Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Rolnictwo, z.41 (207), 1997

AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
I M. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


l' 


ZESZYTY NAUKOWE NR 207 


ROLNICTWO 41 


I 
I 
:1 
A 


BYDGOSZCZ - 1997
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. J A N A I J Ę D R Z E JAŚ N I A D E C K I C H 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 207 


ROLNICTWO 41 


,
 


I 
 , 


BYDGOSZCZ - 1997
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
prof. dr hab.Ojcumiła Stefaniak 


REDAKTOR NAUKOWY 
dr hab. inż. Czesław Rzekanowski, prof. nadzw. ATR 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE l TECHNICZNE 
mgr Joanna Ekstowicz-Mąka, Zbigniew Gackowski 


Wydano za zgodą Rektora 
Akademii Techniczno-Rolniczej 
w Bydgoszczy 


ISSN 0208-6344 


WYDAWNICTWO UCZELNIANE 
AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ W BYDGOSZCZY 
Wyd. I. Nakład 150 egz. Ark. aut. 5, l O. Ark. druk. 6,50. Papier druk. kl. III. 
Oddano do druku i druk ukończono w kwietniu 1997 r. 
Uczelniany Zakład Małej Poligrafii ATR Bydgoszcz, ul. Ks. A. Kordeckiego 20 
Zamówienie nr 25/97
>>>
Spis treści 


str. 


I. Eugeniusz R. Śpiewakowski, Beata B. Dąbrowska, Andrzej Dziamski, Janusz 
Hermann, Piotr Rogala - Wpływ zanieczyszczeń na zmiany morfologiczne 
rdestnicy połyskującej (Potamogeton lucens L.) w ujściowym odcinku rzeki 
B rdy .. ... '" .. .. .. .. .. . .. .. .. .. ... ... . . . " ... .. . . .. ... .... .. .. .... . .. .... ... .. .. .. ... .. ..... ... .. .. . .. . .. . .. ... ... ., '" . 5 
2. Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - Wpływ zmianowań i głębokości orki na 
plony grochu pastewnego ................................................................................. 13 
3. Dariusz Jaskulski - Oddziaływanie nasion niektórych roślin uprawnych na 
kiełkowanie jęczmienia i pszenicy..................................................................... 19 
4. Janusz Prusiński - Porównanie kilku metod kondycjonowania nasion marchwi 
(Daucus carota L.) i pomidora (Lycopersicum esculentum MilI.) w wybra- 
nych substancjach stałych. ............................................................................... 25 
5. Bożena Barczak - Wpływ poziomu nawożenia azotowego na wielkość po- 
wierzchni asymilacyjnej oraz plon i zawartość białka w ziarnie jęczmienia 
ozimego ............................................................................................................ 35 
6. Stanisław Dudek - Deszczowanie pszenicy jarej w aspekcie poprawy jakości 
jej ziarna . .......................................................................................................... 43 
7. Jacek Żarski, Stanisław Dudek, Stanisław Rolbiecki - Efekty deszczowania 
i intensywnego nawożenia azotowego kupkówki pospolitej na glebie bardzo 
lekkiej . ............................................................................................................... 5 I 
8. Beata Szala - Współdziałanie KCN i światła czerwonego w indukcji gene- 
ratywnej Pharbitis nil (Choisy) . ........................................................................ 59 
9. Stanisław Sadowski, Sylwester Sobkowiak, Róża Maniewska - Wpływ ter- 
minów i głębokości siewu na występowanie zgorzeli korzeni łubinu białego 
(Lupinus albus L.) odmiany "Wat". ................................................................. 65 
10. Anna Wenda-Piesik, Krystyna Wyrostkiewicz - Wpływ wyciągów acetono- 
wych z roślin z rodziny Rdestowatych (Polygonaceae) na żerowanie i rozwój 
stonki ziemniaczanej (Leptinotarsa decemlineata Say)..................................... 75 
I l. Sławomir Zawisza - Wpływ typu poradnictwa na ocenę wiarygodności i atrak- 
cyjności doradcy rolniczego. ............................................................................ 85 
12. Sławomir Zawisza - Analiza form i metod pracy terenowej służby doradczej 
ODR w Minikowie na przykładzie wybranej gminy.......................................... 95
>>>
Content 


page 


1. Eugeniusz R. Śpiewakowski, Beata B. Dąbrowska, Andrzej Dziamski, Janusz 
Hem1ann, Piotr Rogala - The influence of pollution on morphologicaJ changes 
of Potamogeton lucens L. in the mouth the Brda river ............... ....................... 5 
2. Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - The effect of rotation and depth of 
ploughing on the yield offodder pea ............................................................... 13 
3. Dariusz Jaskulski - The effect of seeds of same cuJtivablc plants on ger.. 
mination of barley and wheat ............................................................................. 19 
4. Janusz Prusiński - The comparative study of carrot (Daucus carata L.) and 
tomato (Lycopersicum escu/entum MilI.) seed conditioning in chosen solid 
substances............... .... ....................................................................................... 2S 
5. Bożena Barczak - The effect of nitrogen fertiJization on assimiJation area, 
grain yield and on winter barley protcins ........................................................... 35 
6. Stanisław Dudek - Sprinkling irrigation of spring wheat in the aspect of 
improving its quality .................................................................................... 43 
7. Jacek Żarski, Stanisław Dudek, Stanisław Rolbiccki - Effects of sprinkJcr ir- 
rigation and intensive nitrogen fertilization of cockspoot (DuctylL
 glomerulu L.) 
on the very Jight soi I ......................................................................................... 5 I 
8. Beata Szala - Cooperation of KCN and red Iight in generativc induction of 
Pharbitis nil (Choisy) ........................................................................................ 59 
9. Stanisław Sadowski, Sylwester Sobkowiak, Róża Maniewska.. Thc effect of 
different time and depth of sowing on the hcaJthiness and yielding of white 
lupine (Lupinus a/bus L). cv. "Wat" ................................................................. 65 
10. Anna Wenda-Piesik, Krystyna Wyrostkiewicz - Influence of aceton extracts 
from Po/ygonaceae plants on feeding and deveJopment ofthe colorado potato 
beetle (Leptinotarsa decem/ineata Say) ............................................................ 75 
11. Sławomir Zawisza - The influence of counselling type on the level of the agri- 
cuJture counselor's credibility and attractiveness ............................................... 85 
12. Sławomir Zawisza - The analysis ofthe forms and methods ofthe territory ad- 
vis ing service work on the exampJe ofa ch os en parish ..................................... 95
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPł
YW ZANIECZYSZCZEŃ NA ZMIANY MORFOLOGICZNE 
RDESTNICY POL YSKUJĄCEJ (Potllmogeton lucen... L.) 
W UJŚCIOWYM ODCINKU RZEKI BRDY 


Eugeniusz R. Śpiewakowski, Beata B. Dąbrowska, 
Andrzej Dziamski, Janusz Hermann I, Piotr Rogala 
Katedra Botaniki i Ekologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. prof. S. Kaliskiego, 85-796 Bydgoszcz 
l Katedra Chemicznych Podstaw Rolnictwa, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6-8, 85-226 Bydgoszcz 


5:Vnopsis. Badano wpływ zmienaych parametrów hydrochemicznyc:h wód 
rzeki Brdy w granicach miasta Bydgoszc:zy na morfologię PotamogerolZ II/ans. 
Nicznaczny wzrost ilości biogcnów (stanowisko! i !!) stymulował wzrost pędów 
badanego gatunku i przyrosty ich mas). Dalszy wzrost zawartości azotanów, 
a zwłaszcza fosfOl'anów, ograniczał zarówno długoś6, jak również przyrosty masy 
pędów. Stęż.enie zanieczyszczeń w naj silniej zeutrofizowanym ujściowym odcin- 
ku Brdy (!II) ograniczało wzrost pędÓw o okołu 30-40 %. 


l. WSTĘP 


Rdestnica połyskująca (Potamogeton lucens L.) jest byliną o liściach całkowicie 
zanurzonych w wodzie. Występuje w eutroficznych jeziorach, wodach wolno płynących, 
starorzeczach oraz rowach meJioracyjnych, na żyznym organiczno-mineralnym podłożu. 
Na różnych głębokościach często porasta łanowo dno jezior, tworząc płaty zespołu 
Potamogetonetum lucentis Hueck. 1931 lub wchodzi w skład zbiorowisk ze związku 
Nymphaeion Oberd. 1957 [9, 12J. Wraz ze wzrostem trofii wód wypiera ona inne ga- 
tunki hydromakrofitów, szczególnie zimozielone byliny o słabo rozwiniętym systemie 
korzeniowym [5, 7]. Pędy produkują dużą biomasę, ale po ustaniu wegetacji, w szybkim 
tempie ulegają rozkładowi i mogą przyczyniać się do wtórnej eutrofizacji wód [6, 8]. 
Jak dotąd niewiele prac poświęcono zasiedlającym rzeki gatunkom z rodzaju Pota- 
tnogeton. Celem pracy było poznanie wpływu zmiennych parametrów hydrochemicznych 
wód rzeki Brdy w obrębie miasta Bydgoszczy, na morfologię pędów Potamogeton lucens. 


2. METODY I OBIEKT BADAŃ 


Rzeka Brda będąca lewobrzeżnym dopływem Wisły w ujściowym odcinku prze- 
pływa przez Bydgoszcz. Na odcinku tym jest odbiornikiem ścieków komunalnych i prze- 
mysłowych. Łączący się z nią Kanał Bydgoski również doprowadza silnie zasolone wo- 
dy pozaklasowe z Kanału Gómonoteckiego [1].
>>>
6 E.R. Śpiewakowski, B.B. Dąbrowska, A. Dziamski, J. Hermann, P. Rogala 


Ścieki zrzucane do rzeki były tylko wokoło 30°/" oczyszczone, a najwIęcej za- 
nieczyszczeń wprowadzano W okresie letnim (tab. l) [14]. 


Tabela I. Wybrane charakterystyki ściekÓw miejskIch wprowadzonych do Brdy na terenie Byd- 
goszczy w ] 992 roku 
Tablc I The choosen characteristics of city sewage entcrcd into Brda river on the Bydgoszcz 
area. in I 992 year 


Parametry i jednostkI Kwartał - Quater Rok 
Parameters and units I II III IV Year 
Ilość Oczyszczonych ]0 3 m 3 ]989 2051 2230 1880 
ścieków Purvficated I = 8150 
Quantity of Ogółem 10 3 m 3 6492 ] ]55 11039 8770 I 
 37846 
sewagc In generał 
Stężenie mg/dm) 107 195 195 ]46 x=I6] 
BZT 5 Concentration 
Ladunek - Load t 695 225] 2]53 ł280 I = 6379 
Stężenie mg/dm 3 255 442 430 196 x= 331 
ChZT Concentration 
Ladunek - Load t 1655 5103 4747 1719 2: = 13224 
Zawiesiny Stężenie mg/dm 3 12] 231 218 166 x=184 
ogólne Concentration 
General sus- Ładunck - Load 786 2667 2407 1456 
oanded matter t 2: = 7316 


W tabeli 2 przedstawiono wartości wybranych parametrów jakości wód na stano- 
wiskach badawczych. Próby do analiz pobrano z wytyczonych stanowisk 8 lipca 1993 ro- 
ku, a analizy wykonano zgodnie z polskimi normami [3] 
Stanowisko kontrolne (K) wybrano powyżej granic miasta, w odległości 19,5 km 
od ujścia, przy moście na ulicy Turystycznej w Opławcu, w pobliżu ujęcia wody pitnej. 
Brak jest w sąsiedztwie kolektorów ściekowych, zatem hydrochemizm wód na tym od- 
cinku kształtowany jest w głównej mierze przez wody ze Zbiornika Koronowskiego 
i Martwego Koryta Brdy [1]. 
Stanowisko l ustalono w miejscu, w którym Brda łączy się z Kanałem Bydgoskim - 
przy moście na ulicy Żeglarskiej. Znajdują się tu wyloty kolektorów ścieków przemy- 
słowych z Papierni i ZNTK oraz kolektory ścieków socjalno-bytowych z sanatorium 
w Smukale, a także ścieki przemysłowe ze strugi Flis [11. 
Stanowisko II zlokalizowano przy Wybrzeżu im. Prezydenta Narutowicza, poniżej 
jazu ulgowego. Ten odcinek rzeki jest odbiornikiem ścieków komunalnych z licznych 
mniejszych kolektorów [1]. 
Stanowisko III wytyczono w Śródmieściu przy Moście Bernardyńskim. Znajdują 
się tu liczne kolektory ścieków komunalnych [l]. 
Wartość pH wody była zbliżona na wszystkich stanowiskach, przy czym wartości 
te zawsze przekraczały 7,0 (tab. 2). Zapotrzebowanie na tlen biologiczne (BZTs) i chc- 
miczne (ChZT) było największe na stanowisku l, natomiast stanowiska II i III wykazy- 
wały znacznie niższe wartości tego parametru. Najwyższą zawartość azotu amonowego 
i azotanowego oraz fosforanów stwierdzono na stanowiskach badawczych w Śródmieś- 
ciu (stanowiska II i III). Sucha pozostałość ogólna była najniższa na stanowisku kon- 
trolnym i III, a naj wyższa na I.
>>>
Wpływ zanieczyszczeń na zmiany morfologiczne. . 


7 


Istniejąca w obrębie miasta zabudowa hydrotechniczna koryta Brdy w formie 
umocnionych brzegów, bez możliwości tworzenia rozlewisk, pozwala na utrzymanie 
nienaruszalnego przepływu wody około 15 m 3 /s. Jednak woda punktów badawczych 
l-III nie odpowiadała normom [2]. 


Tabela 2, Parametry jakości wód stanowisk badawczych rzeki Brdy z 8 lipca 1993 roku 
Table 2. The quantity water parameters of Brda river investigated stand s, S-th July, 1993 


Stanowiska i lokalizacja - Stands and localisation 
K ! II III 
'Nskaźniki - Parameters Most 
Oplawiec ul. Zeglarska jaz ulgowy Bernardyński 
Kolejny kilometr bicgu rzeki 19.50 13.60 ł2.05 ! 1.36 
Succesive CUfrent meter ofriver 
pl-! 7.96 7.65 7,7 7,74 
BZTs mg/dm ; 104 15.1 3.26 4.59 
ChZT cr mg/dm] 43.34 238.1 55.56 51.59 
Azot amonowy 
Ammonium nitrogen O.UI 0.02 0.07 0.03 
mg N-NI-!4/dmJ 
Azot azotanowy 
Nitrate nitrogen 0.2 0.4 1.1 0,9 
mg N-NOJ/dm' 
Fosforany 
Phosphates 0.26 0.25 0.76 0.84 
mg P-P0 4 /dm J 
Sucha pozostalość ogólna 
(jeneral dry matter 169 519 478 279 
mg/dm] 


Materiał do badań botanicznych zebrano w połowie lipca 1993 roku, w ujściowym 
odcinku Brdy, na terenie miasta Bydgoszczy. Stanowiska poboru materiału roślinnego 
wyznaczono mając na uwadze zmiany chemizmu wód na skutek działalności gospodar- 
czej i komunalnej oraz kryterium homogeniczności próby. Z wybranych stanowisk ze- 
brano losowo po 30 okazów Potamogeton /ucens, w pięciometrowym pasie przybrzeż- 
nym o głębokości od I m do 1,75 m, przy średniej wielkości przepływu około 30 m 3 /s. 
Zebrane okazy mierzono określając długość kolejnych międzywęźli, a następnie suszono 
do stałej masy w temperaturze 85° C i ważono - osobno liście i łodygi [10]. Istotność róż- 
:lic pomiędzy średnimi wartościami cech okazów z poszczególnych stanowisk, badano 
'.estem t, na poziomach istotności a::; 0.05*, a::; 0.01 ** i a::; 0.001 *** [11]. 


3. WYNIKI 


Okazy Potamogeton /ucens osiągały naj dłuższe międzywęźla, a w konsekwencji 
i naj dłuższe łodygi, na stanowisku kontrolnym K, a naj krótsze na stanowisku III (rys. 1).
>>>
8 E.R. Śpiewakowski, RR Dąbrowska, A. Dziamski, 1. Hermann, P. Rogala 


[mm] 
600 
50 
400 
30 
200 
100 


K 


II 


III 


stanowiska - stands 


Rys. I. Długość kolejnych międzywęźli okazów P. /ucens (w mm) 
Fig. I. The length of P. /ucens individuals succesive internodes (in mm) 
Test t wykazał istotność różnic długości łodyg okazów zebranych z poszcze- 
gólnych stanowisk z wyjątkiem stanowisk I i II, między którymi nie stwierdzono takiego 
zróżnicowania (tab. 3). 


Tabela 3. Test t dla wybranych cech Potamogeton /ucens z poszczególnych stanowisk badaw- 
czych na Brdzie 
Table 3. T-test for choosen characters of Potamogeton /ucens from particular investigated stands 
on Brda river 


Cecha - Character 
Stanowisko - S,tand Długość łodygi Masa pędu Masa liści Masa łodygi 
Length of stem Mass of shoots Mass ofleaves Mass of stem 
(y,) (Y2) (Y3) (Y4) 
I - II ł.l6 -4.93... -5.84". 1.23 
l-III 14.62". 10.86." 5.98". 13.12". 
II - III 10.14." 14.35". 10.85." 10.71." 
1- K 3. I" -13.32". -12.74.... -4. I ... 
II-K 4.51". -16.23". - I 5.06". -3.26" 
III-K 14.61." -4.83". - 11.08." I 1.07." 


Poziom istotności - significance level: a:$; 0.05.., a:$; 0.01., a:$; 0.001". 


Sucha masa pędów (łodyg wraz z liśćmi) była najwyższa u okazów ze stanowiska II, 
a najniższa ze stanowiska kontrolnego. 
Najniższą masę łodyg miały pędy na stanowisku III, a najwyższą na stanowisku 
kontrolnym. Z kolei najwyższa masa liści była u okazów ze stanowiska II, a naj niższa 
u okazów ze stanowiska I (rys. 2).
>>>
Wpływ zanieczyszczeń na zmiany morfologiczne ... 


9 


[ mg s.m. ] 
[ mg d.m. 
700 
600 
500 
400 
300 
200 
100 
O 


:.1'"' 


r;.J 
'10,', 


:- 
.t 
, 
:'7] 


ii?f '" .' 
.. 
 .'. 
t.'.." . 


K 


I II 
stands - stanowiska 
D liście-Ieaves . łodyga-stem 


111 


Rys. 2. Struktura masy okazów P. lucens (w mg s.m.) 
Fig. 2. The structure of P. lucens individuals dry mass shoot (in mg d.m.) 


Różnice pomiędzy średnimi wartościami wybranych cech okazów zebranych 
z poszczególnych stanowisk były wysoko istotne, za wyjątkiem różnicy mas łodyg ze 
stanowisk I i II (tab. 3). 


4. OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Największą długość łodyg, jak i masę całego pędu, wykazywały okazy rdestnic na 
I i II stanowisku. Zwiększona ilość biogenów dostarczanych do rzeki oraz napowietrza- 
nie w pobliżu śluzy obok stanowiska II mogły wpływać stymulująco na wzrost tego ga- 
tunku. Charakterystyczna była również wysoka wartość suchej pozostałości ogólnej na 
powyższych stanowiskach (tab. 2). Podobne obserwacje poczynili Ozimek i Kowal- 
czewski [6], dla biomasy rdestnic przy wzrastającej trofii wód Jeziora Mikołajskiego. 
Okazy ze stanowiska HI miały najkrótsze łodygi i najmniejszą masę pędów. Praw- 
dopodobnie zawartość azotanów oraz fosforanów na tym odcinku Brdy, dostarczana 
z licznych kolektorów w ciągu całego roku, mogła spowodować intensywną wegetację, 
zwiększony przyrost tkanki miękiszowej (zjawisko przeżyźnienia) i jej wcześniejsze 
obumieranie. Materiał zebrany do badań mógł zawierać okazy senilne, kończące wege- 
tację. Kuflikowski [4], obserwując roślinność Stawu Zimowego użyźnianego ściekami 
cukrowniczymi, stwierdził również ograniczenie rozwoju P. lucens, ale przy jej opóź- 
nionej wegetacji. 
Łodygi rdestnicy na stanowisku kontrolnym miały niewielką masę, ale były silnie 
wydłużone. Prawdopodobnie tkanka miękiszowa przyrastała mniej intensywnie, nato- 
miast rozwój osobników realizował się poprzez intensywniejszy wzrost i dłuższą we- 
getację.
>>>
10 E.R. Śpiewakowski, RB. Dąbrowska, A. Dziamski, J. Hermann, P. Rogala 


5. WNIOSKI 


ł. Potamogeton /ucens w wodach Brdy preferuje stanowiska srednio zasobne w azot 
i fosfor, reagując na te składniki wysokim przyrostem masy oraz zwiększeniem dłu- 
gości pędów i ich masy. 
2. Zwiększony dopływ ścieków bytowych wpływał dodatnio przede wszystkim na masę 
liści badanego gatunku. 
3. Dalszy wzrost stężenia zanieczyszczeI'1 i brak natleniania wody hamował wegetację, 
powodując przyspieszenie obumierania l związaną z tym mniejszą o około 30-40%, 
masę pędów niż odpowiednie paramctry pędów zc stanowisk natlenionych i mniej 
eutroficznych w sierpniu. 
4. Wody o nieznacznym stężeniu biogenów (stanowisko kontrolne) umożliwiały wzrost 
długim pędom o niewielkiej masie. 


IJTERATURA 


[1 J Bigalke M., Goszczyński 1.. Górski J, Groszewska M.. JakubowIC./. M, Jutrowska £: . 
Kalkowska K., Lltwiniuk R., Nowakowska 1\., Trzęsowska J., WiIu M., Witaszek M., 
1993: Stan czystości wód powierzchniowych. W' Informacja o ;talllc srodowiska 
województwa bydgos
iego za rok 1992. J. Górski,.I. Trzęsowska (red.) Państwowa 
Inspekcja Ochrony Srodowiska Wojewódzki Inspektorat Ochrony ;rodowiska 
w Bydgoszczy. Bydgoszcz, 12-29. 
[2] Bujakiewicz A., Dysarz R., Kwiecień J., Lojewski S., Śpiewakow
ki E.R., J 995: 
Synteza badań przeprowadzonych w etapie 2: Analiza i ocena ekologiczno-ekono- 
miczna stanu istniejącego w zakresie użytkowania zasobów oraz zanieczyszczenia 
i ochrony środowiska w systemie przestrzennym miasta Bydgoszczy. W: Zasady 
długofalowej polityki ekologiczneJ dla miasta Bydgoszczy. Synteza. S. Lojewski, 
E.R. Śpiewakowski (red.), Bydgoszcz:,71-120. 
[3] Kuflikowski T., 1977: Macrophytes and phytiphilous macrotiwna of the pond Zi- 
mowy Wielki at Gołysz. Acta Hydrobiol. 19, 4, 413-422. 
[4] Ozimek T., 1992: Makrofity zanurzone i ich relacje z glonami w jeziorach o wyso- 
ki
i trofii. Wiad. Ekol. 38, l, 13-34. 
[5] Ozimek T., Kowalczewski A., 1984: Long-term changes ofthe submerged macro- 
phytes in eutrophic Lake Mikołajskie (North Poland). Aquat Bot. 19, ! -11. 
[6] Ozimek T., Pr
is A., Prt:is K., 1976: Biomass and distribution of underground 
parts of Potamogeton perfo/iatus L. and Potamogeton /ucens L. in Mikołajskie, 
Poland. Aquat. Bot. 12, 309-316. 
[7] Pieczyńska E., 1993: Strefa litoralu a cutrofizacja jezior, ich ochrona i rekultywa- 
cja. Wiad. Ekol. 39,3, 139-179. 
[8] Podbielkowski Z., Tomaszewicz H., 1982: Zarys hydrobotaniki. PWN, Warszawa. 
[9] Sawilska A.K., Dąbrowska B., 1995: Kłoć wiechowata C/adium mariscus (L.) 
Pohl. na tle zróżnicowanych warunków siedliskowych jezior Sztuczne i Zdręczno 
w Borach Tucholskich. Zesz. Naukowe A TR Bydgoszcz, Rolnictwo 36, 29-43. 
[10] Tadeusiewicz R., Izworski A., Majewski J., 1993: Biometria. Wyd. AGł-1, Kraków.
>>>
Wpływ zanieczyszczeń na zmiany morfologiczne 00. 


l] 


[11] Tomaszewicz H., 1979: Roślinność wodna i szuwarowa Polski (klasy: Lemnetea, 
Charetea, Potamogetonetea, Phragmitetea) według stanu zbadania na rok 1975. 
Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. 
[12] Tysler N., Górski J., 1978: Charakterystyka rzeki Brdy na odcinku ujściowym 
i gospodarka wodno-ściekowa zakładów w Bydgoszczy. Wojewódzki Ośrodek Ba- 
dań i KontroJi Środowiska w Bydgoszczy (maszynopis). 
113] Wodociągi Miejskie. 1992. Dane niepublikowane. 


THE INFLUENCE 017 POLLUTlON ON MORPHOLOGICAL CHANGES 
OF Potamogeton /ucens L. IN THE MOUTH 017 THE BRDA RlVER 
Summary 
The influence of changing of the Brda river parałneters in Bydgoszcz on Potamo- 
geton /ucens L. morpholof,'Y was investigated. 
A smalI increased of nutrient quantity (stand I and II) stimulated the shoot growth 
and the mass development of the investigated species. Furthel' increase of nitrogen con- 
tent, especially phosphate content, reduced the length of stems and the mass of shoots. 
Pollution concentration in the most eutrophic segment of the mouth of the Brda 
river rcduced the shoot growth by about 30% - 40%.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA] JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPŁYW ZMIANOWAŃ I GŁĘBOKOŚCI ORKI 
NA PLONY GROCHU PASTEWNEGO 


Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs 


Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin, Wydział Rolniczy A TR 
ul. ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 


S:vnopsis. W latach 1980-1984 przeprowadzono badania nad reakcją grochu 
siewnego uprawianego w pięcioletnim i trzyletnim zmianowaniu stosując różną 
głębokość orki. Groch okazał się rośliną niereagującą na zróżnicowaną głębokość 
uprawy roli. Skrócenie zmianowania powodowało istotne obniżenie plonu nasion 
oraz pogorszenie wartości elementów struktury plonu. 


l. WSTĘP 


Sposób uprawy roli pod różne rośliny może wywierać wpływ na ich plonowanie 
oraz właściwości fizyko-chemiczne gleby. Prowadzone w tym zakresie badania obejmu- 
ją szeroki wachlarz roślin [4, 5, 6]. Ograniczenie głębokości uprawy roli daje konkretne 
korzyści wynikające ze zmniejszenia czasu i energii wydatkowanych na produkcję. 
Otrzymane wyniki badań kształtują się różnie, w zależności od gatunków roślin, gleby, 
warunków przyrodniczych oraz rodzaju uproszczeń [10]. 
Rośliny strączkowe, jak wynika z cytowanych prac, nie reagują zbyt silnie na zmia- 
nę głębokości uprawy roli oraz uproszczenia w płodozmianie. Stosując różną głębokość 
orek pod rośliny uprawiane w pięcioletnim i trzyletnim płodozmianie, próbowano ustalić 
wpływ tych czynników na plonowanie oraz niektóre elementy struktury plonu grochu 
pastewnego. 


2. MATERIAŁ I METODA 


W latach 1980-1984 przeprowadzono doświadczenia polowe w RZD Mochełek 
k/Bydgoszczy. Badanymi czynnikami i obiektami były: 
1) udział grochu pastewnego w strukturze zasiewów: 
- 20% w zmianowaniu 5-polowym (burak cukrowy, jęczmień jary, groch pastew- 
ny, pszenica ozima, żyto); 
- 33% w zmianowaniu 3-polowym (burak cukrowy, groch pastewny, jęczmień ja- 
ry); 
2) głębokość orki przedzimowej pod wszystkie rośliny jare: 
- 20 cm, 
- 30 cm.
>>>
14 


St. Urbanowski, T. Rajs 


Doświadczenie założono w układzie losowanych podbloków w 4 powtórzeniach na 
poletkach o powierzchni 57,2 m 2 Zlokalizowano je na glebie płowej właściwej, wytwo- 
rzonej z gliny zwałowej kompleksu żytniego dobrego klasy bonitacyjnej IVb. Poziom 
próchniczny gleby wynosił około 30 cm, a zawartość części spławialnych 15-17%. 
Zasobność w P 2 0 S wynosiła 18,6 mgil DOg, K 2 0 - ] 7,0 mgil 00 g, Mg - 4,6 mg/lOG g 
gleby, a odczyn pH w Kcl - 6,0. 
W okresie badań przebieg czynników meteorologicznych był zróżnicowany. Jako 
posuszny można uznać 1983 rok. W pozostałych latach przebieg opadów był korzyst- 
niejszy, o rozkładzie nieodbiegającym wyraźnie od warunków przeciętnych w okresie 
wielolecia, z wyjątkiem mokrego roku 1980. 


Tabela l. Rozkład opadów w latach 1980-1984 wedlug miejscowej stacji meteorologiczllej 
w Mochelku 
Tab]e I. Arrangement 01' rainfall in years 1980-1984 aecording to the local metcorological 
station in Mochelek 


Miesiące Sumy opadów w mm - Sums 01' rainfall in mm 
Months 1980 1981 1982 1983 1984 1949-1984 
I 26,0 23,0 28.] 40.6 37,0 22.9 
II 12,6 1],3 7.6 17.1 16.6 17.2 
III 15,0 39,5 24,0 29,0 11.4 18.9 
IV 30,2 23.8 I J,1 41.8 22,6 27.9 
V 13.3 21.4 37,3 39,2 39,2 37,3 
VI 263.0 36,7 54,0 19.1 92.7 52.8 
VII 152.8 127,6 ]09.2 15.4 74,0 75.2 
Suma - Sum 512,9 283.3 271,3 202,2 293.5 252.2 
IV - VII 459.3 209,5 211,6 115,5 228.5 193,2 


Doświadczenie założono jednocześnie wszystkimi polami zmianowań. Pod upra- 
wiane rośliny zastosowano następujące nawożenie w kg/ha: 


NPK K 2 0 P 2 O; N ( w t y m p o g łÓwnie ) 
burak cukrowy 440 200 120 120 40 
jęczmieI't jary 360 160 120 80 30 
groch pastewny 300 140 120 40 
pszenica ozima 380 160 120 100 40 
żyto ozime 360 160 120 80 30 


Siew nasion grochu pastewnego odmiany Mazurska wykonano siewnikiem rzędo- 
wym w rozstawie 18 cm, między 3 a 21 kwietnia, zależnie od roku. Zabiegi agrotech- 
niczne stosowano zgodnie z zasadami poprawnej uprawy. Choroby i szkodniki nie wy- 
rządziły poważnych strat. Zbioru dokonywano kosą lub kosiarką i po dosuszeniu młóco- 
no z każdego poletka osobno. Plon nasion przeliczano na 12% wilgotności, oznaczając 
liczbę strąków na roślinie, liczbę nasion w jednym strąku, masę tysiąca nasion oraz ob- 
sadę roślin przed zbiorem. Uzyskane wyniki poddano analizie wariancji z zastosowa- 
niem testu Tukey'a.
>>>
Wpływ zmianowań i głębokości orki na plony grochu pastewnego 15 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Srednie plony nasion grochu pastewnego w poszczególnych latach wahały się od 
0,91 t w 1983 r. do 1,72 t z ha w 1980 l'. Jak wynika z tabeli 1, wła5nie te lata charakte- 
ryzowały się skrajnymi warunkami pod względem opadów. Niskie plony uzyskane 
w 1983 r. były związane z niedoborem wody w okresie wegetacji, zwłaszcza w czerwcu 
i lipcu, natomiast bardzo mokry rok 1980 wpłynął korzystnie na rozwój i plonowanie 
grochu (tab. 2) . 


Tabela 2. Plon nasion w t z ha 
Table 2. Sel'ds yields in t per ha 


-- ------ 
Lata - Years 
Imianowanie 1980 1981 1982 1983 1984 Srednia 
Crop rotation Głębokość orki w cm - Depth ofplouQhing (in cm) Mean 
20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 
-- 
S - polowe 1.72 1.80 1.30 1.30 1,63 1,73 1.01 0.78 LX l 1,82 1.49 1.49 
, 3 - pojowe 1,60 1.77 1,10 0.96 1,93 1.54 1.00 O,S6 1.21 I.]x I 
 
r. 
, :-'n:dnia - Mean 1.16 178 1.20 U3 1,78 1.64 1,00 0.82 1,52 1,60 L

U9 
[
I H - 1.:.:."l2-_ n.i 0.169* !1.1. n l n.74* 
_.
_._ L-. --.. "._-
--- --------- 


11 I . n')/,Il!ee lliClototlJC - ilblp;itieallt diffcrcJiccs 
* - dla LInianowania - li)r crop rc:tation 


Istotny wpływ zmianowania na wysokość plonu grochu ujawnil się tylko w dwóch 
latach badałl. Wyższe średnio o 0,16 t z ha plony nasion grochu uzyskano w okresie ba- 
dał1 w zmianowaniu 5-letnim, a w latach, w których udowodniono statystycznie wpływ 
tego czynnika, różnica dochodziła do 0,5 I t z ha. Niewiadomski i wsp. [41 wykazali, że 
uproszczenie zmianowani'l z 6-letniego do 3-letniego, już po trzech latach spowodowało 
spadek plonu grochu. Pogląd ten podzielają Laskowski [2] oraz Święcicki i wsp. [8]. 
NiJ:szy plon w doświadczeniu własnym uzyskany w skróconym zmianowaniu, w którym 
groch następował po buraku cukrowym, a więc w drugim roku po oborniku, zdaje się 
potwierdzać stanowisko zajmowane przez Święcickiego i wsp. [8]. Uważa on bowiem, 
że nawożenie organicznc powoduje nadmierny rozwój masy zielonej, w skutek czego 
następuje wczesne wyleganie, nawet w latach o umiarkowanych opadach. 
Wyniki przeprowadzonego doświadczenia nie wskazują na występowanie istotnych 
zaJeźności między plonowaniem a zastosowaną głębokością orki. Niewielkie różnice 
VI' plonach przy rÓżncj głębokości orki układa1y się raz z korzyścią dla orki głębszej, 
a IIv innych latach dla orki płytszej. Zawiślak i Nowicki [10] stwierdzili również zwyżki 
plonów grochu uprawianego po orce spłyconej. Śmierzchalski [6] stwierdza, że zwięk- 
szenie głębokości uprawy z 15 do 32 cm wywołuje bardzo małą zwyżkę plonów, w gra- 
nicach 1-3%. Wielu autorów [2, 71 uważa, że głębokie spulchnienie gleby polepsza 
właściwości fizyko-chemiczne, a tym samym sprzyja wzrostowi plonów. Stwierdzono 
jednak, że dla niektórych gatunków roślin, czynnik ten ma marginalne znaczenie, zwłasz- 
cza na glebach lżejszych i w dobrej kulturze [1, 3, 5, 9], do jakich należy gleba, na któ- 
rej prowadzono doświadczenie. 
Z elementów struktury plonu cechą, która najbardziej podlega zmianom, jak i de- 
cyduje o wielkości plonu, jest liczba strąków na roślinie. Zależy ona w dużym stopniu 
od przebiegu pogody w okresie wegetacji i wzrasta w latach wilgotnych. Również wiel- 
kość obsady roślin może mieć znaczenie przy osadzaniu się strąków [8]. W doświad-
>>>
16 


St. Urbanowski, T. Rajs 


czeniu własnym czynnikiem decydującym była pogoda. W latach o większej sumie opa- 
dów rośliny wytworzyły więcej strąków i to zarówno przy małej obsadzie (rok 1982), 
jak i przy obsadzie około 135 roślin na m 2 (tab. 3). 


Tabe]a 3. Liczba strąków na 1 roślinie w sztukach 
Table 3. Number ofpods per plant 


Lata - Years 
Zmianowanie 1980 I 1981 1982 1983 1984 Średnia 
Crop rotation Głębokość orki w cm - Depth ofptou hing (in cm) Mean 
20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 
5 - polowe 6,38 6,04 6,35 6,43 7,18 6,69 3,66 2,98 7,29 8,70 6.17 6,]7 
3 - polowe 6,25 4,28 6,23 5,93 7,66 6.63 3,51 3,86 7.52 7.41 6,23 5,62 
Średnia - Mean 6,30 5,16 6,29 6,18 7,42 6,66 3,58 3.42 7,4] 8.05 
NIR - LSD n.l. 0,169* n.i. n.i. 0,74* 


n.i. - różnice nieistotne - insignificant differences 
* - dla zmianowania - for crop rotation 


Również liczba nasion w strąku nie wykazywała prostej zależności od liczby strąkóvY 
i obsady roślin (tab. 4). 


Tabela 4. Liczba nasion w 1 strąku w sztukach 
Tab]e 4. Number of seeds per pod 


Lata - Years 
Zmianowanie 1980 I 1981 1982 1983 1984 Średnia 
Crop rotation Głębokość orki w cm - Depth ofplou hing (in cm) Mean 
20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 20 
 
5 - polowe 3,89 3.48 3,41 3.24 2.73 3,3] 3.71 3,14 3,85 3.98 3,52 3.43 
3 - polowe 3,48 2,98 3.16 3,08 2.88 2,94 3,43 3.45 3,47 3,53 3,28 3,

 
Średnia - Mean 3,68 3,26 3,28 3.16 2,81 3, ]3 3,57 3,29 3,66 3,75 
--- 
NIR - LSD n.l. n.i. n.!. l!. I. 0.]59* 


n.i - różnice nieistotne - insignificant differenccs 
* - dla zmianowania - for crop rotation 


Masa 1000 nasion wykazała tendencje wzrostu tyiko w przypadku zmianowania 
5-letniego i płytszej głębokości uprawy roli (tab. 5). 


Tabela 5. Masa 1000 nasion w g 
Tablc 5. Weight of ] 000 seeds in g 


Lata - Years 
Zmianowanie ]980 I ]981 1982 1983 1984 Śrcdnia 
Crop rotation Głębokość orki w cm - Depth ofplou"hing (in cm) Mean 
20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 
5 - polowe 124,0 101,0 143,0 141,0 129.0 129,0 133.0 134,0 147,0 132,0 ] 35.2 127.4 
3 - polowe 109,0 92,0 129,0 154,0 129,0 128,0 ]34.0 134,0 138,0 131,0 127,8 ]27.8 
Średnia - Mean 116,5 96,5 136,0 ]47,5 129,0 128,5 133,5 ]34,0 142,5 ]31,5 13] ,5 127.6 
NIR - LSD n.i. n.!. n.!. n.!. n.!. n.i. 


n.i. - różnice nieistotne - insignificant differences
>>>
Wpływ zmianowań i głębokości orki na plony grochu pastewnego 17 


Czynnikiem, który w pojedynczych latach wpływał na różnicowanie się niektórych 
clementów struktury plonu, było zmianowanie. W każdym z udowodnionych statystycz- 
nie zależności lepszym zmianowaniem było zmianowanie 5-letnie. Potwierdza to po- 
gląd, że uprawa roślin strączkowych na jednym stanowisku jest możliwa nie częściej niż 
co 5-6 lat [4j. 
Głębokość uprawy roli również nie miała istotnego wp
'U na kształtowanie się 
obsady roślin (tab. 6) oraz poszczególnych cech struktury plonu. 


Tabela 6. Liczba roślin przed zbiorem na I m 2 
Table 6. Number ofplants before harvest per I m 2 


Lata - Years 
Zmianowanie 1980 1981 1982 1983 1984 Średnia 
Crop rOlation Głębokość orki w cm - Depth ofplou hing (in cm) Mean 
20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 20 30 
5 - polowe 168,0 160,0 144,0 141,0 86,0 90.0 80,0 84,0 145,0 134,0 125,0 J21,0 

()we 173,0 170,0 129.0 154,0 87,0 88,0 76,0 80,0 131,0 137,0 ) 19,0 126.0 
Średnia - Mean 170,5 165,0 136,5 147,5 86,5 89,0 78,0 82,0 138.0 135.5 122,0 123.0 
NIR - LSD n.1. n.i. n.l. n.i. u.i. n.i. 


n.i. - różnice nieistotne - insignificant differences 


4. WNIOSKf 


1. Zróżnicowana głębokość uprawy roli nie miała wplywu na plonowanie grochu pas- 
tewnego uprawianego na glebie lżejszej i w dobrej kulturze. Również poszczególne 
elementy struktury plonu kształtowały się niezależnie od głębokości orki. 
2. Skrócenie zmianowania z 5- do 3-letniego powodowało, w zależności od lat, istotne 
ohniżenie plonowania nasion grochu, lub wskazywało na tendencję do spadków pIo- 
nu oraz pogorszenie elementów struktury plonu. 
3. Czynnikiem decydującym o wysokości plonu grochu w poszczególnych latach były 
warunki wilgotnościowe. 


LITERA TURA 


[1] Bender l., Baraniecki A., 1972: Badania nad upwszczeniem uprawy roli. Między- 
mrodmva Konferencja Naukowa "Współczesne kierunki w uprawie roli". Mate- 
riały z konferencji. 
[2] Laskowski L., ] 970: Działanie różnych sposobów pogłębiania orki na glebie cięż- 
kiej i lekkiej. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln.. z. 99. 
[3J Maćkowiak W., 1970: Wpływ głębokości orki na plony w płodozmianie. Zesz. 
ProbI. Post. Nauk Roln., z. 100. 
[4] Niewiadomski W., Krzymuski 1., Zawiślak K., 1972: Wpływ stopnia uproszczenia 
zmianowań na wydajność ziemiopłodów. Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln., z. 137. 
[5] Radomska M., 1970: Wpływ wieloletniego pogłębiania uprawy na plonowanie 
roślin i właściwości gleby. Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln., z. 100. 
[6] Smierzchalski L., 1970: Badania nad zasadami łączenia orek głębokich z orkami 
płytkimi. Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln., z. 99.
>>>
18 


St. Urbanowski, T. Rajs 


[7] Śmierzchalski L., Droese H., 1970: Wpływ różnej głębokości orki w zmianowa- 
niu na plony i żyzność gleby. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., z. 100. 
[8] Święcicki W., Święcicki W., 1978: Grochopeluszka - nowa forma rośliny pastew- 
nej. Post Nauk Roln, m 6. 
[9] Urbanowski S., Rajs T., Piekarczyk M., 1994: Wpływ głębokości orki na plony 
ziarna pszenicy ozimej i żyta ozimego. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., z. 414. 
DO] Zawiślak K., Nowicki J., 1972: Efektywność trzech systemów uprawy roli w wa- 
runkach gleby średniej i ciężkiej. Międzynarodowa Konferencja Naukowa" Współ- 
częsne kierunki w uprawie roli". Materiały z konferencji. 


THE EFFECT OF ROTAT!ON AND DEPTH OF PLOUGHING 
ON THE YIELD OF FODDER PEA 


Surnmary 


Studles on reaction of fodder pea cultivated in five-year and three-year crop 
rctation were carried out in the period 1980-1984 with the use of different depth of 
,loughing. Pea appeared to be a plant non-.reacting to the 1atter measure. Shortening of 
crop rotation caused a slgnificant decrease of yield and a worsening of elements of the 
(:rop structure.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNLAD!'.CKL'H 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


ODDZIAŁYWANIE NASION NIEKTÓRYCH ROŚLIN UPRAWi'T)"CH 
NA KIEŁKOWANIE JĘCZMIENIA I PSZENICY 


Dariusz Jaskulski 


Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin, Wydział Rolniczy A TR 
ul. ks. A. Kordeckiego 20 E, 85-225 Bydgoszcz 


Synopsis. W serii doświadczeń laboratoryjnych, przeprowadzonych w ] 994 
roku, badano wpływ sąsiedzko umieszczonych nasion wyki jarej, koniczyny czer- 
wonej, nostrzyka białego, rzcpaku ozimego, brukwi, buraka cukrowego i konopi 
siewnych na kiełkowanie jęczmienia i pszenicy. Na podstawie uzyskanych wy- 
ników stwierdzono silnc działanie inhibicyjne nasion nostrzyka na kiełkowanie 
i wzrost siewek roślin zbożowych. Także nasiona brukwi istotnie ograniczały 
początkowy wzrost jęczmienia i pszenicy. Natomiast współwystępowanie nasion 
pozostałych gatunków nie wpływało znacząco na wzrost juwenilny zbóż. 


1. WSTĘP 


Substancje biologicznie aktywne akumulowane, choć w niewielkim stopniu, w nasio- 
nach i owocach (Fisher, cyt. za Wójcik- Wojtkowiak [18]) mogą być uwalniane już w okresie 
pęcznienia (Hurting, cyt. za Grzesiukiem [1,4]). Blastokoliny uwalniane z nasion lub mło- 
dych siewek oddziaływl
ją w swoim otoczeniu. Siła tego oddziaływania w warunkach gle- 
bowychjest zwykle mniejsza, niż wskazywałyby na to wyniki badań laboratoryjnych [4. 11]. 
W praktyce rolniczej spotyka się często zasiewy mieszane różnych gatunków roślin 
oraz wsiewki. W takich warunkach mogą ujawnić się wzajemne wpływy poszczególnych 
komponentów już na etapie kiełkowania. Przykład mogą stanowić wodne WYCIąg] z na- 
sion wyki kosmatej, które oddziaływały ujemnie na kiełkujące ziarno żyta i pszenicy 
(Majkowski, cyt. za Lityńskim [7]) Natomiast dodatek jej nasion do kiełkująLeg,. Ziarnu 
jęczmienia zahamował początkowy wzrost ro
liny zbożowej [8]. Nostrzyk biały oraz ko- 
monica zwyczajna, jako częste komponenty roślinności użytków zielonych, mogą ogra- 
niczać wzrost młodych siewek traw pastewnych (Knapp, cyt. za Kreeb [6. 15D 
Podstawowymi związkami o potencjale allelopatycznym, występu1ącvmi w ró7. 
nych organach roślm motylkowych. są saponiny. Substancje te zawarte w nasionach lu 
cerny chmielowej w stężeniu 0.1-0.5 % wyraźnie obniżały energię j zdoln()ść klełkowal1JI 
ziarniaków czterech podstawowych zbóż. Jednocześnie saponiny pochodzące '/ nasIOn 
lucerny mieszancowej wpływały ujemnie tylko na ziarniaki owsa [5] Glukozvnolan\ 
I ich pochodne' izotiocyjaniallV występuj a w znacznych ilościach w roś!imwl: I' rodzm' 
Brassicaceae [3, 161 Niekt()re z tych związków, w stężeniu 500 p.p.m. \ i-Ciukozvnolany' 
lub 300 p.p.m (1zotlocyianianv), powodowały spadek długości korzeni siewek pszcnlc' 
o 40-50 % [2]. Pozyskiwane z nasion papaj i izotiocyjanjany zahamowały całkowicie 
kiełkowanie nasion zaślazu, natomiast kukurydza nie reagowała na tę substancję [17
>>>
20 


Dariusz Jaskulski 


W niniejszej pracy podjęto próbę określenia wpływu nasion siedmiu gatunków 
roślin uprawnych na kiełkowanie i wzrost juwenilny siewek jęczmienia i pszenicy. 


2. METODYKA 


Badania przeprowadzono w roku 1994 w Katedrze Ogólnej Uprawy Roli i Roślin 
ATR w Bydgoszczy. Obejmowały one serię trzech doświadczeń laboratoryjnych, w któ- 
rych dążono do poznania wpływu sąsiedzko kiełkujących nasion niektórych roślin nie- 
zbożowych na kiełkowanie jęczmienia i pszenicy. Eksperymenty wykonano w płaskich 
kuwetach, o-wymiarach 21 x 12 x 3 cm, wyłożonych miękką bibułą filtracyjną, do zwil- 
żania której używano wody destylowanej. Kuwety rozmieszczano całkowicie losowo, 
z 4 powtórzeniałni każdego obiektu. Kiełkowanie odbywało się w temperaturze 17-22 oC, 
przy dostępie światła dziennego. 
W k1Jwetach umieszczano po 50 ziaren jęczmienia jarego "Rudzik" lub pszenicy jarej 
"Eta", razem z nasionami gatunku towarzyszącego. Gatunkami tymi były: wykajar(l "Jaga", 
koniczyna czerwona "Radyka", nostrzyk biały "Selgo", rzepak ozimy "Bolko", brukiew 
"Kaszubska", bW'ak cukrowy "PN Mono 4" i konopie siewne "Białobrzeskie". Z uwagi na 
różną wielkość nasion tych gatunków, nie wysiewano ich w proporcji liczbowej do ilości 
ziaren rośliny zbożowej, lecz stanowiły one każdorazowo 50 % masy ziarna jęczmienia lub 
pszenicy. Obiekty kontrolne stanowiły jęczmień lub pszenica, kiełkowane w kuwetach, 
w liczbie 75 ziaren/kuwetę, bez udziału nasion roślin towarzyszących. W ten sposób uzyskano 
16 obiektów doświadczalnych, 8 z udziałem jęczmienia oraz 8 z pszenicą. 
Po upływie 7 dni dokonano oceny liczby normainie skiełkowanych ziaren jęczmienia 
i pszenicy oraz określono masę ich kiełków na poszczególnych obiektach doświadczalnych. 
Uzyskane wyniki doświadczeń pojedynczych oraz całej serii poddano analizie wa- 
riancji, według modelu odpowiedniego dla układu całkowicie losowego. Do oceny istot- 
ności różnic, przy poziomie istotności a = 0.05, v,Iykorzystano test Tukey'a. Dane pro- 
centowe opisujące zdolność kiełkowania ziarna transformowano według stopni B1iessa, 
co pozwoliło wyznaczyć grupy jednorodne. Celem graficznego zobrazowania reakcji kiel- 
kujących zbóż na współwystępowanie nasion innych gatunków posłużono się różnicami 
względnymi (odchylenia w procentach). Za punkt odniesienia przyjęto obiekt kontrolny 
w danym doświadczeniu. 


3. OMÓWIENIE I DYSKUSJA WYNIKÓW 


Umieszczenie nasion nostrzyku białego obok ziaren jęczmienia i pszenicy drastycz- 
nie hamowało kiełkowanie tych zbóż (tab.!). Zaznaczyła się także tendencja hamują- 
cego wpływu koniczyny czerwonej. Występujące sąsiedzko jej nasiona ograniczyły licz- 
bę prawidłowo kiełkujących ziaren jęczmienia o 7,3 %, a pszenicy o 10,4 %. Z prac in- 
nych autorów (Majkowski, cyt. za Lityńskim [7] oraz [1, 5, lO, 15]) dotyczących wza- 
jemnego wpływu różnych gatunków roślin w okresie kiełkowania v,Iynika, że bogatymi 
w blastokoliny oddziałujące na ziarniaki traw są gatunki z rodziny motylkowatych. 
Szczególnie silnym wpływem inhibicyjnym odznacza się nostrzyk biały (Knapp, cyt. za 
Kreeb [6]), co potwierdzają wyniki badaI'1 własnych. 
Nasiona pozostałych badanych gatunków roślin (brukwi, rzepaku ozimego, buraka 
cukrowego i konopi) również nie sprzyjały kiełkowaniu ziarna jęczmienia i pszenicy. 
Pod ich wpływem następowało kilkuprocentowe pogorszenie zdolności kiełkowania obu 
gatunków zbóż. Mimo wyraźnego kierunku oddziaływań, nie osiągnięto jednak poziomu
>>>
Oddziaływanie nasion niektórych roślin uprawnych... 


21 


statystycznej istotności. Wrażliwość pszenicy na obecność nasion każdego z siedmiu 
badanych gatunków roślin dwuliściennych, objawiająca się spadkiem zdolności kieł- 
kowania ziarna, była na ogół większa niż jęczmienia (tab. I). 


Tabela 1. Zdolność kiełkowania jęczmienia i pszenicy w obecności nasion kilku gatunków roślin 
uprawnych w % (średnie z trzech doświadczeń) 
Table I. Germination capacity of barley and wheat at the presence of seeds of some cultivable 
plant species in % (mean from three experiments) 


Gatunek badany - Research soecies 
jęczmień - barlev oszenica - wheat 
Gatunek towarzyszący zdolność odchylenie zdolność odchylenie 
Accompany species kielkowania kiełkowania 
germination ueviation gennination deviation 
caoacity (%) caoacity (%) 
Kontrola - Control 84.7 a 0.0 93.8 a 00 
Wyka jara - Spring vetch 84.0 a -0.8 87.0 a -7.2 
Koniczyna czerwona - Red clover 78.5 a -7.3 84.0 a -10.4 
Nostrzyk biały - White sweelc10ver 25.7 b -69.7 21.0 b -77.6 
Rzepak ozimy - Winter rap e 80.5 a -5.0 88.5 a -5.7 
l Brukiew - Rutabage 80'j a -5.0 86.0 a -8.3 
Burak cukrowy - Sugar beet 82.7 a -2.4 87.7 a -6.5 
Konop ie - Hemp 83.2 a -1.8 88.0 a -6.2 


a,b - grupy jednorodne; homogenous groups 


W literaturze niewie
 znajdujemy porównywalnych z powyższymi wyników badań. 
Wykazane nieco gorsze kiełkowanie jęczmienia i pszenicy w obecności kłębków buraka cu- 
krowego jest kierunkowo zbieżne z badaniami Grummera, cytowanymi przez Grzesiuka [4]. 
Blastokoliny uwalniane z kiełkujących nasion siedmiu badanych roślin uprawnych 
vvpływały modytlkująco na wzrost kiełków zbóż. Podobnie, jak w przypadku zdolności kiet- 
kowi\nia, ujawniło się silne hamowanie wzrostu siewek jęczmienia i pszenicy przez nostrzyk 
(tab.2, rys. l ). W obecności jego nasion średnia masa siewki jęczmienia była mniejsza 
o 48,6 %, a pszenicy 044,8 % niż na obiekcie kontrolnym. Także obecność nasion brukwi 
istotnie hamowała wzrost zbóż, powodując redukcję masy k.iełka o około 16 %. Ten sam 
kierunek wp1ywu na młodociany wzrost jęczmienia i pszenicy wykazał rzepak, lecz reakcja 
zbóż wynosząca około 10 % nie została, w tym przypadku, potwierdzona statystycznie. 
Nasiona pozostałych badanych roślin dwuliściennych nie modyfikowały w sposób znaczący 
wzrostu siewek jęczmienia i pszenicy. choć zaznaczyła się tendencja stymulującego wpływu 
wyki jarej oraz buraka cukrowego na wzrost juwenilny roślin zbożowych (rys. l ). Obecność 
nasion wyki spowodowała zwiększenie masy kiełka jęczmienia o 8,0 %, a kłębków buraka 
stymulowała wzrost pszenicy o 7,] % w porównaniu z obiektem kontrolnym. 
Wykazane oddziaływanie sąsiedzko umieszczonych nasion nostrzyka białego i ko- 
niczyny czerwonej na początkowe etapy wzrostu jęczmienia i pszenicy można przy- 
puszczalnie wiązać z zawartością substancji biologicznie aktywnych w nasionach roślin 
motylkowatych drobnonasiennych. Związki te, głównie saponiny, są odpowiedzialne za 
potencjał allelopatyczny koniczyn i lucern, którego efekt w postaci zahamowania wzros- 
tu siewek pszenicy, obserwowano w badaniach innych autorów [12, 13]. Jednak w za- 
leżności od pochodzenia saponin, a za tym ich natury chemicznej, aktywność biolo- 
giczna tych związków jest różna [5, 14]. Toteż owi autorzy badając saponiny z nasion 
lucerny chmielowej wykazali ich istotny hamujący wpływ na siewki pszenicy. Saponiny
>>>
22 


Dariusz Jaskulski 


z lucerny mieszańcowej natomiast nie wykazywały takiego efektu, a istotnie hamowały 
początkowy wzrost jęczmienia i owsa. 
Tabela 2. Masa pojedynczego kiełka jęczmienia i pszenicy (mg) w zależności od nasion gatunku 
towarzyszącego (średnie z trzech doświadczeń) 
Table 2. Weight of single barley and wheat shoot (mg) as dependent on seeds ofneighbouring 
species (mean from three experiments) 


Gatunek towarzyszący Gatunek badany - Research species 
Accompany species jęczmień - barley pszenica - wheat 
Kontrola - Control 91.4 63.2 
Wyka jara - Spring vetch 98.7 63.3 
Koniczyna czerwona - Red c\over 91.2 58.9 
Nostrzyk biały - White sweetc\over 47.0 34.9 
Rzepak ozimy - Winter rape 82.5 56.7 
Brukiew - Rutabage 76.8 52.9 
Burak cukrowy - Sugar beet 93.1 67.7 
Konopie - Hemp 84.7 64.7 
NIR p-O os - LSD p-O.OS 10.5 7.9 


40 A 40 B 
20 20 
o o 
-20 -20 
-40 


GATUNEK TOWARZYSZĄCY IAccompany species/ : 


- 
!II]]] 

 


r:=J - RLEPAK OZIMY !Winlerrapel 
fmmB - BRUKIEW /Rutabagel 
c=J - BURAK CUKROWY ISugar beetl 
_ - KONOPIE lHempl 
Stymulacyjny (+) lub inhibicyjny (-) wpływ nasion gatunku towarryszącego na masę kiełka; 
A - jęczmienia, B - pszenicy 
Stimulating or inhibiting effect of seeds of neighbouring species on weight of barley (A) 
and wheat (B) shoot 


- WYKA JARA Spring vetchl 
. KONICZYNA CZERWONA /Red clowerl 
- NOSTRZYK BIAŁY !White sweetcloverl 


Rys. I. 


Fig. I. 


W przypadku roślin z rodziny kapustnych, literatura wskazuje na potencjał allelo- 
patyczny, akumulowanych także w nasionach, tioglikozydów i izotiocyjanianów [2, 9, 16]. 
Być może oddziaływanie tych związków uwalnianych na etapie pęcznienia I kiełkowania 
nasion, było przyczyną ujawniających się wpływów inhibicyjnych w badaniach własnych. 


4. WNIOSKI 


l. Sąsiedztwo nasion nostrzyka białego wpływało silnie inhibicyjnie na kiełkowanie oraz 
na wzrost siewek jęczmienia jarego i pszenicy.
>>>
Oddziaływanie nasion mektórych roślin uprawnych. 


23 


2. W obecności nasion brukwi młode rośliny pszenicy i jęczmienia rosły istotnie wol- 
niej, a tendencję hamującego wpływu wykazały także nasiona rzepaku. 
3. Współwystępowanie nasion wyki jarej, koniczyny czerwonej, buraka cukrowego 
i konopi siewnych nie różnicowało znacząco wzrostu Juwenilnego roślin zbożowych. 
W ich obecności ujawniły się jedynie kilkuprocentowe tendencje inhibicjl \:b sty- 
mulacji wzrostu kiełków zbóż. 


LITERA TURA 


[1] Bastek A., Kosik J., Rut O., Slebodzińska A., 1962: Zesz. Nauk. WSR Wrocław 
nr 46, Rolnictwo XV. 
[2] BiaPj G., 01es2'ek W., Lewis J., Fenwiek G., 1990: P1ant and Soi!, 129 (2), 277-28 l. 
[3] Choesin D., Boemer R., 1991: Amer. J. Bot., vol. 78 (8),1083-1090. 
14] Grzesiuk S., 1967: Fizjologia nasion. PWRiL, Warszawa. 
[5] Jurzysta M., 1970: Zesz. Nauk. UMK ToruI'1, zesz. 23, biol. XHI. 253-256. 
r6 J Kreeb K., 1979: Ekofizjologia roślin. PWN, Warszawa. 
17] l ityński M., 1977. Biologiczne podst:)wy nasiennictwa. PWN, Warszawil 
[8] Lazauskas P., Btljumewiczjutie Z., ] 972: Fizjoł. Bioch. Osnowy Wzaimnodeistwia 
,{astenij w Fitocenozach, nr 3, 76-79. lzdat. "Naukowa Dumka". 
;9i Mason-Sedun W., Jessop R., Lovett 1., 1986: Plant and Soil, vol. 93 (1),3-11). 
[10] Me Kee G., Langille A., Ditmer W., Joo P., 1971: Crop SCI., vol. 11,6] 4-617. 
[11] Ohman 1., Kommedahl T., 1960: Weeds, vol. 8, 666-670. 
[12] Oleszek W., 1990: Saponiny korzeni lucerny siewnej (Medicago sativa 1..) Budo.. 
wa chemiczna, aktywność biologiczna, oznaczanie. JUNG Puławy. 
[13] Oleszek W., Jurzysta M., 1987: Plant and Soi!, vol. 98 (1),67-80. 
[14] Pedersen M., 1975: Crop Sci., vol. 15,541-543. 
!15] Raiski E., MakowIecki J., 1962: Zesz. Nauk. WSR Wrocław nr 44, MelioracJe VIj 
[16] Sang J., Minchinton 1., Johnstone P., Truscott R., 1984: Can. 1. Plant Sci., vol. 64 
(1),77-93. 
:171 WolfR., Spencer G ,Kwolek W., 1984: Weed Sci, 'fOl. 32, 612-615. 
[18] Wójcik-Wojtkowiak D., 1987: Post. Nauk Roln., nr 1/2,37-53. 


THE 
FFECT OF SEEDS OF SOME CUL TIV ABLE PLANTS 
ON GERMINATION OF BARLEY AND WHEAT 



bmmary 


The neighbouring effect of spring vetch, red clover, white sweetcIover, winter rape, 
rutabage, sugar beet and hemp seeds on germination of barley and wheat was studied in 
a series of laboratory experiments conducted in 1994. 
A stron g inhibiting action of sweetcIover seeds on germination and growth of cereal 
plant seelings was observed. Rutabage seeds significantIy limited initial growth ofbarley 
and wheat. Seeds of other plant species did not affect the juvenile growth ofthe cereals.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


PORÓWNANIE KILKU METOD KONDYCJONOWANIA NASION 
MARCHWI (Daucus carota L.) I POMIDORA (Lycopersicum esculentum Mili.) 
W WYBRANYCH SUBSTANCJACH STAŁYCH 


Janusz Prusiński 


Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Mazowiecka 28, 85-084 Bydgoszcz 


Synopsis. W doświadczeniu laboratoryjnym badano wpływ kondycjonowa- 
nia nielupek marchwi odmiany Koral i nasion pomidora odmiany Promyk w na- 
stępujących substancjach stałych: akrygel KM, bentonit, ekożel, micro cel-E, lig- 
nina pocelulozowa. pył tytoniowy, torf ogrodniczy, trociny sosnowe, węgiel bru- 
natny i węgiel drzewny na szybkość i zdolność wschodów. Roztwory bentonitu, 
micro celu-E, ligniny pocelulozowej, torfu ogrodniczego, trocin sosnowych, węgla 
drzewnego i brunatnego chrakteryzowały się niskim, a akrygelu, ekożelu i pyłu ty- 
toniowego bardzo wysokim clektroprzewodnictwem. Względna szybkość wscho- 
dów niełupek marchwi poddanych kondycjonowaniu była 2-2,5 razy, a nasion po- 
midora 4 razy większa niż kontrolnych. Niełupki marchwi kondycjonowane 
\ol' ekożclu, torfie ogrodniczym, trocinach, węglu drzewnym i brunatnym, a nasio- 
na pomidora taki.e w micm ccłu-E i ligninie pocelulozowej wschodziły w więk- 
szej liczbie niŻ nie poddane temu zabiegowi. Ekożel, trociny sosnowe, lignina po- 
celulozowa, lorf ogrodniczy i węgiel brunatny były najbardziej wygodne \V użyciu. 


l. WSTĘP 


Przedsiewne pobudzanie polega na kontrolowanym uwodnieniu nasion do poziomu 
pozwalającego na rozpoczęcie \V nich metabolicznej aktywności, jednak zbyt niskiego dla 
wzrostu korzonka zarodkowego [6, 8]. NasIOna pobudzone charakteryzują się większą 
szybkością i równomiernością kiełkowania i wschodów, zwłaszcza w mało sprzyjających 
warunkach termicznych bądź wilgotnościowych [l, 10, 12]. Do pierwszych zabiegów 
przyspieszających kiełkowanie i synchronizujących wschody siewek zalicz.ono moczenie 
nasion w roztworach różnych związków. poczynając od mieszaniny mleka i miodu, a na 
związkach osmotycznie czynnych - solach nieorganicznych [9] i glikolu polietylenowym 
8000 kończąc [8]. W 'istatnich latach poszukuje się metod alternatywnych dla tzw. 
osmotycl.llego kondycjonowania (osmokondycjonowania - OSM), dla którego toksyczny 
wpływ niektórych soli lub slaba rozpuszczalność tlenu w glikolu należą do czynników 
ograniczających ich zastosowanie [4, 6, II]. W stałych substancjach używanych Jako 
nośniki wody (solid matrix prim ing - SMP) dla zmieszanych z nimi nasion rolę regulatora 
dostępności wody mogą odgrywać siły osmotyczne [11] lub matrycowe (imbibicyjno-ka-
>>>
26 


Janusz Prusińskl 


pilatne) w tzw. matrycowym kondycjonowaniu (matrykondycjonowaniu - Me) [4, 5, 6]. 
Substancje stałe używane do kondycjonowania, oprócz skuteczności swego oddziaływania 
powinny te
 charakteryzować się łatwością i prostotą użycia oraz brakiem toksycznych 
właściwości dla nasion i człowieka [4]. Jak dotychczas prace nad pobudzaniem nasion 
roślin warzywnych skoncentrowane są w kraju nad osmotycznym kondycjonowaniem [1, 3, 
10, 12]. Ich przedmiotem są często niełupki marchwi, które ze względu na różny stopień 
rozwoju zarodka kiełkują słabo i nierównomiernie [3, 4]. Nasiona pomidora z kolei charak- 
teryzuje duża wrażliwość na stresowe warunki kiełkowania [12]. 
Celem badaI'1 własnych było porównanie l wybór najbardziej przydatnych substan- 
cji stałych do przedsiewnego pobudzania niełupek marchwi i nasion pomidora 


2. MATERIAL I METODA BADAŃ 


W b'idan!ach wykorzystano otarte niełupki (zwane też w tej pracy dla uproszczenia 
nasiOnami) marchwi (DalIclIs carota L) odmiany Koral i nasiona pomidora (LvcopcrsiclIfII 
esculmtllll' [Viii!.) odmiany Promyk o laboratoryjnej zdolności kiełkowania wynoszącej odpo- 
wiedniO " ) . 'JA%. Przcd doświadczeniem nasiona odkażano w 70% roztWOIZC 'ilkoholu 
etylowego. po ,;,VJll płukano pod bieżącą wodą i wysuszono w strumiemu ciepłego powietrza. 
Wyke,rły;tano następlljące stałe substancje jako nośniki wody IN z.abiegu kondy- 
cJonowama nasIOn: 
AIr\'gel KM- widkocząsteczkowy kopoJimer akrylowy naJezący do 1zw. ,m per- 
absornentÓw. Wysuszony akrygel ma postać pros2.ku barwy jasnoszarej o zdoI noś- 
,'i w( htaniania wody .Jochodzącej do JOD g na minutę. Jegu /Jroduccnkm jest 
Insty'uł i._.iężkiej Syntezy Organic211ej "Blachownia" w Kędzicrzynie-KoLlu; 
- Bentonit. ił bentomtowy pochodzący z Chmielnika koło Kicie (zawiera około 90% 
montmorylonitu). W jego składzie chemicznym wyróżnia się m.in. krzemionkQ 
(63%) i tlenek glinu (21%). Bentonit ma postać pylistą, a podczas pęcznienia 
16-krotnie powiększa swoją objętość; 
-- Ekożel KBC - preparat poprawiający podłoże korzeni drzew owocowych, krze- 
WÓw, roślin bulwiastych i cebulowych oraz warzyw. Utrzymuje wilgoć wokół ko- 
rzeni nawet w okresie suszy, zawiera naturalne składniki nawozowe oraz makro- 
i mikroelementy. Preparat ten został opracowany przez Instytut Warzywnictwa, 
Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach; 
- Micro-ceJ E - syntetyczny krzemian wapnia powstały w drodze hydrotermicznej re- 
akcji krzemionki, wapnia i wody; ma postać białego proszku, który może absorbo- 
wać wodę w ilości 550% wagowych swojej suchej masy. Jest produkowany przez 
Manville Spec. Group, Denver, USA; 
- lignina pocelulozowa - produkt odpadowy przemysłu celulozowego w postaci sza- 
robrunatnego proszku; 
- pył tytoniowy - produkt odpadowy przemysłu tytoniowego; 
- torf ogrodniczy - substrat wykorzystywany do sporządzania ziemi inspektowej; 
- trociny sosnowe - produkt odpadowy przemysłu drzewnego; 
- węgiel brunatny - węgiel z kopalni Konin; 
- węgiel drzewny - porowata substancja otrzymana w procesie suchej destylacji drewna. 
Ekożel, lignina, torf, trociny oraz węgiel brunatny i drzewny zostały przesiane przez 
sita o średnicy oczek 1,9 mm. Bentonit, micro-cel E i pył tytoniowy były pyliste, 
a wysuszonyakryżel miał zachowaną strukturę drobnocząsteczkową. Ważniejsze cechy
>>>
Porównanie kilku metod... 


27 


fizyczne i chemiczne zastosowanych w doświadczeniu stałych nośników wody przedsta- 
wiono w tabeli 1. 


Tabela I. Niektóre fizyko-chemiczne właściwości substancji stałych - nośników wody użytych do 
kondycjonowania 
Tablc I. Some physica! and chemical features of solid substances - water carriers used for seed 
conditioning 


Substancja stała Zawartość Masa objętościowa Elektroprze- 
- nośnik wody wody w % s.m. w g/cm 3 pH w KCl wodnictwo 
Solid substance Water content Bulk density pH in KCl Electrocon- 
- water carrier in%f.w. in g/cm 3 ductivity 
IlScm-1g -1 
Akrygel KM 2.5 0,67 7,67 1415 
Bentonit 4,5 0,70 9,60 85 
Ekoże! KBC 13,0 0,46 7,00 1100 
Micro-Cel E 4,6 0,09 10,0 105 
Lignina pocelulozowa 4,3 0,29 4,98 41 
Pyl tyioniowy 13,7 0,36 6,52 1210 
Torf ogrodniczy 7,7 0,25 4,15 67 
Trociny sosnowe 5,8 0,18 5,60 18 
Węgiel drzewny 7,8 0,45 9,31 97 
Węgiel brunatny 10,2 0,51 6,82 95 


Elektroprzewodnictwo właściwe oraz pH 5% roztworu ekożelu i 10% pozostałych 
substancji stałych oznaczano po 24 godzinach inkubacji w temperaturze 20°C za pomo- 
cą konduktometru OK 104 Radelkis. 
Z wyjątkiem ekożelu, pyłu tytoniowego i węgla brunatnego początkowa zawartość 
wody w porównywanych substancjach była mniejsza od 10%. Najmniejszą masą obję- 
tościową charakteryzowały się mi ero-cel E i trociny sosnowe, a największą bentonit 
i akrygel. Bardzo wysokie elektroprzewodnictwo wód nastoinowych rzędu 1000 i więcej 
/lS stwierdzono w roztworach akrygelu, ekożelu i pyłu tytoniowego. Roztwór bentonitu, 
micro-celu E i węgla drzewnego był zasadowy, ligniny pocelulozowej, torfu ogrodniczego 
i trocin sosnowych kwaśny, a pozostałych substancji mieścił się w granicach obojętnego. 
Metodą prób i kolejnych przybliżeń wybrano optymalne proporcje (tab. 2) między 
nasionami, stałą substancją. a wodą, tak, aby uzyskać nasiona o zbliżonej "gotowości" 
do skiełkowania, tj. napęczniałych, ale bez widocznego korzonka zarodkowego. Wyko- 
rzystano do tego celu plastikowe pudełka z przykrywkami, w których zmieszano wodę 
i stałą substancję, po czym dodawano nasiona, dokładnie mieszano i pozostawiano w la- 
boratorium na świetle, w temperaturze 15 0 C na okres 7 dni. Dla dobrego wymieszania 
i pokrycia nasion wystarczało 1,5 g naj lżejszego micro-celu E na l g nasion i aż 8 g naj- 
cięższego akrygelu i bentonitu. Średnia wilgotność nasion obu gatunków po kondycjo- 
nowaniu wynosiła od 16-20% po zastoowaniu bentonitu do prawie 55% po użyciu 
ekożelu u marchwi i 54% u pomidora kondycjonowanego w glikolu polietylenowym. 
Kombinację kontrolną stanowiły nasiona nie kondycjonowane, zawierające 10-15,5% 
wody i osmokondycjonowane w glikolu polietylenowym 8000, o potencjale osmotycz- 
nym -1,2 MPa w temperaturze 15 0 C.
>>>
28 


Janusz Prusiński 


Tabela 2. Optymalne proporcje pomiędzy nasionami, nośnikiem wody i wodą podczas kondycjo- 
nowania nasion pomidora i marchwi oraz zawartość w nich wody po kondycjonowaniu 
Table 2. Optimum rate between seeds, water carrier and water during conditioning oftomato and 
carrot seeds and water content in seeds after conditioning 


.. Zawartość wody w nasionach 
Nośnik wody Nasiona: nośnik: woda 
wg w % świeżej masy 
Water carrier Seeds : water carrier : water Water content in seeds 
ing in % fresh weight 
marchew - carrot pomidor - tomato 
Akrygel KM l: 8: 8 27,5 40,9 
Bentonit l: 8: 2 19,2 20,1 
Ekożel KBC l : 5 : 4 54,8 44,4 
Micro-Cel E l : 1,5: 3 45,0 36,8 
i Lignina pocelulozowa l : 5: 2 27,8 28,7 
Pył tytoniowy l : 5 : 3 31,7 36,9 
Torf Dgrodniczy l: 5: 3 40,8 31,7 
Trocmy SOSIlOWC l : 5 : 3 42,6 36,8 
j Węgiel drzewny I 1 : 5 : 1,5 34,7 31, t 
! Węgiel brunatny 1: 5: 2 28,7 24,6 
1 Glikol polietylenowy , - 47,8 53,9 
J Kontrola I - 10,0 15,5 


;0 oddzieleniu stałych substancji i powierzchniowym wysuszeniu wysiewano 4 x 50 
llasion do plastikowych kuwet wypełnionych mieszaniną piasku, torfu i perlitu, w pro- 
porcjach ".....agowych 3 : l : 0.5, uwilgotllioną do 70 % pełnej pojemności wodnej. Obser- 
wacje tempa wschodów prowadzono w odstępach dwudniowych, poczynając od pierw- 
szych pojawiających się siewek, a kończąc 21 dnia od siewu (braku nowych wschodzą- 
cych roślin). Kiełkowanie i wschody przebiegały w temperaturze dnia i nocy odpo- 
'wiednio 15-17/1O-12 0 C i 4 godzinnym doświetlaniu 5000 luxów. Względną szybkość 
wschodów. tj. liczbę siewek kiełkujących na dzień, obliczono wg Maguire [7]. 
Uzyskane wyniki opracowano statystycznie wykorzystując model analizy wariancji 
.jla bloków kompletnie zrandomizowanych. Obliczenia zdolności wschodów wykonano 
;0 transformacji danych procentowych na stopnie Blissa, zaś do oceny istotności różnic 
:.astosowano test Tukey'a. Dane liczbowe w kolumnach oznaczone tymI sałnymi literami 
J.ifabetu nie różnią się istotnie przy p = 95%. 


J. WYNIKI BADAŃ 


Niełu;:ki marchwi wschodziły najszybciej po kondycjonowaniu w w,glu drzew- 
nym, trocinach sosnowych, węglu brunatnym, ekożelu i torfie ogrodniczym (tab.3). Nie- 
łupki kondycjonowane w bentonicie, ligninie pocelulozowej, pyle tytoniowym i glikolu 
polietylenowym charakteryzowały się istotnie mniejszą i podobną do kontrolnych względ- 
ną szybkością wschodów. 
Ostateczną liczbę roślin marchwi ustalono po 21 dniach od siewu. Najkorzystniej 
na wschody marchwi wpłynęło kondycjonowanie niełupek w węglu drzewnym i brunat- 
nym, a istotnie niższą liczbę roślin notowano po ich potraktowaniu glikolem polietyle- 
nowym. Akrygel powodował prawie całkowity zanik wschodów. Nie stwierdzono istot- 
nego wpływu kondycjonowania niełupek na świeżą masę siewek marchwi.
>>>
Porównanie kilku metod... 


29 


rabela 3. Wpływ kondycjonowania niełupek marchwi na szybkość i zdolność wschodów w % 
oraz na świeżą masę siewki w mg 
Table 3. Effect of carrot achenes conditioning on speed and capabiJity of emergence ir, % and on 
tresh weight of seedling in mg 


Nośnik wody 
Water carrier 


Szybkość 
wschodów 
Speed 
of cmergence 


Świeża masa 
] siewki 
Fresh wdght 
of seedJing 


Zdolność 
wschodów 
Capabil ity 
ot emcrgence 


Akrygcl KM 
Bentonit 
Ekozel KBC 
I Micro-Cel E 
I Lignina pocelulozowa 
Pył tyt
miowy 
I ' Torf ogrodniczy 
Trociny sosnowe 
, Wt,:glcl brunatny 
i W,giel drzewny 
i Glikol polietylenowy 

----. 


Kontro;a 
'--- 


i 
I 
I 
_-1 


0,2 d I, l c 7,50 a 
8,6 be 63.1ab 6,47 a 
15,1 a 74,] ab 7,73 a 
10,9 b 65,1 ab 6,032 
6,9 c 65,5 ab 6,43 11 
6,4 c 66,2 ab 7,45 a 
] 4,8 II 75,5 ab 6,88 a 
]6,4a 74,7ab 7,70
 
15,2a 76.4 a 6,U5;; I 
16,5 II 79,
 a 7)".
 
8,2 b
__,---!__
:,
 b i 
,! 
!__
 
6.7 c __-L__



___
"---2


 


U pomidora istotnie naj szybsze wschody notowanc.! po zastosowaniu ckoztiu i tro- 
c;n sosnowych, a nasiona kontrolne wschodziły w statystycznie podobnym lemp:e jak 
:mndycjonowane w akrygelu, bentonicie i pyle tytoniowym (tabA). 


Tabela 4. Wpływ kondycjonowania nasion pomidora na szyl)ko
ć i zdolność wschodćw ., % oraz 
na świeżą masę kiełka w mg 
Table 4. Effect of tomato seed conditioning on speed and cani\bility of ,
mergence in % and en 
fresh weight of seedling in mg 


---_. --- ------ -
I---
------...,...---.-.- ---"-.,.w-.,,____w..-r


'__...,_.,.._...w

 .
... 

"'-1 
. Nosnik wody I I w S S z c 
 h b o k d O o 
 W (; --'CGlneŚĆ 5wieza masa ' 
wschodÓw , I siewkI I 
I Speed ':-:apd; ili ty ! Fresh wei)?ht I . 
I of em crgence ot' em : rgence -+ _of sec
 

 .___j 
2, ) d 46, () c i ; 8.3 b I 
6.3 cd "8,6 ab 20,! b 
j 9,4 a 36,L a 2S,'i 
 
9,0 c 37,4 a 20,8 h 
1 1 ,6 b 32,3 a 22,9 ab 
() 6 rd;: O ab 20,2 b 
12,Oh c'S_la 20,4 b 
] 9 ° . 39 8 a '12 l ab 


Watcr canicr 


: _',krvgei KM 
Bentonit 
. Ekożel KBC 
, Micro-Cel E 
! L:snina pocelulozowa 



)),,- 
/
oniowy 


rorf ogrodniczy 
Trocinv sosnowe 


l . I ., " , 
 , 
Węgiel brunatny I 12,4 b ! 80,7 ab I 22,8 ab I 
I 
Węgiel drzewny 17,5 ab 84,5 a 24,1 ab 
Glikol polietylenowy 10,5 be 79,7 ab 21,6 ab 
Kontrola 4,8 d 63,8 be 22,3 ab
>>>
30 


Janusz Prusiński 


Zdolność wschodów nasion pomidora kondycjonowanych wekożelu, micro-celu, 
ligninie pocelulozowej, torfie ogrodniczym, trocinach sosnowych i węglu drzewnym 
była statystycznie podobna, istotnie wyższa niż nasion kontrolnych i kondycjonowanych 
w akrygelu. Rośliny pomidora wyrosłe z nasion kondycjonowanych wekożelu, charak- 
teryzowały się ponadto istotnie większą świeżą masą od roślin uzyskanych z nasion kon- 
dycjonowanych w akrygelu. 


4. DYSKUSJA 


Synchronizacja i przyspieszenie wschodów roślin warzywnych, a niekiedy także 
zwiększenie liczby wschodzących siewek, zwłaszcza w niekorzystnych warunkach ter- 
micznych lub wilgotnościowych, to główne efekty pobudzania nasion [I, 6, 8]. Wyko- 
rzystanie potencjału imbibicyj no-kapilarnego stałych substancji do kondycjonowania 
nasion jako pierwszy zaproponował Khan i wsp. [4] w roku 1990. Twórcy metody solid 
matrix prim ing (SMP) wykorzystali również substancje stałe. ale o różnym, osmotycz- 
nym, matrycowym lub osmotyczno-matrycowym potencjale, regulującym dostępność 
wody do zmieszanych z nimi nasion [6, 9, 11]. Chrobak i Podlaski [2] używali sub- 
stancji stałej do pobudzania niełupek marchwi o nieznanej nazwie i potencjale, uzys- 
kując w efekcie większą zdolność kiełkowania, istotne obniżenie współczynnika Piepera, 
wyższe wschody i plon korzeni. 
W badaniach własnych trociny sosnowe, lignina pocelulozowa, torf ogrodniczy, 
węgiel drzewny i brunatny, bentonit oraz micro-cel E charakteryzowały się niskim elek- 
troprzewodnictwem roztworu (około 100 !-tS i mniej), co świadczy o małej ilości związ- 
ków dysocjujących na jony w roztworze wodnym (wytwarzających wysoki, ujemny po- 
tencjał osmotyczny). W pewnym uproszczeniu można przyjąć, że były to związki o du- 
żym potencjale matrycowym. Z kolei bardzo wysokie elektroprzewodnictwo roztworów 
akrygelu, ekożelu i pyłu tytoniowego może wskazywać na większe znaczenie potencjału 
osmotycznego. 
Z porównywanych substancji stałych najkorzystniej na szybkość wschodów i koI'1- 
cową liczbę roślin wzeszłych wpływało matrykondycjonowanie. Średnia liczba siewek 
kiełkujących na dzień wyrosłych z nasion matrykondycjonowanych, zwłaszcza u pomi- 
dora, była wyższa niż nasion osmokondycjonowanych zarówno w płynnym glikolu, jak 
i w stałych substancjach wykazujących wysokie elektroprzewodnictwo ich roztworu. 
Przyspieszenie kiełkowania osmokondycjonowanych nasion pomidora w badaniach Tulo 
i Dąbrowskiej [12] wynosiło 2-6 dni. 
Dla marchwi zdecydowanie najlepszym okazało się zastosowanie węgla brunatne- 
go lub drzewnego, a dla pomidora równorzędnie działały: ekożel, micro-cel E, lignina 
pocelulozowa, torf ogrodniczy, trociny sosnowe i węgiel drzewny. Dodatkowe wyma- 
gania stawiane przez Khana i wsp. [4] substancjom do matrykondycjonowania zostały 
w pełni spełnione przez: micro-cel E (nie produkowany w kraju), torf ogrodniczy, troci- 
ny sosnowe i węgiel brunatny. Nieco mniej przydatne. głównie ze względu na większe 
trudności w swobodnym stosowaniu. były bentonit (bardzo pylisty, ulegał zaskorupie- 
niu) i węgiel drzewny (brudzący). Z kolei największe trudności w pozbyciu się nośnika 
po kondycjonowaniu sprawiał Akrygel, który po 7 dniach tworzył półgalaretowatą sub- 
stancję z zawieszonymi wewnątrz nasionami. Jego wpływ na niełupki marchwi był wręcz 
szkodliwy, prowadził bowiem do całkowitego zahamowania wschodów. Nasiona pomi- 
dora traktowane bentonitem także wzeszły w istotnie mniejszej liczbie (46,9%) niż
>>>
Porównanie kilku metod... 


31 


kontrolne (63,8%). Gorzej od kontrolnych wschodziły też niełupki marchwi kondycjo- 
nowane w micro-celu E, ligninie pocelulozowej, pyle tytoniowym i glikolu polietyleno- 
wym. Dąbrowska i Kolasińska [3] również stwierdziły słabszy wigor niełupek marchwi 
traktowanych glikolem, zwłaszcza wysuszonych po kondycjonowaniu. W badaniach 
Khana i wsp. [5] matrykondycjonowane w micro-celu E nasiona pomidora charakteryzo- 
waly się 87% większą zdolnością kiełkuwania niż kontrolne, natomiast w badaniach 
własnych wpływ tego zabiegu na zdolność wschodów był w niekorzystnych warunkach 
u połowę mniejszy, niemniej jednak wynosił prawie 40%. 
Stwierdzl'na niceo inna reakcja badanych gatunków na kondycjonl'wanie wynikała 
zapewne z różnej budowy morfl'logicznej niełupek marchwi i nasion pomidora oraz 
przypuszczalnie ze zróżnicowanego rozwoju zarodków w poszczególnych niełupkach. 
Przy stosowaniu bezpośredniego siewu warzyw w uprawie gruntowej wydaje się, 
2:e skrócenie oraz wyrównanie okresu kiełkowania i wschodów siewek będzie miało duze 
znaczenie dla ich dalszego wzrostu i plonowania. Stąd też wszelkie zabiegi zmierzające 
dl' pobudzania nasion i zwiększania ich wigoru, w tym kondycjonowanie w substancjach 
stałych, w których można zastosować donasienne nawożenie, zaprawianie lub regulatory 
wzrostu [8], nabierać będą coraz większego praktycznego znaczenia. 


) \\'NIOSKI 


I. Wodne roztwory bentl'nitu, micro-celu E, ligniny pocelulozowej, torfu ogrl'dnicze- 
go, trocin sosnowych oraz węgla drzewnego i brunatnego charakteryzowały się nis- 
kim, a akrygelu, ekożclu i pyłu tytoniowego bardzo wysokim elektroprzewod- 
nictwem. Do najbardziej wygodnych w stosowaniu należały: ekl'żel, trociny sosno- 
we, lignina pocelulozowa, torf ogrodniczy i węgiel brunatny. 
2. Najkorzystniej na szybkość wschodów marchwi wpływało kondycjonowanie niełu- 
pek w ckożelu, torfie ogrodniczym, trocinach sosnowych, węglu drzewnym i brunat- 
nym, a nasion pomidora wekożelu i trocinach sosnowych. Względna szybkość 
wschodów po zastosowaniu tych substancji była większa niż nasion kontrolnych 
około 2-2,5-krotnie u marchwi i 4-krotnie u pomidora. 
3 Zdolność wschodów niełupek marchwi kondycjonowanych wekożelu, tortie ogrod- 
niczym, trocinach sosnowych, węglu drzewnym i węglu brunatnym, a nasion pomi- 
dora wekożelu, micro-celu E, ligninie pocelulozowej, torfie ogrodniczym, trocinach 
sosnowych i węglu drzewnym była większa średnio o 11 % i 35% niż nasion kontrol- 
nych. 
4. W porównaniu do kontroli osmotyczne kondycjonowanie niełupek marchwi w gliko- 
lu polietylenowym wpłynęło na niewielkie zwiększenie względnej szybkości wscho- 
dów oraz na zmniejszenie liczby wzeszłych siewek. Z kolei glikolu pomidora wpłynął 
na znaczne przyspieszenie wschodów i zwiększenie liczby wschodzących roślin. 
5. Akrygel nie nadawał się do kondycjonowania niełupek marchwi; u pomidora nie 
wpływał ani na przyspieszenie wschodów, ani na zwiększenie liczby wschodzą- 
cych siewek.
>>>
32 


Janusz Prusiński 


LITERATURA 


[l] Biniek A, 1981: Przyspieszanie kiełkowania nasion roślin warzywnych. Rocz. AR 
Poznań, CXXIX, 27-43. 
[2] Chrobak Z., Podlaski S., 1993: Badania wstępne nad efektywnością pobudzania 
nasion marchwi przy użyciu wybranej substancji stałej. Mat. konf. Znaczenie 
jakości materiału siewnego w produkcji roślinnej, 23-24.1X.1993, PAN, SGGW- 
AR Warszawa, 368-374. 
[3] Dąbrowska B., Kolasińska K, 1995: Wstępne badania wartości uszlachetnionego 
materiału siewnego marchwi i pietruszki. Siu!. IHAR 193, 121-133. 
[4] Khan AA., Miura H., Prusiński J., I1yas S., 1990: Matriconditioning of seeds to 
improve emergence. Proc. Nat. Symp. Stand Establ. Hort. Crops, Minneapolis, 
Mn,19-40. 
[5] Khan AA, Maguire LD., Abawi G.S., I1yas S., 1992: Matriconditioning of 
vegetable seeds to improve stand establisrunent in early field plantings. Jour. 
Amer. Soc. Hort. Sci. II 7, 41-47. 
[6] Kubik K.K, Eastin l.A, Eastin E.D., Eskrige KM., 1988: Solid matrix priming of 
tomato and pepper. Proc. Inter. Conf. Establ. Hort. Crops, Lancaster, Pa, 86-96. 
[7] Maguire J.D., 1962: Speed of germination - aid in selection and evaluation for 
seedling emergence and vigor. Crop Sci. 2, 176-177. 
[8] Podlaski S., 1992: Nowoczesne sposoby poprawy jakości materiału siewnego. 2. 
Pobudzanie nasion (seed conditioning). Hod. Ros. Nas., biul branż. 1,21-25. 
[9] Prusiński J., Khan AA, 1994: Porównanie kilku metod kondycjonowania niełupek 
selera (Ap;um gravealens L.). Mat. konf Uszlachetnianie materiałów nasiennych. 
Olsztyn-Kortowo, 9-10.VI., 237-241. 
[10] Szafirowska A, 1984. Wpływ osmokondycjonowania nasion na kiełkowanie. ró- 
wnomierność wschodów oraz płon korzeni marchwi. Siu!. IHAR 153,251-257. 
[ł I] Taylor AA., Klein D.E., WhitIow T.I-I., 1988: SMP: Solid matrix priming of seeds. 
Scientia Hort. 37, l-II. 
[12] Tu!o M.A., Dąbrowska B., 1993: Wpływ osmokondycjonowania nasion wczesnych 
genotypów pomidora na szybkość kiełkowania i wschody. Biul. IHAR 185, 93-102 


rHE COMPARATIVE STUDY OF CARROT (Daucus carała L.) 
AND TOMA TO (Lycapers;cum esculenłum Mili.) SEED CONDlTIONING 
IN CHOSEN SOLID SUSSTANCES 


Summary 


In laboratory experiment the effect of carrot achenes cv. Koral and tomato seeds cv. 
Promyk conditioning in the following solid substances: Akrygej KM - acrylic copolimer. 
Bentonit - loam, Ekożel - semi-natural substance for improving medium of root growth, 
Micro-CeI E - synthetic calcium silicate, lignina pocelulozowa - ceIlulose lignin, pył tyto- 
niowy - tobbaco dust, torf ogrodniczy - garden peat, trociny sosnowe - pine sawdust, wę-
>>>
Porównanie kilku metod... 


33 


giel brunatny - brown coal, węgiel drzewny - charcoal on spced and capability of emer- 
gence was evaluated. Electroconductivity of water solutions of bentonit, micro cel-E, cel- 
lulose lignin, garden peat, pine sawdust, brown co aJ and charcoal was low, whereas of 
akrygel, ekożel and tobacco very high. Speed of emergence of conditioned carrot and 
tomato seeds was 2-2,5 and 4-times higher than non-conditioned ones, respectively. The 
capability of emergence of carrot achenes conditioned with ekożel, garden peat, pine 
sawdust, charcoal and brown co al and of tomato seeds conditioned also in micro ceJ-E and 
celIulose lignin was higher than of controI. Ekożel, pine sawdust, ceIlulose lignin, garden 
peat and broV\'n coal were the most convinient for seed conditioning.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPŁYW POZIOMU NA WOŻENIA AZOTOWEGO 
NA WIELKOŚĆ POWIERZCHNI ASYMILACYJNEJ 
ORAZ PLON I ZAWARTOŚĆ BIAŁKA 
W ZIARNIE JĘCZMIENIA OZIMEGO 


Bożena Barczak 


Katedra Chemii Rolnej, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Seminaryjna 5, 85-326 Bydgoszcz 


Synopsis. W ścisłym doświadczeniu polowym wykazano dodatni wpływ na- 
wożenia azotem na wielkość aparatu fotosyntetycznego jęczmienia ozimego we 
wszystkich objętych badaniami fazach rozwoju (kłoszenie, faza dojrzałości mlecz- 
nej oraz woskowej). Plon ziarna i zawartość białka w ziarnie były dodatnio skore- 
lowane z powierzchnią asymilacyjną liścia flagowego oraz całej rośliny, a także 
z wartościami wskaźnika czasu trwania powierzchni asymilacyjnej (LAD) poszcze- 
gólnych organów. 
Wskaźniki aktywności fotosyntetycznej i natężenia asymilacji netto (NAR) 
na ogół malały ze wzrostem dawek azotu. 


l. WSTĘP 


Plonowanie zbóż związane jest z właściwościami genetycznymi uprawianych od- 
mian, a także z czynnikami siedliskowymi i agrotechnicznymi, które warunkują inten- 
sywność fotosyntezy, wielkość powierzchni asymilacyjnej i przyrost biomasy w okresie 
wegetacji [1]. 
Prześledzenie zmian wielkości i wydajności aparatu fotosyntetycznego jęczmienia 
ozimego, uprawianego w warunkach znacznie zróżnicowanego nawożenia azotowego, 
może pozwolić na optymalizację nawożenia azotem, zapewniając maksymalną produk- 
tywność. Postanowiono zatem zbadać zmiany te w czasie ontogenezy ziarna w okresie 
decydującym o jego wypełnieniu. 


2. MATERIAŁ I METODY 


W sezonie 1992/1993 przeprowadzono ścisłe doświadczenie polowe w RZD zlo- 
kalizowanym w Mochełku k.Bydgoszczy. Doświadczenie założono w trzech powtórze- 
niach, metodą losowanych bloków. Uprawianą odmianą jęczmienia ozimego była od- 
miana Paweł. Nawożenie azotowe stanowiły cztery poziomy w kg N/ha: O, 60, 120, 180. 
Wszystkie dawki zastosowano w formie saletry amonowej i wysiewano je jednorazowo 
w okresie wczesnowiosennym. Nawozy potasowe i fosforowe wprowadzono do gleby 
przedsiewnie. Potas zastosowano w formie 50% soli potasowej, w ilości 100 kg K 2 0/ha,
>>>
36 


Bożena Barczak 


fosfor - 
y posraci superfosfatu pojedynczego granulowanego, w ilości 80 kg P"Os/ha. 
Przedplon :,tanowiła pszemca ozima. W czasie prowadzenia doświadczenia n:c 
lWler- 
dzono strat spowodowanych wymarznięciem roślin, nie zaobserwowano rówmeż wyle- 
gania roślin. 
Próby stanowiły CZęŚCI nadziemne roślin, które pobierano w fazach: kł0szenia, doj- 
rzałości mlecznej, woskowej i pełnej ziarna. W każdej z faz zbierano z poszczególnych 
poletek po 25 prób. Oznaczono w lllch plon suchej masy oraz zieloną powierzchnię liś- 
cia t1agowego, liści pozostałych, dokłosia, pozostałej części źdźbła j kłosd. Z danych 
tych oblicwno aktywność fowsyntetyczną (photosynthetlc activity), sąbkość asymila- 
cjI netto I,NAR - net asslmilation rate) oraz czas trwania powIerzchni asymIlacyjnej 
(LAD - kdt 1rt'a duration). Powierzchnię asymilacyjną blaszek lisf".iawych ubliczano 
7. pomiafll: 2n długości x szerokość, powierzchnię kłosa - długość x 3zeroko
,; x. 2 (obie 
strony 0sadkl), powierzchnię źdźbeł i dokłosia - długość x szerokość x U4 "\k[VWIlOŚĆ 
fÓtosyntetvc,:rq roślin pomiędzy fazami obliczano jako przyrost sucheJ mas', rośliny na 
dobę [2J; nawmiast natęzt:llIe asymilacJi netto (NAR) określające intensywność produk- 
CJi biomasy' . j'lko iloraz przyrostu suchej masy na jednostkę powkrzchni hścia i jed- 
nostkę ClaSIl !1] Z kolei czas trwania powierzchni asymilacyjnej poshle
óJnych orga- 
nów obliczano według wzoru [2, 9]: 
"A.D.= (al + a2)/2 x t] + (a2 + a1)/2 x t z 


sdzie: 
l" a.z, dl - wielkość powierzclmi asymilacyjneJ w poszczególnydl ::.crminach 
zbioru; 
t], t z - liczba dni między ter:-;Iinami zbioru. 


Otrzymane wyniki poddano analizie wariancji według programu odpowIedniego dla 
Jwuczynnikowych doświadczeń polowych CI czynnik - fazy dojrzałoścI ziarna, /I - daw- 
ki azotu). Do oszacowania różnic między średnimi zastosowano test Tukeya. Obliczono 
również współczynniki korelacji liniowej i kwadratowej między powierzchnią asymila- 
cyjną poszczególnych organów a poziomami nawożenia azotowego, plonem ziarna i za- 
wartością w nim białka oznaczaną metodą Kjeldahla. 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW I ICH DYSKUSJA 


Wpływ nawożenia azotowego na wielkość powierzchni asymilacyjnej poszcze- 
gólnych organów i całych roślin był widoczny we wszystkich objętych badaniami ter- 
minach (tab.!). 

owierzchnia liścia flagowego istotnie wzrastała w całym zakresie badanych da- 
'leK. Różnica między obiektem kontrolnym a nawozonym sKrajną dawką !80 kg N/ha 
,.vynosiła w 1 terminie 32,0%, w 11 - 83,8%, w III - 75,6%. Natomiast powierzcimia jiści 
Jozostałych nie była istotnie skorelowana z zastosowanym nawożeniem azotem. Termi- 
'lem, w którym powierzchnia liści pozostałych była istotnie największa, okazał się ter- 
min II, czyli stadium dojrzałości mlecznej. 
Powierzchnia kłosa również istotnie zależała od fazy rozwoju rośliny. Średni 
przyrost jego powierzchni od fazy kłoszenia do dojrzałości woskowej wynosił 68, 1%, 
a największy wzrost w tych stadiach rozwoju obserwowano dla obiektów nawożonych
>>>
Wpływ poziomu nawożenia... 


37 


dawką 180 kg N/ha (87,6%). Nawożenie azotowe nie różnicowało lstotllle powierzchni 
kłosa (tab. I ). 


Tabela]. Wpływ nawożenia azotem na wielkość powierzchni asymilacyjnej poszczegÓlnych 
organów i całych roślin Jęczmienia ozimego 
Table I. Effect of nitrogen fertilization on the assimilation area of particular organ s and whole 
plants of winter barley 


Powierzchnia (cm 2 /roslina) 
Dawki azotu Area (cm 2 /plant) 
Doses liście liścIe p,Jzostałe 
of nitrogen flagowe pozostałe kłosy dokłosie CZęŚCI źdźbła cała 
kg N/ha flag rest ::ars peduncle rest ",h('l 
leaves of leaves __ ,-_

L.!
_ '-___ 
Faza kłoszenia - Earing 
tage 
r- 
O 5.0 10.6 I 9A 7..7.3 16.1 8 
60 6.2 13.6 9.7 28.3 38.8 9 
120 6.6 113 9.6 
:8 4 42.1 9 
I 180 6.ó 10.0 8.9 :!5.4 38.2 I 8 
X- I 6.l 11.4 -L.__ (JA __ 1--...27 .4 38.8 9 


NIR - LSD 
I czynnik - I factor 138 5.77* 
.II c nnik -II factor 1.60* 6.67 
* istotność przy P = 95% - significant et P = 95% 
Podobnie jak u kłosa, powierzchnia dokłosia zależała od fazy rozwoju rośliny. Naj- 
większą powierzchnię asymilacyjną tej części roślin stwierdzono w fazie kłoszenia, zaś 
'Joniżenie się powierzchni tego organu od terminu I do III wynosiło 26,3%. Należy jed- 
:ak podkreślić. że między fazą dojrzałości mlecznej a woskowej nie zaobserwowano 
istotnej różnicy wielkości omawianego parałnetru. Charakterystyczne, że wzrastające daw- 
'..i azotu powodowały również na ogół niewielki spadek powierzchni dokłosia - średnio 
o 14,5% (tab. 1). 
Powierzchnia pozostałej części źdźbła (bez dokłosia) wyraźnie wzrastała w okresie 
od I do III fazy tylko dla roślin nawożonych dawką 180 kg N/ha. Dla pozostałych obiek- 
tów nie stwierdzono istotnych różnic między badanymi stadiami rozwoju roślin. Nato- 
miast nawożenie azotem w zakresie 0-120 kg N/ha wywoływało wzrost powierzchni 
źdźbła we wszystkich terminach pobierania prób. Tylko w fazie dojrzałości woskowej 


Faza dojrzałośCI mlecznej - Milk stage 


o 
60 
120 
180 
x 


3.7 
5.2 
5.9 
6.8 
5.4 


144.8 
]81 
21.3 
22.4 
19.2 


112 
11.2 
11.9 
11.4 
] 1.4 


o 
60 
120 
180 
x 


Faza dojrzałości woskowej - Dough stage 
4.1 12.3 15.3 21.5 
5.2 11.6 15.6 ] 8.4 
6.9 13.1 15.3 22.0 
7.2 9.9 16.7 18.8 
5.8 ] 1.7 15.8 20.2 


2.29* 
2.64 


5.88* 
6.79 


-- J 
ro';!ina l , 
e plant 
I 
------1 
-
 
8.4 , 
6.7 
75 
9.2 
29 


39.8 906 
44.9 101.0 
525 112.3 
48.7 110.8 
46.5 103.7 
33.4 83.7 
41.5 91.0 
46.7 105.7 
51.6 104.2 
43.3 97.3 
11.99 14.51 * 
] 3.86* 19.31 *
>>>
38 


Bożena Barczak 


również naj wyższa dawka - 180 kg N!ha - powodowała dalszy wzrost powierzchni oma- 
wianego organu. Zaobserwowane w tym przypadku zależności są wynikiem wyraźnego 
zwiększania się zielonej powierzchni liści nie wykłoszonych pędów bocznych, w miarę 
podwyższania poziomu nawożenia azotem. 
Powierzchnia całkowita roślin największe wartości osiągała w stadium dojrzałości 
mlecznej ziarna, bowiem przyrost w stosunku do fazy kłoszenia wynosił ] ] ,6%. Wyka- 
zano istotny wpływ nawożenia azotowego na całkowitą powierzchnią asymiJacyjnąjęcz- 
mienia ozimego, zaś charakter tej zależności potwierdzają wysokie wartości współczyn- 
ników korelacji kwadratowej. W zakresie 0-120 kg N!ha w każdej z badanych faz powierz- 
chnia zielona roślin wzrastała. Natomiast dawka nieuzadniona ekonomicznie - 180 kg 
N/ha - powodowała w stosunku do dawki 120 kg N!ha nieznaczny spadek powierzchni 
asymilacyjnej roślin (w I terminie o 8,5%, w II - o 1,3%, w III - o 3,3%). 
Nawożenie azotowe na ogół powodowało wzrost wskaźnika czasu trwania po_ 
wierzchni asymilacyjnej (LAD) roślin (tab.2). Udowodniono istotny wpływ nawożenia 
azotowego w całym zakresie badanych dawek na LAD liścia flagowego, kłosa, a także 
całkowitej powierzchni roślin. Przykładowo przyrost czasu trwania liścia flagowego 
u roślin naj intensywniej nawożonych (I80 kg N!ha) w stosunku do liścia flagowego 
roślin z obiektu kontrolnego wynosił 69,8%, a dla całych roślin odpowiedni przyrost 
miał wartość 19,2%. 


Tabela 2. Wpływ nawożenia azotem na czas trwania powierzchni asymilacyjnej poszczególnych 
organów i całych roślin jęczmienia ozimego w okresie od fazy kloszenia do dojrzałości 
Table 2. Eftect of nitrogen fertilization on the leaf area duration of particular organs and whole 
plants ofwinter barley from earing to ripeness 


Czas trwania powierzchni asymilacyjnej (cm 2 /dobQ/roślinę) 
Dawki azotu Leaf area duration (cnl/day/plant) 
Doses liście liście pozostałe 
of nitrogen flagowe pozostałe kłosy dokłosie części źdźbła cała roślina 
kg N/ha f1ag rest o f ears peduncle rest whok plant 
leavcs leaves of culms 
O !O 1.5 333.0 312.1 552.4 913.5 2194.7 
60 133.6 408.1 315.0 534.2 1070.5 2420.0 
120 157.7 424.3 319.9 556.5 ]224.0 2435.5 
180 ]72.3 402.9 324.4 485.3 1206.9 2616.6 
x 141.3 392.1 317.8 532.1 J ]03.7 24]6.7 
N1R - LSD 28.7** 142.4 21.1 * 1]8.4 248.3 285.2* 


istotność przy P = 95% - signif1cant et P = 95% 
** istotność przy p = 99% - signif1cant et P = 99% 


* 


Obliczona między poszczególnymi stadiami (I-II - między fazą kłoszenia a mleczną, 
II-III - między fazą mleczną a woskową oraz III-IV - między fazą woskową a pełną) ak- 
tywność fotosyntetyczna wykazywała wyraźne zróżnicowanie (rys. l ). Największą wartość 
omawianego wskaźnika, będącego miarą przyrostu suchej masy na roślinę w jednostce 
czasu, stwierdzono w ostatnim okresie wypełniania ziarna (III-IV) - średnio 189,5 mg/do- 
bę/roślinę, najmniejszą natomiast między stadium kłoszenia a dojrzałością mlecmą (I-II) _ 
średnio 124,4 mg/dobę/roślinę. Wzrastające dawki nawożenia azotem zmniejszały aktyw- 
ność fotosyntezy we wszystkich objętych badaniami stadiach rozwoju roślin, co jest wyni- 
kiem obniżania się zawartości suchej masy w próbach w miarę intensyfikacji nawożenia
>>>
Wpływ poziomu nawożenia... 


39 


azotowego. Zależność tę potwierdzają badania Rałnosa i in. [6], a także Sharmy i in. [7]. 
Średni dla wszystkich badanych faz spadek tego wskaźnika pod wpływem dawki 180 kg 
N/ha w stosunku do obiektu kontrolnego wynosił 33,7%. 
250 


... 
"'- 
;;;; Iii 150 
E 'C. 
Ei 
.g'bb 

8 50 


-- I-II 
-fi- II-III 
... III-IV 


-50 


60 120 
Dawki N [kglha] 
Doses of N 


180 


]-11 okres między fazą kłoszenia a fazą dojrzałości mlecznej 
I-II period between earing stage and milk stage 
II-III okres między fazą dojrzałości mlecznej a fazą dojrzałości woskowej 
II-III period between miIk stage and dough stage 
III-IV okres między fazą dojrzałości woskowej a dojrzałością pełną 
III-IV period between dough stage and fool stage 
Rys.l. Wpływ nawożenia azotem na aktywność fotosyntetycznąjęczmienia ozimego w różnych 
fazach rozwoju 
Fig.l. Effect ofnitrogen fertilization on the photosynthetic activity ofwinter barley ofparticular 
stage 
Stwierdzono również wyraźny wpływ poziomu dawek azotu na natężenie asymila- 
cji netto (NAR) (rys.2), często traktowane jako miernik nagromadzenia suchej masy 
przeliczanej na jednostkę powierzchni rośliny. 
3000 


2500 

i 2000 -- I-II 

8 1500 -e- II-III 


 ... III-IV 
::I ::I 1000 
500 


00 


Rys.2. 


120 
Dawki N [kglba] 
Doses of N 
I-II okres między fazą kłoszenia a fazą dojrzałości mlecznej 
I-II period between earing stage and miIk stage 
II-III okres między fazą dojrzałości mlecznej a fazą dojrzałości woskowej 
II-III period between miIk stage and dough stage 
III-IV okres między fazą dojrzałości woskowej a dojrzałością pełną 
III-IV period between dough stage and fool stage 
Wpływ nawożenia azotem na natężenie asymilacji netto jęczmienia ozimego w różnych 
fazach rozwoju 
Effect of nitrogen fertilization on net assimiIation rate of winter barley of particular stage 


60 


180 


Fig.2.
>>>
40 


Bożena Barczak 


Najwyższą wartość tego wskaźnika odnotowano dla roślin nie nawożonych 
(2300 /lgldobę/cm 2 ), najniższą - dla dawek 120 i 180 kg Nlha (około 1300 /lgldobę/cm 2 ). 
Najwyższe wartości NAR stwierdzono, podobnie jak w przypadku aktywności fotosyn- 
tetycznej, między fazą dojrzałości woskowej a pełnej (III-IV). 
Plon ziarna jęczmienia ozimego odmiany Paweł w zakresie 0-120 kg N/ha istotnie 
wzrastał, osiągając dla obiektu nawożonego dawką 120 kg Nlha 36,80 dt!ha (różnica 
w stosunku do obiektu nienawożonego - 65,4%) (tab.3). Zastosowanie dawki ekstremal- 
nej - 180 kg Nlha - powodowało w stosunku do optymalnej dawki istotne obniżenie pIo- 
nu ziarna o 16,4%. 


Tabela 3. Wpływ nawożenia azotem na plon ziarna jęczmienia oZImego i zawartość w nim białka 
Table 3. Effect ofnitrogen fertilization on the yield ofwinter barley grain and protein content 


Dawka azotu Plon ziarna Zawartość białka Plon bialka 
Doses ofnitrogen Yield of grain Protein content Yield ofprotein 
kg N/ha dt/ha % kg/ha 
O 22.25 9.81 218.67 
60 28.66 10.94 312.90 
120 36.80 11.69 429.25 
180 30.72 11.75 361.45 
x 29.61 11.06 330.57 
NIR - LSD 4.81 * 0.61 * 63.33* 


* istotność przy P = 95% - significant et P = 95% 


W podjętych badaniach szukano związku między powierzchnią asymilacyjną 
a plonem ziarna jęozmienia ozimego. Uważa się bowiem, że plon ziarna zbóż jest 
determinowany przez fotosyntezę liścia flagowego i kłosa w okresie po kłoszeniu [4, 8]. 
W niniejszych badaniach stwierdzono istotną korelację krzywoliniową między plonem 
ziarna a takimi cechami, jak: powierzchnia asymilacyjna liścia flagowego (R = 0,778), 
źdźbła (bez dokłosia) (R = 0,483) oraz całej rośliny (R = 0,497) we wszystkich stadiach 
rozwoju roślin. Również wysokie wartości współczynników korelacji wykazano między 
plonem ziarna jęczmienia ozimego a LAD liści, kłosów, źdźbła i powierzchni całkowitej 
roślin. Podobne spostrzeżenia przyniosły badania Yap i Harvey [9], które wykazały jed- 
nak, że zależność między wielkością plonów ziarna a powierzchnią asymilacyjną oraz 
czasem trwania różnych organów u różnych odmian jęczmienia nie była stała. Zdaniem 
autorów, przyczyną dużego zróżnicowania wyników może być zmienność kąta ustawie- 
nia liścia flagowego. 
Średnia zawartość białka w ziarnie odmiany Paweł wynosiła ! 1,06 % (tabJ). Stwier- 
dzono istotny wzrost zawartości białka pod wpływem nawożenia azotowego w zakresie 
0-120 kg N/ha. Dawka najwyższa, nie uzasadniona ekonomicznie, nie powodowała dal- 
szego przyrostu zawartości bialka w ziarnie. Wykazano istotną korelację liniową między 
ilością białka w ziarnie a powierzchnią zieloną liści flagowych dla wszystkich badanych 
faz rozwoju roślin. Wysokie, choć czasem nieistotne współczynniki korelacji stwierdzo- 
no również dla powierzchni źdźbła (bez dokłosia) i powierzchni całkowitej roślin. 
Podjęta w badaniach własnych próba wyjaśnienia zależności między plonowaniem 
jęczmienIa ozimego uprawianego w warunkach wzrastających dawek azotu za pomocą 
określonych wskaźników fizjologicznych wykazała, że powierzchnia asymilacyjna więk- 
szości organów, jak również całych roślin, wzrasta pod wpływem nawożenia azotowego
>>>
Wpływ poziomu nawożenia... 


41 


w zakresie 0-120 kg N/ha i jest skorelowana dodatnio z plonem ziarna oraz zawartością 
w nim białka. Czynnikiem związanym z plonem wydaje się być również czas trwania 
powierzchni asymilacyjnej (LAD) poszczególnych organów roślin, w szczególności liści 
i powierzchni całkowitej. 
Jeśli chodzi o pozostałe obliczone parametry, to stwierdzono tak dla aktywności 
fotosyntetycznej, jak i natężenia asymilacji netto (NAR), ujemne oddziaływanie inten- 
sywnego nawożenia azotowego. Podobne wnioski przyniosły badania Morrisona i in. [5], 
a także Kozłowskiej-PtaszyI'1skiej [2]. Przeprowadzone badania nie wykazały wyraźnego 
związku między wyżej wymienionymi wskaźnikami a plonowaniem ziarna i zawartością 
w nim białka, co wynika z faktu, że natężenie asymilacji i aktywność fotosyntetyczna są 
uzależnione od warunków zewnętrznych, takich jak: światło, temperatura, wilgotność, 
a także określa je czynnik genetyczny; w mniejszym stopniu natomiast zależą od zawar- 
tości azotu wprowadzonego z nawozami do gleby. 


4. WNIOSKI 


I. Wykazano dodatni wpływ nawożenia azotem na wielkość aparatu fotosyntetycznego 
jęczmienia ozimego we wszystkich objętych badaniami fazach rozwoju. 
2. Stwierdzono, że plon ziarna i zawartość białka w ziarnie są skorelowane dodatnio 
z powierzchnią asymilacyjną liścia flagowego oraz całej rośliny, a także z wartościa- 
mi wskaźnika czasu trwania powierzchni asymilacyjnej (LAD) liści, kłosa, źdźbła 
i powierzchni całkowitej jęczmienia ozimego. Natomiast wskaźniki aktywności foto- 
syntetycznej i natężenia asymilacji netto (NAR) na ogół malały ze wzrostem dawek 
azotu i nie miały istotnego wpływu na wielkość plonu ziarna jęczmienia ozimego. 
3. Dla osiągnięcia maksymalnej produktywności jęczmienia ozimego należałoby zasto- 
sO\vać taką dawkę azotu, która zapewni optymalny rozwój powierzchni asymilacyj- 
nej poszczególnych organów i całych roślin, a w szczególności powierzchni asymila- 
cyjnej liścia flagowego oraz odpowiednio długi czas jej trwania (LAD) w okresie 
wypełniania ziarna. 


LITERA TURA 


[1] Jabłoński B., Zielińska D., 1984: Zależność plonowania jęczmienia jarego od po- 
wierzchni liści. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 305, 365-368. 
[2] Kozłowska-Ptaszyńska Z., 1987: Wpływ nawożenia azotem na powierzchnię asy- 
milacyjną, wskaźniki produkcyjności i plon ziarna odmian jęczmienia jarego. Patn. 
Puł.,90, 183-195. 
[3] Mengel K., Kirkby E.A., 1983: Podstawy żywienia zwierząt. PWRiL, Warszawa. 
[4] Metivier 1.R., Dale lE., 1977: The effects of grain nitrogen and applied nitrate on 
growth, photosynthesis and protein content of the first leaf of barley cultivars. Ann. 
Bot., 1287-1296. 
[5] Morrison S.L., Huffaker RC., Loomis R.S., 1979: Photosynthesis and nitrate re- 
duction in leaf slices ofbarley. Plant Physiol., 63, 5,46-58. 
[6] Ramos J .M., Garcia dei Moral L.F., Recalde L., 1983: Dry matter and leaf area 
relationships in winter barley. Agron. J., 75, 308-310.
>>>
42 


Bożena Barczak 


[7] Sharma RK., Dashora S.L., Tikka S.B., Mathur J.R., 1977: Correlation and in- 
heritance ofleaf area and grain yield in barley. Z. Pflanzenzuchtg., 79, 315-323. 
[8] Thome N.G., 1963: Varietal differences in photosynthesis of ears and leaves of 
barley. Ann. Bot., 27, 105,245-252. 
[9] Yap T.C., Harvey B.L., 1972: Inheritance of yield components and morphophysio- 
logical traits in barley. Crop Sci., 12,3,283-290. 


THE EFFECT OF NITROGEN FERTILIZA TION ON ASSIMILA TION AREA, 
GRAIN YIELD AND ON WINTER BARLEY PROTEIN S 


Summary 


Positive effect of differentiated nitrogen doses (in kg N/ha: O, 60, 120, 180) per as- 
similation area of several winter barley plant organ s in every tested stage of the growth 
(earing stage, milk stage, dough stage) was indicated in the strict field experiment. 
Grain yield and protein contents in it are positively correlated with assimilation 
area of flag leaves and the whole plant, as welI as with values of leaf area duration of: 
ear, peduncle and total area ofwinter barley.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 208 - ROLNICTWO (41) - 1997 


DESZCZOWANIE PSZENICY JAREJ 
W ASPEKCIE POPRAWY JAKOŚCI JEJ ZIARNA 


Stanisław Dudek 
Katedra Melioracji i Agrometeorologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Bernardyńska 6/8, 85-029 Bydgoszcz 


Synopsis. W latach 1987-1990 przeprowadzono równolegle dwa ścisłe do- 
świadczenia polowe w okolicy Bydgoszczy: RZD Mochełek (gleba średnia) i Kru- 
szyn Krajeński (gleba bardzo lekka). Wyniki badań wykazały, że deszczowanie 
pszenicy jarej było zabiegiem istotnie zwiększającym plony ziarna na obu kom- 
pleksach glebowych. Lepsze efekty uzyskano w Kruszynie Krajeńskim. Deszczo- 
wanie spowodowało zarówno korzystne, jak i niekorzystne zmiany jakości ziarna 
pszenicy jarej. Były one wyraźniejsze na glebie kompleksu żytniego bardzo słabe- 
go. Ogólnie można stwierdzić, że niekorzystne zmiany powstałe w wyniku desz- 
czowania nie obniżyły klasy jakościowej ziarna. 


l. WSTĘP 


Badania z deszczowaniem pszenicy jarej w Polsce prowadzono przede wszystkim 
na glebach zaliczanych do klasy bonitacyjnej IVa i IVb. Przeciętne zwyżki plonów ziar- 
na w wyniku deszczowania w większości doświadczeI'1 były niskie, nie przekraczały bo- 
wiem 20% [7, 8]. Na podstawie tych rezultatów i analiz ekonomicznych ukształtowała 
się opinia o niskiej opłacalności lub wręcz niecelowości nawadniania pszenicy jarej [6, 
14]. Dodatkowym argumentem przeciw jest na ogół niekorzystny wpływ tego zabiegu na 
zawartość białka ogólnego [4, 15]. 
Mimo oczywistych przesłanek teoretycznych, świadczących o wzrastającej potrze- 
bie deszczowania wraz ze zmniejszaniem się pojemności wodnej gleb [6, 8], nadal pro- 
wadzi się zbyt mało badaJ'! z nawadnianiem roślin na glebach zaliczanych do komplek- 
sów żytnich słabych i bardzo słabych. 
Zasadniczym celem podjętych badań było porównanie efektów deszczowania pszenicy 
jarej uprawianej na glebie kompleksu żytniego bardzo dobrego i żytniego bardzo słabego, 
zjednoczesną ocenąjakości ziarna pod względem przydatności do przerobu na mąkę. 


2. METODA I WARUNKI BADAŃ 


W latach 1987- I 990 przeprowadzono równolegle dwa ścisłe doświadczenia polo- 
we w okolicy Bydgoszczy. Pierwsze zlokalizowano w RZD Mochełek na glebie płowej 
właściwej wytworzonej z piasku gliniastego mocnego na glinie lekkiej. Glebę tę zalicza 
się do klasy bonitacyjnej IIIb i kompleksu żytniego bardzo dobrego. Drugie przeprowa- 
dzono w Kruszynie Krajeńskim na polu posiadającym czarną ziemię zdegradowaną, wy-
>>>
44 


Stanisław Dudek 


tworzoną z piasku słabo-gliniastego. Gleba ta należy do klasy bonitacyjnej VI (na 
pograniczu z V) oraz kompleksu przydatności rolniczej żytniego bardzo słabego. 
Oba doświadczenia założono metodą losowanych podbloków w układzie zależnym 
(split-plot) w czterech powtórzeniach. Pierwszy czynnik stanowiły warunki wodne 
w dwóch wariantach: bez deszczowania (obiekty kontrolne) i deszczowanie mające na 
celu zapewnienie optymalnej wilgotności gleby w całym okresie wegetacji pszenicy ja- 
rej, według metody Grabarczyka [9]. Drugi czynnik - odmianowy - uwzględniający dwie 
odmiany pszenicy jarej: Kadett i Henika. 
Przebieg pogody w obu miejscowościach był podobny. Pierwszy rok badań (1987) 
okazał się chłodny i wilgotny (tab. l), stąd na obu kompleksach glebowych wystąpiły 
mniejsze niedobory opadowe. Pozostałe lata charakteryzowały się wyższymi od prze- 
ciętnych temperaturami powietrza (szczególnie w Mochełku). Opady atmosferyczne 
w 1988 r. były zbliżone do średnich, ale nierównomiernie rozłożone. Na obu rodzajach 
gleb zanotowano bardzo suchą wiosnę, a wilgotną pierwszą połowę lata. Rok 1989 oka- 
zał się skrajnie suchy w Mochełku i Kruszynie Krajeńskim. Ostatni rok badań (1990) 
także cechowały znaczne niedobory opadowe. Charakterystyczny dla obu miejscowości 
w omawianym czteroleciu był maj. W każdym roku wystąpiły w nim najniższe opady 
atmosferyczne (wyjątek 1987 r.) i znacznie wyższe od średnich temperatury powietrza. 
NawadnianIe pszenicy rozpoczynano najczęściej około 10 maja. Nąjwyższe dawki uzu- 
pełniającego deszczowania zastosowano w trzecim (1989) roku badań (bardzo suchy). 
Pomimo znacznego podobieństwa warunków pogodowych obu miejscowości, wystąpiły 
pomiędzy nimi duże różnice w ilości rozdeszczowanej wody w każdYIn roku prowa- 
dzenia doświadczeń. Spowodowały je niejednakowe właściwości retencyjne gleb. 


Tabela 1. Warunki atmosferyczne i przebieg deszczowania na Ile średnich wieloletnich 
Table I. Atmospheric conditions and course of irrigation on Ihe background long-tenn means 


Mochełek Kruszyn Krajcński 
Lata - Years Miesiące - Monlhs 
IV V VI VII IV-VII IV V VI VII IV-VII 
Temperatura powietrza - Air temperature (CO) 
1949- I 985 7.0 12.4 16.2 17.6 13.3 7.1 12.5 16.0 17.7 13.3 
1987 7.3 lU 15.1 17.0 12.6 7.1 10.8 14.8 16.8 12.4 
1988 7.2 14.8 16.6 18.4 14.2 6.7 14.5 16.2 18.1 13.9 
1989 8.6 13.9 16.2 19.1 14.4 8.2 13.7 15.6 18.5 14.0 
1990 8.3 15.0 17.1 17.1 14.4 7.9 13.5 16.0 16.1 13.4 
Opady atmosferyczne - Precipitation (mm) 
1949-1985 ! 27 38 54 75 194 37 53 66 .. 
 92 248 
1987 . 44 31 80 55 210 53 22 79 62 216 
1988 , 12 5 82 100 199 8 9 96 I 101 214 
1989 i 19 9 45 21 94 22 9 43 14 88 
1990 42 10 59 50 161 52 22 58 42 174 
Dawki wody - Doses ofwater (mm) 
1987 - - 30 30 60 - 35 - 40 75 
1988 - 50 30 - 80 - 55 40 30 125 
1989 - 50 60 30 140 - 60 70 50 180 
1990 - 60 60 - 120 - 60 62 12 134
>>>
Deszczowanie pszenicy jarej... 


45 


3. WYNIKI BADAŃ 


Plony ziarna pszenicy jarej charakteryzowały się bardzo dużą zmiennością, w za- 
leżności od rodzaju gleby, roku badań i czynników doświadczeń (tab. 2). Wpływ gleby 
uwidocznił się głównie na poletkach nie deszczowanych. Na kompleksie żytnim bardzo 
dobrym uzyskano średnio 4.51 t/ha, a na żytnim bardzo słabym tylko 1.61 t/ha, czyli 
o 2.84 t/ha mniej. W poszczególnych latach zanotowano dużą zmienność plonowania, 
związaną z wysokością opadów atmosferycznych. W Mochełku wahała się ona od 2.50 
w roku bardzo suchym (1989) do 6.53 tlha w chłodnym i przekropnym (1987). Z kolei 
w Kruszynie Krajeńskim odpowiednio 0.29 i 2.54 t/ha. Należy podkreślić, iż plony rzę- 
du 0.29 t/ha były niższe od normy wysiewu. 
Deszczowanie okazało się czynnikiem wysoce istotnie zwiększającym plonowanie 
pszenicy jarej na obu kompleksach glebowych, jednak reakcja na dodatkowo rozdesz- 
czowaną wodę była różna i zależała od rodzaju gleby oraz warunków klimatycznych. 
W Mochełku uzyskano przeciętnie o 1.61 t/ha wyższy plon ziarna, natomiast w Kru- 
szynie Krajeńskim aż o 2,74 t/ha. Najniższe przyrosty (po 0.60 t/ha) wystąpiły w 1987 r. 
w obu miejscowościach. Natomiast największe zwyżki uzyskano na kompleksie żytnim 
bardzo dobrym w 1989 r. (2.83 t/ha), a na bardzo słabym w roku następnym (3.77 t/ha). 
Z porównywanych w doświadczeniach odmian, istotnie wyższe plony ziarna uzyska- 
no w przypadku odmiany Henika, ale tylku na kompleksie żytnim bardzo dobrym (tab. 2). 
Niezależnie od deszczowania odmiana ta charakteryzowała się także wyższą masą tysiąca 
ziaren (tab. 3). Odmianę Kadett cechowały natomiast lepsze wskaźniki przydatności kon- 
sumpcyjnej. Jej ziarno odznaczało się bowiem mniejszą rozpływalnością glutenu i korzyst- 
niejszym wskaźnikiem sedymentacji. Na glebie średniej zawierało ono takze więcej białka 
ogólnego i na bardzo lekkiej glutenu, w porównaniu z odmianą Henika (tab. 3). 
Reakcja badanych odmian na deszczowanie była zasadniczo podobna. Na obu kom- 
pleksach glebowych nie stwierdzono bowiem współdziałania czynników doświadczenia 
w kształtowaniu plonów ziarna. Zmiany jakości ziarna pod wpływem deszczowania były 
znacznie wyraźniejsze na glebie kompleksu żytniego bardzo słabego. 
Deszczowanie spowodowało zarówno korzystne, jak i niekorzystne zmiany jakości 
ziarna obu odmian pszenicy jarej (tab. 3). Zwiększeniu uległa masa tysiąca ziaren, śred- 
nio o 1.2 g w Mochełku i aż o 6.0 g w Kruszynie Krajeńskim, a także poprawa rozply- 
walności glutenu (obniżenie wskaźnika) odpowiednio o 1.5 oraz 4.0 mm. Czynnik wod- 
ny spowodował wyraźny wzrost liczby opadania na różnych typach gleb. 
Niekorzystne działanie deszczowania dotyczyło koncentracji białka ogólnego (średni 
spadek odpowiednio o 1.4 i 3.0 %) i glutenu (obniżenie o 4.5 i aż o 12.5 % w ziarnie 
pszenicy jarej uprawianej na glebie bardzo lekkiej). Pod wpływem nawadniania pogor- 
szeniu uległ także test sedymentacji, przeciętnie o 6.6 oraz aż o 14.7 m!. 


4. DYSKUSJA WYNIKÓW 


Przeprowadzenie badań z deszczowaniem pszenicy jarej równolegle na dwóch kom- 
pleksach glebowych wypełniło przede wszystkim lukę istniejącą w literaturze polskiej, 
gdyż dotychczas takich badań w zasadzie nie prowadzono. Omówione wyniki wskazały, iż 
deszczowanie pszenicy jarej na glebie średniej stanowiło istotny czynnik zwiększający 
i stabilizujący plony. Osiągnięte przeciętne ich przyrosty okazały się wyższe od dotychcza- 
sowych doświadczeń przeprowadzanych głównie w porównywalnych warunkach glebo- 
wych [7, 13].
>>>
46. 


00 00 
S S 

 (;j 
. O)' d) 
.... .: 
00 
 
, b!) 
u c:: 
'c:: .t: 
OJ o.. 
N U'J 
U'J c:: 
o.. . OJ 
00 .... 


 
'N O 
,
 
5 11 
p:; -- 
N 
00 N 
OJ OJ 
.g
 
f- f- 


Stanisław Dudek 



 
OJ 

O\'I'I'-\OI'--I'-O'l' 
O

\O'I'M'I:000 
'2 - - - .q: .q: ""'" M M M 
"O 
OJ 
.... 
'U'J 


00 
3:i 

 '0 
U'J 

:g 

 .- 

 
 
-£ 
(3 


* , , 
* , , 


O_V) ("'ł') V) V) O 00 V) N 

'I:'I:'I:-


MM 
_---v)V)V)MMM 


* 
* 


O\'I'V)O\v)O\NO\NO 
ooMNN
-

N_ 

OOOM
M-NC'i 


* 
* 


00 \0'1'0 N\O 0\ 'I'V)O\ 
OO'll::tM"I:.tOOO\
_\.OOO 
:::::NNNV)..,tV)..,tMM 


* , , 
* , , 


1'-'1''1''1'-1'-'1'000'1' 
OOV)V)v)NO-OOOOOO 

NNNMMMNNN 


I I 


c:: 
00 
OJ 
E 
.ł"'\'o-MONV)OO- 
OM\Ov)
M
::'I:M 
'c ..,t ..,t ..,t V) -D 
 
. V) V) 
"O 
OJ 
.... 
'U'J 


: * 


00 OMv)'I'I'-\OI'-v)\OO 
'2 0\ 'I' c: l'- N o \O M o l'- 
"E .
 
 
 V) oo:i \Ó 
 \Ó V) \Ó II") 
.... 
'U'J 
00 
..D 
OJ 
(3 



 
OJ 0\ 


 
- 


NOOOI'-OOMOMN 



:


:;
 


OO'l'NOO\ON'I'ON- 
OONMNv)-MO"\ł"'
 




IJ")v)IJ")


 


ł"'OOł----M NM M V") O M 
OONI'-V)C:N-\oOOO 
:::::-D-D-DI'-r'r'-DI'-\O 


00 U'J 

 
 
'S .
 
(3) 


U'J 
... 
00 
OJ 
-;'- 
00 
(;j 
-1 


OJ 
'2 c:: 

 .::: 
2 li! 
u .
 

.!:i 
O 


tj 00 
OJ
 
-g 'c 

:t 


c:: c:: 
00 00 
OJ OJ 

""00
 

 
 
 
 
:g

:g 
OJ OJ 
.... ... 
,(/] (/] 


- 



o 


1:: 00 
OJ
 
"O c:: 
00 OJ 

::r: 


t--- 



 


c:: U'J 
00 00 
'12 d) 
'"d . i: 
o 00 
00 ; 
:a
 
o 
'c c:: 
"O 
 


 
(/] 


* : 


* 
* 


* , , 
* , , 


* 
* 



 
OJ V) 


 
op.. 
'2 
"O 
OJ 
.... 
(/] 


c c:: 
,@.::: c:: 
-- 
 .9 
'c: .- V1 +-l u 
Ol) t: ro ro 
CI3 
 .
 Lo. 
I '- E 
v ro ..5 
-5'
  , 

 
 
.
 
r:: 
 r:: u 
;., u .
 -g 
tj
.gOJ 
'u O O .:s 
'U'J 
o 
c:: 
2 

 


, , 
, , 


: * 


OJ OJ 
U g 
a:i 
 


 

'6 
"Oc 
t:: 
 
fjs 
s
 

.;;:; 
CiJ.5 


: * 


00 
c:: 

 B 
c:: U'J 
B 'ój 
.
 'c:: 
00 00 
'a '2 
NN 
-o 'o 


 


: * 


c:: 
.::: 
(;j 
b!) 
.;: 
.... 


c:: 
"5 .9 
o (;j 
-Sb!) 

li 


.:::! 

 OJ 

 .- 
o 8 
tj 
 
N o 
U'J N 
OJ u 
"O N 
N U'J 
OJ OJ 
!:pO 


:;
>>>
'0' 

 
'-' 
;.., 
w 
'c 
(\) 
N 
CIJ 
c.. 
0:1 

 
'N 
(\) 

 
O 
'(3 
'CIJ 
O 

 
'-' 


(ii 
(\) 
..c:: 

 
00 
s:: 
.;:: 
c.. 
CIJ 
....... 
O 
CIJ 
(\) 

 
(\) 
:;;] 
'C 
'
 

 

 


M 
0:1 M 
-O (\) 

 
 
f- f- 


Deszczowanie pszenicy jarej... 


:;:; g 
w .- 

EE
 
CI1 lU c:: U') 

 E E E 
-6'-6' 


 


0:1 .
 00 ... 
oD 
 s:: ] 
tj"O::::: E 
:.:30:1::::::3 
g. ""' s:: 


'w 
'CIJ 0:1 
o (\) 

 g 
 

 E s:: 
.Q ::3 (\) 

"@J.2 

 v 


CIJ 
::3 s:: 
s:: (\) 

 E 
::3 o 
"@Jw 
:
 
 
o ::3 
;::::6 


g .5 
:o ił 
000 
o 5. 
] e;; 
CBc; 
Q5f- 


o 
o 
o s:: 
- (\) 
0:1 
 

 'N 
:::E 


CIJ 
s:: 

 .
 
.... 00 

] 
(\) (\) 

 ;g 
o 
.s 


s:: 
'(;3 
50 



.s 
.
 lU 
E .- 
"O 
 
O 


.f- 
e;; 
::3 
CI 


(\) 
.
 s:: 

 o 
o .
 
tj 00 

] 
(\) 
Q 


00 
s:: 
:ci 


\D-OO
--O"I-v) 
CO r-:N o\NOO n 0\ n N 
'-DnnnM""'n""'n 


/'""o 
I 






;;
3

 
'-D""'nnM""''-D'''''n 


'-DM 0\ M '-D "'" 0\"'" 00 
CO""'O\'-DO\N o '-DO r- 
NNNNMMNMN 


/'""o 

 


g



8


 
NNNNMMNMN 


E 
S 


O("f')Nr-r--:
('i")ą- 
CO.,ooOr-:NMM..f'-Dn 
--------- 


C:Mr-OMNnMO\ 
 noO.,o..f.,o n..fr-: n 
--------- 


'-Dr-Nr-:r-r--r-:
 
CO 0\0 000.,0 r--:..fMM 
""'n nMMM""''''''''''' 


/'""o 

 


",!O'-D
O-",!n"'1: 
r-oOr-:MMMnnn 
""''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''' 


r-MOO
0"'1:'-D'r: 


tt::::!:!


 


/'""o 

 





;




 
--------- 


""'r-O

O
NO 
COM..f..fOO-OnoOr-: 
('f") ('f") ('f") ('f")",," ",,"('f")('f")('f") 


OOO\
'r:'-DO'-DM"'" 
o\M--..fMO..fN 
M""'''''''''''''''''''''''''''''''''''' 



 
(\) 
t:
:::E 
(1)._ I 
-g s:: o 

 
'C 
"O 
(\) 
... 
C/:J 



 
(\) 
t:
:::E 
(1)._ I 
-g s:: o 

 
'C 
"O 
(\) 
... 
C/:J 



 
(\) 
t: 0:1 :::E 
lU 
 I 
-g 
 o 

::r::g 
(\) 
... 
C/:J 


-; 


.
 
 
E t) 
-g .
 
0:1 ; 
:ac.8 
o 
'c 
 
"O (\) 

:::E 
C/:J 



 


47 


'0 
CIJ 
.= 
.
 .
 

; 

 


0:1 

 

 
0:1 o 
'c N 
"0"0 

 
 
'CIJ oD 
0:1 0:1 
oD oD 
(\) (\) 
66 


co 


s:: 
.
 
(ii 
00 
:
 


s:: 
'5 o 
o .
 
.s 00 

] 


0:1 
.
 

 .
 

 
 
w 
 

 
 

 
 
N CIJ 
(\) (\) 
COQ 


-;
>>>
48 


Stanisław Dudek 


Wyniki badań uzyskane na kompleksie żytnim bardzo słabym były zasadniczo 
pierwszym doświadczeniem na ten temat w Polsce. Być może wiąże się to z instrukcją 
Ministerstwa Rolnictwa [5], uznającą gleby naj słabsze (VI klasy bonitacyjnej) za nie na- 
dające się do lokalizacji deszczowni i podobne stanowiska o ekonomicznej niecelowości 
lokowania drogich inwestycji deszczownianych w gospodarstwach bądź regionach eks- 
tensywnego rolnictwa [10]. 
Otrzymane wyniki deszczowania pszenicy jarej w Kruszynie Krajeńskim przeczą 
całkowicie wymienionym zaleceniom i poglądom. Uzyskane średnie przyrosty ziarna 
okazały się bowiem co najmniej trzykrotnie wyższe niż w dotychczasowych doświad- 
czeniach krajowych na IV (lepszej) klasie bonitacyjnej. Po za tym można zauważyć po- 
dobieństwo plonowania deszczowanej pszenicy jarej na glebie bardzo lekkiej z nie desz- 
czowaną na średniej. Z powyższego wynika, że deszczowanie na glebach naj słabszych 
stwarzało roślinom podobne warunki wzrostu i rozwoju, jakie gleby średnie zapewniają 
bez dodatkowych zabiegów. 
Jakość ziarna deszczowanej pszenicy jarej uzyskanej w badaniach własnych po- 
twierdziła liczne w literaturze zdania o poprawie jej dorodności [], 6, 11] i niekorzyst- 
nym wpływie tego zabiegu na koncentrację białka ogólnego [4, 6]. 
Porównanie wyników odnośnie zmian wartości wypiekowej ziarna pod wpływem 
deszczowania jest utrudnione ze względu na brak w literaturze większej liczby takich 
badań. Prowadził je przede wszystkim Biskupski [3, 4], oceniając jednakże nieco inne 
wskaźniki i nie uzyskując jednoznacznych wniosków. Można zatem jedynie stwierdzić, 
iż uzyskany w doświadczeniach spadek zawartości białka ogólnego, glutenu i obniżenie 
testu sedymentacji w wyniku deszczowania nie spowodowało utraty kwalifikacji ziarna 
do I klasy jakościowej, zarówno według klasyfikacji polskiej [2], jak i francuskiej [12]. 
Również w świetle obowiązujących w Polsce norm, uzyskane w badaniach ziarno roślin 
deszczowanych spełniało wymogi pszenic konsumpcyjnych. 


5. WNIOSKI 


1. Deszczowanie istotnie zwiększało plony ziarna pszenicy jarej. Znacznie wyższe 
przyrosty uzyskano przy tym na kompleksie żytnim bardzo słabym. 
2. Z porównywanych w doświadczeniach odmian pszenicy jarej istotnie wyżej plono- 
wała odmiana Henika, ale tylko na kompleksie żytnim bardzo dobrym. 
3. Pod wpływem deszczowania wystąpiły zarówno korzystne (zwiększenie masy tysią- 
ca ziaren, zmniejszenie rozpływalności glutenu, zwiększenie liczby opadania), jak 
i niekorzystne (obniżenie zawartości białka ogólnego i glutenu, pogorszenie testu se- 
dymentacji) zmiany jakości ziarna obu odmian pszenicy jarej. 
4. Ziarno odmiany Kadett charakteryzowało się lepszymi wskaźnikami jakościowymi niż 
ziarno odmiany Henika. Cechowała je korzystniejsza rozpływalność glutenu i wskaź- 
nik sedymentacji, a na kompleksie żytnim bardzo dobrym także wyższa zawartość 
białka ogólnego. 
5. Instalację deszczowni na kompleksie żytnim bardzo słabym można uznać za pod- 
stawowy czynnik intensyfikacji produkcji roślinnej.
>>>
Deszczowanie pszenicy jarej... 


49 


LITERA TURA 


[1] Bieszczad S., 1982: Plonowanie i skład chemiczny ziarna nowych rodów pszenicy 
jarej w zależności od nawadniania i poziomu nawożenia mineralnego. Zesz. Probl. 
Post. Nauk Roln., 236, 329-338. 
[2] Biskupski A., Karolini Z., Zych M., 1974: Możliwości oceny właściwości wypie- 
kowej pszenicy na podstawie testu sedymentacji. Hod. Rośl. Aklim. i Nasien., t. 18, 
4, 273-282. 
[3] Biskupski A., Bogdanowiczowa M., Dzieżyc 1., 1982: Ocena plonu i jakości ziatna 
odmian pszenicy jarej z doświadczeń z nawadnianiem i nawożeniem. Zesz. Probl. 
Post. Nauk Roln., 236, 417-426. 
[4] Biskupski A., Subda H., Dzieżyc J., 1982: Wpływ nawadniania i intensywnego na- 
wożenia mineralnego na ilość i jakość białek u trzech odmian pszenicy. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln., 236, 439-448. 
[5] Drupka S., 1975: Wytyczne lokalizacji deszczowni rolniczych do nawadniania wo- 
dą czystą. Biul. 1nf. IMUZ, Melioracje rolne, l, 1-7. 
[6] Dzieżyc 1., 1988: Rolnictwo w warunkach nawadniania. PWN, Warszawa. 
[7] Dzieżyc 1., Dmowski Z., Nowak L., Panek K., 1987: Efekty i efektywność produk- 
cyjna deszczowania roślin w uprawie polowej. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 326, 
27-43. 
[8] Grabarczyk S., 1987: Efekty, potrzeby i możliwości nawodnień deszczownianych 
w różnych regionach kraju. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 314, 49-64. 
[9] Grabarczyk S., Żarski J., Dudek S., 1990: Metoda sterowania deszczowaniem 
w skali łanu i gospodarstwa na podstawie opadów atmosferycznych. Zesz. Nauk 
AR w Krakowie, 28, 41-56. 
[10] Jankowiak J., 1990: Uwarunkowania produkcyjne w rejonizacji nawodnień. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln., 387,207-216. 
[]]] Karczmarczyk S., Laskowski S., Biniak B., Czerwonka M., 1978: Efektywność na- 
wożenia mineralnego i nawodnień deszczownianych w ogniwie zmianowań. Zesz. 
Probl. Post. Nauk Roln., ]99,37-48. 
[12] Martyniak L., 1988: Wprowadzenie modelu kompleksowej technologii jakościo- 
wej produkcji ziarna pszenicy jarej uprawianej w warunkach nawodnień deszczow- 
nianych. Biul. Inf. IMUZ, 40-52. 
[13] Panek K., 1989: Potrzeby wodne roślin zbożowych (rozdział w pracy zbiorowej 
"Potrzeby wodne roślin uprawnych" pod red. 1. Dzieżyca), PWN Warszawa, 64-71. 
[14] Rutkowski M., 1987: Opłacalność deszczowania roślin rolniczych i ogrodniczych. 
Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 326,167-198. 
[15] Tasky I., Neuppauerova E., 1985: Economic efficiency ofplant production under 
conditions of irrigation in the fifth and sixth five-year plan periods. Ved. pI'. Vys. 
ust. zavl. hosp. v Bratislave, 17,57-70.
>>>
50 


Stanisław Dudek 


SPR1NKLING IRRIGATION OF SPRING WHEAT 
IN THE ASPECT OF IMPROVING lTS QUAUTY 


Summary 


Two parareI field experiments were carried out during the years 1987-1990 in 
Agricultural Experimental Stations located near Bydgoszcz: Mochełek (middle class of 
soi!) and Kruszyn Krajeński (very light soi!). The experimental results prove that, 
sprinkling of spring wheat significantly increased the grain yield on both soils. 
Sprinkling caused profitable as welI as unprofitable changes of the grain quality. 
Changes were more expressed on the very weak ryeland complex. GeneralIy we can say 
that unfavourable changes, as effects of sprinkling, did not discualify the grain 
classifield in the first class of quality.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


EFEKTY DESZCZOWANIA 
I INTENSYWNEGO NAWOŻENIA AZOTOWEGO 
KUPKÓWKI POSPOLITEJ NA GLEBIE BARDZO LEKKIEJ 


Jacek Żarski, Stanisław Dudek, Stanisław Rolbiecki 
Katedra Melioracji i Agrometeorologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Synopsis. W latach 1991-1993 w Kruszynie Krajeńskim koło Bydgoszczy 
przeprowadzono doświadczenie polowe z deszczowaniem i nawożeniem azoto- 
wym kupkówki pospolitej na luźnej glebie piaszczystej, zaliczanej do kompleksu 
żytniego bardzo słabego. Stwierdzono, że deszczowanie było czynnikiem przedłu- 
żającym trwałość wieloletniej uprawy, prowadzącym do wzrostu średniorocznych 
plonów suchej masy z 3,67 do 8,42 tJha (129 %) i umożliwiającym równomierny 
rozkład plonowania w poszczególnych pokosach. Zwiększone z 200 do 400 kg N/ha 
nawożenie azotowe poletek deszczowanych powodowało wzrost plonów o dalsze 
20 %, prowadząc jednak do zmniejszenia stopnia pokrycia powierzchni gleby 
przez badaną trawę. Uzyskane wyniki badań wskazują na dużą przydatność wielo- 
letniej uprawy kupkówki pospolitej w zmianowaniach polowych na deszczowa- 
nych glebach bardzo lekkich. 


1. WSTĘP 


Z dotychczasowych badań wynika, że plonotwórcza rola nawodnień deszczow- 
nianych jest największa w latach suchych oraz na glebach lekkich i bardzo lekkich [3]. 
Dowodzą tego przede wszystkim rezultaty wieloletnich eksperymentów polowych pro- 
wadzonych w rejonie Bydgoszczy. Stwierdzono w nich na przykładzie wielu upraw 
polowych i ogrodniczych, że w wyniku deszczowania i racjonalnego nawożenia istnieje 
możliwość znacznego powiększenia produkcyjności gleb naj słabszych kompleksów oraz 
uzyskiwania w tych warunkach wysokiej, stabilnej i opłacalnej produkcji roślinnej [6,8]. 
W ramach prac nad doborem roślin na deszczowane gleby bardzo lekkie zaintereso- 
wano się polową uprawą traw, która mogłaby przyczynić się do poprawy bilansu paszowe- 
go gospodarstwa, a jednocześnie wpłynąć korzystnie na warunki glebowe. Do badań 
wybrano kupkówkę pospolitą, uznawaną za gatunek najbardziej przydatny do obsiewu 
przemiennych użytków zielonych ze względu na wysoką produkcyjność, dużą trwałość 
i wierność występowania oraz znaczną odporność na zmienne warunki pogodowe [2, 7]. 
We wcześniejszych pracach wykazano, że deszczowanie kupkówki pospolitej na 
glebie bardzo lekkiej zapobiegło spadkom plonów w latach i okresach posusznych i pro- 
wadziło do podwojenia produkcji [5, 9]. Celem niniejszej pracy, obejmującej drugi etap 
badań nad kupkówką, było określenie długotrwałości uprawy oraz przyrodniczych efek- 
tów deszczowania i intensywnego nawożenia azotowego zastosowanego na stanowis- 
kach nawadnianych.
>>>
52 


1. Żarski, S. Dudek, S. Rolbiecki 


2. MATERlAŁ I METODY BADAŃ 


Doświadczenie polowe przeprowadzono w latach 1991-1993 w Kruszynie KrajeI'1- 
skim koło Bydgoszczy. Obiektem badań była kupkówka pospolita (Daetylis glomerata L.) 
odmiany Baza, zasiana w monokulturze wiosną 1987 r. W latach 1988-1990 czynnikiem 
doświadczenia było tylko deszczowanie na tle jednolitego nawożenia azotowego 200 kg 
N/ha. 
W niniejszej pracy zaprezentowane zostały wyniki badań począwszy od czwartego 
roku pełnego użytkowania kupkówki, a więc z lat 1991-1993, w których pozostawiono do- 
tychczasowe obiekty doświadczenia, wprowadzając dodatkowo na stanowiskach nawad- 
nianych wariant podwojonego nawożenia azotem dawką 400 kg N/ha. Układ poletek był 
systematyczny, ich powierzchnia do zbioru wynosiła 23 m2, zastosowano 6 powtórzeI'1. 
Doświadczenie przeprowadzono na czarnej ziemi zdegradowanej, cechującej się 
3-7 % zawartością części spławialnych i małą zdolnością retencjonowania wody, zakla- 
syfikowanej do kompleksu żytniego bardzo słabego. Szczegółową charakterystykę wa- 
runków glebowych przedstawiono w pracy Grabarczyka i wsp. [6]. 
Okresy wegetacji w latach 1991-1993 były cieplejsze niżw wieloleciu, cechowały 
się też mniejszymi średnio o 68 mm (21 %) opadami atmosferycznymi w miesiącach od 
kwietnia do września. W rezultacie średni w okresie badań współczynnik hydrotermiczny 
Selianinowa wynosił zaledwie 0,91, a więc był znacznie mniejszy od przeciętnej wiel- 
kości wieloletniej - 1,24 (tab. l ). 


Tabela] . Charakterystyka warunków pogodowych w okresie badań i zastosowane dawki nawod- 
nieniowe 
Table l. Characteristics of weather conditions during the period of studies and applied irrigation 
doses 


Rok badań I Pokosy - Cuts Łącznie 
Year of studies I I II III I Total 
Suma średnich dobowych temperatur powietrza - Sum ofmean diurnal air temperatures (oC) 
Srednie wieloletnie 60] ]068 935 2604 
Long-period average 
] 99]-] 993 706 ]113 ]008 2827 
Opady atmosferyczne - Precipitation (mm) 
Srednie wieloletnie 87 133 104 324 
Long-period average 
] 99 ] -1993 57 ]2] 78 256 
Współczynnik termiczny Selianinowa - Selianinov hydrothermal cocfficient 
Srednie wieloletnie 1,45 I ],25 1.1] I ],24 
! Long-period average 
I ]99]-]993 0,8] I ],09 0,77 0.9] 
I Dawki nawodnieniowe - ]rrigation doses (mm) 
]99] 25 75 ]25 225 
]992 45 ]80 ]]5 340 
1993 80 25 - 105 
] 991-1993 50 93 80 223 


W tych warunkach potrzeby deszczowania kupkówki pospolitej okazały się duże. 
Deszczowanie prowadzono zraszaczami nasadkowymi, ustalając terminy nawodnień
>>>
Efekty deszczowania... 


53 


według metody Grabarczyka i wsp. [4]. Jednorazowa dawka nawodnieniowa wynosiła 
25 mm, zaś średnia dawka sezonowa 223 mm. 
Zbiorów kupkówki dokonywano corocznie w trzech terminach (koniec maja, lipca 
i września). Analizy chemiczne materiału roślinnego pobieranego z każdego pokosu wy- 
konano aparatem Infraanalyzer 450, wykorzystującym promieniowanie bliskiej podczer- 
wieni, zaś materiału glebowego według tradycyjnej metodyki. 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Uprawa kupkówki pospolitej na glebie bardzo lekkiej charakteryzowała się dużą 
trwałością. W czwartym roku pełnego użytkowania jej udział w plonie był nadal duży 
zarówno na stanowiskach nawadnianych, jak i nie nawadnianych i wynosił od 93,0 do 
97,8 % (tab.2). 


Tabela 2. Ocena stopnia trwałości uprawy i degradacji runi 
Table 2. Estimation ofthe degree ofpasture persistence and degradation of sward 


Bez deszczowania Deszczowanie 
Rok - Year Without sprinkler Sprinkler irrigation 
irrigation IN 2N 
Skład botaniczny runi - Botanical composition ofthe hay yield (%) 
A B C A B C A B C 
1991 93,0 5,5 1,5 97,8 1,1 l, l 97,4 1,4 1,2 
1992 93,8 5,1 1,1 97,1 1,4 1,5 96,3 2,0 1,2 
1993 13,6 48,5 37,9 96,1 1,8 2,1 86,9 10,6 2,5 
Stopień pokrycia powierzchni przez kupkówkę pospolitą (%) 
Degree ofplant coverage by cocksfoot (%) 
Jesień - Autumn 1992 45 83 84 
Jesień - Autumn 1993 10 70 55 
Jesień - Autumn 1994 I 35 20 


A - kupkówka pospolita - cocksfoot (Daetylis glomerata) 
B - perz właściwy - spear-grass (Agropyron repens) 
C - zioła i chwasty - herbs and weeds 


Wpływ deszczowania na długotrwałość uprawy i degradację runi zaznaczył się 
w piątym roku jej użytkowania, podczas upalnych oraz bezdeszczowych miesięcy let- 
nich i wczesnojesiennych 1992 r. Deszczowanie zapobiegło wówczas ustępowaniu kup- 
kówki z runi, przyczyniając się do przedłużenia tlwałości uprawy i umożliwiając inten- 
sywne użytkowanie jej w kolejnym, szóstym roku badaI'1. W warunkach bez deszczowa- 
nia ruń została zdominowana przez perz zwyczajny i chwasty (przymiotno kanadyjskie, 
bratek polny, gęsiówka piaskowa, krwawnik pospolity, starzec wiosenny, iglica pospo- 
iita). Udział kupkówki w plonie wynosił tu zaledwie 13,6 %, zaś stopień pokrycia po- 
wierzchni gleby zmniejszył się do 10 %. 
Podwojenie nawożenia azotowego z 200 do 400 kg N/ha na poletkach deszczowa- 
nych przyspieszało proces degradacji runi, prowadząc do zmniejszania stopnia pokrycia 
powierzchni przez kupkówkę oraz jej udziału w plonie. Nie wpłynęło to jednak na licz- 
bę lat użytkowania uprawy, bowiem wiosną 1994 r. zlikwidowano ją ze względu na niski 
stopieI'1 zadarnienia, obserwowany na wszystkich poletkach.
>>>
. 54 


J. Żarski, S. Dudek, S. Rolbiecki 


Jak wynika z danych zamieszczonych w tabeli 3, deszczowanie prowadziło do wy- 
soce istotnego wzrostu średniorocznych plonów świeżej masy kupkówki pospolitej 
z 11,8 do 31,3 t/ha (165 %) oraz suchej masy z 3,67 do 8,42 t/ha (129 %). Zapewniało 
przy tym pozyskiwanie plonów we wszystkich pokosach i sprzyjało równomiernemu 
rozkładowi plonowania. Udział kolejnych pokosów w łącznym plonie suchej masy wy- 
nosił w warunkach deszczowania odpowiednio 41, 29 i 30 %, podczas gdy na poletkach 
nie nawadnianych kształtował się na poziomie: 64,22 i 14 %. 
Tabela 3. Plony świeżej i suchej masy kupkówki pospolitej (t/ha) (średnie z lat 1991-1993) 
Table 3. Yields offresh and dry matter of cocksfoot (t/ha) (mean values from years 1991-1993) 


Bez deszczowania Deszczowanie NIR o . o5 - LSD o . o5 
Pokos - Cut Without sprinkler Sprinkler irrigation deszczowanie nawożenie 
irrigation IN 2N sprinkler fertilization 
irrigation 
Liczba pokosów 6 9 9 
The number of cuts - - 
Świeża masa - Fresh matter 
l 6,9 13,4 15,1 1,1 0,8 
11 2,7 9,3 13,7 0,5 0,7 
II! 2,2 8,6 12,3 0,6 0,7 
Suma - Sum 11,8 31,3 41,1 1,6 1,4 
Sucha masa - Dry matter 
I 2,33 3,47 3,81 0,22 0,29 
11 0,82 2,41 3,26 0,35 0,20 
II! 0,52 2,52 3,03 0,16 0,22 
Suma - Sum 3,67 8,42 10,10 0,49 0,38 


Zwiększone z 200 do 400 kg N!ha nawożenie azotowe poletek deszczowanych po- 
wodowało istotny wzrost średniorocznych plonów świeżej masy o 9,8 t/ha (31 %) oraz 
suchej masy o 1,68 Uha (20 %). Przyczyniało się także do dalszej poprawy równomier- 
ności rozkładu plonowania w poszczególnych pokosach. 
Zastosowanie deszczowania i zróżnicowanych dawek nawożenia azotem prowadzi- 
ło do zmian jakości pozyskiwanej paszy. Według wyników średnich z poszczególnych lat 
i pokosów, kupkówka deszczowana - w porównaniu z nie nawadnianą - zawierała mniej 
02,5 % białka ogólnego oraz o 1,0 % włókna surowego (tabA). Wyższa była jej war- 
tość energetyczna, w związku z czym cechował ją zawężony stosunek białkowo-energe- 
tyczny. Deszczowanie przyczyniło się również do obniżonej wartości potasu i sodu w su- 
chej masie kupkówki oraz do zwiększonej zawartości magnezu i wapnia. 
Podwojenie nawożenia azotowego w warunkach deszczowania działało na jakość 
plonu na ogół odmiennie niż deszczowanie. Powodowało wzrost zawartości białka ogól- 
nego, a zatem i stosunku białkowo-energetycznego oraz sodu, prowadząc do obniżenia 
zawartości magnezu. 
Analizy gleby wykonane w ostatnim roku doświadczenia pozwoliły na stwierdze- 
nie zasadniczych zmian jej właściwości chemicznych pod wpływem deszczowania i in- 
tensywnego nawożenia azotem. Deszczowanie powodowało wyraźny wzrost odczynu 
gleby oraz zawartości w niej próchnicy, przyczyniając się także do uruchomienia przy- 
swajalnych form magnezu (tab.5).
>>>
Efekty deszczowania... 


55 


Tabela 4. Ocena niektórych wskaźników jakości plonu kupkówki pospolitej (średnie z lat 
1991-1993) 
Table 4. Estimation of some yield quality indicators of cocksfoot (mean values from years 
1991-1993) 


Bez deszczowania Deszczowanie 
Wskaźnik jakości plonu Without sprinkler Sprinkler irrigation 
Yield quality indicators irrigation IN 2N 
Zawartość białka ogólnego (%) 14,2 11,7 14,4 
Content oftotal protein (%) 
Zawartość włókna (%) 30,9 9,9 29,0 
Content ofplant fibre (%) 
Wartość energetyczna I kg s.m. 
U.o.) 0,597 0,631 0,626 
Oats unit in I kg hay 
Stosunek białkowo-energetyczny 
(g białkaJI j.o.) 238 185 231 
g of total proteins per I oats unit 
Zawartość składników mineralnych - Content ofmineral components (%) 
K 2,19 1,77 1,66 
Ca 0,88 1,00 0,98 
Na 0,72 0,64 0,69 
Mg 0,34 0,42 0,34 
P 0,48 0,47 0,46 


Tabela 5. Wpływ deszczowania i nawożenia azotowego na niektóre właściwości chemiczne gleby 
bardzo lekkiej pod kupkówką pospolitą (warstwa 0- 50 cm) 
Table 5. The influence of sprinkler irrigation and fertilization on some chemical properties ofthe 
very light soi] under the cocksfoot green (depth O-50 cm) 


Badane wskaźniki Bez deszczowania Deszczowanie 
Investigated indicators Without sprinkler Sprinkler irrigation 
irrigation IN 2N 
pH w I N KCl 5,7 6,4 5,6 
, pH in I N KCl 
I Próchnica (%) 1,33 1,49 1,48 
; Humus 
I Azot ogólny (mg/JOO g) 59,4 60,0 59,9 
' Nitrogen total 
Fosfor (mgli 00 g) i 
Phosphorus 4,7 4,5 4,3 
Potas (mg/JOO g) 2,8 1,5 1,4 
Potassium 
Magnez (mgli 00 g) 1,4 2,5 1,9 
Magnesium 


Glebę na poletkach deszczowanych cechowała także zmniejszona zawartość przy- 
swajalnego fosforu, a zwłaszcza potasu, co było wynikiem większego pobrania tych skład-
>>>
56 


1. Żarski, S. Dudek, S. Rolbiecki 


ników przez rośliny. Intensywne nawożenie azotowe prowadziło przede wszystkim do za- 
kwaszenia gleby oraz zubożenia jej w magnez, a w mniejszym stopniu w fosfor i potas. 
Omówione wyniki badań świadczą o pełnej przydatności kupkówki pospolitej do 
wieloletniej uprawy w 7mianowaniu polowym na glebie bardzo lekkiej, pod warunkiem 
zastosowania deszczowania. Uzyskane w tych warunkach glebowych plony deszczowa- 
nych roślin były wysokie, cechowały się stabilnością w poszczególnych latach i równo- 
miernym rozkładem w kolejnych pokosach. Efekty produkcyjne deszczowania wyrażone 
w liczbach względnych okazały się znacznie większe niż w dotychczasowych ekspery- 
mentach polowych [1]. Podobnie większa była także efektywność netto l mm wody, 
która wyniosła 21,3 kg suchej masy na l ha. Potwierdza to celowość szerszego wyko- 
rzystania w praktyce rolniczej czynnika plonotwórczego, jakim jest deszczowanie roślin 
na glebach bardzo lekkich [6, 8]. 
Pomimo stwierdzonych w doświadczeniu istotnych zwyżek plonu w wyniku po- 
dwojenia dawki azotu z 200 do 400 kg/ha, pod kupkówkę pospolitą na nawadnianej gle- 
bie bardzo lekkiej należałoby zalecić stosowanie niższej dawki z koniecznościąjej dzie- 
lenia pod poszczególne pokosy. Zwiększone nawożenie azotowe prowadziło bowiem do 
szybszego przerzedzania runi i wywierało niekorzystny wpływ na środowisko glebowe 
(wzrost zakwaszenia gleby). 


4. WNIOSKI 


l. Deszczowanie kupkówki pospolitej na glebie bardzo lekkiej było czynnikiem prze- 
dłużającym jej trwałość oraz umożliwiającym pozyskiwanie wysokich, stabilnych 
i cechujących się równomiernym rozkładem plonów świeżej i suchej masy. 
2. Podwojenie dawki azotu z 200 do 400 kg/ha w warunkach deszczowania przyczy- 
niało się do istotnego wzrostu plonów, powodując jednak szybszą degradację runi 
i wywierając niekorzystny wpływ na środowisko glebowe. 
3. Deszczowanie powodowało wzrost wartości energetycznej paszy, przyczyniając się 
do obniżenia zawartości białka ogólnego. Działanie zwiększonego nawożenia azoto- 
wego na jakość paszy było odmienne niż deszczowania. 
4. Kupkówka pospolita okazała się rośliną w pełni przydatną do wieloletniej uprawy 
w zmianowaniu polowym na deszczowanej glebie bardzo lekkiej. 


LITERATURA 


[l] Chmura K., 1992: Efekty deszczowania oraz intensywnego nawożenia azotem wie]o- 
letnich roślin pastewnych. Cz.!. Dactylis gJomerata w monokulturze i mieszance 
z Medicago sativa. Zesz. Nauk. A TR Bydgoszcz, 180, Rolnictwo 32, 31-42. 
[2] Domański P., 1989: Postęp w hodowli traw w świecie i w Polsce. Wiad. Odm. z.2 
(32), COBORU Słupia Wielka. 
[3] Dzieżyc J., Nowak L., 1993: Deszczowanie. Rozdział w podręczniku: Czynniki plo- 
notwórcze - plonowanie roślin. PWN Warszawa, 329-352. 
[4] Grabarczyk S. i in., 1990: Metoda sterowania deszczowaniem w skali łanu i gospo- 
darstwa na podstawie opadów atmosferycznych. Zesz. Nauk. AR Kraków 250, 41- 56.
>>>
Efekty deszczowania... 


57 


[5] Grabarczyk S., Żarski J., 1992: The effect of irrigation on the yield of Dactylis 
glomerata L. on light soils in Poland. Proc.of 14th Gen. Meet. of the E.G.F.Lahti, 
Finland, 697-698. 
[6] Grabarczyk S. i in., 1994: Możliwości produkcyjne gleby bardzo lekkiej w warun- 
kach deszczowania. Zesz. Probl. Post.Nauk Roln. 414,145-152. 
[7] Lyszczarz R., 1993: Rolnicza ocena wybranych gatunków i odmian traw w zróżni- 
cowanych warunkach siedliskowych pradoliny środkowej Wisły. Rozprawy A TR 
Bydgoszcz nr 60. 
[8] Rzekanowski C. i in., 1994: Nawadniane plantacje czarnej porzeczki i truskawki ja- 
ko alternatywa zalesiania gleby bardzo lekkiej. Mat. konf. Przyrodnicze i techniczne 
problemy kształtowania środowiska rolniczego, Poznań, 161-170. 
[9] Żarski J. i in., 1994: Plonowanie kupkówki pospolitej uprawianej na glebie bardzo 
lekkiej w warunkach nawadniania. Zesz. Probl. Post.Nauk Roln. 414, 299-304. 


EFFECTS OF SPRINKLER IRRIGA TION 
AND INTENSIVE NITROGEN FERTILlZA TION 
OF COCKSFOOT (Daetylis glomerata L.) 
ON THE VERY LlGHT SOIL 


Summary 


In the years J 991-] 993 a field experiment with sprinkler inigation and nitrogen 
fertilization of cocksfoot grass on a loose sandy soil (very weak rye complex) was 
carried out at Kruszyn Krajenski near Bydgoszcz. It was etabJished that sprinkIing was 
the factor which extended the persistence of the long-tenn cocksfoot crop. Thanks to 
sprinkling, annual yields of dry matter increased on the average from 3.67 to 8.42 Uha 
(129 %). Sprinkler irrigation eneabled equal yields in particular cuts. The higher dose of 
nitrogen fertilizing (400 kg N/ha) on the irrigated plots increased the yields by 20 %, but 
still it also decreased the stand turfing rate. The research resuIts proved high suitability 
ofthe long-term cocksfoot crop in the field crop rotation on the irrigated very Iight soils.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WSPÓŁDZIAŁANIE KCN I ŚWIATŁA CZERWONEGO 
W INDUKCJI GENERA TYWNEJ Pharbitis nil (Choisy) 


Beata Szala 
Katedra Mikrobiologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. BemardyI'1ska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Synopsis. Badano wpływ KCN na zakwitanie rośliny dnia krótkiego 
Pharbitis nil. Wykazano, że KCN podawany siewkom Pharbitis nil uprawianym 
na ciągłym świetle białym, nie był w stanie przełamać warunków nieindukcyjnych 
i siewki nadal pozostawały w stanie wegetatywnym. Traktowanie KCN siewek, 
którym w 8 godzinie przerwano noc indukcyjną impulsem czerwieni, w znacznym 
stopniu odwracało hamujące kwitnienie działanie światła czerwonego. Wykazano 
również, że 8 godzina jest optymalną dla przerwania nocy impulsem czerwieni oraz 
dla współdziałania z KCN. Sugeruje się, że KCN działa poprzez zahamowanie 
destrukcji fitochromu labilnego. 


l. WSTĘP 


U roślin fotoperiodycznie wrażliwych światło jest czynnikiem powodującym przej- 
ście roślin z fazy wegetatywnej do generatywnej. Właściwy dla danej rośliny fotoperiod 
odbierany jest przez system fitochromowy komórek liści lub liścieni [1]. Formy fito- 
chromu Pl' i Pfr pod wpływem światła ulegają fotokonwersji [2], a dodatkowo fonna Pfr 
podlega również destrukcji w sposób nieodwracalny. 
Zarówno u roślin dnia krótkiego, jak i długiego, szczególne znaczenie przy przej- 
ściu z fazy wegetatywnej do generatywnej, ma stosunek długości dnia do nocy. Określony 
poziom obu form fitochromu, a prawdopodobnie również jego produktów destrukcji, poz- 
wala na uruchomienie rytmu dobowego i mechanizmów prowadzących do kwitnienia [3]. 
U Pharhitis nil, którą wykorzystano do doświadczeI'1 do pełnego kwitnienia, 
wystarczy jeden indukcyjny, krótki fotoperiod (krótki dzień - długa noc). Rośliny można 
indukować świetlnie w bardzo wczesnym rozwoju siewki, a pąki kwiatowe można 
rozpoznać już w 10 - 1 I dni po fotoindukcj i [4 J. 
Celem pracy było badanie wpływu KCN na proces zakwitania rośliny dnia krót- 
kiego Pharbitis nil, uprawianej w warunkach nieindukcyjnych oraz wpływu KCN na za- 
kwitanie Pharbitis nil, w przypadku przerwania indukcyjnej nocy impulsem czerwieni. 


2. MATERIAŁ I METODY 


Badania przeprowadzono na roślinie dnia krótkiego Pharhitis nil (ChoisY\ c' 
"violet". Jest to powszechnie stosowana do doświadczeri. roślina o dużych fioletowych
>>>
60 


Beata Szala 


kwiatach, która inicjuje pąki kwiatowe w reakcji na pojedynczy cykl fotoperiodyczny, 
krótki dzień - długa noc. 
W uprawie wstępnej nasiona Pharbitis nil umieszczano w stężonym kwasie siarko- 
wym na okres 40 minut. Po tym czasie kwas odsączano, a nasiona dokładnie płukano 
w bieżącej, letniej (30°C) wodzie. Następnie po wypłukaniu w dużej ilości wody desty- 
lowanej, nasiona umieszczano w termostacie w temperaturze 25°C na 20 godzin, po czym 
wysiewano je do czystego piasku i przetrzymywano w termostacie w temperaturze 25°C, 
w ciemności. Po trzech dniach siewki przesadzano, usuwając pozostałe łupiny nasienne 
i umieszczano na okres 7 dni na świetle. 
Przeprowadzono trzy grupy doświadczeń (A, B, C,), w których badano: 
/\.. Wpływ KCN na zakwitanie Pharbitis nil, uprawianej w warunkach nie indukcyjnych 
(ciągłe śWIatło) (tab. 1). W ramach tego cyklu stosowano: 
- ciągłe światło (1); 
- Jeden cykl fotoindukcyjny: szesnastogodzinna noc indukcyjna (2); 
- ciągłe światło, KCN podany w postaci oprysku w godzinę po przesadzeniu (3); 
. KCN podany w postaci oprysku na początku i po upływie 2 godzin ciemności oraz 
daIs

a uprawa na świetle białym zJednoczesnym podawaniem KCN 3 x dZIennIe (4); 
- ciągłe śWiatło, KCN podawany w postaci oprysku 3 x dziennie od 6 Jo 18 Jnia 
eksperymentu (5); 
B. Wpływ KC;\/ na przerywający indukcyjną noc impuls czerwieni, zastosowany w 8 go- 
dzime l ienliJości (tab. ''::). StosowanI): 
- Ciągłe śWIatło (l); 
- jeden cyk] fotoindukcYJny. sL:esna
togodzinna noc indukcyjna (2); 
- jeden cykl fotoindukcyjny zjednominutowym impulsem światła czerwonego w 8 go- 
jzime ciemności (3); 
- jeden cyk] fotoindukcyjny z jedno- lub dwuminutowym impulsem światła czerwo- 
nego w 8 godzinie ciemności, KCN podawany w postaci oprysku co 2 gOdziny 
w okresie ciemnym (4); 
- Jeden cykl fotoindukcyjny z jedno- lub dwuminutowym impulsem światła czerwo- 
nego w 8 godzinie ciemności. KCN podawany w kolejnych wariantach co 2 godzi- 
ny od 4 do 12 godziny ciemności (5), w 6,8 i 10 godzinie ciemnoścI (6), w 6 I 8 go- 
dzinie ciemności (7) oraz w 6 godzinie ciemności (8). 
C. Współdziałanie KCN i światła czerwonego w zależności od pory przerwania induk- 
cyjneJ nocy (tab. 3). Stosowano: 
- światło ciągłe (1); 
- jeden cykl fotoindukcyjny: szesnastogodzinna noc indukcyjna (2); 
- : eden cykl fotoindukcyjny z jednominutowym impulsem światła czerwonego, prze- 
ywającym noc indukcyjną w 6 (3),8 (4) lub 10 godzinie ciemnoścI (5); 
- 
eden cykl fotoindukcyjny z jednominutowym impulsem światła czerwonego, prze.. 
rywającym noc indukcyjną w 6 (6), 8 (7) lub 10 (8) godzinie ciemności. KCN po- 
dawany w postaci oprysku co 2 godziny przez 16 godzin nocy. 
Po zakończeniu doświadczeń rośliny przenoszono na światło ciągłe i uprawiano 
przez kolejne 11 dni, po czym liczono ilość wytworzonych pąków kwiatowych, procent 
roślin kwitnących i procent roślin ze szczytowymi pąkami kwiatowymi. W doświad- 
czeniach stosowano światło:
>>>
Współdziałanie KCN i światła czerwonego... 


61 


- ciągłe emitowane przez świetlówki cool white light i white light, o łącznym stru- 
mieniu mocy p = 8,3 Wm'"; 
- czerwone o długości fali "Je = 660 nm, p = 138 /lWcm,2 i T = 57 %. 
Temperatura uprawy wynosiła 26 oc. KCN stosowano w stężeniu 2 x 10. 3 M, 
w postaci oprysku. 


3. WYNIKI l DYSKUSJA 


Na podstawie szeregu badań wykonanych w Zakładzie Botaniki Ogólnej UMK 
w Toruniu powstał model fotoperiodycznej kontroli kwitnienia [5, 6]. Według tego mo- 
delu, wraz z rozpoczęciem okresu jasnego, następuje fotokonwersja zakumulowanego 
w czasie nocy fitochromu Pl' labilnego, w titochrom Pfr labilny. Jednocześnie następuje 
transformacja nieodwracalna powstającej formy Pfr do fitochromu me odwracalnego Pn, 
który jest częściowo gromadzony, a częściowo wykorzystywany lub usuwany przez rośli- 
nę. Jest on aktywną fizjologicznie w kwitnieniu formą titochromu labilnego. 
Wł
czenie światła oraz zmiana formy Pr w pfr jest sygnałem do syntezy i akumulacji 
fitochromu stabilnego. Osiągnięcie przez Pfr pewnej progowej wartośd powoduj.:: akty- 
wacJę ,.bodźca kwitnienia" i uruchomlCnie wewnętrZllego rytmu dobowego f':Jślm'v Akt!- 
mulujący SIę titochrom nieodwracalny po przekroczeniu Gkreślonego, gra/licznego pczio- 
mu zaburza zegar dobowy i dezaktywuje "bodziec kwitnienia". Z nastaniem nocy ustala .się 
poziom fitochromu stabilnego oraz spada, na skutek pI'le/wanej t0tokonwel's!" poziom 
fjto('hromu nieodwracalnego Pn. Po przejściu Pn pomżej pewnego pozIomu włąc
..a się 
przerwany w czasie dnia rytm dobowy i ponowiona zostaje synteza "bodźca kl'!\J.r!lcllIa". 
Badania, które przeprowadzono na siewkach owsa wykazały, że KCN bamuje 
destrukcję fitochromu labilnego [7]. Możliwe, że również w procesach zakwitani" KCN 
jako inhibitor oddechowy powoduje zmniejszenie ilosci dostarczanej enen
ji, ;,wwa- 
dzi do zwolnienia tempa destrukcJi titochromu labilnego Poziom fitochromu nieoc1wra- 
calnego nie zwiększa się, a "bodziec kwitnienia" zostaje uakty'vVniony. Tym sam)TIl KCN 
Idwraca hamujący wpływ światła czerwonego na rndukCJę kWItniema. 
W pIerwszej grupie przeprowadzonych doświadczeń ros liny kontrolne upraw:am. 
na ciągłym świetle nie kwitły, natomiast poddany jednemu cyklowi fotoindukcyjnemu 
(krótki dzień - długa noc) kwitły w 100%, zawiązując średnio ó,] pąków kwiatowych na 

()ślinę (tab 1). 


Tahela I. Wpływ KCN (2x ityJM) na zakwitanie Pharbitls ni/uprawianej m'. śWIetle białynJ 

able I. The intlucnce ol' KCN (2x 1 0.3 M ) on (hc flowering ofPharbills nil cultlvatlOg on wlute 
Jight 


'(ombinacje wg 
"1atcriał i Metodv 


Średnia liczba pąków 


% roślin z pąkami 
:'wiatowyml 


i " , kwiatowych na roślinie % roślin kwitnących I " 
I 
Combinations ac- szcLytowymi 
cording to Material A verage numbcr of Flowering piants in % I 
Plants with terminal I 
and Methods flower bud s per plant flower buds in % 
1 0,0 0,0 0,0 
2 6, l :t 0,2 100,0:t 0,0 91,7:t8,4 
3 0,0 0,0 0,0 
4 0,0 0,0 0,0 
5 0,0 0,0 0,0
>>>
62 


Beata Szala 


Rośliny potraktowane KCN po l godzinie i uprawiane dalej na świetle ciągłym 
pozostały całkowicie wegetatywne. 
Rośliny potraktowane KCN, przetrzymywane przez 2 godziny w ciemności w tem- 
peraturze 26°C, po czym ponownie przeniesione na światło ciągłe i traktowane 3 razy 
dziennie KCN, również nie zakwitły. 
Rośliny uprawiane przez 6 dni na ciągłym świetle, a następnie przez kolejne dni 
eksperymentu poddane 3 razy dziennie działaniu KCN, pozostały wegetatywne. 
Dane przedstawione w tabeli 1 wskazują, że KCN nie przełałnuje stanu wegeta- 
tywnego roślin Pharhitis nil uprawianych na świetle. Możliwe, że w czasie dnia wystę- 
puje na tyle intensywna destrukcja fitochromu Pfr labilnego i akumulacja fjtochromu 
nieodwracalnego, że KCN nie wpływa w istotny sposób na poziom Pn, a tym samym na 
aktywność "bodźca kwitnienia". Zawartość fitochromu nieodwracalnego przekracza więc 
próg graniczny, co prowadzi do dezaktywacji wytworzonego na początku dnia "bodźca 
kwitnienia", a rośliny pozostają wegetatywne. Inną możliwościąjest uruchomienie alter- 
natywnej drogi oddechowej, dzięki której energia jest nadal wytwarzana, ale w mniej- 
szej ilości. Jednak ostatecznie problem ten pozostaje otwarty. 
Z danych przedstawionych w tabeli 2, ujmującej wyniki drugiej grupy doświad- 
czeń, widać, że KCN odwraca hamujące kwitnienie działanie przerwania nocy indukcyj- 
nej impulsem czerwieni. 
Tabela 2. Wpływ KCN (2x lO-3 M ) na zakwitanie Pharbitis nil poddanej jednemu cyklowi foto- 
indukcyjnemu z przerwaniem okresu ciemnego w S godzinic jedno- i dwuminutowym 
impulsem czerwieni 
Table 2. The influcnce of KCN (2xlO- 3 M) on the flowering of Pharbitis nil plants treated with 
one inductive photoperiod which was interrupted in 8h of darkness with I or 2 minute 
of red light 


Kombinacje wg Średnia liczba pąków % roślin z pąkami 
Materia! i Metody kwiatowymi 
Combinations ac- kwiatowych na roślinie % roślin kwitnących szczytowymi 
cording to Material Average number of Flowering plants in % Plants with terminal 
and Methods flower budsper plant flower buds in % 
I 0,0 0,0 0,0 
"I 6,1 :!: 0.2 100,0 :!: 0,0 91,7:!: 8,4 
"- 
3 0,0 0,0 0,0 
I 2 I 2 I 2 
4 3,3:!: 0,3 4,7:!: 0,6 66,7:!: 6,8 79,2 ::t- 4,2 16,7:!: 6.S 37.5 :!: 7,9 
5 4,3 :!: 0,3 5,2:!: 0.2 9S,g :t 3,6 100,0 :!: 0,0 29,2 :!: 4,2 45,S:!: 4,2 i 
6 I 
3,3:!: 0,2 3,9:!: 0,3 79,2 :!: 4,2 75,0:!: 4,S 12.5:!: 4,2 20.0:!: 4.2 i 
-! 
7 3,0:!: 0,3 2,2:!: 0,2 62,5 :!: 4.2 25,0 :!: 4,g 8,4 :t 4,8 , 0.0 I 
i 
8 2,8:!: 0,2 1,8:!: 0,1 62,S:!: 4,2 16,7:!: 0,0 0,0 I 0,0 
i 


Najsilniejszy efekt odwracający, a więc największą średnią liczbę pąków kwiato- 
wych 4,3 i 5,2 dla jednej i dwóch minut naświetlania światłem czerwonym, otrzymano 
u roślin poddanych szesnastogodzinnej nocy indukcyjnej z przerwą nocną w 8 godzinie
>>>
Współdziałanie KCN i światła czerwonego... 


63 


i traktowanych KCN co 2 godziny, począwszy od 4 do 12 godziny ciemności. Wśród 
tych roślin było również najwięcej kwitnących - 95,8 % i 100 % dla jednej i dwóch mi- 
nut naświetlania światłem czerwonym. Natomiast naj słabszy efekt, czyli najmniejszą 
średnią ilość pąków kwiatowych, posiadały rośliny poddane jednemu cyklowi fotoin- 
dukcyjnemu z przerwaniem nocy w 8 godzinie i traktowanych KCN tylko w 6 godzinie 
ciemności. Procent roślin kwitnących wynosił odpowiednio dla jednej i dwóch minut 
naświetlania światłem czerwonym 62,5 % i 16,7 %, jednocześnie rośliny te nie rozwi- 
nęły szczytowych pąków kwiatowych. 
Prawdopodobnie, w tym ostatnim przypadku, KCN nie zdążył całkowicie dotrzeć 
do komórek liści lub też było go zbyt mało, aby odpowiednio zadziałać. Jednak należy 
podkreślić, że niezależnie od sposobu traktowania, KCN zawsze powodował zniesienie 
hamującego działania impulsu czerwieni. 
Dzięki obecności KCN rośliny kwitły, czyli można przypuszczać, że nawet tak nie- 
wielka dawka KCN była w stanie znacznie obniżyć destrukcję fitochromu labilnego. 
W trzeciej części doświadczeń wykazano, że w grupie kontrolnej maksymalne za- 
hamowanie kwitnienia otrzymano wśród roślin, którym przerwano okres ciemny w 8 go- 
dzinie. Najsłabiej działała przerwa nocna w 10 godzinie, chociaż we wszystkich przy- 
padkach kwitnienie było bardzo silnie zahamowane (tab.3). 
Tabela 3. Wpływ KCN (2xlO- 3 M) na kwitnienie Pharbitis nil w zależności od czasu przerwania 
indukcyjnej nocy czerwienią 
Table 3. The effect of KCN (2xlO- 3 M) on the flowering of Pharbitis nil plants in relation to the 
time of the interruption of inductive night with red Iight 


Kombinacje wg Średnia liczba pąków % roślin z pąkami 
Materiał i Metody kwiatowymi 
Combinations ac- kwiatowych na roślinie % roślin kwitnących szczytowymi 
cording to Material A verage number of Flowering plants in % Plants with terminal 
and Methods flower buds per plant flower buds in % 
l 0,0 0,0 0,0 
2 3,6:t 0,1 100,0 :t 0,0 64,3 :t 7.2 
3 0,9:t 0,2 0,0 0,0 
4 0,6 :t 0,2 0,0 0,0 
5 1,3 :t 0,2 0,0 O,C' 
6 2,8 :t O, l 64,3 :t 7,2 35,8:i: 7,2 
7 3,2 :t 0,2 85,7 :t 0,0 42,9 :t 0,0 
8 2,0:t 0,7 21,5:t7,2 7,1 :t 7,2 


W grupie roślin traktowanych KCN, efekt hamujący przerwania ciemności impul- 
sem światła czerwonego był najbardziej zniesiony również przy naświetlaniu w 8 godzi- 
nie nocy. Rośliny kwitły w 85,7 % (wariant 7). Natomiast gdy przerwano noc w 10 go- 
dzinie ciemności, efekt działania KCN był dużo słabszy, bowiem rośliny kwitły tylko 
w 21,5 % (wariant 8).
>>>
64 


Beata Szala 


To doświadczenie potwierdziło wcześniej uzyskane wyniki badań nad działaniem 
KCN, polegającym na zniesieniu hamującego efektu przerwania nocy przez światło 
czerwone. Jednocześnie pozwoliło ustalić optymalną godzinę przerwy nocnej. 


LITERATURA 


[1] Kopcewicz 1., Kulikowska-Gulewska H., Cymerski M., 1993: Fotoperiodyczna in- 
dukcja kwitnienia roślin. Wiad. Bot., 37, 73-85. 
[2] Borthwick H.A., Hendricks S.B., Parker M.W., Toole E.H., Toole V.K., 1952: 
A reversible photoreaction controIling seed germination. Proc. Nat. Acad. Sci.U.S. 
38, 662-666. 
[3] Vince D., 1972: Photochrome (red. K. Mitrakos, W.J. Shropshire). Academic Press, 
London - New York, 258-291. 
[4] Vince-Prue D., Gressel J., 1985: Pharbitis nil. Handbook ofFlowering. CRS Press, 
Inc. Boca Raton, Florida, V 01.4, 47-81. 
[5] Cymerski M., 1980: Konwersje fitochromu w koleoptylach etiolowanych siewek 
owsa (Avena sativa). UMK Toruń (praca doktorska). 
[6] Cymerski M., Kopcewicz J., 1994: Labile phytochrome and photoperiodic flower 
induction in Pharbitis nil Chois.The irreversible phytochrome hypotesis. Acta Soc. 
Bot. Pol., 63, 275-279. 
[7] Kopcewicz 1., Cymerski M., Madela K., 1983: Influence of growth regulators and 
respiration inhibitors on dark transformation of phy to chrome in coleoptiles of oat 
seedlings. Acta Soc. Bot. Pol., 52,139-148. 


COOPERATION OF KCN AND RED LIGHT 
IN GEN ERA TIVE INDUCTION OF Pharbitis nil (Choisy) 


Summ ary 
A study of an effect of KCN treatment on the flowering of Pharbitis nil was made. 
It has been demonstrated that KCN given to seedlings of Pharbitis nil cultivated under 
continuous white light, was incapable of breaking noninductive conditions and, con- 
sequentIy, the seedlings stiIl remained vegetative. Treating with KCN seedlings, for which 
the inductive night was interrupted in the eight hour with a red Iight pulse, substantiaIly 
reversed the inhibiting effect of red light. It has also be en shown that the eight hour is an 
optimal time for interrupting the night with red light as weIl as for a joint action with 
KCN. It is suggested that KCN has an effect on flowering throught inhibition of the 
destruction of labile phytochrome.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPŁYW TERMINÓW I GŁĘBOKOŚCI SIEWU 
NA WYSTĘPOWANIE ZGORZELI KORZENI 
ł,UBINU BIAŁEGO (Lupinus alhus L.) ODMIANY "WAT" 


Stanisław Sadowski, Sylwester Sobkowiak, Róża Maniewska 
Katedra Fitopatologii, Wydział Rolniczy A TR 
ul. ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 


Synopsis. Tennin i głębokość siewu łubinu bialego odmiany "Wat" miały zna- 
czący wpływ na wschody roślin i nasilenie zgorzeli korzeni. Oddziaływanie tych 
zabiegów było wyraźnie modyfikowane przez warunki klimatyczne, a w szczegól- 
ności ilość wilgoci w glebie. 


l. WSTĘP 


Uprawa łubinu w Polsce napotyka na wiele trudności. Do najpoważniejszych z nich 
należą: bardzo długi okres wegetacji, duża zależność od warunków klimatycznych, wysoka 
podatność na infekcyjne czynniki chorobotwórcze, w zwiv..ku z tym nierównomierne pJo- 
nowal1le. 
Z chorób występujących na łubinie większe znaczenie mają te, które rozwijają się 
na korzeniach. Wśród czynników chorobotwórczych korzeni wymienia się najczęściej 
Fusarium solani, F oxysporum, F moniliforme, F. culmorum, F. sambucinum i Rh/zokto- 
n/a solani [2, 4,5,9, I l, 12]. Sweetingham [10] donosi, że grzyb Ple/ocheta setosa zna- 
ny dotąd jako patogen liści i łodyg, może także pasożytować na korzeniach. Sądzi się 
powszechnie, że choroby bakteryjne i wirusowe mają tu mniejsze znaczenie [13]. 
W związku z tym, że zaprawianie nasion fungicydałni nie zawsze daje zadowala- 
jące wyniki, ostatnio zwraca się coraz większą uwagę na wpływ różnych czynników śro- 
dowiska i zabiegów uprawowych na występowanie chorób [1, 3, 6, 7, 8]. Wpływem za- 
biegów uprawowych na zdrowotność łubinu białego dotąd szerzej się nie zajmowano. 


2. METODYKA BADAŃ 


Doświadczenia nad wpływem różnych terminów i głębokości siewu na zdrowot- 
ność korzeni łubinu białego przeprowadzano w latach 1987-1989 w pobliżu Bydgosz- 
czy. Wszystkie zabiegi uprawowe były przeprowadzane zgodnie z zaleceniami agrotech- 
nicznymi. Przedplon stanowiła kukurydza, zaś powierzchnia każdego poletka wynosiła 
4 m 2 . Na polu doświadczalnym występowała gleba brunatna, piaszczysw-g;iniasta, za. 
kwalifikowani: d0 EJ klasy bonitacyjnej, o nast\l)ując
) zawartości składnikó\\- odży
. 
czycL vv" l ::ij g,
>>>
66 


S. Sadowski, S. Sobkowi ak, R. Maniewska 


Rok 
1987 
1988 
1989 


P 2 0 S 
12,2 
12,7 
12,1 


K 2 0 
16,1 
15,5 
17,4 


Mg 
2,8 
1,8 
3,2 


pH 
4,7 
4,4 
5,5 


próchnica w % 
1,16 
1,39 
1,42 


Analizy fitopatologiczne przeprowadzano w stadium wschodów roślin i podczas 
kwitnienia. Do wyceny pol"aUnia korzeni zastosowano skalę dziewięciostopniową. według 
której 10 oznaczał brak porażenia, a 9" całkowicie przegniłe i zamarłe korzenie. Równo- 
cześnie oznaczano skład mykotlory korzeni. W czasie wegetacji obserwowano rozwój 
roślin i wa2:0no plony. Przed siewem zastosowano nawo:t.enie mineralne w ilości: super- 
fosfat pylisty 18% - 72 kglha i sól potasowa 6()OAI - 140 kglha. 
Doświadczenie załowno metodą losowych bloków w czterech powtórzeniach. 
Wprowadzono następujące warianty tenninów i głębokości siewu: 
- nonnalny tennin siewu (87.04.16,88.04.22,89.04.06), nonnalna głębokość (3 cm); 
- nonnalny tennin siewu, zwiększona głębokość (5-6 cm); 
- nonnalny tennin siewu, zmniejszona głębokość (1-2 cm); 
- wczesny tennin siewu (87.04.08, 88.04.08, 89.03.17), normalna głębokość (3 cm); 
- wczesny tennin siewu, zwiększona głębokość (5-6 cm); 
- wczesny tennin siewu, zmniejszona głębokość (1-2 cm); 
- opóźniony tennin siewu (87.04.29, 88.05,05, 89.04.26), nonnalna głębokość siewu 
(3 cm); 
- opóźniony termin siewu, zwiększona głębokość (5-6 cm); 
- opóźniony tennin siewu, zmniejszona głębokość (1-2 cm). 
Przebieg warunków klimatyC21lych w poszczególnych latach ro:mił się wyraźnie. Rok 
1987 był na ogół korzystny dla uprawy łubinu białego, bowiem opady atmosferyczne wystę- 
powaJy rownomiernie w ciągu całego okresu wegetacji. a temperatura powietrza utrzymywa- 
ła się na poziomie przeciętnym (rys. l). W 1988 r. w kwietniu i maju było bardzo sucho i zim- 
no. a ostatnie przymrozki notowano jeszcze w trzeciej dekadzie kwietnia. Stąd te1: łubin wy_ 
siany najwcześniej był lekko przemarznięty. Począwszy od czerwca, ilość opadów była juz 
zadowalająca. Okres wegetacji w 1989 r. był w okolicach Bydgoszczy wyjątkowo trudny dla 
rozwoju roślin. W okresie od I kwietnia do lipca spadło tylko 94,6 mm deszczu, zaś wpływ 
niedoboru wilgoci był widoczny na plantacji od wschodów do dojrzewania łubinu. W związ- 
ku z tym rośliny gorzej wschodziły, osiągały ni1Szy wzrost i wydały niskie plony nasion. 


3. WYNIKI 


Zastosowane w doświadczeniu trzy rotne tenniny i głębokości siewu miały wpływ na 
wschody roślin (tab. 1). Średnie z trzech lat wykazały. :te w sześć tygodni po siewie na 
poletkach obsianych najwcześniej, niezaletnie od głębokości, znajdowało się tylko 41,4 
roślin na l m 2 , a na pozostałych. to znaczy obsianych w normalnym tenninie i opóźnio- 
nym, odpowiednio 55,3 i 55,9. Gęstość ta była uz.ale:miona w znacznym stopniu od warun- 
ków klimatycznych. I tak, w stosunkowo najkorzystniejszym rozkładzie opadów i tempera- 
tur 1987 r. - było przeciętnie 57,9 roślin, a w latach 1988 i 1989 charakteryzujących się 
znacznie mniejszymi sumami opadów oraz chłodniejszych, wzeszło tylko 35,0 i 31,3 
roślin. Liczba roślin wschodzących na obiektach, gdzie zastosowano tzw. normalny i opóź- 
niony termin siewu, na ogol się nie r6tniła.
>>>
Wpływ terminów i głębokości siewu... 


67 


u 
o 



 
 
 C 
 
 


:!!
""C,? 
:q


""c,? 


i
 
o:: 



::;:
 
 
 DO 



 



. 


i
 
o:: 


I 
ił 
II 


E 
::;::Q


""O 


11 p 

 ł 
 
o:: 



 



 


5= 


 


,ł 
d 
I I 

 

:Q


""O 


"O 

 
I:: 
"3 

 

.
 
-iR 
5= u 
 
iłc 
.- o 
.!tł 
.g
 
iI 
5= ! 
 
(! 


 
._ .e 
:ł'O 
 
 6 
g.-- 

; 

.s 
o.!!! 
0::0 
 - 
 :-: 
- 00 
ec::
>>>
68 


S. Sadowski, S. Sobkowiak, R. Maniewska 


Wpływ różnych głębokości siewu na wschody łubinu (przeciętnie za okres trzech 
lat) był stosunkowo mniejszy, aniżeli terminów siewu. Najmniej siewek na I m 2 stwier- 
dzono po zastosowaniu zwiększonej głębokości siewu - 47,6, istotnie więcej po normal- 
nej - 51,7 i zmniejszonej - 53,3. Podobne proporcje utrzymywały się niezależnie od 
zmieniających się w poszczególnych latach warunków meteorologicznych. 
W 1987 r., o zadowalającej ilości opadów, najwięcej roślin wzeszło przy siewie na 
nonnalną głębokość i w normalnym terminie, a w latach 1988 i 1989 charakteryzujących 
się dotkliwym brakiem opadów, w kombinacji z normalną głębokością siewu i opóźnio- 
nym terminem. Najgorsze wschody zanotowano na obiektach z wcześniejszym i głębszym 
siewem łubinu. 
Nasilenie zgorzeli korzeni w okresie wschodów było niewielkie i wahało się w gra- 
nicach od l, l ° do 4, l ° (tab. 2). Analizując średnie za okres 1987-1989 stwierdzono, że 
na obiektach ze wczesnym siewem nasilenie zgorzeli było znacznie mniejsze (1,9°), ani- 
żeli z normalnym i opóźnionym (2,8°). W 1987 r. zgnilizny korzeni występowały stosun- 
kowo naj słabiej. Na łubinie wcześniej wysianym pojawily się tylko ślady zakażenia, 
a przy normalnym i opóźnionym terminie uszkodzenia były wyraźniejsze, chociaż. na 
zbliżonym poziomie. W latach 1988 i 1989, kiedy obserwowano znaczny niedobór wil- 
goci w glebie, były one dobrze zaznaczone. W roku 1988 silniej były porażone korzenie 
z nonnalnego siewu, a w 1989 r. z opóźnionego. 
W fazie kwitnienia łubinu zróżnicowanie stopnia nasilenia zgnilizn korzeni uległo 
zmniejszeniu (tab. 3). W 1987 r. nąjzdrowsze były rośliny wysiane najwcześniej, bardziej 
porażone z opóźnionego siewu i najbardziej z normalnego. W następnych, wyjątkowo 
suchych latach, proporcje te odwróciły się, a łubin z normalnego i opóźnionego siewu 
był zdrowszy. 
Wpływ głębokości siewu na zdrowotność korzeni w fazie kwitnienia nie zaznaczył 
się, podobnie jak w fazie wschodów. Również jak we wcześniejszym okresie, zgnilizny 
korzeni występowały w naj słabszym stopniu w roku 1987 - 2,4°, wyraźnie silniej w 1988 
- 3, l ° i naj silniej w 1989 - 4,4°. Analiza mykologiczna korzeni wykazała, że gnijące 
tkanki zasiedlane były przez kilkanaście gatunków grzybów. Z grupy mikroorganizmów 
mogących powodować objawy zgnilizn, najczęściej spotykano: Fusarium oxysporum - 
48,7%, F. so/ani - 11,6%, F. cu/morum - ] %, F. equiseti - 0,7%, F. avenaceum - 1%, 
Botrytis cinerea - 3,4% i Rhizoctonia solani - 0,5%. 
Porównywane trzy różne terminy siewu miały udowodniony statyst;;cznie wpływ na 
.;ego olonowanie (tab. 4). Przeciętnie za okres trzech lat. naiwiecej nasion :.:bierano z Jole- 
;ek obsianych w nommlnym ,erminie':.5 t1ha. Zarówno ooóźnienie :
o..:u\. ' Jrzysoje- 
szenie. powodowało zmniejszenie u'qsJiwanej masy nasion (230 uha i :....2, tJ ha 
'ci (l8 7 
. o orzeciętnym układzie warun.:ów :"iimat;;cznych zciec:/dowanie v'ęcej 

asio1J ::b;erano w ,ombinac;; z normaln
':-"'. - )
zeciętnie 
,to
owan: 
.' ter'!)ire:'1 
:
'w
. 
::"TV waruJ'.kach "uszy z 0C'óźnionym (1988 :-.) :ub wczesnym {'989:,' S,;z 'J2:'?,i:,:uu ,la 
'v"!!"'..:r:ki \::;:ma
'czne 'Jo,f poszczegóJnych łatach n.ajJepie.: plonował 
ijDin 'v"
;e\v1.ny !:a 
-orma!l1ą
 :ębo\':ość. IJość opadów miała 
:lrdzo dU2;'1 wpływ i1a Dion .t:!sio'1. ';.i . 'J3'7 r. 
. ")'l"jósł oJ'. :przeciętnie 3, i '7 tJha. w j 988 r - 
 .,64 Uha; \11 1989 ;. - 2 =.=- t!::a.
>>>
Wpływ terminów i głębokości siewu... 


69 


Tabela l. Wpływ terminu i głębokości siewu na liczbę roślin na I m 2 w sześć tygodni po siewie 
Table l. Effect ofterm and depth sowing on quantity ofplants 6 weeks after sowing 


Termin siewu 
Rok Głębokość siewu Sowing term Średnia - Mean 
Year Depth of sowing wczesny normalny późny 
earlv norma! de!av 
Zmniejszona 65,5 70,0 67,7 67,7 a 
Reduced 
Normalna 58,5 71,0 68,5 66,0 a 
Norma! 
1987 Zwiększona 49,7 68,5 65,2 61,ł b 
Increased 
Średnia - Mean 57,9 b 69,8 a 67,1 a 64,9 
NUR termin x głębokość = 5,40 
LSD term x deoth = 5,40 
Zmniejszona 38,2 48,6 48,5 45,1 a 
Reduced 
Normalna 38,4 47,2 51,6 45,7 a 
Normal 
1988 Zwiększona 28,5 46,7 49,5 41,6 b 
Increased 
Średnia - Mean 35,0 b 47,5 a 49,9 a 44,1 
NUR termin x głębokość = 3,45 
LSD term x depth = 3,45 
Zmniejszona 37,2 52,7 51,0 47,0 a 
Reduced 
Normalna 29,0 48,0 53,2 43.4 b 
I Normai 
1989 Zwiększona 27.7 44,7 48,0 40,2 b 
I j I.ncreased 
I Srednia - Mean 31,3 b 48,5 a 50,7 a 43,5 
NUR termin x głębokość = 3,92 
; LSD term x deoth = 3,92 
i Zmniejszona 
! 47,0 57,1 55,7 53,3 a 
Reduced 
Normalna 42,0 55,4 57,8 51,7 a 
Normai 
1987 - 1989 Zwiększona 35,3 53,3 54,2 47,6 b 
Increased 
Średnia - Mean 41,4 b 55,3 a 55,9 a 50,9 
NUR termin x głębokość = 2,66 
LSD term x deoth = 2,66 ! 


Wartości oznaczone różnymi literami różnią się od siebie istotnie (5 %) wg testu Duncana 
Values folIowed by different letters are significantly different (5 %) in Duncan test
>>>
70 


S. Sadowski, S. Sobkowiak, R. Maniewska 


Tabela 2. Wpływ terminu i głębokości siewu na na stopień porażenia korzeni roślin (sześć ty- 
godni po siewie) 
Table 2. Effect ofterm and depth sowing on infestation degree of roots (6 weeks after sowing) 


Termin siewu 
Rok Głębokość siewu Sowing term Średnia - Mcan 
Year Depth of sowing wczesny normalny późny 
early normal delay 
Zmniejszona 1,1 2,1 1,8 1,7 
Reduced 
Normalna l, I 2,0 2,3 1,8 
Normal 
1987 Zwiększona I, I 1,9 2,4 1,8 
Increased 
Średnia - Mean 1,1 b 2,0 a 2,2 a 1,8 
NUR termin x głębokość = 0,34 
LSD term x depth = 0,34 
Zmniejszona 2,7 3,8 2,9 3,1 
Reduced 
Normalna 2,5 4.1 3,0 3,2 
Normal 
1988 Zwiększona 2,9 3,4 3,4 3,2 
Increased 
Średnia - Mean 2,7 c 3,8 a 3,1 b 3,2 
NUR termin x glębokość = 0,45 
LSD term x depth = 0,45 
Zmniejszona 1,8 3,1 2,5 2,5 
Reduced 
Normalna 1.8 2,3 3,3 2,5 
NormaI 
1989 Zwiększona 1,9 2,7 3,6 2,7 
Increased 
Średnia - Mean 1,8 c 2,7 b 3,1 a 2,5 
NUR termin x głębokość =, 0,49 
LSD term x depth = 0,49 
Zmniejszona 1,9 3,0 2,4 2.4 
. Reduccd 
Normalna 1,8 2,8 2,9 
Normal 2,5 
1987 - 1989 Zwiększona 2,0 2,7 3, I 2,6 
Increased 
Średnia - Mean 1,9 2,8 2,8 2,5 
NUR termin x głębokość = 0,3 I 
LSD term x dePth = 0,31 


Wartości oznaczone różnymi literami różnią się od siebie istotnie (5 %) wg testu Duncana 
Values folIowed by different letters are significantly different (5 %) in Duncan test
>>>
Wpływ terminów i głębokości siewu... 


71 


Tabela 3_ Wpływ terminu i głębokości siewu na stopień porażenia korzeni roślin (kwitnienie 
roślin) 
Table 3. Effect ofterm and depth sowing on infestation degree ofroots (blooming stadium) 


Termin siewu 
Rok Głębokość siewu Sowing term Średnia - Mean 
Ycar Depth of sowing wczesny normalny późny 
earlv normal dclav 
Zmniejszona 1,8 2,8 2,5 2,4 
Reduced 
Normalna 1,9 2,7 2,5 2,4 
Normal 
1987 Zwiększona 2,0 2,9 2,6 2,5 
Incrcased 
Średnia - Mean 1,9 c 2,8 a 2,5 b 2,4 
NUR termin x głębokość = 0,20 
LSD term x dcpth == 0,20 
Zmniejszona 3.1 3,0 2,9 3,0 
Rcduccd 
Normalna 2,8 3,2 
NormaI 3,3 3,5 
1988 Zwiększona 3,2 2,8 3,3 3, l 
Increased 
Średnia - Mean 3,2 a 2,9 b 3,2 a 3,1 
NUR termin x głębokość - brak istotncgo zróżnicowania 
LSD term x depth - no significant different 
Zmnicjszona 5,4 3,9 4.3 4,5 
Reduced 
Normalna 5,2 4,0 3,6 4,3 
Norma! 
1989 Zwi
kszona 5,2 4.1 4,3 
Incrcased 3,6 
Śrcdnia - Mean 5,3 a 4,0 b 3.8 b 4,4 
NUR termin x głębokość - brak istotnego zróżnicowania 
LSD term x depth - 110 significant differcnt 
Zmniejszona 304 3,2 3,2 3,3 
Reduced 
Normalna 
Normal 3,5 3,2 3,2 3,3 
1987 - 1989 Zwiększona I 
Increased 3,5 3,3 3,2 3,3 
Średnia - Mcan 3,5 3.2 3,2 3,3 
NUR termin x glębokość - brak istotnego zróżnicowama 
L- LSD term x dcoth - no significant different 


Wartości oznaczone różnymi literanll różnią się od siebie isrc,nie (S %) wg testu Duncana 
Values iiJlIowed by ditlercnt Ictters are signilicantly different (5 %) in Duncan test
>>>
72 


S. Sadowski, S. Sobkowi ak, R. Maniewska 


Tabela 4. Wpływ terminu i głębokości siewu na plon nasion w t/ha 
Table 4. Effect ofterm and depth sowing on seed yields in t/ha 


Termin siewu 
Rok Głębokość siewu Sowing term Średnia - Mean 
Year Depth of sowing wczesny normalny późny 
early normai delay 
Zmniejszona 3,23 3,50 2,84 3,19 
Reduced 
Normalna 3,06 3,94 2,69 3,23 
Normal 
1987 Zwiększona 2,73 3,50 3,00 3,08 
Increased 
Średnia - Mean 3,01 b 3,65 a 2,84 b 3,17 
NUR termin x głębokość = 0,418 
LSD term x depth = 0,418 
Zmniejszona 0,40 1,71 3,05 ],72 
Reduced 
Normalna 0,25 1,45 3,06 1,59 
Normai 
1988 Zwiększona 0,2] 1,61 3,04 ],62 
1ncreased 
Średnia - Mean 0,29 c 1,59 b 3,05 a 1.64 
NUR termin x głębokość - brak istotnego zróżnicowania 
LSD term x depth - no signiticant ditferent 
Zmniejszona 3,00 2,00 1,00 2,00 b 
Reduced 
Normalna 4,00 3.00 1.00 2,67 a 
NormaI 
1989 Zwiększona 3,00 2,00 1,00 2.00 b 
Increased 
Średnia - Mean 3,33 a 2,33 b 1,00 c 2,22 
NUR termin x głębokość = 0,116 
LSD term x depth = 0,1 ]6 
Zmniejszona 2,2] 2.40 2,30 2,30 b 
Reduced 
Normalna 2,44 2,80 2,25 2,50 a 
Normal 
1987 - ] 989 Zwiększona 1,98 2,37 2,35 2,23 b 
Increased 
Średnia - Mean 2,21 b 2,52 a 2,30 b 2,34 
NUR termin x głębokość = 0,279 
LSD term x depth = 0,279 


Wartości oznaczone różnymi literami różnią się od siebie istotnie (5 %) wg testu Duncana 
Va!ues folIowed by ditTerent letters are signjfi('antly ditTerent (5 %) IIi Dun('an (cs;
>>>
Wpływ tenninów i głębokości siewu... 


73 


4. DYSKUSJA WYNIKÓW I PODSUMOWANIE 


Zagadnieniem wpływu terminu i głębokości siewu na zdrowotność korzeni łubinu 
białego dotąd szerzej się nie zajmowano. Ogólnie jest tylko znane, że zbyt płytki lub 
głęboki siew albo zbyt wczesny czy opóźniony wpływa niekorzystnie na rozwój roślin, 
powoduje oddziaływania stresowe, przez co czyni te rośliny bardziej podatne na infek- 
cje. Czynnikami tymi mogą tu być w szczególności nieodpowiednia temperatura gleby 
i wilgotność [l, 3]. Zmiany nasilenia zgorzeli korzeni w poszczególnych latach były 
spowodowane różnymi warunkami klimatycznymi. Miller i Burke [7] podają, że brak 
wilgoci w glebie sprzyja wielu patogenom roślin uprawnych, a w szczególności grzybom 
z rodzaju Fusarium. 
Z obserwacji wynika, że w warunkach uprawy łubinu na glebie klasy III/IV, większy 
wpływ na zdrowotność i plonowanie miał czynnik tenninu siewu, aniżeli jego głębo- 
kość. Procent roślin wzeszłych, stopień nasilenia zgorzeli korzeni i wysokość plonów 
nie były ze sobą skorelowane. 
Manipulowanie terminami i głębokościami siewu, tj. odchodzenie od ogólnie zale- 
canych, nie dało pozytywnych efektów ani w zapobieganiu zgorzelom korzeni, ani 
w podniesieniu wysokości plonów. 


LITERA TURA 


[l] Allmaras R.R., Kraft J.M., Miller D.E., Burke D.W., 1983: Soil compaction, pH, 
and soil water dynamics in relation to root disease. Phytopathology, 73 (5), 780. 
[2] Bajda M.L., Kisielev I.I., 1980: Ustojćivyje k fuzariozu fonny odnoletnego liupi- 
na. Slek. Semonov., 11,22. 
[3] Baker K.F., Cook R.J., 1974: Biological controi ofplant pathogens. W.H. Freeman 
and Co., San Francisco, 433. 
[4] Filipowicz A., Wagner A. , 1989: Występowanie fuzarioz łubinu w południowo- 
- wschodniej Polsce. Biul. [HAR, 170, 39-48. 
[5] Jaarsveld A.B., 1985: Fungal pathogens of lupins in south Africa. Phytophylactica 
17/4/,209-213, in Rev. ofPlant Path. 1986,65, 10, 559, 5013. 
[6] Jeffers D.P., Roberts P.A, 1993: Effect ofplanting date and host genotype on the 
root-knot Nematode-Fusarium wilt disease complex of cotton. Phytopathology, 8, 
6, 645-654. 
[7] Miller D.E., Burke D.W., 1977: Effects of temporary excesive wetting on soil 
aeration and Fusarium root rot ofbeans. Plant Dis. Rep., 61, 175-179. 
[8] Sadowski S., 1984: Biological and chemical controi of root rot of white lupine 
(Lupinus a/hus L.) cultivar 'Wat'. Phytopath. Polonica, 7 (XIX), 43-47. 
[9] Salleh B., Owen H., 1984: Xylem fluides of white lupin (Lupinus a/hus L.) cul- 
tivars susceptible and resistant to Fusarium oxysporum f. sp.lupini race 3. Phyto- 
pathologische Zeitschrift III (3), 189-198. 
[10] Sweetingham M., 1984: Pleiocheta setosa - a root pathogen of lupins. Australian 
Plant Pathology, 64, 5, 2074. 
[11] Seidler D., Wetzel T., Bochow H., 1983: Planzenschutz in der Pflanzenproduktion. 
VEB Deutscher Landwirtschaftsverlag Berlin. Krankheiten und Schadlinge der Lupine.
>>>
74 


S. Sadowski, S. Sobkowiak, R. Maniewska 


[12] Zgórkiewicz A. , 1969: Badania nad odpornością uprawianych w Polsce gatunków 
i odmian łupinu na zgorzel naczyniową powodowaną przez grzyby z rodzaju 
Fusarium. Prace Nauk. lOR w Poznaniu, 2, 5-85. 
[13] Zielke R., 1983: Bakteriosen der Lupine - Erkennung, Bedeutung und Bekampfung. 
Nachrbl. Pflanżenschutz DDR l g. 37 (6), 121-126. 


TJ-m EFFECT OF DIFFERENT TIME AND DEPTH OF SOWING 
ON THE HEALTHINESS AND YIELDING 
OF WBITE LUPINE (Lupjnus a/bus L.) CV. 'WAT' 


Surnmary 


The sowing term and depth ofwhite lupine CV. 'Wat' had a significant influence on 
root rot and yield. The reaction was significantly detelminated by climatic conditions 
and especially level of soi! moisture.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPL YW WYCIĄGÓW ACETONOWYCH 
Z ROŚLIN Z RODZINY RDESTOWATYCH (Polygonaceae) 
NA ŻEROWANIE I ROZWÓJ STONKI ZIEMNIACZANEJ 
(Leptinotarsa decemlineata Say) * 


Anna Wenda - Piesik 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin, Wydział Rolniczy A TR 
ul. ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 
Krystyna Wyrostkiewicz 
Katedra Entomologii Stosowanej, Wydział Rolniczy A TR 
ul. ks. A. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 


Synopsis. Przeprowadzono laboratoryjne badania nad antyżywieniowym 
działaniem wyciągów acetonowych z roślin z rodziny Rdestowatych w stosunku 
do stonki ziemniaczanej. Zaobserwowano liczne nieprawidłowości w przyswaja- 
niu pokarmu, zaburzenia w reprodukcji i rozwoju osobniczym. Według wskaźnika 
bezwzględnej deterentności, nąjsilniejszyrni antyfidantami okazały się wyciągi 
z rdestu wężownika, plamistego i powojowego. Ekstrakt z wężownika wykazał 
ponadto działanie repelentne i skutecznie hamował rozwój szkodnika. 


l. WSTĘP 


Wszelkie metody ochrony roślin powinny spełniać wymagania dotyczące efek- 
tywności, bezpieczeństwa dla środowiska i zdrowia ludzkiego [2]. We współczesnym, 
dobrze rozumianym rolnictwie integrowanym, chemiczna walka ze szkodnikałni przesta- 
je być niezastąpionym panaceum. Alternatywną bronią w stosunku do tradycyjnych 
środków przeciwko owadom - fitofagom są naturalne substancje zawarte w samych 
roślinach [l, 7]. Specyficzne związki chemiczne, tzw. wtórne metabolity roślinne, nale- 
żące głównie do grupy alkaloidów i glikozydów, można wykorzystać jako antyfidanty 
[9]. Definicja antyfidantów mówi, że są to substancje zniechęcające owady do pobiera- 
nia pokarmu lub składania jaj w okresie próbnego i trwałego ich żerowania. Cechuje je 
również selektywność w stosunku do szkodników [3]. 
Żerowanie stonki ziemniaczanej może być hamowane przez liczne składniki zasto- 
sowane na powierzchnię rośliny żywicielskiej. Hare [4] podąje jako przykład skuteczne- 
go inhibitora azadirachtinę, metabolit ekstrahowany z nasion miodli indyjskiej (Azadi- 
rachta indica). Antyżywieniowy efekt uzyskano przy zastosowaniu przeciwko larwom 
i dorosłym osobnikom stonki wyciągów wodnych i alkoholowych z liści następujących 
roślin: tuja zachodnia - Thuja occidentalis, wrotycz pospolity - Tanacetum vulgare i dąb 
- Quercus petraea. Pokrywanie liści ziemniaka ekstraktami uzyskanymi z tui zachodniej 


* Badania finansowane przez KBN, nr tematu PB 0216/53/93.04. I
>>>
76 


A. Wenda-Piesik, K. Wyrostkiewicz 


zredukowało pobieranie pokarmu o 90% i wywołało 100% śmiertelność larw [6]. Anty- 
fidantem dla tego szkodnika okazał się także ekstrakt z nasion grapefruita. Mendel [8] 
donosi, że wyzwolone z nich związki limonin, obacunone i nomilin cechuje deterentność 
w stosunku do larw stonki ziemniaczanej. Przeprowadzono już badania nad właściwoś- 
ciami rodzimej flory, wśród której liczne gatunki zawierają fagorepelenty i fagodete- 
renty [5]. Wykazano wszechstronne działanie wyciągów z roślin Bodziszkowatych - Ge- 
raniaceae, które ograniczały rozwój z jaj, żerowanie chrząszczy i larw oraz powodowa- 
ły zaburzenia w przyswajaniu pokarmu przez larwy. Odkryto bardzo silne właściwości de- 
terentne u dąbrówki rozłogowej - Ajuga replans z rodziny Wargowe - Labialae, a także 
u innych roślin pospolicie występujących w naszym kraju [9, 10]. 
Powyższe przesłanki stanowiły bodziec do kontynuowania badań nad potencjalny- 
mi właściwościami roślin Rdestowatych, pod kątem ich przydatności w ochronie ziem- 
niaka przed stonką. 


2. MATERIAŁ I METODY BADAŃ 


Obiektami badań były chrząszcze zimujące oraz ich jaja, larwy i chrząszcze poko- 
lenia letniego stonki ziemniaczanej. 
Wyciągi do doświadczeń sporządzono z następujących gatunków rdestów: 
- rdest ostro gorzki - Polygonum hydropiper L.; 
- rdest ptasi - Polygonum aviculare L.; 
- rdest plamisty - Polygonum persiearia L.; 
- rdest wężownik - Polygonum bistorla L.; 
- rdest powojowy - Polygonum convolvulus L.; 
- rdest sachaliński - Polygonum sachalinense Schm. 
Wyciągi sporządzono według metody podanej przez Kiełczewskiego [5]. Odważone 
100 g zmielonego suszu zalano 750 mI acetonu i pozostawiono na 24 godziny. Czynność tę 
powtarzano jeszcze dwukrotnie, a połączone przesącze odparowano do uzyskania ekstrak- 
tu surowego. W doświadczeniach zastosowano l % roztwory wodne tych ekstraktów. 
Metodałni laboratoryjnymi przeprowadzono 3 serie doświadczalne, badając wpływ 
wyciągów acetonowych na: 
l - żerowanie chrząszczy zimujących oraz następcze działanie na rozwój poko- 
lenia; 
II - rozwój stonki zjaj traktowanych; 
III - żerowanie larw L3 i wylot chrząszczy. 


la. Żerowanie chrząszczy zimujących i płodność samic 
Przywiezione z pól osobniki chrząszczy zimujących umieszczono po dwie pary 
w zamkniętych izolatorach. Przez 14 dni podawano im około 2,0 g porcje liści ziemnia- 
czanych uprzednio pokrywanych wyciągałni. Przed włożeniem do izolatorów, liście zanu- 
rzano na 3 sekundy w odpowiednich wyciągach i OSUSZllno w temperaturze pokojowej. Na 
początku 2 tygodniowej hodowli przeprowadzono 48 godzinny test na żerowanie, polega- 
jący na dokładnym odważaniu co 12 godzin porcji liści oraz resztek nie zjedzonego po- 
karmu. Testy z wyciągałni prowadzono w 4 replikacjach. Dla porównania założono, rów- 
nież w 4 powtórzeniach, kontrole suchą i wodną (liście zanurzane w wodzie). 
W celu określenia deterentnego działania badanych ekstraktów obliczono dla każ- 
dego z nich bezwzględny współczynnik deterentności wg wzoru [5]:
>>>
Wpływ wyciągów acetonowych... 


77 


K-T 
bwd= - x 100, 
K+T 


gdzie: 
K - masa pokarmu pobranego w kontroli suchej; 
T - masa pokarmu pobranego w teście. 
W trakcie 14 dniowej hodowli prowadzono obserwacje liczby złóż i jaj oraz re- 
akcji chrząszczy na obecność wyciągów. 
rb. Następczy wpływ wyciągów na rozwój pokolenia potomnego 
Jaja uzyskane z hodowli pozostawiono do dalszych badań, a larwy, które się wy- 
lęgły, karmiono liśćmi z wyciągami. W stadium L3 larwy te przeniesiono do pojemni- 
ków z piaskiem, podając im ten sam pokarm do momentu przepoczwarczenia. Po wy- 
locie chrząszcze potomne zliczano oraz ważono. 


II. Rozwój stonki zjaj traktowanych wyciągami 
W doświadczeniu użyto jedno- i dwudniowych jaj złożonych na liściach ziemniacza.. 
nych przez samice zimujące. Jaja te zanurzano przez około 3 sekundy w roztworach roś- 
liIlllych i pozostawiono na płytkach Petriego do wylęgu larw. Testy prowadzono w 4 po- 
wtórzeniach, zaś dla porównania założono kontrolę wodną. Od wylęgu larw do momen- 
tu zejścia na przepoczwarczenie poszczególnym stadiom podawano pokarm z wyciąga- 
mi. Jednocześnie prowadzono obserwacje liczebności larw od L I do L3. Po wylocie 
chrząszczy zliczano je w ce]u określenia przeżywalności całego pokolenia stonki. 


III. Działanie wyciągów na żerowanie i rozwój larw L3 
Przywiezione z pola larwy stadium L3 umIeszczano po 10 sztuk na płytkach 
Petriego, do których wkładano uprzednio moczone w wyciągach i osuszone liście ziem- 
niaczane. Każdy ekstrakt oraz dwie kontrole, tj. suchą i wodną, testowano w 4 powtó- 
rzeniach. Larwy otrzymywały od 2,2 do 2,7 gramowe porcje liści. Przez pierwsze dwie 
doby larwy i pokarm były dokładnie ważone w odstępach 24 godzinowych. Po 48 godzi- 
nach żerowania larwy zostały umieszczone w pojemnikach z piaskiem, w których nastę- 
powało przepoczwarczenie. 
Przeprowadzono następujące pomiary: 
- masa zjedzonego pokarmu w pierwszym i drugim dniu żerowania; 
- zmiany masy ciała larw w ciągu 48 godzin; 
- zużycie pokarmu na I mg przyrostu masy ciała; 
- liczba i masa wylęgłych chrząszczy; 
- wskaźnik deterentności dla larw. 


3. WYNIKI 


la. Wpływ wyciągów na żerowanie chrząszczy i płodność samic stonki ziemniaczanej 
Odzwierciedleniem wpływu wyciągów na organizmy dorosłych osobników stonki 
są wartości bezwzględnego wskaźnika deterentności (IYS. 1) oraz korelacja między masą 
przyswojonego pokarmu a liczbą składanych jaj przez samice (rys. 2).
>>>
W celu obliczenia współczynnika korelacji (R) wartości rzeczywiste zliczanych jaj 
poddano transformacji wg log (x + l). 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 
-10 P. hydeopiper 
Rys." 
Fig." 


78 


'" 
CI 
CI 
'" 
..... 
o 
.. 
.E 
E 
g "+ 
, 
 

 biJ 

 g 
:
 
'" 
.o 
N 
. 
:1 


A. Wen d a-P i esik, K. Wyrostkiewicz 


. po 48 godzinach - after 48 h 
D 14 dniach - after 14 da s 


P. avieula
 


P.bi.rtorla 


P. eo"volvulu.. 


P. ..aehali". 


P. per..iearia 


Bezwzględny współczynnik deterentności dla chrząszczy stonki ziemniaczanej (%) 
The absolute coefficient of deterrence for the beetles ( % ) 


3.0 


2.4 


.. 
:,,:. () 
........:.......
........
.......:....... .:.. 'b: .Q..:...
...:+:. 
:.... ": b.' .+ 
b. 


. 


... . 
1.8 ........:........:........ 
 . . . . . 
. 


. 


1.2 


 : 
. . . . . . . . . . . . "0 . . . . . . . , . . . . . . . _. . . . . . . .'. . . . . . . . _ . . . . . . . . , . . . . . . o' 
: : : * drycontrol : : : 
.. . . + wetcontrol .. 
:  P. hydropiper L. 
. '" P. aviculare L. . 
. , . . P. P ersiclIria L. 
. . . . . . . . ... .... .:. . . . . . . . . . P. bistarta L. :. . . . . . . . _. . . . . . . . , . . . . . . . . 
. . . P. eonvolvulus L. . 
: .... P. sachalinense Schm : 


0.6 


o 
O 


1.2 


1.4 


1.6 


0.6 


0.8 


1.0 


0.2 


0.4 


Masa pobranego pokarmu (g) - weight of food consumed (g) 
Rys.2. Korelacja między masą 
edzonego pokannu a liczbąjaj 
Fig.2. Correlation between weight of food consumed and number of eggs 


Wartości współczynnika deterentności po 48 godzinnym żerowaniu dowodzą, że 
najsilniejsze reakcje antyżywieniowe zachodziły w obecności wyciągu z rdestu wężowni- 
ka - bwd = 73,5%. Zaobserwowano w tym teście także właściwości repelentne, ponie- 
waż chrząszcze wyraźnie unikały liści pokrytych świeżym ekstraktem. Przybliżone war- 
tości bwd (od:W do 40%) uzyskano dla wyciągów z rdestów: plałnistego, powojowego 
i sachalińskiego. Wartości współczynników kształtujące się na takim poziomie odpowia- 
dają 50% masy pokarmu zjedzonego w kontroli [10]. Najchętniej chrząszcze żerowały
>>>
Wpływ wyciągów acetonowych... 


79 


na liściach pokrywanych ekstraktem z rdestu ostrogorzkiego, zaś ujemny współczynnik 
deterentności wynoszący -2,6% świadczy o stymulowaniu żerowania chrząszczy. 
Po 14 dniach hodowli chrząszczy stonki na liściach z wyciągami przeprowadzono 
drugi test 48 godzinny, polegający na dokładnym odważaniu porcji pokarmu i nie zje- 
dzonych resztek. Na podstawie wyników stwierdzono znaczne osłabienie żerowania we 
wszystkich testach, poza rdestem ptasim i sachalińskim. Deterentność ekstraktu z wę- 
żownika wzrosła o 10% (bwd = 82,1%). Właściwości deterentnych nabrał również wy- 
ciąg z rdestu ostrogorzkiego. Spadek masy przyjmowanego pokarmu, czyli wzrost dete- 
rentności w ciągu 2 tygodni, świadczy o narastaniu reakcji antyżywieniowych w miarę 
upływu czasu. 
Masa pobranego pokarmu wraz z wyciągami w sposób istotny wpłynęła na płod- 
ność samic (rys. 2). We wszystkich testach zaobserwowano wzrostową tendencję mię- 
dzy masą zjedzonego pokarmu a liczbą jaj, a współczynnik korelacji R = 0,562 świad- 
czy o znacznym powiązaniu obu cech. 
Na szczególną uwagę zasługują wartości uzyskane w teście z wężownikiem, w któ- 
rym samice przyswajały najmniej pokarmu - od O do O, l g i złożyły najmniej - od O do 
23 jaj. Najwięcej jaj było złożonych w próbach z rdestem sachalińskim - około 100 
sztuk na l samicę, chociaż masa pobieranego przez nie pokarmu (około 1,5 g) wcale nie 
była najwyższa na tle wszystkich testów. Najchętniej chrząszcze żerowały w obecności 
wyciągów z rdestu ptasiego - 0,26 g pokarmu na l osobnika oraz ostrogorzkiego 0,32 g 
i w tychże testach samice były prawie tak płodne, jak w teście z wyciągiem z rdestu sa- 
chalińskiego, składąjąc jaja w ilościach: 95 sztuk - rdest ptasi i 89 - rdest ostrogorzki. 
I b. Następczy wpływ badanych ekstraktów 
Z uzyskanych jaj tylko w teście z wyciągiem z wężownika nie wylęgła się ani jedna 
larwa, w pozostałych przypadkach obserwowano prawie 100% wylęg. Porównując licz- 
bę jaj z liczbą chrząszczy z nich uzyskanych, obliczono procentową przeżywalność ston- 
ki ziemniaczanej pokolenia potomnego (rys. 3) 
120 


100 
80 
60 
40 
20 ;" 


. przciywalnolfć - 5urvival 
D tr. m.... chrząszcza - mean weight of beetle 


o 


dry eon/roI Wtl C01llM1 P. hyddropi
r P. avkula,.. P. perslcarla P. biJ/orla P. eon""lvul. P. sachalin. 
Rys.3. Przeżywalność (%) oraz średnia masa chrząszcza stonki (mg) 
Fig.3. Survival (%) and mean weight ofbcetle (mg) 
Na ograniczenie przeżywalności najsilniej wpłynął wyciąg z rdestu plamistego, 
bowiem wylot imago w tym teście wyniósł zaledwie 4,5%, za to osobniki te odznaczały 
się najwyższą średnią masą ciała - 110 mg. Ekstrakty z rdestu powojowego i sachaliń- 
skiego nie działały hamująco na przeżywalność stonki (26 - 28%). Pod ich wpływem
>>>
80 


A. Wenda-Piesik, K. Wyrostkiewicz 


stonka rozwijała się lepiej nit w kontroli suchej i wodnej. Natomiast średnia masa nowo 
wylęgłych chrząszczy była w obu testach bardzo niska i wynosiła 80 mg. 
II. Rozwój stonki z jaj traktowanych wyciągami 
Wyniki uzyskane z całej serii doświadczalnej przedstawiono na wykresach koło- 
wych (rys. 4), na których zobrazowano poszczególne etapy rozwoju stonki. Dla ka1dej 
próby przyjęto liczbę złotonych jaj za 100%. 
3)" ."... D "" 


Mokra kontrola - Wet contro. 


2) 44,3" 


I) 5()'JII, 


P. hydro pi per L. 


P. bistorta L. 


I) 49," 


P. avicular-e L. 


P. per.ricaria L. 


l) :fmierteln
 jaj - monality ot eggs 
2) wyl
g larw - hatching ot larvae 
3) przeżywa1n
 larw - survival ot larvae 
4) lot c zez - e ence of beetles 


2) 87.. 
P. sachalim!nst! Schm. 
Rys. 4. Przeżywainość stonki ziemniaczanej uzyskanej zjaj traktowanych wyciągami 
Fig.4. Influence of extracts applied on eggs on the development of Colorado potato beetIe
>>>
Wpływ wyciągów acetonowych... 


81 


Traktowanie jaj ekstraktami acetonowymi skutecznie ograniczyło wylęg larw 
w trzech przypadkach: w teście z rdestem powojowym, ptasim i plamistym. Zaobserwo- 
wano w nich naj niższy procent wylęgu larw (od 20 do 51) oraz całkowite zahamowanie 
dalszego rozwoju. Wyciąg z rdestu wężownika działał podobnie do ostrogorzkiego i ma- 
ło skutecznie ograniczył rozwój poszczególnych stadiów stonki. 
Na tle wszystkich testów zdecydowanie najsłabiej zadziałał ekstrakt z rdestu sacha- 
lińskiego. Liczbę jaj zredukował tylko w 6%, a liczba wylęgłych chrząszczy była trzy- 
krotnie wyższa niż w kontroli wodnej. Przeżywalność stonki wynosząca 4,55 świadczy 
o stymulującym wpływie tegoż wyciągu na rozwój szkodnika. 


III. Działanie wyciągów na żerowanie i rozwój larw L3 
Zastosowanie pokarmu z wyciągałni roślinnymi nie wywołało większych reakcji 
antyfidantnych u larw L3 (tab.!). Znalazło to swoje potwierdzenie w wartościach bwd, 
które ksztahowały się na dość niskim poziomie - 20%, zaś dla rdestu powojowego za- 
ledwie 6%. 


Tabela I. Wpływ wyciągów acetonowych na żerowanie i rozwój larw L3 
Table I. Influence of aceton extracts on feeding and development of L3 - larvae 


Zużycie pokarmu na l mg Bezwzględny współczynnik 
Wyciągi przyrostu masy ciała deterentności ( % ) 
Extracts Use offood to increase The absolut coefficient 
ofweight bodv (mg) of deterrence 
Kontrola sucha - Dry controi 5.64 - 
Kontrola wodna - Wet control 8.92 - 
P. hydropiper L. 5.92 23 
P. aviculare L. 4.88 24 
P. persiearia L. 5.62 16 
P. bistorta L. 8.04 18.5 
P. convolvulus L. 6.21 6.5 
P. sachalinense Schm. 4.62 17 


Ilości przyswajanego pokarmu w ciągu 48 godzin przez larwy L3 były różne dla 
poszczególnych wyciągów (od 1,563 g - średnia w teście z rdestem ptasim do 3,195 g 
- średnia z kontroli wodnej). W efekcie tego żerowania obserwowano przyrosty masy 
ciała larw. Statystycznie nie udowodniono zróżnicowania pod tym względem między 
wyciągami. Średni przyrost ksztahował się na poziomie 0,332 mg. 
Na podstawie uzyskanych wyników obliczono zużycie pokarmu na l mg przyrostu 
masy ciała larw. Wyższe wartości wskazują na pewne zaburzenia w przyswajaniu pokar- 
mu, co miało miejsce w kontroli wodnej i teście z wyciągiem z wężownika. 
Następczy wpływ karmienia larw L3 liśćmi z wyciągami obserwowano po wylocie 
chrząszczy nowego pokolenia (tab. 2). Liczbę poczwarek naj silniej zredukował ekstrakt 
z rdestu sachalińskiego - aż o 80%. Najwięcej chrząszczy wylęgło się w teście z rdestem 
wężownikiem - 67,5% oraz rdestem powojowym - 65%.
>>>
82 


A. Wenda-Piesik, K. Wyrostkiewicz 


Tabela 2. Wylot chrząszczy z larw karmionych pokarmem z wyciągami 
Table 2. Influence of feeding 01' L3 - larvae on emergence of beetles 


"-' Wylot chrząszczy (%) 
Wyciągi - Extracts Emergence of bcetles (%) 
1--. 
Sucha kontrola - Dry control 80 
Wodna kont:ola - Wet contra l 40 
P. hydropiper L. 4i 
.. 
P.avicu!arc L. 38 

"i,"'ia L 51 
P. bistorla L. 67.5 
P. convo/vu/us L. (,5 

. sachali::.. ::.1se Schm. __ 20 I 
c..... I 


1. PODSCMCWANIE WYNIKÓ\V 


Skutccz.ne działanie wyciągÓ,v z roślin rdestowatych związane jest najprawdopo 
dobniej z powstającymi w procesach syntezy metabolitami \vtól11yrni, klón; maią cha- 
rakter substancji czynnych. Najważniejszymi z nich są tlawonoidy: kwercetyna. hipcro- 
zyd, a także kwas galusowy, olejki eteryczne oraz garbniki. SzczegÓlnie dużo garbr.ików 
zawiera kłącze rdestu wężownika (ok. 25%). Są to zarÓwno garbniki hydrolizuHce, j1k 
j nic hydrolizujące garbniki kntechirHhve. Mają one zdolność tworzenia trwałych połą- 
cze!'l z białkami i innymi makrocząsteczkami. Tworzą takLe osady ze śluzami i pektyna. 
mi. Właściwości 11;: wpłynęły prawdopodobnie na obniż('pie przyswajalnośc; p,')karmu. 
zagłodzenie owadÓw i spHctek płodności. 


5. '0iNIOSKi 


Wyciągi acetonowe z roślin Rdestowatych wykazały większą aktywność w 
tosupkll 
do imago niż larw stonki. 
2. Na tle wszystkich przebadanych gatunków, wycqg ,
 rdestu wężownika wykazal dla 
chrząszczy najsilniejsze właściwości antyfidantne Olal repelentllc. 
3. Następcze działanie wyci,
ów, oceniane na podstawie rozwoju pokolenia p01Omm.'- 
go, było nąjsilnit;j
.w równ!(:'ż w przypadku rdestu wężownika, bowiem ekstrakt tćn 
ograniczył liczbę składanych jaj i zohalJ1ował rozwój Jarw. 
4. Traktowanic Jaj stonki wyci 'ł,gam i i1cetonowymi naj\H:zcśniej I naJ skuteczniej za.. 
działało w testach z rdestem powojowym, ptasim i plamistym. 
5. Acetonowy wyciąg z rdestu sachaJińskiego dodany do pokarmu larw L3 powodował 
zaburzenia w metamorfozie stonki. 


LITERATURA 


[1] Achremowicz 1., 1995: Badania nowych aficydów pochodzenia roślinnego. Pestycy- 
dy, 4, 27-36.
>>>
Wpływ wyciągów acetonowych... 


83 


[2] Boczek J., 1989: Natural products for innovative pest management. Pergamon Press, 
D.L. Whitehead, W.S. Bowers, Wiad. Entom., t. VII (3-4),163-167 (reCtnzJa). 
[3] Boczek J., 1992: Niechemiczne metody zwalczania szkodników roślin. Wyd. SGGW, 
Warszawa, 50-93. 
[4] Hare J.D., 1990: Ecology and Management ofthe Colorado Potato Be-etJe. Annual 
Reviews Entomology, 3/5, S 1-100. 
[5] Kiełczewski M. i inni, 1979: Badania nad repelentami pokarmowymi trojszyka 
ulca. Mat. XIX Sesji Nauk. lOR, 367-376. 
[6] Klingauf F., Weii B., 1988: Antifeedant - Wirkung von Pflanzenekstrakten gegen 
den Kartofelkeefer. Gesunde - Pf!anzen Gemlany, v. 40, 6, 2 I 9-224. 
[7] Kurowska A., 1992' Rośliny zabijające owady. Problemy, v. 9, 27-33 
[8] \1endel M../. i inni, 1991: Antifeedant effects of citrus limonoids ditfering in A- 
ring structure on Colorado Potato Bectte larvae. Joumal Economic - Entomology, 
v. 84,4,1158-1162, 
[9] Nawrot 1., 1984: Produkty naturalne w ochronie roślin. Pestycydy, 3-4. 1,31. 
[10] Wyrostkiewicz K., 1992: Wpływ wyciągów z wybranych roślin Ba żerowanie i m,;. 
wój stonki ziemniaczanej. Rozprav'lY nr 53, ATR w Bydgoszczy, 


INFLUENCE OF ACETON EXTRACTS FROM Po/ygnnaceae PL.;\l';', S 
ON FEEDING AND DEVELOPMENT OP THE COLORADO POTATO REETLE 
(Leptinotarsa decem/incata Say) 
Summary 
In thc laboratory conditions investigated activity of dceton extracts frorn l'olygołla- 
ceae plants in reiation to larvae and aduJts 01' Colorado potato beetle. Thc larvae and 
imago were feeding k:aves 01' potato treated with aceton extrm.:ts. The results obtained 
abnormals in nutrient absorption, reproduction and devclopment disorders. The higher 
antifeedants effect were extTacts from Polygonum bistorta, P. convolvulus, P. persicaria. 
Extract from P. bistorta showed a repelent propelty and efficient inhibited deve10pment 
o f pesL
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


WPL YW TYPU PORADNICTW A NA OCENĘ WIARYGODNOŚCI 
I ATRAKCYJNOŚCI DORADCY ROLNICZEGO 


Sławomir Zawisza 
Zakład Doradztwa Rolniczego, Wydział Rolniczy A TR 
ul. pro f. S. Kaliskiego 7, 85-791 Bydgoszcz 


Synopsis. Artykuł prezentuje wyniki badań dotyczących znaczenia dwu ty- 
pów stosowanego poradnictwa: dyrektywnego oraz problemowego na ocenę kom- 
petencji, zaufania i atrakcy.iności doradcy rolniczego. Wykonano eksperyment 
w dwóch porównaniach, w warunkach naturalnych, w których uczestniczyJi do- 
radcy oraz rolnicy. Pomimo uzyskania istotnych różnic w średnich ocenach w kil- 
ku skalach pomiaru różnych wymiarów kompetencji, zaufania oraz atrakcyjności 
nadawcy informacji, nie stwierdzono wyraźnego wplywu typu stosowanego Pf)- 
radnictwa (dyrektywnego oraz problemowego) na ocenę poziomu kompetencji. 
zaufania oraz atrakcyjności doradcy. 


1. WSTĘP 


Doradztwo rolnicze, jak każdy inny rodzaj poradnictwa, jest działalnością polega- 
jącą "[...] na zasięganiu porad przez jednych, a udzielamu ich przez innych Judzi, uwa- 
runkowanych właściwościami [...] jednostek zdeterminowanych bezradnością wobec włas- 
nej osobowości i sytuacją narastania złożoności świata" [4]. Przekazywanie por"d i in" 
formacji pomiędzy doradcą a radzącym się następuje podczas procesu poroz'uE,.,'v,ani;i 
się, najczęściej w czasie bezpośredniego spotkania. Porozumiewanie się partnerów w pro- 
cesie doradzania nosi nazwę interakcji i jest rozumiane jako [...j wzajemny wpływ jed- 
nostek znajdujących się w bezpośredniej, fizycznej obecności na swe postępowan;e ,. 1'3 J 
Interakcję poradniczą należy spostrzegać jako kontakt doradcy z radzącym sil': rol- 
nikiem lub grupą radzących się, podczas którego następuje proces uzupeJniania przez 
doradcę wiedzy i umiejętności rolnika. Podczas owego spotkania dochodzi d" v'vmiany 
informacji pomiędzy partnerami. Rolnik formułuje problemy, stawia pytania, opisuje swą 
sytuację i oczekuje pomocy. Doradca natomiast dostarcza informacji niezbędr:;'Ct, dla 
zaspokojenia oczekiwań swego klienta. Niezwykle ważnym zagadnieniem Jest Vi rej sy- 
tuacji rola i pozycja doradcy oraz radzącego się podczas rozmowy. W zależnoc;ci od 

topnia udziału w rozwiązywaniu problemu osoby radzącej się, podejścia doradcy 
j przyjętej przez niego pozycji wobec rolnika, doradzanie może być typu dyrektywnego 
lub problemowego (dialogowego). 
Koncepcja doradztwa dyrektywnego zakłada asymetrię relacji doradca - radzący się, 
w której dominującą postacią jest osoba doradcy, dysponująca gotowymi receptami, 
umożliwiającyn!i bezdyskusyjne rozstrzygnięcie problemów stanowiących treść spotka- 
nia. Charakterystyczna dla tego typu poradnictwa jest instrukcja, która według Kargulo-
>>>
86 


Sławomir Zawisza 


wej [5] zawiera dokładne wskazówki i polecenia do wykonania przez radzącego Się. 
W opinii autorki instrukcja sprowadza się także do odpowiedzi na pytanie, jak postępo- 
wać w określonej sytuacji, mniej troszcząc się o wyjaśnienie dlaczego. Na ogół treśc 
instrukcji ma charakter dość uniwersalny i nie dotyczy sytuacji indywidualnych, lecz !y- 
powych, mogących wystąpić u wielu potencjalnych odbiorców treści porady. 
lak podkreśla Zicleniewski [13], nieodzowną cechą instrukcji musi być jej zrozu- 
miałość dla osób radzących się, by nie nastąpily trudności w jej interpretacji. Doradztwu 
dyrektywne, zdaniem Maziarza [8], sprowadza się do ''[...1 udzielania rolnikom prostych 
dyrektyw [...J w fOn1lie nie podlegających dyskusji i gotowych do zastosowania'. Dyrek- 
tywy. w opinii Wawrzyniaka [12], podobne są CZ«sto do recept i dotyczą najczęściej 
technologicznej strony produkcji, na przykład dawek pokamlOwych, nawożenia mmeral- 
nego czy ochrony roś1in. 
Dominująca pozycja doradcy jako eksperta powoduje doraźne wyręczenic osoby czy 
grupy radzących się w rozwiązywaniu problemu. Jednakże nawet najbardziej kompe- 
tentny doradca nie jest w stanie pO.lnać wszystkich uwarunkowaf: wyznaczających prob- 
lem i możliwo.ści jego rozwiązania. Porada zatem powinna poszerzać horyzont wybor" 
rozwiąza1'L wszakze decy'.ia (J wyborze i zastosowaniu rozwiązania musi należeć do pod- 
miotu, którego dot)'cZ'j rozstrzygany problem. Poradnictwo dyrektywne stosowane przez 
dłuższy okres oducza radzących się samodzielności, myślenia [9] oraz pomysłowości 
w odnajdowaniu niekonwencjonalnych rozstrzygnięć różnych sytuacji problemowych. 
Drugim typem doradztwa jest poradnictwo problemowe, które polega na działaniu 
doradcy w zakrcsie IJzupehliania i weryfikowania infOl111acji posiadanych przez j.::dnost. 
kę poszukującą porady oraz w zakresie wspomagania jej umiejętności rozwiaz\iwal1i2. 
probJem(.w [9]. Według Maziarza [8]. doradztwo problemowe polega na "[ ...1 wykry- 
waniu wspóll1lę z rojnikami przyczyn ograniczających i hamujących rozwój ich gi)SPO' 
darstw oraz znajdowaniu sposobów ich usuni
cia". Poradnictwo problemowe zaldada 
symetryczny układ między doradcą a radzącym się rolnikiem. Udzielający porady mCJ za 
zadanie uzupełniać i \veryfikowac inforrnacje z zakresu umiejętności rozwiązywania prob- 
lemów posiadanych przez radzącego się. Porada tego typu powinna, zdaniem Brammera 
[I], poszerzać horywnt wyboru rozwiązaI'1 problemu, ale decyzję o wykorzystaniu po- 
rady należy zawsze pozostawić osobie, której probkm dotyczy. 
W pariIJcrskich rdacjach doradztwa typu problemowego doradca powinien posłu- 
giwać SJ9 p:'oredurq rozwqzywania problemów, która składa się z pięciu podstaw0wych 
etapów: (1) pojawicilic ;ię prob!emu, (2) definiowanie sytuacji problemowej, (3) projek- 
towanie rozwiąz3!1, (4) ocena J..onsebvencji oraz (5) podejmowanie decyzji o spo;obie 
rozwiązywania problemu. Umiejętność skutecznego rozwiązywania problemów ma 
ogromne znaczenie. Podejmowane decyzje determinują bowiem przyszłe działania, a od 
tego zależy sposób przekształcania środowiska społecznego oraz fizycznego. Jak pod- 
kreśla Kozielecki [6], błędne postanowienia powodują, że działania prowadzą do nie- 
pożądanych rezultatów osobistych i społecznych. Podczas stosowania procedur doradz- 
twa problemowego celem nie powinno być zatem samo rozwiązanie problemu radzące- 
go się rolnika, lecz jednocześnie nauczenie go rozwiązywania problemów, przynajmniej 
w zakresie spraw zbliżonych do rozstrzyganych wspólnie z doradcą. 
Podczas bezpośredniego spotkania pomiędL-'Y doradcą oraz rolnikiem następują 
procesy wzajemnego obserwowania i oceniania się partnerów. Na podstawie zachowania 
doradcy radzący się rolnicy określają według indywidualnej, subiektywnej skali ocenę 
wiarygodności (kompetencji oraz zaufania) i atrakcyjności doradcy. Pozwala to podjąć
>>>
Wpływ typu poradnictwa na ocenę wiarygodności... 


87 


decyzję o zasadności korzystania z pomocy doradcy oraz możliwości odbywania po- 
nownych z nim spotkań. Zachowania doradcy oceniane przez rolników, jako należące do 
typu dyrektywnego lub problemowego, mogą bezpośrednio wpływać na przypisywane 
doradcy oceny kompetencji, zaufania oraz atrakcyjności. Postanowiono podjąć próbę zba- 
dania tego zagadnienia, ponieważ wysokość przypisywanych doradcy ocen wiarygod- 
ności oraz atrakcyjności bezpośrednio wpływa na powodzenie procesu poradniczego [lO]. 
Przyjęta w założeniach badawczych hipoteza zerowa Ho zakładała, że ocena wiary- 
godności i atrakcyjności doradcy jest niezależna od zastosowanego typu poradnictwa, 
natomiast hipoteza alternatywna H I mówiła, iż zastosowany typ poradnictwa wpływa 
istotnie na oceny wiarygodności oraz atrakcyjności przypisywane doradcy. Dodatkowo 
z analizowanej literatury oraz rozważań teoretycznych należy spodziewać się wyższych 
ocen analizowanych cech tego doradcy, który posługuje się typem problemowym do- 
radztwa. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Postępowanie badawcze składało się z dwu etapów. Początkowo podjęto próbę 
wyselekcjonowania doradców prezentujących dyrektywny oraz problt:mowy typ porad- 
nictwa. W tym celu posłużono się procedurą zbliżoną do zastosowanej przez Stahla 
i IIarrella [11]. Autorzy ci poprosili osoby różnych grup zawodowych o ocenę atrakcyj- 
ności pewnego zbioru możliwych zajęć (prac), które charakteryzowały trzy cechy: (1) 
możliwość wpływu na inne osoby; (2) możliwość nawiązania przyjaznych stosunków 
z innymi; (3) możliwość osiągania trudnych celów. Badacze przyjęli, że osoba badana 
wybierająca pierwszą cechę ma wysoką motywację kratyczną, która, jak wskazuje Kozie- 
lecki [7], oznacza dużą skłonność do dominacji i przewodzenia innym. Wybór drugiej 
cechy świadczy o dużej motywacji afiliacyjnej, wyrażającej się chęcią nawiązywania 
przyjaznych stosunków z innymi. Trzecia wybierana cecha wskazuje natomiast na silną 
motywację do osiągnięć. 
Przystępując do badań zmodyfikowano nieco omawianą procedurę badawcZq, zastę- 
PUJąc wykonywane czynności zestawem znanych i naj popularnieJ szych zawodów. Przed 
dokonaniem właściwego badania doradców, metodą sędziów niezależnych dokonano 
oceny zestawu zawodów, według kryterium pozwalającego wyodrębnić zawody dające 
możliwość największej dominacji w stosunku do innych oraz ujawnienia się cech dialo- 
gu i współpracy z innymi osobami, a także osiągania trudnych celów. W teJ części bad1TI 
wykonano pomiary wśród 50 studentów V roku Wydziału Rolniczego A TR w Bydgosz- 
czy, 57 doradców ODR w Przysieku oraz 75 rolników z terel1U województwa toruńskiego. 
Przystępując do selekcji doradców według kryterium typu poradnictwa założono, 
że dyrektywny typ jest charakterystyczny dla osób posiadających największe skłonności 
do dominacji, ujawniające się wybieraniem podczas wstępnej selekcji, zawodów dąją- 
cych możliwość wpływania na innych ludzi. Typ problemowy natomiast w 7lłłożemach 
jest charakterystyczny dla osób wybierających zawody dające możliwość nawiązywania 
z innymi ludźmi przyjaznych stosunków. Kwestionariusze pomiaru w tej fazie badań 
były imienne dla badanych doradców, bowiem według opisanej metody po dokonaniu 
badań należało dotrzeć do doradców spełniających zakładane kryteria. 
Doradcy, którzy wybrali zawody ocenione przez sędziów niezależnych jako dające 
największe możliwości wpływu na innych, zostali zakwalifikowani do typu dyrektywne- 
go. Spośród badanych doradców 5 zaliczono do tej kategorii. Doradcy, którzy wybrali
>>>
88 


Sławomir Zawisza 


zawód należący zdaniem sędziów niezależnych do kategorii dającej możliwość nawiązy- 
wania przyjaznych stosunków, zostali przypisani do grupy reprezentującej typ proble- 
mowy. Na podstawie badań wybrano 3 osoby. Wyselekcjonowani doradcy stali się obiek- 
tami drugiej części badań, która polegała na ocenie ich wiarygodności oraz atrakcyjnoś- 
ci przez rolników podczas bezpośredniego spotkania. W trakcie badań uzyskano 
20 kwestionariuszy oceny doradców prezentujących typ dyrektywny, które stanowiły 
porównawczą grupę kontrolną w badaniach. W wyniku procedury pomiarowej otrzy- 
mano także 40 arkuszy pomiaru doradców typu problemowego. Dokonano losowego po- 
działu na dwie 20 osobowe grupy porównawcze, które osobno stanowiły podstawą do 
dwóch oddzielnych porównań z typem dyrektywnym doradcy. 
Badania zostały przeprowadzone wiosną 1994 roku podczas naturalnych spotkań 
pomiędzy rolnikami a doradcami w trakcie prowadzonych szkoleń. Ocenie wiarygod- 
ności i atrakcyjności poddano w drugim etapie badań 3 doradców typu problemowego 
oraz 3, losowo wybranych spośród 5 wyselekcjonowanych w picrwszym etapie badań. 
doradców typu dyrektywnego. Do pomiarów wykorzystano procedurę zaproponowaną 
i opisaną przez Corrigana i Schmidt [2], posługującą się arkuszem oceny doradcy CRF-S 
(Counselor Rating Form - Short Version). Uzyskane wyniki opracowano metodą analizy 
wariancji (ANOV A), wykorzystując test F Fishera-Snedecora do testowania hipotez ro- 
boczych. 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ 


3.1. Wpływ typu poradnictwa na ocenę kompetencji doradcy 
Jedną z najbardziej istotnych cech doradcy, umożliwiających mu sprawne przeka- 
zywanie informacji, jest poziom kompetencji przypisywany przez kontaktujących się 
z nim rolników. Arkusz CRF-S mierzy kompetencje za pomocą czterech wymiarów za- 
wartych na skalach: doświadczenia (Y 5), znajomości rzeczy (Y 6), przygotowania (Y 7) 
oraz sprawności nadawcy informacji (Y g ). W badaniach nie stwierdzono wyraźnego 
wpływu typu poradnictwa na ocenę poziomu kompetencji nadawcy przekazu w obu ba- 
daniach porównawczych we wszystkich wymiarach badanej cechy. Wpływ zmiennych 
niezależnych: Xl (doradca reprezentujący typ problemowy), X 2 (doradca reprezentujący 
typ dyrektywny), na przypisywane doradcy oceny poszczególnych wymiarów kompeten- 
cji zanotowano tylko w dwóch skalach pierwszego badania porównawczego. Z rezulta- 
tów zamieszczonych w tabeli l wynika, że doradcy zaklasyfikowani w pierwszym etapie 
selekcji do typu dyrektywnego otrzymali wyższe oceny na skalach opisujących cztery 
wymiary kompetencji, co odbiega od założeń uczynionych przed przystąpieniem do po- 
miarów. Na skali 6 (zmienna zależna Y 6 ), mierzącej znajomość rzeczy, które były 
przedmiotem przekazu doradców, F obliczone wyniosło 5,08, podczas gdy wartość 
krytyczna obszaru odrzuceń hipotezy Ho wynosiła 4,10 dla poziomu istotności ex = 0,05 
oraz 2,85 dla ex = O, l O. Uzyskane wyniki dają więc podstawę do odrzucenia hipotezy Ho 
mówiącej o zerowym wpływie typu poradnictwa na wartość zmiennej zależnej Y 6 dla 
obu poziomów istotności oraz przyjęciu hipotezy alternatywnej H), zakładającej wpływ 
typu poradnictwa na wartość badanej zmiennej zależnej. Różnica między wartościami F 
tablicowego oraz F obliczonego okazała się także istotna dla zmiennej zależnej Y 5 mie- 
rzącej doświadczenie doradców. Obliczenia wykazały, że istnieje podstawa do odrzuce- 
nia Ho i przyjęcia hipotezy alternatywnej H), tylko na mniej rygorystycznym poziomie
>>>
Wpływ typu poradnictwa na ocenę wiarygodności... 


89 


Tabela I. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie pierwsze) 
T able I. The results of experiment in natura' conditions (first compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie IndeDendent variable X F 
Specification XI X 2 
Zmienna zależna Y 
Dependent variable Y 
y s doświadczony 4,850 6,050 2,95* 
Y 5 experienced 
y 6 zna się na rzecZ)' 4,550 6,150 5,08** 
Y 6 expert 
y 7 przygotowany 4,850 6,000 2,75 
Y 7 prepared 
y 8 sprawny 5,000 6,050 2,04 
Y 8 skillful 


a = 0,10, bowiem F obliczone wyniosło 2,95. Pozostałe zmienne zależne nie wykazały 
istotnych różnic w badanych średnich ocenach. 
W drugim badaniu porównawczym, zgodnie z początkowymi założeniami, wyższe 
oceny otrzymano w przypadku doradców zakwalifikowanych do grupy charakterystycz- 
nej dla typu problemowego. Wyniki zawarte w tabeli 2 wskazują jednak na brak istot- 
nego związku pomiędzy zmienną niezależną w postaci typu doradztwa a zmiennymi za- 
leżnymi określającymi cztery wymiary kompetencji doradcy. Uzyskane wartości F obli- 
czonego były niższe od wartości F tablicowych określających granice obszarów odrzu- 
ceń hipotezy Ho. 


Tabela 2. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie drugie) 
Table 2. The results of experiment in natural conditions (second compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie Independent variable X F 
Specification X\ X 2 
Zmienna zależna Y 
Dependent variable Y 
y 
 doświadczony 6,500 6,050 2,40 
Y s experienced 
y 6 zna się na rzeczy 6.250 6,150 0,07 
Y 6 expert 
y 7 przygotowany 6,300 6.000 1,41 
Y 7 prepared 
y 8 sprawny 6,250 6,050 0,22 
Y 8 skillful
>>>
90 


Sławomir Zawisza 


3.2. Wpływ typu poradnictwa na ocenę zaufania do doradcy 
Drugim ważnym elementem wiarygodności obok kompetencji jest zaufanie do do- 
radcy. Pomiaru zaufania dokonano według czterech wymiarów zawartych w arkuszu 
CRF-S: uczciwości, solidności, szczerości oraz tego, czy oceniany doradca jest osobą 
godną zaufania. Ponownie w pierwszym porównaniu wyższe oceny uzyskano dla typu 
dyrektywnego doradcy, co obrazuje tabela 3. W przypadku trzech skal różnice pomiędzy 
średnimi okazały się istotne: dla zmiennej Y 9 (uczciwy) na obu poziomach ex, natomiast 
dla zmiennych Y 10 (solidny) oraz Y 12 (godny zaufania) na poziomie istotności ex = 0,10. 
Typ poradnictwa ma zatem istotny wpływ na ocenę uczciwości doradcy, bowiem F obli- 
czone dla zmiennej Y 9 wyniosło 5,58 przy F tablicowym 4,10 dla ex = 0,05 oraz 2,85 dla 
ex = 0,10. Co do zmiennych zależnych Y IO oraz Y 12 , tego typu wniosek jest możliwy 
tylko dla poziomu istotności ex = 0,10. 


Tabela 3. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie pierwsze) 
Table 3. The rcsults of experiment in natural conditions (first compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie Indcpendent variable X F 
Specification XI X 2 
Zmicnna zalcżna Y 
Dependent variable Y 
Y 9 UCZCIWY 
Y 9 honest 4,750 6,450 5,58** 
Y 10 solidny 5,050 6.350 3.46* 
Y 10 rcliable 
y II szczery 5,050 6,200 2,58 
Y II sincere 
y 12 godny zaufania 5,000 6,300 3,52* 
Y 12 trustworthy 


Tabela 4. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie drugie) 
Tablc 4. The results of cxperiment in natural conditions (second compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie. Independent variable X F 
Specification Xl X 2 
Zmienna zależna Y 
Dependent variable Y 
Y 9 uczciwy 
Y 9 honest 6,700 6,450 1.38 
Y IO solidny 
Y IO reliable 6,650 6,350 2,26 
Y II szczery 
YII sincere 6,650 6,200 2,98* 
Y I2 godny zaufania 
Y 12 trustworthy 6,500 6,300 0,88
>>>
Wpływ typu poradnictwa na ocenę wiarygodności... 


91 


W drugim porównaniu zanotowano, tak jak w przypadku kompetencji, wyższe 
oceny doradcy zaklasyfikowanego do typu problemowego (tab. 4). Wyniki trzech skal 
wskazują wszakże na brak istotnej różnicy pomiędzy otrzymanymi średnimi ocenałni. 
Dla skal Y 9, Y IO oraz y 12 nie ma zatem podstaw do odrzucenia Ho. Dla zmiennej za- 
leżnej Y II (szczery) zanotowano istotną różnicę pomiędzy średnimi ocenami dla mniej 
rygorystycznego poziomu a = O, I O, gdzie F obliczone wyniosło 2,98. Daje to podstawę 
do odrzucenia hipotezy Ho i przyjęcia Hl mówiącej o istotnym wpływie typu porad- 
nictwa na ten wymiar zaufania do doradcy. 


3.3. Wpływ typu poradnictwa na ocenę atrakcyjności doradcy 


Wiarygodność doradcy składająca się z kompetencji oraz zaufania pełni dominują- 
cą rolę podczas procesów przekazywania porad, jednak może zostać zmodyfikowana 
poprzez ocenę atrakcyjności doradcy jako partnera interakcji. Dla zbadania spostrze- 
gania przez słuchaczy wrażeń o doradcy - nadawcy przekazu - zastosowano cztery skale 
atrakcyjności pochodzące z arkusza CRF-S. Celem było zbadanie wpływu typu porad- 
nictwa na ocenę tego, czy doradca jest osobą towarzyską, serdeczną, przyjazną oraz da- 
jącą się lubić. 
Generalnie zanotowano istotny wpływ typu poradnictwa na ocenę atrakcyjności 
partnera interakcji w pierwszym badaniu, na obu poziomach istotności a dla skali Y l 
(przyjazny - przychylny), Y 2 (da się lubić - podoba się), Y 4 (serdeczny) oraz na skali Y l 
w drugim porównaniu. W innych wymiarach obu badań porównawczych nie odnotowa- 
no istotnego wpływu typu poradnictwa na uzyskiwane średnie oceny. Odpowiednie dane 
statystyczne zamieszczono w tabelach 5 oraz 6. Z otrzymanych rezultatów wynika, że 
ponownie w pierwszym porównaniu średnie oceny dla doradcy typu dyrektywnego były 
wyższe niż dla problemowego, wbrew oczekiwaniom badacza oraz założeniom teore- 
tycznym. Podobny układ ocen zaobserwowano także w przypadku pierwszej skali dla 
zmiermej Y 1 (przyjazny - przychylny) w drugim porównaniu. 


Tabela 5. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie pierwsze) 
Table 5. The results of experiment in natural conditions (first compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie Independent variabIe X F 
Specification XI X 2 
Zmienna zależna Y 
Dependent variable Y 
Y I przyjazny 
y I friendly 4,350 6,450 10,12** 
Y 2 da się lubić 
y 2 likeable 4,700 6,050 4,14** 
Y 3 towarzyski 
y 3 sociable 5,000 6,050 2,10 
Y 4 serdeczny 4,750 6,150 4,27** 
Y 4 warm
>>>
92 


Sławomir Zawisza 


Tabela 6. Wyniki eksperymentu w warunkach naturalnych (porównanie drugie) 
Table 6. The results of experiment in naturai conditions (second compare) 


Zmienna niezależna X 
Wyszczególnienie Independent variable X F 
Specification Xl X 2 
Zmienna zależna Y 
Dependent variable Y 
y I przyjazny 
y I friendly 5,700 6,450 4,17** 
Y 2 da się lubić 6,250 6,050 0,66 
Y 2 likeable 
Y 3 towarzyski 6,250 6,050 0,37 
Y 3 sociable 
Y 4 serdeczny 6,200 6,150 0,36 
Y 4 warm 


W pierwszym porównaniu F obliczone dla zmiennej Y I wyniosło 10,12 przy F tabli- 
cowym określającym granice obszaru odrzuceń testowanej hipotezy Ho równym 4,10 dla 
poziomu istotności a = 0,05 oraz 2,85 dla a = 0,10. Dla zmiennej zależnej Y 2 wartość F 
obliczonego wyniosła 4,14, natomiast dla zmiennej Y 4 równa była 4,27. Rezultaty te 
świadczą o istotnym wpływie typu poradnictwa na ocenę badanych wymiarów atrakcyj- 
ności. Nie stwierdzono wpływu typu poradnictwa tylko na ocenę towarzyskości doradcy 
w oczach obserwujących go partnerów. 
Różnica pomiędzy średnimi ocenałni w drugim porównaniu okazała się istotna tyl- 
ko w przypadku jednej skali mierzącej przychylny (przyjazny) stosunek doradcy do rol- 
ników podczas spotkania. Wartość F obliczonego wyniosła 4,17 i okazała się wyższa od 
wartości krytycznej obszaru odrzuceń hipotezy Ho, dla obu poziomów istotności a. 
Pozostałe średnie oceny trzech innych wymiarów atrakcyjności nie różniły się istotnie. 
Ich wysokość dla typu problemowego była zgodnie ze wstępnymi założeniami wyższa 
od ocen doradcy typu dyrektywnego. 


4. PODSUMOWANIE I WNIOSKI 


Przeprowadzone badania przyniosły rezultaty, które są nieco kłopotliwe do jedno- 
znacznego analizowania. W niektórych skalach zarówno kompetencji, zaufania, jak i atrak- 
cyjności otrzymano istotne różnice między średnimi, które świadczą o znaczącym wpływie 
typu poradnictwa na ocenę tych wymiarów u doradcy. Jednak tam, gdzie uzyskano istotne 
różnice, wyższe oceny przypisywano zwykle doradcy reprezentującemu typ dyrektywny, 
co nie jest zgodne z założeniami teoretycznymi oraz oczekiwaniami badacza. Najwyraźniej 
więc w czasie badań wystąpiły niekontrolowane czynniki, które miały wpływ na układ 
otrzymanych wyników. Do tych czynników nieznanych badaczowi należy także dodać 
wątpliwości, jakie powstały podczas oceny odbytych badań. Wydaje się, że wśród powo- 
dów uzyskania niejednoznacznych wyników mogła być wstępna procedura selekcji dorad- 
ców, według której określano typ preferujący zachowania dyrektywne oraz bardziej afilia- 
cyjne. Nie jest wykluczone, że rzeczywiste zachowania tych doradców, którzy zostali za- 
klasyfIkowani wstępnie do typu dyrektywnego, wcale nie były odbierane przez radzących
>>>
Wpływ typu poradnictwa na ocenę wiarygodności... 


93 


się jako dyrektywne. Z drugiej strony satysfakcja z kontaktu z doradcą, dzięki któremu 
uzyskuje się ważne informacje, mogła mieć większe znaczenie dla radzących się niż ich 
dyrektywne zachowania. Istnieje też prawdopodobieństwo, że uczestnicy spotkań z dorad- 
cą w znacznym stopniu akceptują dominującą rolę doradcy i tego typu zachowania dyrek- 
tywne nie są bardzo istotne dla radzących się rolników. Błędy modyfikujące otrzymane 
wyniki mogły także pochodzić z przyjętego systemu analizy otrzymanych wyników. Spo- 
śród bowiem grupy wyselekcjonowanych do badań doradców, w typie problemowym bądź 
dyrektywnym, zestawiono kwestionariusze oceny 3 różnych doradców. Wspólne analizo- 
wanie ocen przypisywanych trzem różnym nadawcom w typie dyrektywnym oraz trzem in- 
nym w typie problemowym mogło spowodować znaczne zmodyfikowanie uzyskanych 
średnich ocen na poszczególnych skalach pomiaru wiarygodności oraz atrakcyjności. 
Otrzymane wyniki natomiast wskazują jednoznacznie, że w kolejnych badaniach należy 
szukać przyczyn dla wyrażonych we wnioskach wątpliwości. 


LITERATURA 


[l] Brammer L.B., 1973: The Helping Relationship. Proces s and Skills. Prentice Hall, 
New Jersey. 
[2] Corrigan lO., Schmidt L.O., 1983: Oevelopment and validation of revisions in the 
counselor rating form. Joumal ofCounseling Psychology, vol. 30, no. l. 
[3] Goffrnan E., 1981: Człowiek w teatrze życia codziennego. PIW, Warszawa. 
[4] Kargulowa A., 1985: Próba określenia poziomu teoretycznego i metodologicznego 
poradnictwa. [W:] Kargulowa A., Jędrzejczak M.: Teoretyczne i metodologiczne 
problemy poradoznawstwa. Materiały III Ogólnopolskiego Seminarium Naukowe- 
go. Karpacz 1983, Wrocław. 
[S] Kargulowa A., 1986: Poradnictwo jako wiedza i system działań. Wstęp do porado- 
znawstwa. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 
[6] Kozielecki J., 1969: Rozwiązywanie problemów. PZWS, Warszawa. 
[7] Kozielecki J., 1988: O człowieku wielowymiarowym. Eseje psychologiczne. PWN, 
Warszawa. 
[8] Maziarz Cz., 1983: Andragogika rolnicza. PWRiL, Warszawa. 
[9] Nocuń A.W., Szmagalski J., 1987: Poradnictwo w działalności kulturalno-oświato- 
wej. Propozycja metodyczna. Kwartalnik Pedagogiczny, nr 2. 
[10] Stron g S.R., 1968: Counseling: An lnterpersonal Influence Process. Joumal of 
Counseling Psychology, vol. 15, no. 3. 
[11] Stahl M.J., Harrell A.M., 1982: Evolution and Validation ofa Behavioral Oecision 
Theory Measurement Approach to Achievement, Power and Affiliation. Joumal of 
Applied Psychology, t. 67. 
[12] Wawrzyniak B., 1993: Doradztwo rolnicze. Cz. II: Metody pracy doradczej w rol- 
nictwie. WTN, Włocławek. 
[13] Zieleniewski l, 1971: Organizacja i zarządzanie. PWN, Warszawa.
>>>
94 


Sławomir Zawisza 


THE INFLUENCE OF COUNSELLING TYPE ON THE LEVEL OF THE 
AGRICUL TURE COUNSELOR'S CREDIBILITY AND A TTRACTIVENESS 


Summary 


The article presents the results of the investigations conceming the significance of 
the two type of agricultural counseUing: instruction and dialogue on the evaluation of an 
agriculture counselor's expertness, trustworthiness and attractiveness. Two experiment's 
compare were carried out: in natural conditions, in which counselors and farmers to ok 
part. Even though substantial differences in average evaluations in some scales measur- 
ing expertness, trustworthiness and attractiveness dimensions, of the information giver 
were obtained, no clear influence of the counseUing type (instruction and dialogue) on 
the valuation of the counselor's expertness, trustworthiness and attractiveness level was 
discovered.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 1M. JANA l JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 207 - ROLNICTWO (41) - 1997 


ANALIZA FORM I METOD PRACY 
TERENOWEJ SŁUŻBY DORADCZEJ ODR W MINIKOWIE 
NA PRZYKŁADZIE WYBRANEJ GMINY 


Sławomir Zawisza 


Zakład Doradztwa Rolniczego, Wydział Rolniczy A TR 
ul. prof. S. Kaliskiego 7, 85-791 Bydgoszcz 


Synopsis. W badaniach stwierdzono dominację indywidualnej formy kon- 
taktów doradców z rolnikami. Doradcy starali się wprowadzać nowoczesne tech- 
niki przekazywania informacji, takie jale zapis na taśmie wideo czy przekaz za po- 
mocą lokalnych stacji telewizyjnych oraz radiowych organizowanych na terenie 
gminy spotkań z rolnikami. Zaobserwowano znaczne dopasowanie treści przeka- 
zywanych porad do nowych wymagań rolników związanych z wprowadzeniem 
rynkowych zasad gospodarowania w rolnictwie. 
Badani rolnicy w małym stopniu mieli wpływ na przekazywaną problema- 
tykę oraz często nie byli, jak twierdzą, dostatecznie dobrze poinformowani o miej- 
scach i tematyce odbywania spotkań z doradcami. Zdaniem pytanych rolników, 
naj ciekawsze wśród metod pracy doradczej były pokazy, demonstracje oraz szko- 
lenia. Najliczniej uczestniczyli w zorganizowanych kontaktach z doradcą właści- 
ciele największych gospodarstw. Najchętniej z pomocy doradcy korzystali rolnicy 
z wykształceniem zawodowym. 


1. WSTĘP 


Podstawowym celem pracy doradczej jest przekazywanie rolnikom wiedzy i umie- 
jętności niezbędnej do rozwiązywania ich bieżących spraw dotyczących funkcjonowania 
gospodarstw rolnych i domowych. Zadania związane z realizacją tego celu są wykony- 
wane dzięki zastosowaniu odpowiednich form i metod pracy. Na przestrzeni wielu lat 
rozwoju metodyki pracy doradczej problemy dotyczące form i metod pracy stanowiły 
jeden z naj istotniejszych problemów poszukiwań badawczych [3, 5, 6, 8, 9, 10, 15, 161 
oraz praktyki zawodowej. Zagadnienia te wszakże nie są pozbawione sporów natury de- 
finicyjnej, bowiem jak wynika z literatury [1, 2, 4, 7, 8, 9,14,15, 16], istnieją odmienne 
poglądy różnych autorów na temat istoty formy oraz metody doradztwa rolniczego. 
Maziarz [8, 9] nie dokonuje w swych rozważaniach wyraźnego i jednoznacznego 
rozgraniczenia pojęć forma i metoda. Inni natomiast autorzy uważają za niezbędne do- 
konanie precyzyjnego podziału na formy i metody pracy doradczej. W opinii Dębow- 
skiego [1] pojęcie "metoda" jest szersze i powinno być stosowane dla określenia wielu 
form opartych na tej samej zasadzie lub regule. Pojęcie "forma" jest zdaniem autora 
węższe w stosunku do metody i określa konkretny sposób przekazywania wiedzy opartej 
na technice kontaktu doradcy z rolnikiem. Górecki [2] oraz Lewandowski i Górecki [7]
>>>
96 


Sławomir Zawisza 


uważają owo rozróżnienie za słuszne ze względów tak metodycznych, jak i praktycz- 
nych, wskazując na wyraźnie różny zakres znaczeniowy obu pojęć. Podobną opinię wy- 
raża Wawrzyniak [15, 16] uznając, że podział na formy i metody jest naturalną konsek- 
wencją rozwoju doradztwa rolniczego jako dyscypliny wiedzy podlegającej stałemu roz- 
wojowi dzięki prowadzonym badaniom. 
W opinii Wawrzyniaka [14], metoda doradztwa rolniczego jest to ogół stosowa- 
nych przez doradców sposobów pracy wykorzystywanych, aby umożliwić rolnikom zdo- 
bycie informacji wartych zastosowania w gospodarstwie rolnym i domowym. Inną rolę, 
zdaniem Wawrzyniaka, spełnia w metodyce doradztwa rolniczego forma pracy. Jest 
układem pewnych elementów, które określają przejawy działalności doradcy w stosunku 
do rolnika. Forma głównie dotyczy organizacy'jnych aspektów porady, wyrażając iloś- 
ciowy udział rolników w doradztwie rolniczym, co prowadzi do podstawowego podziału 
na formy: indywidualną, grupową i masową. 
Niektórzy autorzy odmiennie też klasyfikują sposoby pracy, zaliczając pewne me- 
tody do różnych grup lub określają inne kryteria taksonomii. Dębowski [I] na przykład 
wprowadza rozróżnienie na dwie metody: werbalną i wizualną, zależnie od użytych 
środków przekazu informacji. Maziarz [9], ze względu na rodzaj środków użytych w pracy 
doradczej, dzieli metody na: werbalne, wizualne, audiowizualne i doświadczalne. W za- 
leżności od liczby uczestników, ten sam autor, dokonuje także klasyfikacji metod na: in- 
dywidualne, grupowe, środowiskowe i masowe. Szafranek i Lewczuk [13] proponują 
dokonać podziału metod pracy doradczej na bezpośrednie, podczas których dochodzi do 
bezpośredniego spotkania pomiędzy doradcą a rolnikiem oraz pośrednie, realizowane 
z wykorzystaniem ulotek, książek, artykułów, audycji telewizyjnych i radiowych czy 
wystaw, gdy informa
je są przekazywane bez osobistego udziału doradcy i rolnika w bez- 
pośrednim kontakcie. 
Jeszcze inaczej traktuje taksonomię metodyki pracy doradczej Kuźma [6], dzieląc 
formy doradztwa rolniczego pod względem zasięgu oddziaływania na: indywidualne 
(niezorganizowane oraz zorganizowane), grupowe (werbalne i eksponujące), a także 
masowe (techniczne środki przekazu oraz publikacje rolnicze). Stwierdza jednak, że 
przedstawiony podział ma charakter względny, bowiem niektóre formy mogą mieć za- 
równo zasięg lokalny, jak i masowy. Do metodyki pracy doradczej zalicza również uni- 
wersalne środki oddziaływania dydaktycznego stosowane w pozaszkolnej oświacie. Po- 
dobne stanowisko w kwestii metodyki doradztwa rolniczego prezentuje Przychodzeń 
[11, 12], uznąjąc doradztwo rolnicze za element składowy andragogiki rolniczej. Sto- 
sowane przez doradców jako andragogów metody powinny być zatem ściśle związane 
z metodyką doskonalenia zawodowego w rolnictwie. 
Najważniejszym celem podjętej pracy badawczej było określenie form i metod 
pracy, jakimi aktualnie posługuje się doradca na terenie wybranej gminy. Nowa sytuacja 
rolnictwa, po wprowadzeniu istotnych zmian zarówno w organizacji i funkcjonowaniu 
służb doradztwa rolniczego, jak i nowych rynkowych zasad gospodarowania w rolnic- 
twie, przyniosła odmienne problemy wymagające pomocy doradczej. Zadaniem tej pra- 
cy było także ustalenie zakresu zmian i modyfikacji stosowanych form i metod pracy, 
w sytuacji zmieniąjących się radykalnie celów i zadań doradców rolniczych, wobec zde- 
cydowanego zmniejszenia liczby pracowników terenowych i jednoczesnego zwiększenia 
się obsługiwanego obszaru. Podjęto także próbę określenia opinii i poglądów rolników 
na temat stosowanych przez doradców form i metod pracy.
>>>
Analiza form i metod pracy terenowej ... 


97 


2. MATERlAŁ I METODA 


Badania ankietowe w terenie prowadzono od września 1993 do stycznia 1994 roku 
na terenie losowo wybranych wsi, położonych w gminie Koronowo w województwie 
bydgoskim. Sondażem objęto 49 rolników oraz wszystkich doradców zatrudnionych na 
terenie, w którym prowadzono badania wybranych losowo rolników. Oprócz sondażu 
ankietowego wykorzystano także metodę wywiadów kierowanych podczas bezpośred- 
nich spotkań z osobami badanymi oraz analizę dokumentacji służbowej ODR w Miniko- 
wie. W badanej populacj i rolników 30,6% było w wieku 3 I -40 lat, 28,6% pomiędzy 
51-65 rokiem życia, 26,5% miało 41-50 lat, 12,2% było w wieku do 30 lat, zaś tylko 
jeden - co stanowiło 2,0% - po 65 roku życia. Rolnicy objęci sondażem posiadali 
w większości (69,4%) przygotowanie do pracy w postaci wykształcenia rolniczego. 
Najwięcej, bo 36,7%, miało przygotowanie na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej, 
16,3% ukończyło szkołę podstawową oraz kurs rolniczy, natomiast 14,3% osiągnęło 
dyplom średniej szkoły rolniczej oraz jedna osoba (2,0%) wykształcenie akademickie. 
Sporo rolników objętych sondażem nie posiadało formalnych kwalifikacji rolniczych. 
Wśród nich 18,4% ukończyło zawodową szkołę o profilu nierolniczym, 8,2% posiadało 
wykształcenie podstawowe bez kursu rolniczego, natomiast 4, l % średnie wykształcenie 
o kierunku innym niż rolniczy. 
W populacji badanych rolników 82,0% utrzymywało się wyłącznie z pracy w gos- 
podarstwie, zaś 18,0% deklarowało posiadanie dodatkowych źródeł dochodu. Najlicz- 
niejszą grupę badanych stanowili właściciele gospodarstw ponad 20 hektarowych (32,6%), 
nieco mniej (28,6%) było 10-15 hektarowych, następnie 5-10 ha (18,4%) oraz 15-20 ha 
(14,3%). Najmniej liczne były karłowate gospodarstwa o powierzchni do 5 ha (6, l %). 
Badaniami objęto także doradców pracujących na terenie wsi, w których prowa- 
dzono sondaż rolników. Przeprowadzono rozmowy z trzema osobami: kierownikiem re- 
jonu, pełniącym jednocześnie funkcje doradcze, doradcą ogólnorolniczym oraz specja- 
listką wiejskiego gospodarstwa domowego. Wszyscy doradcy posiadali wykształcenie 
rolnicze: wyższe (dwie osoby) lub średnie (jedna osoba - specjalistka wgd). Doradcy 
byli w wieku od 38 do 47 lat, a ich staż pracy wynosił od 13 do 28 lat, bowiem wszyscy 
rozpoczęli pracę w doradztwie tuż po ukończeniu szkoły rolniczej. 


3. OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ 


3.1. Metodyka pracy doradczej 
W wyniku reformy służb doradztwa rolniczego dokonanej na początku lat dziewięć- 
dziesiątych nastąpiła znaczna redukcja liczby pracowników, w tym także terenowych, 
oraz zwiększył się obszar działania doradców. Jak wynika z przeprowadzonych badań, 
doradcy ogólnorolni obsługiwali teren gminy liczący od 16 do 20 wsi, natomiast obszar 
pracy specjalistek wiejskiego gospodarstwa domowego (wgd) był znacznie większy, bo- 
wiem ich obowiązki były wykonywane nawet na terenie kilku gmin. W badanym rejonie 
w strefie oddziaływania doradcy do spraw wiejskiego gospodarstwa domowego znajdo- 
wało się 3330 rodzin rolniczych. 
Z przeprowadzonego sondażu wynika, że w pracy doradców dominowała praco- 
chłonna indywidualna forma kontaktów. Klienci, zdaniem pytanych doradców, często 
sami zgłaszali się po poradę bądź osobiście przychodząc po informacje do siedziby 
ośrodka rejonowego, bądź też uzyskując ją za pośrednictwem telefonu. W 1993 roku
>>>
98 


Sławomir Zawisza 


doradcy udzielili rolnikom podczas dyżuru w biurze 213 porad, co stanowiło 18,6% po- 
rad indywidualnych. Znacznie więcej jednak było, jak twierdzili badani doradcy w cza- 
sie wywiadów, porad indywidualnych wykonanych w terenie, najczęściej w gospodar- 
stwach zainteresowanych rolników. W opinii pytanych doradców w 1993 roku udzielo- 
no 934 tego typu porady, co stanowiło 81,4% podjętych przez doradców kontaktów 
w formie indywidualnej. 
Inicjatorami tych spotkań byli w większości sami doradcy. Nowe zadania w pracy 
doradczej, takie jak zbieranie informacji o lokalnym rynku zaopatrzenia i zbytu, stały się 
także okazją do kontaktów podczas wykonywania tego typu obowiązków. Najczęściej 
dochodziło do spotkań oraz rozmów z rolnikami podczas pobytu doradców na targo- 
wiskach w celu uzyskania informacji o aktualnych cenach produktów rolniczych. Stwa- 
rzało to naturalną okazję do przekazywania informacji rolnikom. Podczas badań nie 
stwierdzono prowadzenia poradnictwa grupowego, a na terenie objętym sondażem nie 
działały zorganizowane grupy lub zespoły producentów ani też koła hodowców czy 
plantatorów, co było poważną przeszkodą w pracy doradczej. 
Jak wynika z analizy dostępnej dokumentacji, w roku 1993 w gminie objętej bada- 
niami przeprowadzono 13 szkoleń dla 193 rolników. Zajęcia odbywały się głównie 
w Koronowie, w siedzibie rejonowej ośrodka doradztwa rolniczego oraz w terenie u rol- 
ników na wcześniej założonych demonstracjach. Dotyczyły one głównie produkcji roślin- 
nej oraz zwierzęcej. Wśród tematów były problemy alternatywnego doboru roślin 
uprawnych, takich jak pszenica i pszenżyto ozime, na glebach lekkich kompleksu żyt- 
niego dobrego, zamiast stosowanego dotychczas zasiewu żytem. Proponowano także 
uprawę mieszanek zbożowych z wsiewką jęczmienia, dających wyższy plon, dzięki lep- 
szej odporności zdrowotnej, a także do listne dokarmianie roślin płynnymi nawozami 
azotowymi zawierającymi mikroelementy wraz z domieszką niezbędnych pestycydów. 
Inne szkolenia dotyczyły uprawy roślin strączkowych dla obniżenia kosztów produkcji 
pasz wysokobiałkowych, poprawy zdrowotności ziemniaków przeznaczonych na sadze- 
niaki oraz usprawniania techniki wykonywania oprysków chemicznymi środkami ochro- 
ny roślin. Wśród tematów szkoleń dla rolników z zakresu produkcji zwierzęcej były 
zagadnienia wykorzystania pasz mineralnych w żywieniu krów, poprawa mięsności tucz- 
ników, zastosowanie wysokobiałkowych koncentratów w opasie bydła rzeźnego oraz 
analiza stanu zdrowotnego wymion krów. 
Z przeprowadzonych badań wynika, że dla celów doradczych wykorzystano dodat- 
kowo nowoczesne techniki przekazu informacji. W czasie niektólych szkoleń nakręcano 
techniką wideo filmy, które później w postaci nagranej kasety zostały udostępnione za- 
interesowanym rolnikom nie biorącym osobiście udziału w konkretnych szkoleniach. 
Zdaniem doradców skorzystało z tego sposobu uzyskania informacji około 10% rolni- 
ków. W badanym obszarze przeprowadzono także dwie pogadanki dotyczące żywienia 
krów sianokiszonkami oraz kompleksowej uprawy zbóż, które były transmitowane przez 
regionalną rozgłośnię radiową. Informacje prezentowane podczas pogadanek zyskały 
więc znacznie szersze grono odbiorców, oszczędzając jednocześnie czas i wysiłek do- 
radców, który musiałby zostać poświęcony na bezpośrednie kontakty z rolnikami. Do- 
radcy w swej pracy posługiwali się także innymi sposobami masowej formy przekazy- 
wania informacji, bowiem dostarczali rolnikom informatory i wydawnictwa periodyczne 
przygotowywane w ODR Minikowo. 
W analizowanym okresie na terenie badanej gminy wykonano 17 demonstracji oraz 
4 pokazy. Opisywany okres nie sprzyjał tego typu metodom pracy doradczej, bowiem
>>>
Analiza form i metod pracy terenowej ... 


99. 


niekorzystny przebieg pogody (sucha wiosna oraz ulewne deszcze latem 1993 roku) 
zniweczył wiele wysiłku włożonego w założenie i prowadzenie polowych obiektów de- 
monstracyjnych. Zdaniem pytanych doradców, w objętym badaniałni okresie były spore 
trudności z umieszczeniem demonstracji u rolników. Powodem były skromne zasoby fi- 
nansowe ODR Minikowo, jakie można przeznaczać na finansowanie tego typu działal- 
ności. Doradcy podejmowali wszakże próby współpracy z firmami pracującymi w oto- 
czeniu rolnictwa, dla których sponsorowanie demonstracji czy pokazów mogło być jed- 
nocześnie częścią ich własnej działalności marketingowej. Efektem tego typu kontaktów 
była współpraca na terenie badanej gminy z producentem wysokobiałkowych koncentra- 
tów dla zwierząt. 
Spośród 4 przeprowadzonych pokazów w badanej gminie w 1993 roku, jeden został 
wykonany na zlecenie oraz przy wsparciu fmansowym Ministerstwa Rolnictwa. Przed- 
sięwzięcie zostało jednak poprowadzone nie przez lokalnego doradcę gminnego, ale 
przez specjaJistę zakładowego ODR Minikowo. Pokaz wywołał duże zainteresowanie, 
bowiem zgromadził około 100 osobową grupę bezpośrednich uczestników, a także został 
zaprezentowany w postaci relacji telewizyjnej w prograłnie regionalnej stacji telewizyj- 
nej. Jesienią 1993 roku dla najbardziej zainteresowanych rolników doradcy gminni 
zorganizowali zbiorowy wyjazd na targi rolnicze Polagra do Poznania. Doradcy infor- 
mowali także rolników o innych odbywających się imprezach wystawienniczo-aukcyj- 
nych, jednak, jak twierdzili w czasie wywiadów, z powodu wysokich kosztów zaintere- 
sowanie aktywnym udziałem nie było zbyt duże. 
Z rozmów z doradcałni wynika, że tematyka demonstracji oraz pokazów ustalana 
była przez ODR Minikowo i przesyłana do rejonu oraz gminy, wraz ze środkami prze- 
znaczonymi na realizację. Doradcy przystępując do realizacji tematów dobierali jedynie 
odpowiednie gospodarstwa, które umożliwią racjonalne przeprowadzenie zaplanowane- 
go przedsięwzięcia. Z reguły obiektami tymi były gospodarstwa prowadzone przez rol- 
ników od wielu już lat współpracujących z doradcami. W opinii badanych doradców, 
kontakty z takimi rolnikami odbywają się w cyklu comiesięcznych spotkań indywidual- 
nych. Inne sposoby pracy są natomiast stosowane jako uzupełniające w zależności od 
konkretnych potrzeb. W opinii pytanych doradców najwięcej czasu pracy zajmuje im 
praca w terenie. Jak wynika bowiem z badań, około 80% czasu pracy doradcy spędzali 
w terenie, pozostałe 20% dzieląc pomiędzy szkolenia oraz prace biurowe. 
3.2. Praca doradców w opinii rolników 
Praca doradcza może być skuteczna jedynie wtedy, gdy zabiegi i wysiłki trafią do 
rolników, dla których wszystkie przedsięwzięcia są organizowane. Warunkiem podsta- 
wo\vym decydującym o powodzeniu w pracy doradczej jest właściwa informacja o ter- 
minach i miejscach odbywających się spotkań. Z przeprowadzonego sondażu wynika, że 
67,0% wszystkich badanych rolników nie brało udziału w różnych organizowanych przez 
doradców przedsięwzięciach. Aż 71,9% pytanych rolników spośród tych, którzy nie bra- 
li udziału w spotkaniach organizowanych przez doradcę stwierdziło, że nie byli poinfor- 
mowani o prowadzonych pracach doradczych. Część badanych (17,9%) nie wzięła udziału 
z braku wolnego czasu w terminie odbywających się spotkań, 5, l % respondentów nie 
interesowała prezentowana tematyka oraz 5, l % znała już zapowiadany do realizacji te- 
mat. Brak zainteresowania oraz wcześniejsza znajomość tematyki była zgłaszana przez 
właścicieli największych gospodarstw o powierzchni powyżej 20 ha.
>>>
100 


Sławomir Zawisza 


Niektórzy rolnicy, pomimo ofert doradców, nie byli chętni do podejmowania 
współpracy w umieszczeniu i dalszym prowadzeniu demonstracji, bowiem w ich opinii 
wiąże się to z dużym wysiłkiem w należytej i terminowej uprawie, która często koliduje 
z innymi pracami w gospodarstwie. Tego typu metoda wymaga także od rolnika wyłą- 
czenia części użytkowanej ziemi z normalnej uprawy czasami na kilka lat, jeśli demon- 
stracja ma być prowadzona w dłuższym okresie. Doskonale wiadomo jednocześnie, że 
demonstracje spełniają swoje zadanie wówczas, gdy są systematycznie odwiedzane przez 
zainteresowanych rolników. Tymczasem, jak wynika z sondażu, aż 84,0% pytanych rol- 
ników nie wiedziało, czy w ich miejscowości są zlokalizowane jakieś demonstracje, na- 
tomiast tylko 16,0 % posiadało tego typu informacje. Zaobserwowano nawet przypadki, 
że rolnik nie wiedział o demonstracji prowadzonej w sąsiadującym z nim gospodarstwie. 
Jeszcze mniej rolników (8,0%) wiedziało o terminach i miejscu organizowanych przez 
doradców pokazów. 
Zdaniem uczestników spotkań organizowanych przez doradców, naj ciekawsze były 
pokazy, demonstracje oraz szkolenia. Najliczniej uczestniczyli w zorganizowanych kon- 
taktach z doradcą właściciele większych gospodarstw. Uczestnikami było 75,0% obję- 
tych sondażem rolników posiadających gospodarstwa o powierzchni ponad 20 ha, 71 A% 
rolników mających gospodarstwa od 15 do 20 ha oraz 42,9% posiadaczy gospodarstw 
o obszarze 10-15 ha. Tylko 22,2% uczestników objętych badaniami wywodziło się 
z grupy posiadaczy obiektów o powierzchni od 5 do 10 ha, natomiast spośród badanych 
właścicieli najmniej szych gospodarstw nikt nie brał udziału w organizowanych przez 
doradców spotkaniach. 
W ogólnej populacji badanych rolników doradca znalazł się jako ważne źródło 
o nowościach wprowadzanych w gospodarstwie rolnym tylko u 12,3% respondentów. 
Wśród najczęściej wykorzystywanych źródeł informacji przez rolników największe uzna- 
nie zdobyły czasopisma (27,4%), telewizja (21,6%) i radio (18,8%). Najmniej respon- 
dentów polegało na własnej praktyce zawodowej (3,8%) oraz pomocy sąsiedzkiej (3,8%). 
Najchętniej z pomocy doradcy korzystali rolnicy z wykształceniem zawodowym, zarów- 
no rolniczym, jak i nierolniczym. Nikt z rolników o wykształceniu średnim oraz wyż- 
szym, niezależnie od profilu tego wykształcenia, nie podał doradcy jako ważnego źródła 
wiedzy o nowościach. Dla osób tych najważniejszymi źródłami wiedzy były masowe 
środki informowania, takie jak: czasopisma, telewizja oraz radio i książki. 
Przeprowadzony sondaż wykazał, że 40,8% w ogóle nie kontaktuje się z doradcą, 
a u 28,0% respondentów doradca był tylko raz w ciągu całego roku. Wizyty comiesięcz- 
ne doradcy deklarowało 10,2% badanych rolników. Z sondażu wynika także, że doradca 
najczęściej odwiedzał gospodarstwa duże powyżej 20 ha oraz o obszarze 10-15 hekta- 
rów. Tego typu obiekty bowiem najczęściej były w posiadaniu osób o wykształccniu za- 
wodowym, które to osoby najbardziej doceniają doradcę jako źródło wiedzy o nowoś- 
ciach. Wielu rolników nie korzystało także z porad doradcy w siedzibie rejonowej ośrodka 
w Koronowie, ponieważ aż 65,3 % respondentów przyznało, że wcale nie bywało w biu- 
rze doradców, chociaż jednocześnie 63,3% badanych wyraziło potrzebę kontaktu z do- 
radcą. Pytani rolnicy naj chętniej spotykaliby się z doradcą na zasadzie kontaktu indywi- 
dualnego (53,2%) oraz także w gronie kilku zainteresowanych sąsiadów (31,9 %), a nawct 
w dużej grupie rolników (14,9%). 
Pomimo wprowadzenia na początku lat dziewięćdziesiątych, wraz z reformą do- 
radztwa, społecznego nadzoru nad pracą ODR-u, w postaci społecznej rady doradztwa 
rolniczego, pytani rolnicy nie byli zorientowani w zasadach funkcjonowania społecznej
>>>
Analiza form i metod pracy terenowej ... 


101 


rady doradztwa rolniczego. Co więcej, wielu z nich nie wiedziało o istnieniu i działaniu 
takiego kolegialnego ciała doradczego. Jak wynika z badań, tylko 6, l % rolników obję- 
tych sondażem stwierdziło, że mają wpływ na realizowane przez doradców tematy. Nie- 
co więcej, bowiem 12,3% respondentów przyznało, iż ma wpływ na niektóre z podejmo- 
wanych problemów w pracy doradców, natomiast zdecydowana większość - 81,6% - py- 
tanych rolników stwierdziło brak jakiegokolwiek wpływu na pracę doradców. Ocena 
pracy doradców wydaje się zatem możliwa i uzasadniona tylko przez tych rolników, któ- 
rzy mają z nimi bezpośrednie kontakty. 
Stosunkowo wąska grupa rolników, która utrzymuje kontakty z pracownikałni ODR, 
uważa je za bardzo korzystne i pożyteczne. Doradcy w opinii tych rolników posiadają 
wiele cennych informacji o rynku zaopatrzenia i zbytu oraz o sposobach usprawniania 
organizacji, technologii i wydajności produkcji. Za szczególnie cenne uznali badani rol- 
nicy porady typu ekonomicznego z wykorzystaniem sprzętu komputerowego oraz opro- 
gramowania przygotowanego przez ODR w Minikowie we współpracy z pracownikami 
Zakładu Ekonomiki Rolnictwa ATR w Bydgoszczy. Niezwykle przydatne okazały się 
w opinii rolników programy uproszczonej ewidencji działalności gospodarczej, sporzą- 
dzania programów przyszłych przedsięwzięć, zwlaszcza dla osób ubiegających się 
o przyznanie preferencyjnych kredytów, układania dawek pokarmowych w oparciu 
o pasze pochodzenia własnego oraz z zakupu. 


cło PODSUMOWANIE I WNIOSKI 


Wraz ze zmianami w organizacji pracy ośrodków doradztwa rolniczego, w opisy- 
wanym okresie wystąpiły pewne problemy z odpowiednim dostosowaniem zwłaszcza 
form pracy do nowej sytuacji w doradztwie oraz rynkowych zasad gospodarowania w rol- 
nictwie. Świadczy o tym to, że badani doradcy wykorzystywali nąjczęściej doradztwo in- 
dywidualne pomimo zwiększenia obszaru działania oraz ilości obsługiwanych rolników. 
Brak poradnictwa typu specjalistycznego oraz kompleksowego był natomiast po- 
dyktowany naturalną tendencją dostosowania się do potrzeb i możliwości rolników. Ma- 
łe stosunkowo gospodarstwa nie są w stanie podejmować bardziej specjalistycznej pro- 
dukcji właśnie ze względu na zbyt ubogie zasoby ziemi i kapitału. Dodatkowo niesprzy- 
jającym czynnikiem było załamanie się koniunktury w gospodarce oraz w rolnictwie pod 
wpływem gwałtownych zmian po wprowadzeniu refonn rynkowych, co miało miejsce 
właśnie w okresie prowadzenia badań. 
Wynika z nich także, że stosowanie określonych metod pracy spowodowane było 
bardziej przez plan działania opracowany przy udziale specjalistów zakładowych ODR 
w Minikowie, z mniejszym znaczeniem roli doradców terenowych oraz znikomym wpły- 
wem samych rolników na przekazywane treści. Taki system pracy pozwalał z jednej 
strony maksymalnie wykorzystać szczupłe zasoby finansowe ale także miał wDływ na 
,ndywidualną organizację czasu pracy doradców. 
Treści przekazywanych porad były w znacznym stopniu dostosowane do aktual- 
nych problemów rolnictwa, bowiem dotyczyły zagadnień opłacalności i jakości produk- 
cji w większym stopniu niż maksymalizacji plonu. Działania doradców dotyczyły także 
uszlachetniania produktów, poprawiania ich parametrów istotnych dla przyszłych prze- 
twórców oraz konsumentów, informacji rynkowych o aktualnych relacjach cen zakupu 
środków do produkcji oraz sprzedaży wyprodukowanych w gospodarstwach płodów, jak
>>>
102 


Sławomir Zawisza 


również przygotowywania projektów przedsięwzięć gospodarczych dla potrzeb kredyto- 
wania działalności gospodarczej oraz ekologii. 
Doradcy rozszerzali zakres swej działalności poprzez nawiązywanie coraz częściej 
współpracy z firmami zajmującymi się produkcją i dystrybucją środków do produkcji 
dla rolników, ze szkołami rolniczymi oraz firmatni ubezpieczeniowymi (czasami będąc 
nawet ich agentami ubezpieczeniowymi). 
Pracownicy ODR w coraz większym stopniu wykorzystywali nowoczesne środki 
przekazywania informacji, takie jak: zapis katnerą wideo organizowanych spotkań, sprzęt 
komputerowy z odpowiednim, coraz doskonalszym oprogramowaniem oraz urządzenia 
biurowej obsługi takie jak: fax czy ksero kopiarkę. Przyczyniło się to do usprawnienia 
oraz uatrakcyjnienia wykonywanych przez doradców obowiązków zawodowych. 
Niski stopień integracji środowisk wiejskich spowodował pewne problemy ze współ- 
pracą doradców z rolnikami z wykorzystaniem grupowej formy oddziaływania. Brak in- 
tegracji środowisk rolniczych, działanie poszczególnych rolników w osamotnieniu nie 
sprzyja zarówno uzyskaniu silniejszej pozycji na rynku rolniczym, a także utrudnia kon- 
takty z doradcami, które mogą usprawnić pracę i funkcjonowanie gospodarstwa. Do- 
radcy powinni zatem dążyć wpierw do shvorzenia podstaw wspólnego podejmowania 
różnych działań przez rolników, co pomoże zarówno w pracy doradczej, jak też zmieni 
pozycję rolników wobec innych podmiotów gospodarczych na rynku. Tworzenie powią- 
zań gospodarczych może być znacznym ułatwieniem dla rolników w bardziej skutecz- 
nym konkurowaniu na rozdrobnionym często rynku rolnym oraz pozwoli na stworzenie 
płaszczyzny bardziej racjonalnego kontaktu doradcy z rolnikami. 
Jak wynika z sondażu, w obserwowanym okresie doradcy posługiwali się głównie 
formą doradztwa indywidualnego, co siłą rzeczy znacznie ograniczało krąg odbiorców 
wyłącznie do rolników o postawach najbardziej proinnowacyjnych. Klientami doradcÓw 
byli najczęściej właściciele dużych gospodarstw, zainteresowani poradami doradcy, któ- 
rego cenili jako ważne źródło wiedzy o nowościach, posiadający co prawda przygoto- 
wanie zawodowe, lecz głównie na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej. 
W badaniach zaobserwowano tendencję do zmniejszania liczby organizowanych 
przedsięwzięć doradczych, jak demonstracje, pokazy, głównie ze względów finansowych. 
Jednocześnie starano się, by te, które zostały zorganizowane, trafiły do możliwie dużej 
liczby odbiorców, wykorzystując do tego celu czas antenowy regionalnych rozgłośni ra- 
dia oraz telewizji. Pytani rolnicy deklarowali zainteresowanie tego typu przedsięwzię- 
ciami, jednocześnie sygnalizując często brak należytej informacji o odbywających się 
spotkaniach. Wskazuje to na konieczność usprawnienia systemu przekazywania infor- 
macji o tematach, terminach i miejscach odbywających się spotkaI'1 z doradcą na terenie 
wsi. 
Badania wykazały niewielki realny wpływ rolników na funkcjonowanie ośrodka 
doradztwa rolniczego oraz pracę doradców. Nikt z badanych nie wiedział o istnieniu 
społecznej rady doradztwa rolniczego oraz o wyborach do niej, które zostały przepro- 
wadzone w 1992 roku. Rolnicy nie mieli też żadnego wpływu na codzienną działalność 
rady, ze względu na brak kontaktów i powiązań jej członków ze środowiskami wiejskimi. 


LITERA TURA 


[1] Dębowski S., 1977: Podstawy doradztwa rolniczego. Wydawnictwo Uczelniane AR, 
Wrocław.
>>>
Analiza form i metod pracy terenowej ... 


103 


[2] Górecki l., 1968: Charakterystyka metod i form doradztwa rolniczego. [W:] Nowe 
zasady organizacji terenowej służby rolnej. Pomocnicze materiały szkoleniowe. 
PWRiL, Warszawa. 
[3] lerzak M., 1978: Metody pracy służby rolnej w gminie. PWRiL, Warszawa. 
[4] Kargol M., 1969: Formy j metody pracy agronoma i zootechnika gromadzkiego. 
[W:] Poradnik agronoma i zootechnika gromadzkiego. PWRiL, Warszawa. 
[5] Kargol M., 1970: Organizacja i metody pracy służby rolnej w gromadzie. PWRiL, 
Warszawa. 
[6] Kuźma l., 1986: Doradztwo rolnicze. PWN, Warszawa. 
[7] Lewandowski L., Górecki 1., 1966: Doradztwo rolnicze. Wydawnictwo Uczelniane 
SGGW, Warszawa. 
[8] Maziarz Cz., 1968: Metodyka pracy instruktorskiej w rolnictwie. PWRiL, Warszawa. 
[9] Maziarz Cz., 1984: Andragogika rolnicza. PWN, Warszawa. 
[10] Pawlikowski W., 1975: Agronomia społeczna. Cz. I. Rozwój agronomii społecznej 
w latach 1918-1939. PWN, Warszawa. 
[II! Przycht\dzeń Z.J., 1992: Zarys dydaktyki doskonalenia zawodowego w rolnictwie. 
Wydawnictwo SGGW, Warszawa. 
[12] Przychodzeń LI., 1994: Metodyka warsztatów ćwiczeniowo-instruktażowych w rol- 
nictwie. Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie, Warszawa-Kraków-Poznań. 
[13] Szafranek R. Cz., Lewczuk A., 1987: Podstawy doradztwa rolniczego. Wydawni- 
ctwo Uczelniane ART, Olsztyn. 
[14] Wawrzyniak B., 1984: Metody i [onny doradztwa rolniczego stosowane przez 
służby doradcze WOPR. [W:] Systemy wdrażania i upowszechniania postępu w rol- 
nictwie. Materiały konferencji naukowej, Przysiek. 
[15] Wawrzyniak B., 1987: Doradztwo rolnicze w zarysie. Wydawnictwo Uczelniane 
ATR, Bydgoszcz. 
[16] Wawrzyniak B., 1993: Doradztwo rolnicze. Cz. II: Metody pracy doradczej w rol- 
nictwie. WTN, Wlocławek. 


THE ANAL YSIS OF THE FORMS AND METHODS 
OF THE TERRITORY ADVISING SERVICE WORK 
ON THE EXAMPLE OF A CHOSEN PARISH 


Summmy 


In the examinations, a domination of the individual form of contacts between the 
advisers and the farrners was confirmed. The advisers tried to introduce modem technics 
of conveying information such as the video tape recording Ol' by means af local tele- 
vision transmissions 01' radio broadcasting, organized on the parish area, meetings with 
the agriculturers. It has be en observed that the ideas of the advice corresponded with the 
new requirements of the farmers connected with introducing market rules of economy in 
the agriculture.
>>>
104 


Sławomir Zawisza 


The examined farmers had only a Iittle influence upon the topics and problems 
being discussed, and often they say, they were not well inforrned about the place and the 
problems of these meetings with the advisers. According to the agriculturers the most 
interesting methods were those in forrns of shows demonstrations and trainings. The 
owners of the biggest forms were the most frequent participants of the meetings with 
advisers. The most eager to take advantage of the advisers help were farrners with 
elementary education.
>>>
Biblioteka Główna A TR 
w Bydgoszczy 


ld
b 
Ck 
i 


DJ':ł 


ISSN 0208-6344
>>>