atmosferyczny + dawka nawodnieniowa z okresu czer- 
wiec-lipiec) a liczbą (rys. 5) bądź powietrznie suchą masą chwastów (rys. 6) w łanie 
pszenicy jarej w warunkach zwiększonego nawożenia azotem.
>>>
120 


N N E 
E- 
:J
 
:1:0. 
"i ui 
'O -C 
.... Q) 
I/) Q) 
lU := 
:=- 
.r:. O 
U .... 
lU Q) 
.c.c 
.
 
 
-Z 


120 [ U 
100 
80 
60 1 
40 1 
2: I 
60 


S. Rolbiecki, J. Żarski, S. Dudek 


y = 1, 1593x - 66,643 
R 2 = 0,8336 


. 
. 


. 


80 100 
P VI-VII, mm 


120 


140 


Rys. l. Zalcżność pomiędzy opadcm atmosferycznym w czcrwcu i lipcu (P) a liC/bą chwastÓ\\ na 
poletkach nic nawadnianych pszcnicy jarej przy wyższ.ej dawce azotu 
Fig. l. Rclationship bct\Veen rainfall in June and July (P) and rhe number or \\ecds on non- 
irrigatcd plots of spring whcat fertilised by the higher nitrogcn dose 


'ENE 
t» t» 
- I/) 
:="0 
'o Q) 
.... Q) 

 := 
:=- 
.r:. o 
u .... 
1U2 
1/).... 
lU lU 
E E 
IU
 
.r:."O 
u .... 
::::J ._ 
(/) 


18 
16 
14 
12 
10 
8 
6 
4 
2 
O 
60 


. 


y = 0,1861x -11,001 
R 2 = 0,8354 


. 


. 


80 


100 
P VI-VII, mm 


120 


140 


Rys. 2. Zależność pomiędzy opadem atmosferycznym w czerwcu i lipcu (P) a suchą masą 
chwastów na poletkach nie nawadnianych pszenicy jarej przy wyższej dawce azotu 
Fig. 2. Relationship between thc June-July rainfall (P) and the air dry matter of weeds on non- 
irrigatcd plots ot" spring wheat fertiliscd with a higher nitrogen dose
>>>
Wpływ nawadniania deszczownianego ... 


121 


120 
NEN E 100 
e, e, 
i vi y = 3,1829x - 187,42 
'o "'O 80 R 2 = 0,8965 
.... Q) 
V) Q) 
ra 
 60 

..... 
J:: o 
o .... 
ra Q) 40 
oot ':1 
ra ra 
E E . 
ra c:- 
"5"'0 -I -- 
:J .: 
ClJc:{ 8,0_ 
-20 
DVI,mm 


. 


R) s. 3 Zak/.ność pomi;d/y sumą dawck nawodnieniowych w czerwcu (O) a suchą masą 
chwastlJ\\ na poletkach na\\adnianych jęcnnienia jarego przy wyższej dawcc azotu 
Fig. 3, Relationshir hetwcen rhe sum or irrigation ratcs in .Iune (O) and the air dry mat!cr or 
\\ecds on irrigated r10ts ol"spring harley fCrtilizcd at a highcr nitrogcn dose 


N E N E 60 
e, e, . 
i
 50 
'o Q) y = 1 ,0229x - 54,617 
.... Q) 40 R 2 = 0,618 

 
 

..... 
J:: o 30 
0"'0 . 
ra Q) 
00:::: 20 
ra ra . 
E E 
ra c:- 10 
"5"'0 
:J .... 
CIJ O 
50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 
DVI,mm 


iZy', .1. /:aiezlluść pUllli;u/) olllllą dawek nawodnieniowych w czerwcu (O) a suchą masą 
chwasrÓ\\ na poletkach nawadnianych pszcnicy jarej przy wyższcj dawcc azotu 
Fig. ,t. Relarionship hetween sum ol" irrigation ratcs in .Iunc (O) and the air dry ma1!cr of wceds 
on irrigated plots or spring wheat fertilised at a higher nitrogen dose
>>>
122 


300 
N E 

C» 250 
';0 
N 1:1 200 
t/) Q) 
- Q) 
,
 
 150 
.....- 
t/) o 
(U .. 

 Q) 100 
.r::t: 
u (U 
(U E 50 


 
.
 1:1 O 
...J .. 
{ 
-50 


S. Rolbiecki, J. Żarski, S. Dudek 


. 


y = 1 ,6099x - 114,45 
R 2 = 0,9316 


-- ----r-- 
110 


160 


210 


mm 


Rys. 5. Zależność pomiędzy sumą opadów atmosferycznych i dawek dcszczownianych w czcr- 
wcu i lipcu (mm) a liczbą chwastów w lanie pszcnicy jarcj (szUm") przy nawożcniu 
120 kg ha-I N. 
Fig, 5. Rclationship hetween rainfall plus irrigation rat es over Junc and July (mm). and (he num- 
ber ofweeds in the spring whea( canopy (pcs/m 2 ) at 120 kg ha-IofN. 


NEN E 
e» C» 

ui 
'o 1:1 
..... Q) 
t/) Q) 
(U 
 

- 
.r: o 
u .. 
(U Q) 
t/):t: 
(U (U 
E E 
(U
 
{31:1 
::J .= 
cn{ 


40 - 
35 
30 
25 
20 
15 
10 
5 
O 
60 


. 


y = 0,1852x -12,796 
R 2 = 0,63 


. 


. 


110 160 


210 


mm 


Rys. 6. Zależność pomiędzy sumą opadów atmosferycznych i dawek dcszczownianych w czer- 
wcu i lipcu (mm) a powietrznie suchą masą chwastów w lanie pszenicy jarej (g . m") prz) 
nawożeniu 120 kg. ha-I N. 
Fig. 6. Relationship betwecn rainfall plus irrigation rates over Junc and July (mm), and thc air 
dry matter ofweeds in the spring whcat canopy (g. m") at 120 kg. ha. 1 ofN 


4. DYSKUSJA 


Deszczowanie oddziaływało w sposób udowodniony statystycznie na zachwasz- 
czenie łanów w ocenianych gatunkach zbóż jarych. Wyniki te znajdują potwierdzenie 
w rezultatach otrzymanych przez innych autorów [1,2 9, I O]. Trzeba przy tym nadmie- 
nić, że w przypadku pierwszych dwu prac nie dokonano statystycznej analizy otrzyma-
>>>
Wpływ nawadniania deszezownianego ... 


123 


nyeh wyników. Z kolei w badaniach przeprowadzonyeh przez Podsiadło [15] nawad- 
nianie pszeniey jarej zwiększało liezebność chwastów w łanie, zmniejszało zaś ieh 
suchą masę. Prawidłowość ta zaznaezyła się szezególnie wyraźnie przy wyższyeh daw- 
kach nawożenia azotem. 
Większe zaehwaszezenie łanu jęezmienia, w porównaniu z pszenieą, potwierdzają 
wcześniejsze doniesienia Bieszezada i wsp. [2]. Natomiast w badaniaeh Karezmarezyka 
i wsp. [9] oraz Koszańskiego i wsp. [10] liezebność ehwastów była większa w jęezmie- 
niu jarym, zaś ieh sueha masa, bardzo nieznaeznie - w pszeniey jarej. 
Stwierdzono, że nawadnianie deszezowniane modyfikowało zbiorowisko ehwa- 
stów występująeyeh w łanaeh badanyeh zbóż jarych. Podobne obserwacje poezynili już 
uprzednio także inni autorzy [2,9,15 J. 
Zwiększone nawożenie azotem obniżało zarówno masę, jak i liezebność ehwastów 
w zbożaeh, co jest zgodne z wynikami większośei eytowanyeh autorów [2,3,9,1 0,15]. 
Jedynie we weześniejszyeh badaniaeh Bieszezada [I], nawożenie mineralne nie obni- 
ża10 zachwaszezenia łanu pszeniey jarej. Trzeba nadmienić, że w przytoezonyeh bada- 
niach nie stosowano oprysku herbieydem. 
W badaniaeh własnych podobnie jak i w pracaeh innyeh autorów [2,15] wykazano 
silne oddziaływanie warunków pogodowyeh, szezególnie opadów atmosferyeznyeh, na 
kształtowanie się zaehwaszczenia łanów zbóż jarych 


5. WNIOSKI 


Z doświadezeń polowyeh przeprowadzonych w lataeh ] 994-] 996, w warunkaeh 
ekologieznyeh wschodniego krańea Pojezierza Krajeńskiego wynikają poniższe stwier- 
dzenia i wnioski: 
I. Deszczowane i raejonalnie pielęgnowane na glebie bardzo lekkiej zboża jare były 
zaehwaszczone głównie przez następująee gatunki ehwastów: Setaria viridis, Poly- 
gOn/lin cOł1volvulus, Cheł1opodium album, Agropyroł1 repens. 
2. Deszezowanie modyfikowało i poszerzało zbiorowisko gatunków ehwastów wystę- 
pująeyeh w łanaeh badanyeh zbóż. 
3. Wpływ badanyeh czynników na zaehwaszczenie łanu zbóż był uzależniony od 
przebiegu opadów w poszezególnyeh sezonaeh wegetacyjnyeh okresu badań. 
4. W porównaniu z pszenieąjarą, większe zaehwaszczenie (masa i liezba ehwastów) 
wystąpiło w łanie jęezmienia jarego. Prawidłowość ta jednak była udowodniona 
statystyeznie tylko w odniesieniu do powietrznie suehej masy ehwastów. 
5. Nawadnianie deszezowniane oddziaływało istotnie na zaehwaszezenie zbóż. W warun- 
kaeh nawadniania zanotowano wzrost zarówno liezby, jak i masy ehwastów występują- 
cych w łanie jęezmienia jarego oraz pszenicy jarej, natomiast większa dawka azotu ob- 
niżała masę i liezebność ehwastów w badanyeh gatunkaeh zbóż jarych. Istotność tego 
wpływu stwierdzono jednak tylko w przypadku liezby chwastów. 


LITERATURA 


[I] Bieszczad S., 1976: Wpływ deszezowania i zroznreowanego nawożenia mine- 
ralnego na zaehwaszezenie łanu roślin uprawnyeh. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 
181,251-254.
>>>
124 


S. Rolbiecki, J. Żarski, S. Dudek 


[2] Bieszczad S., Pekarnik K., Murawski F., 1990: Zachwaszczenie zbóż w warun- 
kach deszczowania i zróżnicowanego nawożenia mineralnego. Zesz. Nauk. AR 
Wrocław 195, Melior. XXXVIII, 159-169. 
[3] Dzieżyc J., 1988: Rolnictwo w warunkach nawadniania. PWN Warszawa. 
[4] Grabarczyk S., Dudek S., Grzelak B., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., 1994: 
Możliwości produkcyjne gleby bardzo lekkiej w warunkach deszczowania. Zesz. 
Prob!. Post. Nauk RoI. 414,145-152. 
[5] Grabarczyk S., Dudek S., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., 1995: Regionalne 
zróżnicowanie przewidywanych efektów deszczowania roślin na glebach bardzo 
lekkich. Zesz. Nauk. AR Wrocław 267, 45-54. 
[6] Grabarczyk S., Peszek J., Rzekanowski Cz., Żarski J., ]992: Efekty deszczowania 
roślin uprawianych na glebach kompleksu żytniego bardzo słabego. Roczn. AR 
Poznań, CCXXXIV, 75-82. 
[7] Grabarczyk S., Żarski J., Dudek S., 1990: Metoda sterowania deszczowaniem 
w skali łanu i gospodarstwa na podstawie opadów atmosferycznych. Zesz. Nauk. 
AR Kraków 250, 41-56. 
[8] Karczmarczyk St., Koszański Z., Podsiadło c., 1999: Response of some triticale 
cultivars to irrigation and mineral fertilizers. Part !. Grain and straw yield. Fol. 
Univ. Agric. Stetin. 193, Agricultura 73, 65-71. 
[9] Karczmarczyk St., Koszański Z., Podsiadło c., 1999: Response of spring wheat 
cultivars to irrigation and mineral fertilization. Part I. Grain and straw yield. Fol. 
Univ. Agric. Stetin. 193, Agricultura 73, 91-97. 
[10] Koszański Z., Karczmarczyk St., Podsiadło c., 1999: Response of spring barley 
cultivars to irrigation and mineral fertilization. Part I. Grain and straw yield. Fol. 
Univ. Agric. Stetin. 193, Agricultura 73, 125-130. 
[] I] Koszański Z., Karczmarczyk St., Podsiadło c., 1999: Response of oat cultivars to 
irrigation and mineral fertilization. Part I. Grain and straw yield. Fol. Univ. Agric. 
Stetin. 193, Agricultura 73, 149-154. 
[12] Koszański Z., Podsiadło c., 1995: Reakcja pszenżyta ozimego na deszczowanie 
i nawożenie mineralne. Cz. IV. Zachwaszczenie łanu pszenżyta ozimego. Vll 
Międz. Sesja Nauk., Inst. Tech. Roln. AR Szczecin, 154. 
[13] Małecka 1., RóżaIski K., 1994: Zachwaszczenie pszenicy ozimej w zmianowa- 
niach z różnym udziałem zbóż w warunkach deszczowania i zróżnicowanego 
nawożenia azotowego. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz 187, Rolnictwo 35, 97-10 l. 
[14] Mowszowicz J., 1975: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. PWRiL Warszawa. 
[15] Podsiadło c., 1999: Influence of irrigation and mineral fertilization on the yield of 
spring wheat, cultivated on a sandy soi!. Part II. Plant morphology, weed 
infestation and field consumption of water. Fol. Univ. Agric. Stetin. 193, 
Agricultura 73,181-187. 
[16] Rolbiecki St., Żarski J., 1996: Zachwaszczenie pszenicy ozimej i pszenżyta ozi- 
mego uprawianych na glebie bardzo lekkiej w warunkach deszczowania i zróż- 
nicowanego nawożenia azotowego. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI. 438, 273-279. 
[17] Rudnicki F. (red.) 1992: Doświadczalnictwo rolnicze. Wyd. A TR Bydgoszcz.
>>>
Wpływ nawadniania deszczownianego ... 


125 


[ 18 J Szymona J., 1992: Zachwaszczenie łanu pszenicy ozimej w różnych warunkach 
deszczowania i nawożenia zotem. Fragm. Agron. 2 (34), 69-74. 
[] 9J lbieć 1.1., Koszallski Z., Podsiadło c., 1996: Reakcja trzech odmian pszenicy jarej 
na deszeLowanie i nawożenie mineralne na glebie lekkiej. Zesz. Probl. Post. Nauk 
RoI. 438, 345-350. 
[20] Zarski J.. 1992: Efekty deszczowania zbóż jarych na glebie bardzo lekkiej. Zesz. 
Nauk. ATR Bydgoszcz 180, Rolnictwo 32, ] O 1-] 08 
[211 Żarski J., 1993: Reakcja zbóż jarych na deszczowanie i nawożenie azotowe w wa- 
runkach glcby bardzo lekkiej. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz, Rozprawy 59, ] -72. 
[22] Żarski J., 1995: Possibilities for smali grain production in very Jight soil. Fragm. 
Agron. 2 (46), 38-39. 
123 J Jarski J., Rzekanowski Cz., Dudek St., Rolbiecki St., ] 999: Cost-effectiveness of 
overhead irrigation of field crops cultivated in the vicinity of Bydgoszcz. Zesz. 
Nauk. ATR Bydgoszcz 220, Rolnictwo 44,3] 5-320. 


EFFECT OF SPRINKLER IRRIGATION AND NITROGEN 
FERTILlSATION ON WEED INFESTATION OF SPRING CEREALS 
CULTIV A TED ON A VERY LIGHT SOIL 


Surnrnary 


field cxperiments were carried out over 1994-199 at Kruszyn Krajeński near Bydgoszcz 
on a loose sandy soil to investigate the effect of sprinkler irrigation and a varied nitro- 
gen fcrtilisation on weed infestation of spring barley and spring wheat. The most com- 
mon weed species which occured under irrigation included Setaria viridis, ?olygonum 
convolvlIlus. ('henopodillm alhl/m and Agropyron repens. The weed species composi- 
tion observed in stands of ccreals investigated was modified by sprinkler irrigation. The 
impact of tactors tested on weed infestation of the cereal stand was modified by the 
rainfall of the growing seasons studied. The canopy of spring barley showed a higher 
weed infestation, both mass and the number of weeds, as compared to that of spring 
wheat. Sprinkler irrigation significantly affected weed infestation of cereals, an increase 
in the mass and the nurnber of weeds occurring both in barley and wheat canopy. 
A higher nitrogen dose decreased the mass and the number ofweeds in spring cereałs. 
Key words: sprinkler irrigation, nitrogen fertilisation, spring barley, spring wheat, weed 
infestation, very light soi)
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


ANALIZA ZMIAN W TECHNOLOGII PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ 
W RESTRUKTURYZOWANYCH PRZEDSIĘBIORSTWACH 
ROLNYCH BYŁEGO WOJEWÓDZTWA BYDGOSKIEGO 


Małgorzata Zajdel 


Katedra Ekonomiki Rolnictwa i Informatyki, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Prof. S. Kaliskiego 7. 85-796 Bydgoszcz 


Rczultaty przcprowadzonych badań wskazują, że następuje proces unowocześniania 
tcchnologii produkcji zwierzc;cej. Pcrspektywa integracji z Unią Europejską wyzna- 
cza nowc uwarunkowania funkcjonowania i dalszego rozwoju sektora polskiego 
rolnictwa. Na obccnym etapie przckształceń gospodarstwa pokonują trudności, które 
ograniuai'l ich konkurencyjność na rynkach krajowych. W analizowanym okrcsie 
wszystkic grupy badanych przedsiębiorstw rolnych zwiększyły wyniki produkcyj- 
nC.Nowc rozwiązania tcchnologicznc podnoszą jakość wytwarzanych produktów. 
7I11nicjszai'l pracochłonność i uciążliwość pracy, a także uwzględniają m.in. bczpie- 
czeństwo pracy. cnergooszczc;dność i zmniejszają stopień degradacji środowiska. 
Słowa kluczowc: tcchnologie produkcji, postc;p tcchnologiczny, wyniki produk- 
cYJnc 


1. WSTĘP 


Adaptacja polskiego rolnictwa do warunków panujących w krajach Unii Europej- 
skiej wymaga wielu działań zarówno w dziedzinie polityki rolnej państwa, jak i w za- 
kresie praktyki gospodarczej w całym sektorze rolnictwa, a także określenia kierunków 
działań dla przystosowania m.in. produkcji zwierzęcej do wymogów Unii. Wśród nich 
zdaniem Runowskiego [3] należy wymienić: 
. doskonalenie pogłowia zwierząt poprzez zwiększenie wydajności jednostkowej, 
co poprawi efekty produkcyjne i jakość uzyskiwanych produktów, 
. ograniczenie wielokierunkowego charakteru produkcji zwierzęcej, co zwiększy 
skalę chowu zwierząt i ułatwi wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań technolo- 
gicznych oraz właściwych zasad hodowli, 
. stosowanie nowoczesnych metod konserwacji pasz, właściwych zasad żywienia 
zwierząt i poprawę gospodarowania na trwałych użytkach zielonych. 
Problem właściwego doboru technologii produkcji stanowi złożony proces decy- 
zyjny [l], a wybór określonej technologii - według Manteuffela [2] - "...narzuca niejako 
rodzaj i poziom czynników produkcyjnych, biorących udział w produkcji...". 
Wynikiem restrukturyzacji polskich przedsiębiorstw są zachodzące w nich zmiany 
o charakterze organizacyjnym, a ich działalność ulega przekształceniom w wyniku 
doskonalenia procesu produkcji, zmian technologicznych i konstrukcyjnych [4].
>>>
128 


Malgorzata Zajdel 


Celem badań było poznanie skutków restrukturyzacji państwowych gospodarstw 
rolnych (PGR), a w szczególności określenie wpływu powstawania spółek pracowni- 
czych na wyniki produkcyjne i stosowane technologie produkcji zwierzęcej 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Badania empiryczne przeprowadzono za pomocą następujących metod i technik 
badawczych: wywiadu kwestionariuszowego, obserwacji uczestniczącej, analizy doku- 
mentacji i analizy statystycznej. Badane przedsiębiorstwa objęto stałą obserwacją pole- 
gającą na bieżącym rejestrowaniu szeregu danych technologicznych i ekonomicznych. 
W tym celu uczestniczono w poszczególnych fazach procesów technologicznych i de- 
cyzyjnych. Źródłem danych były roczne sprawozdania finansowe oraz rzeczowe, przy- 
gotowywane w ramach sprawozdań dla Głównego Urzędu Statystycznego. 
Badania przeprowadzono w latach 1994-1996 na terenie działania A WRSP w Byd- 
goszczy. Spośród 71 funkcjonujących spółek pracowniczych z 0.0. będących w zasobach 
Agencji przebadano 19, które stanowiły 26,7%. Wybór spółek byl celowy i opierał się na 
opinii ekspertów z Sekcji Analiz Zarządu A WRSP. Jako jego kryterium przyjęto: formę 
orgran izacyj no-prawną, tj. spółki pracownicze z 0.0., obszar powyżej 400 ha i zgodę 
przedsiębiorstw na współpracę. W pracy zachowano anonimowość, co było warunkiem 
udostępnienia niezbędnych materiałów źródłowych, a nazwy przedsiebiorstw zastapiono 
symbolami. 
Badaniami objęto przedsiębiorstwa o powierzchni od 400 do 4000 ha. Biorąc pod 
uwagę obszar przedsiębiorstw, dokonano ich podziału na cztery wydzielone grupy. Dla 
każdej obliczono wartość średniej arytmetycznej (x), wariancję (S2), odchylenie stan- 
dardowe (S) i współczynnik zmienności odchylenia standardowego (W). Grupowanie 
obiektów miało na celu dążenie do najmniejszej zmienności w grupie i możliwie dużej 
między grupami. 


3. WYNIKI 


3.1. Wyniki produkcyjne grupy l 


W pierwszej grupie badawczej wystąpiło sześć przedsiębiorstwo średniej powierz- 
chni 554 ha, z czego użytki rolne stanowiły średnio 93,5% powierzchni. Zatrudnienie dla 
całej grupy w przeliczeniu na 100 ha UR uległo zmniejszeniu z 5,0 osób w ] 994 roku do 4,7 
w 1996 roku, tj. spadło o 12%. W grupie tej jedynie przedsiębiorstwo P-I nie zatrudniało 
pracowników sezonowych, w pozostałych zatrudniano średnio 4,2 osoby. 
W czterech przedsiębiorstwach prowadzono chów bydła, a w pięciu trzody chlew- 
nej. Spośród badanych gospodarstw tylko w dwóch prowadzono jeden kierunek produk- 
cji, w P-I chów trzody chlewnej, a w G-I bydła mlecznego. Hodowlę owiec prowa- 
dzono dodatkowo w przedsiębiorstwie S-l i R-l. 
W okresie prowadzenia badań (1994-1996) wystąpił średnio wzrost liczby sztuk du- 
żych (SD) bydła na 100 ha użytków rolnych z 37,6 do 38,9 (tab. I). Średnia roczna 
wydajność mleka od l krowy w 1994 roku kształtowała się na poziomie 4600 L 
a w 1996 r. spadła do 4491 I, ą o ok. 2,4%. W przedsiębiorstwie G-I, w którym w 1996 ro- 
ku zainstalowano przewodowy system udoju, wystąpił wzrost wydajności mlecznej 
z 4800 I w 1995 roku do 5023 I w 1996 roku, tj. o ok. 4,6%, zaś liczba krów przypadająca na 
jednego oborowego zwiększyła się z 32 do 39 sztuk.
>>>
Anali/a zmian w technologii produkcji zwierzęcej ... 


]29 


I abela I. Wybrane elen 1': n t y potcnejalu produKcYlnego i produkcyjności badanych pr/edsi;- 
blOr,t \\ \\ lalach 19)4- I 'i')6 
labie I. Seleered elements of production porential on the farms studied over ] 994-1996 


WyS/C/egÓlnienle Grupa l (;rupa I I Grupa III Grupa IV Średnia 
Speei fication (Jroup I Group II GrouD III Group IV Mean 
1'0\\ ier/ehnia gospodarSl\\a ogÓłem. ha 554,0 889,0 1261.2 3544.3 1562. I 
I'otal f
lrm area. ha 
Ud/iat UR w powierzchni gospodarstwa, 0;(, 93,5 95,5 96,2 87.4 93.1 
hmlll,md share in Ihe total Iimn area, % 
Obsada bydla. SDII 00 ha 
l',lItle head. li\'estock unir per 100 ha 
1)94 37,6 21,9 33,4 26,3 29.8 
19)5 36.6 22,0 35,5 26,6 30.2 
1996 38.9 27.3 37,2 27.5 32,7 
Srednia wydajność mleka od krowy. liszt. 
;\ verage milk eflicieney per one co\v 
1994 4600,0 4236,3 4346,5 5036,7 4554,9 
1995 4575,0 4315,0 4920,0 5038,0 4687,0 
1996 4491.0 4797,0 4138,3 5125.7 4638,0 
I "iczha krÓw ohslugiwanych przel 
I oborowego 
Numhel' of cows servieed by one lanner 
1994 21.6 28,2 35,8 25,0 27.6 
1995 31.0 32,7 42,5 28,0 33.5 
1996 32,5 34,7 45.0 28.1 35. I 
Obsada trzody chlewnej, SD/] 00 ha 
Pig head. livestock unit per 100 ha 
1994 45,2 40.3 32.1 43.3 40.2 
1995 40,9 42,2 33,9 48,2 41.3 
1996 39,0 36,0 37,9 41,6 38,6 
Srcdnia liC/ba prosiąt odchowanych od 
1 maciory, s/Urok 
;\ verage l1umber of plglels Irom one sow 
1994 15.7 17,8 15,9 17,0 ]6,6 
1995 17,0 18.1 17,5 19,4 18,0 
1996 17,3 ]8.8 17,6 19.0 18,2 
Srcdni dobowy prZ)Tost żywca 
wieprzowego. g 
A verage inerease in rhe weight gain per 
day. g 
1994 623,0 549,8 560,0 520,3 563,3 
1995 660,0 616,2 615,0 518,0 602,3 
1996 690,0 635,0 585,0 654,3 653,6 
Zatrudnienie ogÓlem. osoby pełnoza- 
trudn ionc na 100 ha 
Total number of employees, full-time 
workers per 100 ha 
1994 5,0 6,3 7,2 8,0 6,6 
]995 4,8 5,6 6,2 7,7 6.1 
1996 4.4 5,0 6,2 7,2 5.7
>>>
130 


Małgorzata Zajdel 


W drugim przedsiębiorstwie, tj. w gospodarstwie R-l, w którym zastosowano 
zmiany systemu udojowego, od 1995 roku nie zanotowano przyrostu mleczności krów, 
lecz nieznaczny jej spadek z 4100 I do 4000 I (2,4%), jednakże ilość krów przypadająca 
na jednego oborowego wzrosła z 21,8 do 30 sztuk. W całej badanej grupie liczba krów 
na jednego oborowego wzrosła średnio z 21,6 w 1994 roku do 32,5 w 1996 roku. 
W badanych gospodarstwach pastwiska zajmowały niewielką część UR (średnio 1,3%), 
nieco więcej było łąk, bo 5,2%. Wypasanie bydła nie stanowiło podstawy żywienia 
krów mlecznych, ale było dodatkiem w żywieniu sztuk młodych. 
Stan trzody w SD na 100 ha UR w 1994 roku wynosił średnio 45,2, a w 1996 roku 
39, natomiast liczba odchowanych prosiąt od l maciory w 1994 roku ksztahowała się 
na poziomic 15,7, a w 1996 roku wzrosła do 17,3 sztuk. Przedsiębiorstwo R-I wy- 
różniło się największym wzrostem liczby odchowanych prosiąt (o około 31.9%), tzn. 
z 13,8 sztuk do 18,2. We wszystkich przedsiębiorstwach zwiększono dobowy przyrost 
żywca wieprzowego, który w 1994 roku wynosił średnio 623 g, a w 1996 roku - 690 g. 
W badanych przedsiębiorstwach dokonano zmiany w systemie żywieniowym, stosując 
autokarmniki i automatyczne poidła. W większości obiektów (66,7%) przyjęto stratcgię 
wytwarzania produktów wysokiej jakości, a w pozostałych produkowania tanich wy- 
robów. Z uwagi na niestabilność rynku rolnego i niesprawnie działające - zdaniem ba- 
danych - kanały dystrybucji oraz firmy zajmujące się dystrybucją produktów, w 66,7% 
przedsiębiorstw (K-I, R-l, P-l, G-l) dokonano powiększenia powierzchni magazy- 
nowej, średnio 047,8%. Jedno przedsiębiorstwo (RO-l) nie posiadało magazynów zbo- 
żowych, a S-l utrzymało powierzchnię magazynową na tym samym poziomie. 


3.2. Wyniki produkcyjne grupy II 


Drugą grupę badawczą stanowiło sześć przedsiębiorstw, o średniej powierzchni 
889,0 ha. Średni udział powierzchni użytków rolnych wynosił 95,5%, w tym grunty ornc 
zajmowały 89,8% powierzchni. W tej grupie gospodarstw zatrudnienie na 100 ha UR 
spadło o 20,6%, czyli z 6,3 do 5,0 osób w 1996 roku. Zatrudnienie pracowników sezo- 
nowych ksztahowało się na poziomie sześciu osób, z wyjątkiem przedsiębiorstwa P-2. 
Wszystkie przedsiębiorstwa prowadziły chów bydła mlecznego i z wyjątkicm 
obiektu S-2, chów trzody chlewnej w cyklu zamkniętym. Jedynie dwa przedsiębiorstwa 
(C-2 i W-2) zainstalowały w 1995 roku przewodowy system udoju, zwiększając śrcdnią 
roczną wydajność mleka w C-2 z 3110 l w 1994 roku do 4500 I w 1996 roku, 
tj. o 45,2%, przy jednoczesnym zwiększeniu liczby krów przypadających na I oboro- 
wego z 24 w 1994 roku do 35 w 1996 roku. W przedsiębiorstwie W-2 osiągnięto wzrost 
wydajności mleka od jednej krowy z 4464 w 1994 roku do 5490 w 1996 roku, co 
stanowiło 23,0%. W pozostałych obiektach utrzymujących konwiowy system udoju, 
połowa zanotowała spadek mleczności, zaś w pozostałej części nastąpił jego wzrost, 
zwłaszcza w przedsiębiorstwie K-2, aż o 35,7%. Średnia wydajność mleka dla grupy 
wzrosła z 4236,3 l w 1994 roku do 47971 w 1996 roku, a więc o 13,2%. 
W grupie wystąpił wzrost liczby sztuk dużych bydła średnio z 21,9 do 27,3 
tj. o 24,7%. Pod względem średniej liczby sztuk dużych trzody chlewnej nastąpił 
spadek z 40,3 w 1994 roku do 36,0 w 1996 roku, a więc o 10,7%. Średnia liczba prosiąt 
od I maciory wzrosła z 17,8 do 18,8 w 1996 roku, tj. o 5,6%. Nastąpiło również 
zwiększenie dobowego przyrostu żywca wieprzowego o 15,5%, z 549,8 g w 1994 roku 
do 635 g w 1996 roku. We wszystkich obiektach utrzymywano trzodę w chlewniach
>>>
Analiza zmian w technologii produkcji zwierzęcej ... 


131 


ściołowych, zadając pasze w 60% obiektów na mokro, w pozostałych na sucho z za- 
stosowaniem autokarmników. 
Cała badana grupa wybrała strategię wytwarzania produktów o wysokiej jakości. 
Ponadto pięć z nich dodatkowo nastawionych było na osiąganie wysokich zysków, 
a w dwóch przedsiębiorstwach (C-2 i W-2), wyróżniających się zwiększoną wydajnoś- 
cią mleka, zdecydowano się na wytwarzanie tanich produktów. 


3.3. Wyniki produkcyjne grupy III 


W trzeciej z badanych grup gospodarstw (o średniej powierzchni 1261 ha) znaj- 
dowały się cztery przedsiębiorstwa, w których użytki rolne stanowiły średnio 96,2% 
powierzchni. Zatrudnienie w przeliczeniu na 100 ha UR uległo w nich zmniejszeniu 
z 7,2 osób w 1994 roku, do 6,2 w 1996 roku. Gospodarstwa nie zatrudniały pracow- 
ników sezonowych. 
Wszystkie gospodarstwa prowadziły chów bydła mlecznego, dwa z nich (W-3 
i B-3) chów trzody chlewnej, zaś w S-3 rozpoczęto hodowlę zarodową bydła mię- 
snego. W latach ł 994-1996 wystąpił w nich średnio wzrost liczby sztuk dużych bydła 
na 100 ha UR z 33,4 do 37,2. Średnia wydajność mleczna jednej krowy wynosiła 
w 1994 roku 4346,5 L w roku 1995 wzrosła do 4920, natomiast w 1996 roku spadła 
do 4138,3 I, tj. o 4,8%. Przedsiębiorstwa tej grupy nie stosowały intensywnego 
wypasu bydła; pastwiska stanowiły średnio 1,8 UR. Łąki zajmowały większą po- 
wierzchnię, średnio 8,8% UR. Jedynie przedsiębiorstwo S-3 posiadało więcej łąk 
(22,2%), które stanowiły podstawowe źródło pasz objętościowych. 
Około 75% badanej grupy gospodarstw zainstalowało w 1995 roku dojarnie prze- 
wodowe, co pozwoliło na zwiększenie liczby krów obsługiwanych przez jednego obo- 
rowego z 35,8 w 1994 roku, do 45,0 w 1996 roku. 
Liczba SD trzody chlewnej w przeliczeniu na 100 ha UR w badanych latach wzrosła 
z 32,1 do 37,9; nastąpił też wzrost liczby prosiąt odchowanych od I maciory z 15,9 do 
17,6, a dobowy przyrost wagi żywca wieprzowego wzrósł z 560,0 g do 630,0 g. 
Strategię wytwarzania produktów wysokiej jakości przyjęło 50% gospodarstw 
badanej grupy, a pozostała część nastawiona jest na tanią produkcję. 


3.4. Wyniki produkcyjne grupy IV 


Czwartą grupę reprezentowały trzy gospodarstwa o średniej powierzchni 3544,3 ha. 
Użytki rolne obejmowały w nich średnio 87,4% powierzchni, w tym grunty orne - 92,8%. 
W przedsiębiorstwach tej grupy zatrudnienie na 100 ha uległo zmniej-szeniu z 8 osób 
w 1994 r. do 7,2 w 1996 roku. Nadto zatrudniano pracowników sezonowych, głównie 
w okresie żniw, średnio 15 osób na okres trzech tygodni. 
We wszystkich przedsiębiorstwach prowadzono dwa główne kierunki produkcji 
zwierzęcej, tj. chów bydła mlecznego i trzody chlewnej, a ponadto chów owiec oraz 
produkcję żywca wołowego. We wszystkich obiektach podjęto decyzję o prowadzeniu 
działalności nastawionej na poprawę jakości uzyskiwanych produktów i osiąganie 
wysokiego zysku. 
Wyniki badań wskazują, że w gospodarstwach tych wystąpił niewielki wzrost sta- 
nu bydła w SD na 100 ha UR, z 26,3 sztuk w 1994 roku do 27,5 w 1996 roku. Średnia 
wydajność mleka w 1994 roku wynosiła 5036,7 l, a w 1996 roku wzrosła do 5125,7 l. 
W każdym z gospodarstw mleko uzyskiwane było innym sposobem: od dojarek kon-
>>>
132 


Majgorzata laidei 


wiowyeh w R-4, poprzez dojarki przewodowe w \)-4, a na hali udojowej w /-4 korlC/'1c. 
W przedsIębiorstwie Z-4 zaobserwowano nalWY7SZą wydajność mleczna krów, sięgai'lca 
56781 w 1996 roku. Nieco mniejsze wydajnosci /anorO\\ano w D---I. tj. 5661.0 l. 
Pastwiska stanowiły srednio 1,7% obszaru LJR i Wyh.Oł7\ stywano le racjonalnie 
Sredni udziaj łąk w powierzchni UR wynosił 5.3
/o. Analiza wyników badarl wskazuje. 
):e podobnie jak w grupie I i [I nastąpiło obniżenie sredniego stanu tr/Ody chlewnej 
w SD na 100 ha UR z 43.3 sztuk \\' j 994. do 4 1.6 w 1996 roku. ale liczba prosiąt od 
I maciory wzrosła do 19 sztuk. Przedsiębi0rstwa prowadziły ehÓw 
ci()łow: i be/ścio- 
łowy, stosując system zywienia na sucho i mokro. uzyskując, podobnie lak p070staic 
gospodarstwa, wzrost średniego dobowego przyrostu żywca wieprzowego z 520.3 g 
w 1994 do 654,3 w 1996 roku, co stanowiło wzrost o 25,7%. 


4. ZMIANY W TECHNOLOGII PRODUKCJI ZWIERZĘCEJ 


W latach 1994-1996 w całej badanej grupie przedsiębiorstw stan trzody chlewnej 
uległ zmniejszeniu o 4,0% (z 40,2 do 38,6 sztuk). W opinii zarządzających. warunkiem 
właściwej opłacalności chowu trzody chlewnej jest uzyskiwanie dużej liczby odchowa- 
nych prosiąt od jednej maciory. We wszystkich przedsiębiorstwach w badanym okresie 
poprawiono odchów prosiąt. W 1994 roku uzyskiwano średnio 16,6. a w 1996 roku 
wskaźnik ten uległ podwyższeniu do 18,2 sztuk prosiąt od maciory (wzrost o 9.6%). 
Zdaniem badanych, aby ograniczać straty przy odchowie prosiąt, należy zapewnić 
zwierzętom: 
. jak naj wcześniejsze pobieranie siary (73,3%), 
. dostęp do preparatów żelazowych między 2 a 5 dniem życia (66,7%). 
. dokarmianie preparatami prestarter i superstarter (80,0%), 
. dostęp do czystej wody (poidła automatyczne) - ( 93,3%), 
. profilaktykę weterynaryjną (88,2%). 
Maty grzejne mogą zdaniem zarządzających (46,7%) zapewnić odpowiednie ter- 
miczne warunki odchowu prosiąt i znacznie zmniejszyć liczbę zachorowań oraz 
zwiększyć przyrosty. 
W latach 1994-1996 w badanych przedsiębiorstwach osiągnięto zwiększenie dobo- 
wego przyrostu żywca wieprzowego średnio o 16,0% (z 563,3 g do 653,6 g). 
Na pytanie dotyczące planów w zakresie produkcji trzody chlewnej 60,0% zarzą- 
dzających deklarowało chęć udoskonalania stada, poprzez wprowadzanie do hodowli 
ras odznaczających się szybkim wzrostem. W opinii badanych pozwoli to na uzyskanie 
żywca wysokiej jakości (o wysokiej mięsności cienkiej słoninie). 
Grupa 40,0% badanych zamierza stosować żywienie do woli, za pomocą autokar- 
mników, i poprawić profilaktykę, zwłaszcza odchowu prosiąt, u których szczególnie 
niebezpieczne są biegunki, zaś leczenie ich jest kosztowne i nie zawsze przynosi spo- 
dziewane efekty. Wprowadzenie automatycznego sposobu usuwania obornika planuje 
13,3% zarządzających. Dążenie do coraz racjonalniejszego żywienia zwierząt dekla- 
rowało 33,3% badanych. 
W okresie trwania badań (1994-1996) odnotowano wzrost stanu bydla o 9,7% 
(wzrost z 29,8 do 32,7) sztuk. W 1994 roku średnia wydajność mleka od krowy wyno- 
siła 4554,9 l, a w 1996 roku wzrosła do 4638,0 l. Należy zwrócić uwagę na to, że często 
zbiorniki i schładzalniki na mleko były przekazywane w użytkowanie gospodarstwom 
rolnym przez zakłady mleczarskie.
>>>
Analiza liman \V technologii produkeji /wier/ccej . 


133 


\Ve wsz;. stkich pr/edsit;biorstwach pogłowie krÓw było objęte kontrolą użytko- 
\\osci mlecznej. SZe/ególna uwagę zwracano na eliminowanie mleka od sztuk choryeh. 
Idec;. do\\ana \
 lęks/Osc kadr, /ar/ądzajlcej była pr/ekonana o konieczności zapew- 
nienra zwrLT/ętom odpoWiedniej jakuscr pasz (S3,3%) oraz stosowania w żywieniu do- 
datko\\ 111 ineralll\ch I witallllrWW\ ch (77 .Xo;(»). 
Idaniem badanych, stosowanie dodatko\\ mineralnych wplywa na /.drowotnośc 
stada i \\ ydajność. Kadra zarz'ld/ająca widzi potrzebę podjęcia następujących działan 
\V Leluusprawnienia produi-eji bydła: 
poprawa jakosci uzyskiwanego mleka (77,8%), 
wprowadzenie racJonalnego I:ywienia zwicrząt (50Ji%), 
/wale/anie ehorÓb (33,3 %), 
zmiana sY'itemuusuwania obornika (33,3%), 
wyposażenie w urzi1d/enia do schładzania mleka (27,8%), 
rozpoczęcie hodowli bydła ras mięsnych (27,8%), 
wprowadzcnie automatycznego zadawania pasz treściwych (16,7%), 
powiększenie stada (11,1 %), 
zmiana systemu udojowego z bańkowego na przewodowy (I ł, l %), 
protilaktyka zdrowotna (5,6%). 
W opinii badanych zapewnienie zwierzętom odpowiednich warunków w pomie- 
szczeniach inwentarskich. np. stworzenie mikroklimatu, ma istotny wpływ nie tylko na 
wyniki produkcyjne, ale i na poprawę samopoczucia zwierząt. Działania dotyczące po- 
prawy warunków panujących w pomieszczeniach inwentarskich podjęło 78,9% przed- 
siębiorstw, Były następujące przedsięwzięcia: 
przeprowadzanie dwa razy w roku dezynfekcji pomieszczeń (36,8%), 
naprawa uszkodzonych tynków i posadzek (63,2%), 
czys/czenie kanałów wywiewnych (68.4%), 
ocieplanie kanałów wywiewnych (36,8%), 
właściwa wentylacja (wietrzenie pomieszczerl) (57,9%). 
Z analizy opinii zarządzających wynika, że przywiązują oni duże znaczenie do 
normowanego żywienia (89,5%). Zamierzają między innymi stosować zbilansowane 
dawki żywieniowe oraz prowadzić analizy wartości żywieniowej pasz własnych. 
W celu określenia zużycia paszy stosowane były różne metody, wśród których 
badani wyróżnili: 
regularne ważenie trzody chlewnej (57,9%), 
kontrolę wydajności mlecznej krów (63,2%), 
pomiar indywidualnego zużycia paszy najedną sztukę (26,3%), 
prowadzenie dokładnej ewidencji zużycia pasz (31,6%). 


5. WNIOSKI 


ł. W analizowanym okresie wszystkie grupy badanych przedsiębiorstw rolnych w pro- 
dukcji zwierzęcej zwiększyły wyniki produkcyjne, takie jak: wydajność mleka od kro- 
wy, liczbę prosiąt odchowanych od jednej maciory i przyrosty dobowe żywca. 
2. W opinii zarządzających nastapiło zmniejszenie zużycia pasz na jednostkę przy- 
rostu. 
3. Wysoka jakość produktów rolnych była uznawana przez zarządzających za pod- 
stawowy warunek powodzenia gospodarczego.
>>>
134 


Małgorzata Zajdel 


4. Zmiany w technologii produkeji zwierzęeej dotyezyły poprawy jakości mleka 
poprzez nowoezesne teehnologie udoju oraz sehładzania i przeehowywania. Ko- 
nieezność podniesienia jakośei żywea wieprzowego wymusza, zdaniem zarządza- 
jąeych, zwiększenie mięsnośei tuezników i wydajnośei rzeźnej. 


LITERA TURA 


[2] 
[3] 


Bojar W., Drelichowski L., Dzieża G., Leśniewski J., 1996: Organizaeyjne i eko- 
nomiezne przesłanki wyboru teehnologii produkeji w przedsiębiorstwach rolni- 
ezyeh w Polsee. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszez, Rolnietwo 40. 
Manteuffel R., 1972: Zarządzanie przedsiębiorstwem rolnym. PWN Warszawa. 
Runowski H., 1996: Proeesy dostosowaweze krajowej hodowli i produkcji zwie- 
rzęeej do wymagań rynku europejskiego. Mat. III Kongresu Stowarzyszenia Eko- 
nomistów Rolnietwa i Agrobiznesu pt." Konkurencyjność polskiego rolnictwa 
agrobiznesu na rynkach międzynarodowyeh". AR Olsztyn, 684. 
Sierpińska M., Jaehna T., 1993: Oeena przedsiębiorstwa według standardów świa- 
towyeh. PWN Warszawa, 9. 


'\ 


[I] 


[4] 


ANAL YSIS OF CHANGES IN THE TECHNOLOG Y OF ANIMAL 
PRODUCTION IN RESTRUCTURED COMP ANIES IN THE 
VICINITY OF BYDGOSZCZ 


Summary 
The results of the present researeh showed an animaI production modernisation. To be 
admitted to the European Union, there is a need for a further development of Polish 
agriculture. Currently the farms investigated overeome diffieulties limiting their 
competitiveness on domestie markets. Over the period analysed all the eompany groups 
investigated increased their production outeornes. New produetion solutions play 
a erueial role in inereasing the quality of produets and deerease labom eonsumption and 
labour intensiveness. Not only do they target at labout-safety and energy-effeetiveness 
but also deerease the level of environmental pollution. 
Key words: production teehnologies, technologieal development, produetion outeome, 
production efficiency
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 226 - ROLNICTWO 45 - (2000) 


INFORMATYKA - STAN ZASTOSOWAŃ 
W PRZEDSIĘBIORSTW ACH ROLNYCH 


Małgorzata Ząjdel 
Katedra Ekonomiki Rolnictwa i Informatyki, Wydzial Rolniczy ATR 
ul. ['rof. S. Kaliskiego 7. 85-796 Bydgoszcz 


\V prac
 pr;:ed,tawiono stan ;:astosowal1 informatyki w przedsiębiorstwach rol- 
nych. Kadra kierownicza stosuje sprzęt wraz z oprogramowaniem i przekonana 
jesr o koniec/l1ości jego wdraiania. Badani podkreślali, iż warunkiem skuteczne- 
go /ar ;:ądnmia jest uzyskanie szybko dostępnych informacji, zwłaszcza w ;:akre- 
sic rachunkowości łinans()\\ej. co zapewnić może prawidłowo zaprojektowany 
sysrem infonnaryc/I1Y. Wyniki uzyskane na podstawie analizy wybranych obick- 
t(m porwierd/ają isrotnc maczcnie stosowania oprogramowania. zwłaszcza w sfe- 
r/e prawidiowego /ar;:'ld/ania przedsiębiorstwcm rolnym. 
Slowa kluc/owc: zar Dldnmie, systcm informatyczny 


I. wsn
p 


W miarę dalszego rozwoju gospodarki rynkowej niezbędna stąje się umiejętność 
szybkiego podejmowania decyzji w zakresie zarządzania przedsiębiorstwami rołnymi. 
Nowe możliwości w szybkim pozyskiwaniu i przetwarzaniu informacji dla potrzeb 
zarządzania uzyskano dzięki zastosowaniu informatyki. Główną dziedziną jej zastoso- 
wań jest zarządzanie, a kompleksowy system zarządzania przedsiębiorstwem powinien 
być złożony z podsystemów poprawnie i wzajemnie powiązanych. Większość kompute- 
rów na świecie i przeważająca część ich mocy obliczeniowej ma zastosowanie właśnie 
w przetwarzaniu danych do celów zarządzania [7]. 
Dla zapewnienia prawidłowego działania przedsiębiorstwa konieczny jest coraz 
większy zasób informacji, pozwalających podejmować właściwe decyzje zarówno na 
szczeblu kierownictwa, jak i na szczeblu operacyjnym. Utrzymywanie operacyjnej bazy 
danych firmy (umożliwiającej przetwarzanie informacji z dokumentów źródłowych) 
i szybkie tworzenie na jej podstawie bazy analitycznej adresowanej dla kierownictwa, 
zapewnić może jedynie prawidłowo zaprojektowany system informatyczny [6], który 
powinien dostarczać między innymi syntetycznych informacji z zakresu rachunkowości 
zarządczej, a w szczególności pełnych informacji dotyczących produkcji w poszczegól- 
nych obszarach działalności [4]. 
Proces zarządzania w nowoczesnych gospodarstwach wymaga zdaniem Durlika 
[2], wysokich kwalifikacji technicznych i menedżerskich, a także" ...umiejętności po- 
sługiwania się techniką komputerową oraz umiejętności podejmowania natychmiasto- 
wych decyzji, w ciągle zmieniających się warunkach...". Zastosowanie metod informa- 
tycznych w przedsiębiorstwach określa się jako informatykę przedsiębiorstwa lub in-
>>>
136 


formatykę zarządzania, zatem informatyka firmy jest dyscypliną. ktÓra pomaga /ar/,j- 
dzać i administrować przedsiębiorstwem liI. Według Pawlaka [51, komputery wyko- 
rzystywane w rolnictwie stanowią jeden z elementów wyposażenia elektroniC/.nego. 
ktÓre wraz z postępem technicznym i organizacyjnym staje się powszechne. [)o(;.u;. 
ono stosowania techniki elektronicznej w produkcji roślinnej i zwierzęcej. a taUe 
w organizacji i zarządzaniu. 
Zarządzanie wielkoobszarowym przedsiębiorstwem rolnym w warunkach gospo- 
darki rynkowej wymaga od kierownictwa tego przedsiębiorstwa ciągłej analizy sytuacji 
ekonomicznej, jak również oceny zmian zachodzących w otoczeniu, gdyz w obecnej 
sytuacji gospodarczej następują bardzo szybkie zmiany opłacalności i możliwości zbytu 
produkcji. 
Celem badań była ocena stanu wyposażenia w sprzęt komputerowy i rodzaju uzyt- 
kowanego oprogramowania w przedsiębiorstwach rolnych, określenie wpływu stopnia 
wykorzystania systemu komputerowego w procesie zarządzania oraz ustalenie priory- 
tetowych dziedzin, w których stosowanie przetwarzania informacji jest konieczne. 


2. MATERIAL I METODY BADAŃ 


Badania empiryczne przeprowadzono za pomocą wywiadu kwestionariuszowego. 
Obiekty badawcze objęto stałą obserwacją, polegającą na bieżącym rejestrowaniu sze- 
regu danych ekonomicznych. Uczestniczono rÓwnież w poszczególnych fazach proce- 
sów decyzyjnych. Badania przeprowadzono w latach 1996-1997 w 19 przedsiębior- 
stwach rolnych (spółkach z 0.0. pracowniczych) na terenie działania A WRSP w Byd- 
goszczy, które stanowiły 26,7% ogółu funkcjonujących spółek. Wybór przedsiębiorstw 
do badań był celowy i opierał się na opinii ekspertów z Sekcji Analiz Zarządu A WRSP. 
Jako kryterium wyboru przyjęto formę orgranizacyjno-prawną, tj. spółki pracownicze 
z 0.0. i zgodę na współpracę. 
Wywiad kwestionariuszowy objął zakres następujących zagadnień problemowych: 
- stan wyposażenia gospodarstw w komputery, 
- rodzaj posiadanego sprzętu i okres jego użytkowania, 
- analizy aktualnego stanu potrzeb i zamierzeń w zakresie rozwoju informatyczne- 
go przedsiębiorstwa, 
- rodzaj wykorzystywanego oprogramowania, 
- zalety i trudności pracy z użytkowanym oprogramowaniem, 
- oczekiwania w zakresie rozwiązywania problemów z wykorzystaniem techniki 
komputerowej. 


3. WYNIKI 


Stosowanie systemów komputerowych w zarządzaniu przedsiębiorstwem powinno 
usprawnić wymianę informacji, a przede wszystkim wspierać podejmowanie decyzji na 
wszystkich szczeblach organizacji. Jednym z warunków skutecznego zarządzania jest 
uzyskanie szybko dostępnej informacji, której mogą dostarczyć nowoczesne systemy 
informatyczne. Obecnie rozwój techniki komputerowej stwarza dużt możliwości przy- 
spieszenia pozyskiwania informacji w zakresie produkcji, sterowania finansami, gospo- 
darki materiałowej, rachunkowości, płac, itp.
>>>
137 


Projektowany system informatyczny powinien obejmować całość działalności go- 
spodarczej przedsiębiorstwa rolnego, tworząc kompleksowy zintegrowany system, 
pozwalający na przetwarzanie danych w sposób w pełni zautomatyzowany i wspierają- 
cy skutecznie proces decyzyjny. 
Badania wykazały, żc większość przedsiębiorstw (73,7%) wykorzystuje sprzęt 
komputerowy. Wśród zarządzających wzrasta świadomość konieczności dalszego roz- 
woju środowiska informatycznego, które tworzyć będzie odpowiednią infrastrukturę 
(sprzęt i oprogramowanie). Podkreślano, że na początku komputer wykorzystywany był 
jako narzędzie obliczeniowe, a llastępnie poszerzano zakres jego zastosowania, wyko- 
rzystując go do gromadzenia i przetwarzania informacji. Pozostała część badanych 
gospodarstwa była zdecydowana na zakup sprzętu i oprogramowania w najbliższych 
latach, a następnie jego wdrożenie. Badani widzą uzasadnienie zakupu i eksploatacji 
systemów komputerowych, zwłaszcza w zakresie rachunkowości finansowej. Zdaniem 
kadry zarządzającej. wdrożone w przedsiębiorstwach systemy informatyczne ewiden- 
cjonują zdarzenia gospodarcze i służą wyłącznie celom sprawozdawczym, nie stano- 
wiąc systemu wspomagan ia decpJ i. 
Przeprowadzone badania wykazały, że wszystkie przedsiębiorstwa rolne unowocze- 
śniły swoje systemy przetwarzania informacji. Zaniechano dotychczasowych obliczeń na 
sprzycic typu ASCOT A o średnim stopniu mechanizacji i wdrożono mikrokomputerowe 
s; stemy rachunkowości, służące celom ewidencyjno-sprawozdawczym. Dostępność 
sprzętu i oprogramowania w języku polskim umożliwiła ieh wykorzystanie w sektorze 
rolnictwa. SzczegÓlnie dotyczy to arkuszy kałkulacyjnych typu LOTUS 1-2-3, QUATRO 
Pro, LXCLL oraz edytorÓw tekstów. 
W badanych przedsiębiorstwach stwierdzono stosowanie prostych rozwiązań z za- 
h,resu komputerowego wspomagania zarządzania gospodarstwami rolnymi. Wynika to 
głównil' z braku na rynku oprogramowania przeznaczonego dla produkcji rolnej, 
a zatem gospodarstwa muszą bazować na programach przeznaczonych dla przedsię- 
biorstw przemysłowych. Okazało się, że większość badanych (69%) byłaby skłonna do 
składania zamÓwiell wykonania oprogramowania na wyłączny użytek przedsiębiorstwa. 
Wszysc; badani wykorzystują oprogramowanie finansowo-księgowe, które ich zdaniem 
nic zapewnia w pelnym zakresie kontroli realizacji podjętych decyzji. 
Najczęściej spotykanym w przedsiębiorstwach systemem był system gospodarki 
materiałowej, a \\ięc system ewidencji stanów i obrotów materiałowych. Wśród wyko- 
rzystywanego oprogramowania znalazły się: 
księga handlowa, 
system księgowy, obejmujący: system finansowo-księgowy, ewidencję środków 
trwałych, naliczanie podatkÓw, 
SystCtil finansowy,obejmujqcy: analizę materiałową, analizę finansową, fundusz 
płac. sprawozdania finansowo-księgowe, 
system plac opracowany w arkuszu Quatro Pro, 
cdytor tekstu, 
zadawanie pasz i tworzenie ich receptur. 
Do głównych zalet wykorzystywanego oprogramowania zarządzający zaliczyli: 
7tnniejszoną łiczbę etatów, zwiększoną szybkość uzyskiwania informacji, odciążenie 
głównego księgowego od technicznego księgowania, bieżące księgowanie, przyspie- 
szoną obsługę odbiorców, większą elastyczność podejmowania decyzj i (tab. l).
>>>
138 


TabcIa l. J:alcty stosowania techniki komputerowcj \\ hadanych przcdsi.;hiorstwach\\ opinii 
kadry zarządzająccj 
Tablc I. Justitication for computcr applieation, as reported hy managcrial staff 


i Zalcty LiC/ba odpowicdzi Proecnt u/.yskanych odpowicd/i I 
Benctits Numhcr . ' I 
i of answers giycn Pcrcentagc ot answcrs gl\cn I 
I Zmniejszona liczba etatów 12 X5,7 
Rcduccd numbcr of cmployees 
I Zwi.;kszona szyhkość I 
uzyskiwanych informacji 12 X5.7 I 
Inereased speed of data acccss 
Odeiążcnic glówncgo ksi.;gowcgo 
od techniczncgo księgowania 13 92.6 
Ikad accountant"s eased workload 
Bicżącc ksi.;gowanic 14 100.0 
Immcdiatc accounting 
Przyspieszona obsluga odbiorców II 7X.6 I 
Vlorc iml11ediatc scryicc I 
! \V iększa elastyczność I 
I podcjmowania dccyzji ) 64.3 
I Ilighcr dceision-makin)ł. t1exibility I 


Źródło: hadania wlasnc 
Sourcc: present study 


Zarządzający podkreślali, że wraz z zastosowaniem komputerów udało się wyeli- 
minować pracochłonne obliczenia, a przede wszystkim zmniejszyła się liczba błędów 
rachunkowych, które wcześniej popełniano często. 
Wśród wydruków uzyskiwanych przy wykorzystywaniu posiadanego oprogramo- 
wania można było wyróżnić: 
. rejestr zakupów i sprzedaży V A T, 
kartoteki kontrahentów, 
stany rozliczeń odbiorców i dostawców, 
. raporty kasowe, 
zestawienia obrotów i sald na kontach, 
strukturę zużycia materiałów (na pole), 
PIT-y, 
zestawien ia magazynowe, 
wydruki faktur i rachunków. 
W opinii zarządzających wprowadzenie nowych rozwiązail informacyjnych po- 
przez zastosowanie oprogramowania wpłynęło na usprawnienie zarządzania przedsię- 
biorstwem. 
Dla oceny efektywności i podejmowania racjonalnych decyzji, w 28,6°;0 obiektów 
podjęto próbę wykorzystania informatycznego systemu ewidencyjnego (dotyczącego 
gospodarki materiałowo-towarowej), powiązanego z ewidencją pól, będących jednocze- 
śnie centrami produkcyjnymi i miejscami powstawania kosztów. Oznaczać to może, że 
system ewidencyjny spełniający wymogi księgowe zaczyna dostarczać zarządowi nie- 
zbędnych w procesie kierowania informacji, dotyczących zwłaszcza: kosztów poniesio- 
nych na poszczególne pola, rośliny, obory i chlewnie. Konieczne zdaniem badanych. 
staje się stworzenie bazy danych obejmującej swym zakresem zbiory historii pól.
>>>
139 


a także dane dotyczące zużycia materiałów oraz szczegółowego rozliczenia pracy żywej 
i uprzedmiotowionej. 
Problemcm dla gospodarstw wielkoobszarowych jest. zdaniem kadry zarządzają- 
cej. stworzenie optymalnych rozwiązarl dotyczących planowego wykorzystania maszyn, 
z uwzględnieniem kryteriów technicznych i technologicznych oraz terminowego 
i poprawnego wykonania zabiegów agrotechnicznych. W tym też zakresie kadra zarzą- 
dzająca upatrywała rolę zastosowarl techniki komputerowej. 
Jedną z dziedzin zastosowania informatyki w produkcji zwierzęcej było automa- 
tyczne sterowanie niektórymi procesami produkcyjnymi. Dotyczyło to automatycznego 
/adawania pasz dla bydła i trzody chlewnej, jakie zastosowano tylko w jednym przed- 
siębiorstwie. Takie rozwiązanie w dużym stopniu upraszczało i przyspieszało ten pro- 
ces. ulatwialo jednostkowe rozliczenie zużycia pasz, a także umożliwiało precyzyjne 
określenie wysokości poniesionych nakładów. Jednym z warunków efektywnego wyko- 
rzystania możliwości, jakie daje użytkowanie komputera, jest odpowiedni poziom 
umiejętności jego użytkowników. Na uwagę zasługuje tendencja do podnoszenia kwali- 
fikacji pracowników w 78.9% przedsiębiorstw, z których w 63, I % dokonano przeszko- 
lenia pracowników na kursach obsługi komputerów. Do najważniejszych elementów 
wsparcia informatycznego procesu decyzyjnego badani zaliczyli głównie planowanie 
i jego realizację, wraz z późniejszą oceną. Według 50% kadry zarządzającej stosującej 
w przedsiębiorstwach techniki komputerowe, system informatyczny w większym stop- 
niu usprawnia proces podejmowania decyzji, częściej w zakresie windykacji należności 
i planowania ni? w occnic efektywności i sterowania finansami. Badani podkreślali, że 
\\' obecnych warunkach gospodarki rynkowej zarządzanie przedsiębiorstwami opiera się 
w dużym stopniu na kompleksowej analizie ekonomicznej. Według Kopińskiego i Sa- 
hinguvu [3 j, zastosowanie komputerowych technik analiz i planowania finansowego 
staje się "... jedną z najważniejszych sfer komputeryzacji pracy, ponieważ dotyczy ono 
procesu podejmowania decyzji". W opinii wszystkich badanych, stosowane systemy 
komputerowe mają na celu usprawnienie prac związanych z bieżącym księgowaniem 
dokumentów, kontrolą bieżących zobowiązań i należności, a także wystawianiem faktur 
i rachunków uproszczonych. 
Zdaniem zarz'ldzających stosowane dotychczas oprogramowanie umożliwia prze- 
widywanie skutków podjętych lub zaplanowanych decyzji, głównie w zakresie kontroli 
finansowej i Luzycia materiałów. ale nie pozwala na uzyskanie wielowariantowych 
rozwią7ań. 
Uzyskane odpowiedzi wskazują, że zakres działania systemów komputerowych 
powinien zostać rozszerzony o wprowadzenie programów pozwalających na komplek- 
sową obsługę: funduszu płac, analizy struktury przychodów i nakładów oraz szczegó- 
lowych informacji o produkcji zwierzęct:j i roślinnej. 
Kadra zarządzająca badanymi przedsiębiorstwami wskazywała na potrzebę przy- 
stosowania istniejącego oprogramowania do indywidualnych potrzeb zarządu, gdyż 
nadrzędnym celem rozbudowy systemów komputerowych w gospodarstwach rolni- 
czych powinna być możliwość uzyskiwania precyzyjnych informacji, celem podejmo- 
wania uzasadnionych ekonomicznie decyzji. 
Zdaniem badanych istotną barierą w przyspieszeniu wprowaózania informatyki 
jest jeszcze zbyt wysoka cena sprzętu, oprogramowania, wdrażania oraz kosztów eks- 
ploatacji. Barierę stanowi przede wszystkim brak informacji o dostępnym oprogramo- 
waniu oraz małe zainteresowanie firm tworzących oprogramowanie sektorem rolnictwa.
>>>
140 


4. WNIOSKI 


l. Kadra zarządzająca przedsiębiorstw rolnych wykorzystuje sprzęt komputerowy 
wraz z oprogramowaniem, a stosowane systemy pomagają usprawniać procesy de- 
cyzyjne, ułatwiając kontrolę realizowanych zadań. 
2. W przyszłości dobrze zaprojektowany system informatyczny powinien. zdaniem 
respondentów, pozwalać na szybsze przetworzenie i zwiększenie dostępności da- 
nych. 
3. Większość stosowanych programów obejmuje swym zakresem ewidencję finanso- 
wo-księgową, magazynową oraz kadrowo-płacową. 
4. Dotychczasowe źródła informacji zarządczej, takie jak: tradycyjna księgowość. 
bilanse i sprawozdania przestały być wystarczające w procesach podejmowania de- 
cyzji. Istnieje pilna potrzeba rozwoju i upowszechniania oprogramowania w pu:ed- 
siębiorstwach rolnych, które uwzględniałoby specyfikę i charakter produkcji rolnej. 


LITERA TURA 


[I] Conso P., Poulain P.. 1975: Informatyka i zarządzanie przedsiebiorstwem. War- 
szawa PWN, 23. 
[2] Durlik 1., 1993: Inżynieria zarządzania. Cz. l. Agencja Wydawnicza Placet. Gdańsk. 
[3] Kopiński A., Sahinguvu. 1998: Planowanie finansowe z wykorzystaniem modulu 
"Cash. Mat. IV Konferencji z cyklu "Komputerowe Systemy Wielodostępne 
KSW98". Wyd. Uczeln. A TR Bydgoszcz, 271. 
[4] Kulawik J.: Rachunkowość zarządcza w rolnictwie. Zagadnienia Ekonomiki 
Rolnej, 4-5/93, 43-52 
[5] Pawlak J.: Komputery w rolnictwie. Technika Rolnicza. Nr 211998 
[6] Vasketich D.: Strategie klient - serwer. lOG Books, 1995. 
[7] Wierzbicki T., 1986: Informatyka w zarządzaniu. Warszawa PWN. 12 J. 


COMPUTER - APPLICATION IN AGRICULTURAL COMPANIES 


Summary 


The present paper presents current computer application in agricultural companies. 
The managers who use computers on regular basis are convinced about a necessity to 
introduce computer technique to practice. The managers surveyed stressed that to man- 
age effectively, one needs a fast data access first of all in accounting which requires an 
adequately designed information system. The survel' showed that farms recognise the 
applicability of computer assistance in their work, especially in efficient management. 
Key words: management, information system
>>>
ISSN 0208-6344
>>>