/KG_2012_001_0001.djvu

			< . -
t
 'l - 
.. 
. " .I .. 
, . 
, '.. '- 
1., 
I , I I "-. 
.. 
, ,I 
'. 
I I I 
 .:
.. I 
-' 




 ......' 
ł , 
r .
: 



.
.... 


t, 
. , 


A , 
'.. , 


'.
 



ł.k.-* 


; 
 
.oif

-
 ,/' , 
, :. ;
;

':
:;'


:
 '. 
, .. 


- ',t'.. '- 
.
 '
t!ł. 
'. J 


, ' 
..-r. 


'
-Y' 
.-i.: , 


.., , 


.
' . 


,.. . 


. 
 -.. -... 


'" 


, 


.. 
-
')o 
.., " 
.. -) 
 . " 'ł 
C'" . .. 


i
		

/KG_2012_002_0001.djvu

			w 
II"I
 III
" M I
II 
I
 III 
213394
		

/KG_2012_003_0001.djvu

			KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2012
		

/KG_2012_005_0001.djvu

			KALENDARZ 
GRUDZIĄDZKI 
2012 


GRUDZIĄDZKIE TOWARZYSTWO KULTURY 
GRUDZIĄDZ 2011
		

/KG_2012_006_0001.djvu

			RADA REDAKCYJNA 
Anna Janosz - przewodnicząca, Ryszard Byner - sekretarz, 
Piotr Bilski, Jerzy Krzyś, Grzegorz Rygielski, Tadeusz RauchfLeisz, 
KaroLa Skowrońska, Gerard Szukay, Zbigniew Zawadzki 


OKŁADKA 
Projekt graficzny - Grzegorz Rygielski 
Na zdjęciu: Ogród Botaniczny w Grudziądzu, fot. Michał Rygielski 


ILUSTRACJE 
Zdjęcia: Piotr Bilski, Włodzimierz Grabowski, Adam StenzeL, 
Ewa StenzeL, Gerard Szukay oraz ze zbiorów archiwaLnych 
Ekslibrisy ze zbiorów Henryka Stopikowski
go::.

:::-
 q4{4'3
) 
Widokówki ze zbiorów Zbigniewa Za lJ:1r)fkJego-\ N.. er vu cl z 1° et q2-- 

)' ... "i_/.


' 
 
 
fi ł....J ',. '>:':'".;
,
.,1;t t:-rrJ,...-..,ł.. 
aJ 'il,:
:'J
:
;
'
 I ' 

/KG_2012_007_0001.djvu

			SPIS TREŚCI 


1. Ca lenda ri u m g rudziądzkie ................................................................................... 7 
2. Skrócony kalendarz na 2013 r. .......................................................................... 57 
3. Patroni ulic Grudziądza (Tadeusz Rauchfleisz) ....................................;........ 59 
4. Towarzystwo Przemysłowe (Mirosław Pietkiewicz) ...................................... 63 
5. Zapomniany fort (Włodzimierz Grabowski) ................................................... 69 
6. Dwór na Zielonej Górze (Adam Stenzel) .......................................................... 73 
7. 100 lat Polskiego Związku Chórów i Orkiestr na Pomorzu 
(Ilona M roczkowska) ......................................................................... ........... ........... 79 
8. Prof. Alfons Hoffmann - ojciec polskiej elektroenergetyki 
(Tadeusz Domżalski) ........ ....... ................... .......... ........... .................................. ...... 87 
9. Lotnisko Grudziądz (Zbigniew Zawadzki) ....................................................... 95 
10. Kurkowe Bractwo Strzeleckie w latach 1920-1939 
(H en ryk Kam iń ski) ........................... .............................. ....................................... 101 
11. Miasto przyg ran iczne (Jerzy Krzyś) ................................................................. 109 
12. Kronika kulturalna Grudziądza 1920-1939 (Ilona Mroczkowska) ......... 117 
13. Z dziejów rozrywek umysłowych (KrzysztofOleszczyk) ...........................123 
14. Szkoła imienia Goethego (Joanna Zelmańska, Adam Szewczuk) ..........129 
15. Teatr w Grudziądzu po 1945 r. (Henryk Kamiński) ......................................135 
16. Olimpijczycy z Grudziądza (Ryszard Byner) ..................................................141 
17. 25 lat chóru Alla camera (Anna Janosz) ......................................................... 153 
18. Kawaleria powróciła do Grudziądza (Karola Skowrońska) ...................... 159 
19. Jubileusz Straży Miejskiej (Ryszard Byner) ....................................................167 
20. Kościół zielonoświątkowy (Adam Stenzel) ................................................... 173 
21. Popularyzują ekslibrisy (Henryk Stopikowski) ............................................. 179 
22. Towarzystwo kolekcjonerów (Adam Stenze/) .............................................. 183 
23. Z żało b ne j ka rty ..................................................................................................... 187 
24. Grudziądzkie publikacje (oprac. Janusz Hinz) ............................................. 199 
25. Wiersze (Stanisław Poręba) ...............................................................................207 
26. Kalendarz ważniejszych imprez kulturalnych, sportowych 
i tu rystycznych (oprac. Anna Granica) ............................................................ 211 
27. Telewizja przyszłości (tekst sponsorowany) ................................................ 219 
28. Re ki a my.............................................. .......... ............. .............................................. 223
		

/KG_2012_008_0001.djvu

			j
		

/KG_2012_009_0001.djvu

			CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Styczeń» 


1. NIEDZIELA 
NOWY ROK 
Mieczysława 
Mieczysławy, Mieszka 


2. PONIEDZIAŁEK 
Izydora 
Makarego 
Strzeżysława 


3. WTOREK 
Arietty 
Danuty 
Genowefy 


4. ŚRODA 
Anieli 
Grzegorza 
Eugeniusza 


5. CZWARTEK 
Edwarda 
Hanny 
Szymona 


1930 - W Grudziądzu na bazie Dywizjonu Szkolnego Żandarmerii 
zostało utworzone Centrum Wyszkolenia Żandarmerii 
(komendant mjr Stanisław Sitek). 


1902 - W Grudziądzu zmarł Georg Jalkowski, drukarz i wydawca 
literatury katolickiej w języku polskim, właściciel 
Wydawnictwa Dzieł Katolickich. 


1988 - W Grudziądzu zmarł Jerzy Bobowski, urzędnik i pisarz, 
autor zbioru opowiadań "Kochankowie Ate" (Łódź 1961). 


1900 - Wyszedł w Grudziądzu nr 1. tygodnika "Gospodarz" 
(wydawca Wiktor Kulerski). 


1919 - Prezes Rejencji Kwidzyńskiej Teodor von Jagow wydał 
przepisy o stanie wyjątkowym, m.in. na terenie 
Grudziądza.
		

/KG_2012_010_0001.djvu

			8 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1"6 . PIĄTEK 
 :' 
Kacpra 
Melchiora 
Baltazara 


7. SOBOTA 
juliana, Lucjana 
Teodora 


8. NIEDZIELA 
Mścisława 
Seweryna 
Erharda 


9. PONIEDZIAŁEK 
Antoniego 
juliana 
Marceliny 


10. WTOREK 
Dobrosława 
jana 
Pawła 


11. ŚRODA 
Feliksa 
Hilarego 
Matyldy 


12. CZWARTEK 
Antoniego 
Benedykta 
Czesława 


13. PIĄTEK 
Bogusławy 
-Gotfryda 
Weroniki 


14. SOBOTA 
Feliksa 
Hilarego 
Ordona 


1979 - Uroczyste wręczenie insygniów Prezydenta Miasta 
Grudziądza (kopia z okresu międzywojennego). 
Insygnia wykonał rzemieślnik Jan Knyba. 


1881 - Oddanie do użytku budynku szkolnego przy 
ul. Sienkiewicza 27 (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). 


1862 - W Brąchnówku urodził się Stefan Łaszewski, dr praw, 
grudziądzki adwokat i pierwszy wojewoda pomorski 
w niepodległej Polsce. 


1999 - W Grudziądzu zmarł Zygmunt Pawłowski, drukarz 
i korespondent sportowy, m. in. "IKP", "Gazety 
Pomorskiej" i "Głosu Grudziądza". 


1920 - Niemiecki Parlament ratyfikował Traktat Wersalski 
- zapowiedź powrotu Grudziądza w granice Macierzy. 


1923 - W Grudziądzu został utworzony Okręgowy Urząd Ziemski 
(prezes K. Rosse). 


1909 - W Grudziądzu powstał oddział Związku Esperantystów 
(założyciel kupiec Alojzy Kamrowski). 
2008 - W Grudziądzu zmarł Tadeusz Gust, działacz amatorskiego 
ruchu muzycznego, organista i dyrygent m. in. chóru "Echo". 


1901 - Grudziądzkie Towarzystwo Ludowe złożyło do władz 
pruskich protest przeciwko prześladowaniom filomatów 
w Brodnicy i Chełmnie. 


1942 - W Mauthausen zginął por. Zygmunt Koźlikowski 
"Ogrodnik", komendant Inspektoratu ZWZ-AK 
w Grudziądzu.
		

/KG_2012_011_0001.djvu

			STYCZEŃ 


9 


15. NIEDZIELA 
Aleksandra 
Domasława 
Makarego 


16. PONIEDZIAŁEK 
Marcela 
Waleriusza 
Włodzimierza 


17. WTOREK 
Antoniego 
Jana 
Rośc;sława 


18. ŚRODA 
Bogumiła 
Krystyny 
Piotra 


19. CZWARTEK 
Erwina, PU 
Mariusza 


20. PIĄTEK 
Dobiegniewa 
Fabiana 
Sebastiana 


21. SOBOTA 
Agnieszki 
Jarosława 
Marceli 


22. NIEDZIELA 
Anastazego 
Gaudentego 
Wincentego 


1935 - Otwarcie Radiostacji Pomorskiej w Toruniu (zasięg 
odbioru - 100 km, m. in. miasto Grudziądz 
i pow. grudziądzki). 
2004 - W Radomiu zmarł Antoni Czortek, pochodzący 
z Grudziądza bokser, uczestnik igrzysk olimpijskich 
w 1936 r., wicemistrz Europy (waga kogucia) 
i więzień Auschwitz. 


1947 - W Grudziądzu zmarł Henryk Gąsiorowski, geograf 
i krajoznawca, mjr WP. 


2003 - W Warszawie zmarł Henryk Czyż, muzyk, dyrygent, 
kompozytor i publicysta muzyczny, pochodzący 
z Grudziądza. 


1920 - W grudziądzkim dzienniku "Der Gesellige" ukazało się 
ogłoszenie w języku polskim zapowiadające przejęcie 
Grudziądza przez władze polskie. 


1920 - Ukazała się ulotka z programem powitania wojsk polskich 
w Grudziądzu. 


1860 - W Grudziądzu została uruchomiona stacja telegraficzna. 
1997 - Rozpoczęło działalność Radio Grudziądz. 


1933 - Grudziądzki katecheta ks. Józef Roskwitaiski obronił 
na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pracę 
doktorską "Szkoła twórcza w nauce religii" i uzyskał 
tytuł doktora teologii. 
1939 - Powołano Komitet Honorowy i Wykonawczy Sztandaru dla 
Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu 


1920 - Polska Komisja Odbiorcza przejęła z rąk Niemców 
twierdzę Grudziądz.
		

/KG_2012_012_0001.djvu

			10 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


23. PONIEDZIAŁEK 
Ildefonsa 
Klemensa 
Rajmunda 


24. WTOREK 
Felicji 
Rafała 
Tym o teusza 


25. ŚRODA 
Miłosza 
Pawła 
Tatiany 


26. CZWARTEK 
Pauliny 
Polikarpa 
Wandy 


27. PIĄTEK 
Ilony 
Przybysława 
Juliana 


28. SOBOTA 
Annieszki 
Karola 
Ron era 


29, NIEDZIELA 
Franciszka 
Waleriana 
Zdzisława 


30. PONIEDZIAŁEK 
Adelajdy 
Gerarda 
Macieja 


1920 - Powrót Grudziądza w granice Macierzy. 
1995 - Ks, prałat Zdzisław Peszkowski otrzymał tytuł 
Honorowego Obywatela Grudziądza. 


1920 - Do Grudziądza przybyły dwa plutony żandarmerii 
oddelegowane przez Dowództwo Okręgu Generalnego 
"Pomorze", 


1920 - Grudziądzcy Polacy zniszczyli pomniki - symbole pruskiej 
władzy: Wilhelma I (Główny Rynek) i Germanii 
(Rynek Zbożowy). 
1997 - Wręczenie sztandaru 8. Pułkowi Radioelektronicznemu 
z Grudziądza. 


1930 - Mjr Stanisław Sitek został nowym komendantem Centrum 
Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu. 


1995 - Obchody 100-lecia energetyki w Grudziądzu. 
2004 - Zmarł Jerzy Feldman, artysta malarz były dyrektor 
Muzeum w Grudziądzu. 


1994 - Grudziądzkie Koło Towarzystwa Pomocy im. Św. Brata 
Alberta uruchomiło przy ul. Parkowej 22/24 schronisko 
dla bezdomnych mężczyzn. 


1920 - Przyjazd do Grudziądza gen. Józefa Hallera, dowódcy 
Frontu Pomorskiego. 


2000 - W tym dniu Grudziądz liczył 101 800 mieszkańców.
		

/KG_2012_013_0001.djvu

			STYCZEŃ 


11 


31. WTOREK 
Ludwiki 
Marceli 
Jana 


Także w styczniu: 


1940 - Powstanie konspiracyjnej, antyniemieckiej organizacji 
"Rota" w Grudziądzu. 
1954 - Ukazał się drukiem pierwszy po II wojnie światowej 
przewodnik turystyczny Janusza Andrusikiewicza 
i Józefa Błachnio "Grudziądz i okolice" (Warszawa 
1954). 


1937 - Firma "Ardal" w Grudziądzu rozpoczęła produkcję opon, 
dętek, węży gumowych oraz artykułów lotniczych 
i chirurgicznych.
		

/KG_2012_014_0001.djvu

			12 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Luty» 


1. ŚRODA 
Brygidy 
Dobrochny 
Żegoty 


2. CZWARTEK 
joanny 
Marii 
Mirosława 


3. PIĄTEK 
Błażeja 
Hipolita 
Oskara 


4. SOBOTA 
Gilberta 
joanny 
Witosławy 


5. NIEDZIELA 
Agaty 
jakuba 
Pawła 


6. PONIEDZIAŁEK 
Bohdana 
Doroty 
1)1tusa 


7. WTOREK 
Romualda 
Ryszarda 
Sulisława 


8. ŚRODA 
Gniewom ira 
Lucjusza 
Żakliny 


1952 - W Grudziądzu osiedliły się zakonnice Zgromadzenia 
Sióstr Służebniczek Najświętszego Serca 
Jezusowego (sercanki). 


1920 - Przyjazd do Grudziądza dr. Sefana Łaszewskiego, 
pierwszego wojewody pomorskiego. 


1973 - W Sopocie zmarł Marian Antoniak b. nauczyciel 
Państwowego Gimnazjum Klasycznego w Grudziądzu, 
autor śpiewnika "Pieśni do mszy św:' (1937). 


1920 - Grudziądz stał się siedzibą Dowództwa Okręgu 
Generalnego "Pomorze". 


1922 - Pierwsze obchody Dnia Aktora w Grudziądzu. 
2009 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymała piosenkarka 
Eleni (Helena Tzoka). 


1667 - We Wrocławiu zmarł Jerzy S. Lubomirski, hetman 
polny koronny, który w 1659 r. wypędził Szwedów 
z Grudziądza. 


1454 - Wypędzenie Krzyżaków z Grudziądza.
		

/KG_2012_015_0001.djvu

			LUTY 


.13 


1952 - Utworzenie 113 Wojskowego Szpitala Garnizonowego 
w Grudziądzu. 


9. "CZWARTEK 
Apolonii, Cyryla 
Nikifora 


10. PIĄTEK 
Elwiry 
Scholastyki 
Tomisława 


11. SOBOTA 
Adolfa 
Łazarza 
więtomiry 


12. NIEDZIELA 
Eulalii 
Modesta 
Radzima 


13. PONIEDZIAŁEK 
Benigny 
Jordana 
Toligniewa 


14. WTOREK 
Dobiesława 
Niem ira 
Zenona 


15. ŚRODA 
Georginy 
Klaudiusza 
Sewera 


16. CZWARTEK 
Danuty 
Symeona 
Szymona 


17. PIĄTEK 
Donaty 
Konstantego 
Zbigniewa 


1925 - Otwarcie, po pożarze oraz odbudowie, budynku 
Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 


1927 - W Grudziądzu został otwarty oddział warszawskiego 
Państwowego Banku Rolnego (dyrektor T. Zan). 


1876 - Zebranie organizacyjne Ochotniczej Straży Pożarnej 
w Grudziądzu. 


2000 - Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent RP 
na uchodźstwie, gościł w Grudziądzu. 


1943 - Kpt. Józef Szarkowski "Szary" został komendantem 
Inspektoratu AK w Grudziądzu. 
1991 - Wyszedł nr 1. "Tygodnika Grudziądzkiego". Pismo 
ukazywało się zaledwie kilka miesięcy. 


1946 - Otwarcie w Grudziądzu Miejskiej Poradni 
Przeciwgruźliczej. 


1946 - Uruchomienie w Grudziądzu odbudowanej linii 
tramwajowej nr 2. 


1946 - W Grudziądzu przy ul. Legionów 28, po przerwie 
wojennej, otwarte zostało Muzeum Miejskie 
(kierownik i kustosz Józef Błachnio).
		

/KG_2012_016_0001.djvu

			14 - 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18. SOBOTA 
Konstancji 
Maksyma 
Zuzanny 


19. NIEDZIELA 
Arnolda, Konrady 
Marcelego 


20. PONIEDZIAŁEK 
Eustachiusza 
Ludmiły 
Ostała 


21. WTOREK 
Eleonory 
Kiejstuta 
Roberta 


22. ŚRODA 
Małgorzaty 
Marty 
Wrócisława 


23. CZWARTEK 
Damiana 
Romany 
Seweryna 


24. PIĄTEK 
Bogusza, Bohusza 
Lucjusza 


25. SOBOTA 
Cezarego 
Modesta 
Wiktora 


26. NIEDZIELA 
Aleksandra 
Cezariusza 
Mirosława 


1923 - Założenie Spółki Akcyjnej "Polski Przemysł Gumowy" 
("Pe-Pe-Ge") w Grudziądzu. 
1975 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu Strzemięcin 
(ul. Śniadeckich 38 A i B). 


1946 - Odznaczenie miasta Grudziądza Krzyżem Grunwaldu kl. III. 


1954 - W Bydgoszczy zmarł Stefan Cieślak, płk WP w st. 
spoczynku, dowódca 65. Starogardzkiego Pułku Piechoty 
i dowódca obrony Grudziądza we wrześniu 1939 r. 


1959 - W Grudziądzu zginął tragicznie Jan Redlarski, 
nauczyciel i działacz polonijny w Niemczech. 


1899 - Oficjalna data (według akt sądowych) założenia 
Spółki Budowlanej "Bazar". 


1899 - W Grudziądzu została utworzona Izba Przemysłowo- 
Handlowa Oedyny członek Polak Alojzy Ruchniewicz). 


1397 - Powstanie Towarzystwa Jaszczurczego na terenie 
Ziemi Chełmińskiej (współzałożyciel Mikołaj z Ryńska). 


1985 - Poświęcenie kaplicy św. Piotra i Pawła na osiedlu 
Lotnisko w Grudziądzu. 
1989 - Pierwsze, po transformacji ustrojowej, legalne walne 
zebranie członków NSZZ "Solidarność" w Grudziądzu. 


1936 - W Otwocku zmarł gen. w st. spocz. Stefan de Castenedolo 
Kasprzycki, komendant Centralnej Szkoły Jazdy, Centralnej 
Szkoły Kawalerii oraz Obozu Szkolnego Kawalerii 
w Grudziądzu, pochowany na grudziądzkim Cmentarzu 
Garnizonowym.
		

/KG_2012_017_0001.djvu

			LUTY 


15 


27. PONIEDZIAŁEK 
Anastazji 
Gabrieli 
Leonarda 


28. WTOREK 
Józefa 
Makarego 
Romana 


29. ŚRODA 
Brunona 
Elizy 
Zygfryda 


Także w lutym: 


1913 - Początki budowy pasma fortów wokoło Basenu 
Grudziądzkiego, z centrum w grudziądzkiej 
twierdzy. 


1849 - Ziemianin Leon Rybiński z Dębieńca został wybrany 
delegatem do Rady Prowincjonalnej Prus Zachodnich 
w Gdańsku. 


1904 - Urodził się Stefan R. Łukowski, absolwent Oficerskiej 
Szkoły Kawalerii w Grudziądzu (1926), rtm., 
m. in. instruktor SPK przy CWK w Grudziądzu, 
jeniec w Starobielsku, zamordowany w Charkowie. 


1867 - Założenie Kółka Rolniczego w Radzyniu (założyciele: 
ks. A. Mariański, L. Rybiński, J. Paszota, J. Jordan). 
1921- Państwowa Szkoła Budowy Maszyn w Grudziądzu 
przeszła pod zarząd Kuratorium Okręgu Szkolnego 
Pomorskiego w Toruniu.
		

/KG_2012_018_0001.djvu

			16 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


- 


« Marzec» 


1. CZWARTEK 
Antoniego, Feliksa 
Piotra 


2. PIĄTEK 
Franciszka 
Heleny 
Michała 


3. SOBOTA 
Hieronima 
Maryny 
Kunegundy 


4. NIEDZIELA 
Arkadego 
Lucjusza 
Łucji 


5. PONIEDZIAŁEK 
Adriana 
Fryderyka 
Pakosława 


6. WTOREK 
Eugenii 
Róży 
Wojsława 


7. ŚRODA 
Felicji 
Polikarpa 
Tomasza 


8. CZWARTEK 
DZIEŃ KOBIET 
Beaty, Juliana 
Wincentego 


1911 - Wiktor Kulerski przenosi z Poznania do Grudziądza 
redakcje swoich pism: "Głos Ludu': "Kraj" i "Przyjaciel 
Ludu". 


1939 - "Gazeta Grudziądzka" zmieniła w Poznaniu tytuł na: 
"Gazeta Ludowa dawniej Gazeta Grudziądzka". 


1944 - Gestapo aresztowało Stefana Kisiela. szefa sztabu 
grudziądzkiego Inspektoratu AK oraz J. Lazara. dowódcę 
grudziądzkiego garnizonu AK. 
1945 - Władze polskie przejmują od Armii Radzieckiej 
elektrownię w Grudziądzu. 


1922 - Rada Miejska wybrała inż. Józefa Włodka na prezydenta 
Grudziądza na 12 lat. 
1987 - Pierwszy koncert chóru AHa camera w Grudziadzu. 


1945 - Wysadzenie przez Niemców na Wzgórzu Zamkowym 
wieży..Klimek". 


1454 - Inkorporacja Grudziądza w granice Polski. 
1945 - Koniec okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 
1946 - Rada Miejska uchwaliła nadanie tytułu Honorowego 
Obywatela Edwardowi Osóbce-Morawskiemu. 
ówczesnemu premierowi. 


1679 - W Grudziądzu zmarł Jan Kapusta znany jako Herbinius 
(ur. 1626). pastor, kaznodzieja. pisarz reformacyjny 
i orientalista. 


1928 - Utworzenie w Grudziądzu Lotniczej Szkoły Strzelania 
i Bombardowania (komendant mjr pil. inż. Tadeusz 
Wereszczyński).
		

/KG_2012_019_0001.djvu

			MARZEC 


17 


9 PIĄTEK 
Dominika 
Franciszki 
Katarzyny 


10. SOBOTA 
Bożesława 
Cypriana 
Makarego 


11. NIEDZIELA 
Edwina 
Pro kopa 
Rozyny 


12. PONIEDZIAŁEK 
Grzegorza 
fózefiny 
Wasyla 


13. WTOREK 
Bożeny 
Krystyny 
Trzebiesława 


14. ŚRODA 
akuha 
Matyldy 
Michała 


1945 - Rozpoczęli urzędowanie: komisaryczny prezydent 
Grudziądza Leonard Wierzbicki i starosta 
powiatowy Roman Zarzycki. 
2002 - Papież Jan Paweł II pobłogosławił odnowione korony 
z obrazu Matki Boskiej Łaskawej z grudziądzkiej kolegiaty. 


1945 - Do Grudziądza przybyła Czołówka Przyfrontowa 
PCK z pomocą medyczną i charytatywną. 


1886 - W Łapszczynie urodził się Edward Rydz, 
marszałek Polski i Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1888 - Powstanie Towarzystwa Przemysłowego w Grudziądzu 
(prezes Michał Wolski). 
2005 - Zmarł ppłk kawalerii w st. spocz. Jan Ładoś - 
Honorowy Obywatel Grudziądza. 


1931- Obsunęła się nadwiślańska skarpa na Strzemięcinie. 


1440 - Miasto Grudziądz wstąpiło do Związku Pruskiego. 
1995 - Tomasz Pasikowski został prezydentem Grudziądza. 


1968 - Grudziądz włączono do Szlaku Kopernikowskiego. 


15. CZWARTEK 1946 - Przy Szkole Szybowcowej w Lisich Kątach został utwo- 
Heloizy rzony Aeroklub Grudziądzki (prezes Ryszard Degórski). 
Krzyszt ,...,
005 - Uroczyście obchodzono 650-lecie grudziądzkiego 
Lo / tss;;;; :
4f
 
 ,?
 
 . rzemiosła. 
'I'., J
 ' f1/f:c fqt 
 
.(r'.fI
!r,: * , 0 " 
 I. . 
 Grud
iądzka Iz
a Rzemi
ślnicza .stał
 S.i ę r
pre
entantem 
r

ah


' ;,::

;;

 '. D; 
 polskleg
 rzemiosła w połnocne) CZęSCI wo)ewodztwa 
'fl,iricentegp j.. 
i-
!1o ',,o 
 pomorskiego. 
\. ;.,.;:. 
:{",i;
 . 
 
llłlrPfll)
 ..\,..;;- 
 . , 7___'":'
 ... 
, -i!!) "'. -ł# "
,,.u-
 "ł" 
'
ł,t.. 
!<"-,,
. ,} 
 

 "') . 2...11 
'
.-
 _liO
		

/KG_2012_020_0001.djvu

			18 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1895 - W Grudziądzu urodził się Bernard Kaszewski, drukarz 
i działacz plebiscytowy. 


17. SOBOTA 
Gertrudy, Reginy 
Zbigniewa 


18. NIEDZIELA 
Anzelma 
Edwarda 
Narcyza 


19. PONIEDZIAŁEK 
Bogdana 
Józefa 
Marka 


20. WTOREK 
Anatola 
Eufem;; 
Klaud;; 


21. ŚRODA 
Filemona 
Lubomiry 
Mikołaja 


22. CZWARTEK 
Bogusława 
Katarzyny 
Kazimierza 


23. PIĄTEK 
Konrada 
Oktawiana 
Zbysława 


24. SOBOTA 
Marka 
Sewera 
Szymona 


25. NIEDZIELA 
Dyzmy 
Marioli 
Wieńczysława 
..... 


1934 - Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Fotografiki Polskiej 
w Grudziądzu. 


1930 - W Grudziądzu został otwarty, wybudowany ze składek 
społeczeństwa, Dom Żołnierza im. marszałka Józefa 
Piłsudskiego. 


1865 - W Grucie urodził się Wiktor Kulerski. 


1522 - Mikołaj Kopernik na Sejmiku Generalnym Prus 
Królewskich w Grudziądzu wygłosił traktat o monecie. 
1986 - Zespołowi Szkół Gastronomiczno-Odzieżowych 
nadano imię Marii Skłodowskiej-Curie. 


1958 - W Warszawie zmarł Leon Doliński, b. redaktor naczelny 
"Gońca Nadwiślańskiego". 


1939 - "Cicha mobilizacja" jednostek garnizonu grudziądzkiego. 
1945 - W Grudziądzu, przy ul. Wybickiego 30, została 
otwarta pierwsza po wojnie Apteka Ubezpieczalni 
Społecznej. 


1929 - Pracownicy "Pe-Pe-Ge" zorganizowali Związek Chemików 
przy Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewica. 


1945 - W Grudziądzu powstała Powiatowa Rada Związków 
Zawodowych (z siedzibą przy ul. Szewskiej 2/4).
		

/KG_2012_021_0001.djvu

			MARZEC 
1 26. PONIEDZIAŁEK 
Emanuela 
Larysy 
Manueli 


27. WTOREK 
Ernesta 
Lidżi, Ruperta 


28. ŚRODA 
Anieli 
Krzesisława 
Sykstusa 


29. CZWARTEK 
Eustachego 
Ostapa 
Wiktoryna 


30. PIĄTEK 
Amelii 
Jana 
Kwiryna 


31. SOBOTA 
Amosa 
Dobromiry 
Kornelego 


Także w marcu: 


19 


1877 - Najwyższy w dziejach Grudziądza poziom wód 
w Wiśle -10,53 m. 
1972 - W Grudziądzu otwarte zostało Międzyszkolne 
Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. 


1939 - Pracownicy zakładów Herzfelda i Victoriusa 
w Grudziądzu przekazali swój jednodniowy zarobek 
na Fundusz Obrony Narodowej. 


1935 - Pomorski Urząd Wojewódzki w Toruniu dokonał 
rejestracji niemieckiego Związku Wiejskich 
Spółdzielni Województwa Pomorskiego, z siedzibą 
w Grudziądzu, ul. Toruńska 6. 


1939 - Pracownicy Zarządu Miejskiego w Grudziądzu zebrali na 
Fundusz Obrony Narodowej i Pożyczkę Przeciwlotniczą 
10000 zł. 


1956 - W Grudziądzu zmarł dr Agenor Frendel, prawnik, sędzia 
i działacz społeczny. 
1961 - W "Ilustrowanym Kurierze Polskim" (mutacja 
grudziądzka) ukazał się artykuł historyka Stanisława 
Poręby "Kilka słów o środowisku dziennikarskim 
w Grudziądzu - przed 1939 r." 


1904 - Wyszedł w Grudziądzu ostatni numer "Dziennika 
Grudziądzkiego" (wyd. Wiktor Kulerski). 
1923 - W więzieniu "Łubianka" (Moskwa) został zamordowany 
Konstanty R. Budkiewicz ksiądz i działacz narodowy 
(późniejszy patron ulicy w Grudziądzu). 


1866 - Założenie Towarzystwa Rolniczego na Powiat Grudziądzki 
(z siedzibą w Radzyniu). 
1945 - Grudziądz po zniszczeniach wojennych liczył około 
24 000 mieszkańców.
		

/KG_2012_022_0001.djvu

			20 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Kwiecień» 


1. NIEDZIELA 
Grażyny, HUBona 
Teodora 


2. PONIEDZIAŁEK 
Franciszka 
Urbana 
Władysława 


3. WTOREK 
AntonieBo 
PankraceBo 
Ryszarda 


4. ŚRODA 
BazyleBo 
Izydora 
Wacławy 


5. CZWARTEK 
Borzywoja 
Ireny 
WincenteBo 


6. PIĄTEK 
Ireneusza 
Ady 
Wilhelma 


7. SOBOTA 
Donaty, Hermana 
Przecława 


8. NIEDZIELA 
WIELKANOCNA 
januareBo 
Radosława 
Sieciesławy 


1900 - Wykupienie przez grudziądzki magistrat z rąk prywatnych 
elektrowni (550 kW), wybudowanej w 1894 r. 


1955 - Powstanie Państwowego Teatru Popularnego 
w Grudziądzu. 
2005 - Zmarł papież Jan Paweł II - Honorowy Obywatel 
Grudziądza. 


1946 - Grudziądzki Miejski Komitet Opieki Społecznej 
zorganizował kuchnię powszechną wydającą 
dziennie 650 posiłków. 


1939 - W mieście rozlepione zostały plakaty o subskrypcji 
Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. 


1940 - Nazwisko ppłk. Stanisława Sitka zostało umieszczone 
na liście straceń OS/2 NKWD z Ostaszkowa. 
1989 - Utworzony został Oddział Towarzystwa Miłośników 
Wilna i Ziemi Wileńskiej w Grudziądzu. 


1945 - W Charkowie (Ukraina) zmarł grudziądzko-wąbrzeski 
nauczyciel i artysta malarz Franciszek Szymański, 
wywieziony przez NKWD do ZSRR. 
2006 - W Warszawie zmarł Augustyn Bloch, wybitny organista, 
kompozytor, współorganizator festiwalu Warszawska 
Jesień, pochodzący z Grudziądza. 


1945 - Założenie pisma "Wiadomości Grudziądzkie". 
2011 - Zmarła Izabela Kikulska, b. dyrektorka I LO w Grudziądzu. 


1936 - W "Dzienniku Urzędowym RP" zostało 
opublikowane rozporządzenie o przeniesieniu 
siedziby Pomorskiej Izby Rzemieślniczej 
z Grudziądza do Torunia.
		

/KG_2012_023_0001.djvu

			KWIECIEŃ 
· 9 PONIEDZIAŁEK 
WIELKANOCNY 
Dobrosławy 
Dymitra, Marcelego 


10. WTOREK 
Antoniego 
Henryka 
Michała 


11. ŚRODA 
Filipa 
Leona 
Marka 


12. CZWARTEK 
juliusza 
Wiktora 
Zenona 


13. PIĄTEK 
Hermenegildy 
Idy 
justyny 


14. SOBOTA 
Bereniki, Bernarda 
Hermana 


15. NIEDZIELA 
Anastazego, 1)1tusa 
WacłaW)' 


16. PONIEDZIAŁEK 
Erwina, Cecyla 
Kseni 


17. WTOREK 
jakuba 
Roberta 
Stefanii 


21 


1907 - Otwarcie Królewsko-Pruskiej Szkoły Budowy Maszyn 
w Grudziądzu. 


1876 - Początek budowy żelaznego mostu kolejowo-drogowego 
przez Wisłę w Grudziądzu. 


1066 - Książę Bolesław Śmiały wystawił w Płocku dokument dla 
klasztoru w Mogilnie. Pojawia się w nim nazwa 
"Grudemsch': oznaczająca Grudziądz lub Grudusk 
k. Ciechanowa (?). 


1945 - Polskie władze przejęły od Armii Radzieckiej zakład H-V, 
późniejszą Pomorską Odlewnię i Emaliernię Oddział 
w Mniszku. 
1957 - W grudziądzkiej Miejskiej Bibliotece Publicznej została 
otwarta Czytelnia Młodzieżowa. 


1929 - Prokuratura przy Sądzie Okręgowym w Toruniu zajęła 
cały nakład "Słowa Pomorskiego", przeznaczony 
dla Grudziądza. 
1982 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu Lotnisko 
(ul. Warszawska 1). 


1910 - Założenie Towarzystwa Śpiewaczego "Lutnia" 
w Grudziądzu. 


1923 - Powstanie Koła Związku Obrony Kresów Zachodnich 
w Grudziądzu. 


1945 - Po zniszczeniach wojennych oddano do użytku 
Rzeźnię Miejską. 
1963 - W Stoczni Szczecińskiej zwodowany został 
m/s Grudziądz.
		

/KG_2012_024_0001.djvu

			22 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18. ŚRODA 
Apolonii 
Bogusława 
Rośdsława 


19. CZWARTEK 
Czesława 
Leontyny 
Wernera 


20. PIĄTEK 
Agnieszki 
Lecha 
Teodora 


21. SOBOTA 
Bartosza 
Drogomiła 
Konrada 


22. NIEDZIELA 
Heliodora 
Kai 
Leonii 


23. PONIEDZIAŁEK 
Emanueli 
Gerarda 
Jerzego 


24. WTOREK 
Aleksego 
Horacego 
Jerzego 


25. ŚRODA 
EsteTy. Kaliksta 
Szczepana 


26. CZWARTEK 
Klaudii 
Marceliny 
Marzeny 


1920 - Utworzenie w Grudziądzu Państwowego Seminarium 
Nauczycielskiego Męskiego z polskim językiem 
wykładowym. 


1982 - W Grudziądzu zmarł Tadeusz Niewiakowski (Tadeusz 
Niewski), pracownik kultury i literat, m.in. autor 
misterium "Ecce homo, czyli Golgota". 


1905 - Początki budowy kanalizacji w Grudziądzu. 
1945 - Uruchomienie w fabryce "Unia" generatora prądo- 
twórczego o dużej mocy, który dostarczał energię 
elektryczną do miasta. 


1993 - W Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu została otwarta 
Czytelnia Regionalna im. Adama Wolnikowskiego. 


1822 - W Lidzbarku (Warmia) urodził się Xawer Froelich, 
niemiecki urzędnik sądowy, historyk i archiwista, 
m. in. autor "Historii Powiatu Grudziądzkiego". 


1953 - Reaktywowanie po przerwie wojennej oddziału Polskiego 
Towarzystwa Turystyczno- Krajoznawczego w Grudziądzu. 
2005 - Nadanie imienia Roty Grudziądzkiej i wręczenie 
sztandaru miejscowemu Hufcowi ZHP. 


1973 - Podłączenie Grudziądza do sieci gazu ziemnego - 
likwidacja Gazowni Miejskiej. 


1945 - Powstanie grudziądzkiej Spółdzielni Spożywców. 


1923 - Rada Miejska podjęła uchwałę o nadaniu tytułu 
Honorowego Obywatela Grudziądza marszałkowi 
Ferdynandowi Fochowi.
		

/KG_2012_025_0001.djvu

			KWIECIEŃ 
F''2l PIĄTEK 
Felicji 
Sergiusza 
Zyty 


28. SOBOTA 
Bogny 
Bogdana 
Walerii 


29. NIEDZIELA 
Augustyna 
Rity 
Roberty 


30. PONIEDZIAŁEK 
Bartłomieja 
liii 
Mariana 


Także w kwietniu: 


23 


1978 - Zespołowi Szkół Budowlanych w Grudziądzu nadano imię 
Mikołaja Kopernika. 
1994 - Biblioteka Miejska im. W. Kulerskiego w Grudziądzu 
uzyskała ze Lwowa mikrofilmy tzw. "kodeksów 
grudziądzkich" I i II. 


1924 - W Korytowie urodził się Edwin Brzostowski, grudziądzki 
działacz kulturalny i współzałożyciel Koła Miłośników 
Dziejów Grudziądza (1986). 


1845 - W Grudziądzu powstała Gmina Chrześcijańsko-Katolicka 
(założyciel ks. Jan Czerski z Komórska). 
2011- W Warszawie zmarł Waldemara Baszanowski, rodowity 
grudziądzanin, dwukrotny mistrz olimpijski 
w podnoszeniu ciężarów. 


1862 - Bunt żołnierzy w grudziądzkiej twierdzy (przywódca 
Gottfrid Klatt). 
1940 - Pod Anielinem n. Pilicą zginął mjr Henryk Dobrzański- 
Hubal, oficer 18. Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu 


1920 - W Grudziądzu rozpoczęło działalność polskie 
sądownictwo. 
1924 - W Grudziądzu powstał oddział Ligi Obrony Powietrznej 
Państwa (prezes urzędujący płk J. Sendorek). 
1960 - Ukazał się drukiem t. I "Rocznika Grudziądzkiego".
		

/KG_2012_026_0001.djvu

			24 


. 
l 
1. WTOREK 
ŚWIĘTO PRACY 
Ramony, jeremiego 
Romana 


2. ŚRODA 
Anatola 
Celestyny 
Zygmunta 


3. CZWARTEK 
ŚWIĘTO 
KONSTYTUCJI 
'3 MAJA 
Marioli 
Niny 
Światosławy 


4. PIĄTEK 
Floriana 
Grzegorza 
Polikarpa 


5. SOBOTA 
Ireny, Tamary 
Wincentego 


6. NIEDZIELA 
Dominika, judyty 
juranda 


7. PONIEDZIAŁEK 
Augusta, Gizeli 
Ludomira 


8. WTOREK 
Eryki 
Kornela 
Stanisława 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Maj» 


1920 - Wybory uzupełniające do Sejmu Ustawodawczego 
w Grudziądzu i pow. grudziądzkim. 
2004 - Wyszedł nr 1 "Kuriera Grudziądzkiego". 


1937 - W Czersku został utworzony Związek Uczestników 
Strajku Szkolnego z lat 1906-1907 na Pomorzu, 
z siedzibą w Grudziądzu. 


1929 - Po raz pierwszy obchodzono w Grudziądzu Święto 3 Maja 
jako święto państwowe. 
2000 - Odsłonięcie w Grudziądzu pomnika poświęconego ofiarom 
Katynia, Miednoje i Charkowa (proj. Leszek Pawlikowski). 
2004 - Dekretem ks. bpa Andrzeja Suskiego, Ordynariusza 
Diecezji Toruńskiej, w kolegiacie św. Mikołaja 
w Grudziądzu ustanowiono Sanktuarium Matki Bożej 
Łaskawej, Patronki Grudziądza. 


1966 - W Konstancinie pod Warszawą zmarł mjr Adam 
Królikiewicz, wybitny jeździec i olimpijczyk, b. instruktor 
CWK w Grudziądzu (1935-1939). 


1976 - Założenie Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury. 


1922 - W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 6 otwarto Akademię 
Handlową. 


1949 - Otwarcie Biblioteki Związków Zawodowych 
w Grudziądzu. 


1981 - Powstanie Izby Pamięci "Katownia Gestapo" 
w Grudziądzu.
		

/KG_2012_027_0001.djvu

			MAJ 


25 


9. ŚRODA 
Bożydara 
Katarzyny 
Grzegorza 


10. CZWARTEK 
Antoniny 
Izydora 
Symeona 


11. PIĄTEK 
Hortensji 
Igi, Miry 


12. SOBOTA 
Domiceli 
Domicjana 
Pankracego 


13. NIEDZIELA 
Ofelii 
Glorii 
Serwacego 


14. PONIEDZIAŁEK 
Dobiesława 
Julity 
Wiktora 


15. WTOREK 
Anastazy 
Berty 
Dionizego 


1876 - W Grudziądzu urodził się Ernst Hardt, niemiecki 
pisarz epoki modernizmu. 
1926 - Otwarto ogród publiczny na miejscu dawnego 
cmentarza poreformackiego przy obecnej 
ul. Kosynierów Gdyńskich. 


1862 - Założenie Towarzystwa Upiększenia Miasta 
Grudziądza. 


1912 - Urodziła się w Grudziądzu Salomea Sujkowska, 
lekarz, społecznik, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1974 - Rozstrzygnięty został konkurs na zagospodarowanie 
przestrzenne nowego osiedla Rządz. 


1899 - Uruchomienie elektrycznej trakcji tramwajowej do 
Tarpna. 
2005 - Odsłonięty i poświęcony został pomnik marszałka 
Józefa Piłsudskiego i jednostek międzywojennego 
garnizonu grudziądzkiego (plac Niepodległości). 


1960 - Powstanie w Grudziądzu Koła Towarzystwa Rozwoju 
Ziem Zachodnich (prezes Bronisław Szczepański). 
1991 - W Grudziądzu rozpoczęła działalność Fundacja na Rzecz 
Tradycji Jazdy Polskiej. 
2005 - Nadanie Muzeum w Grudziądzu imienia ks. dr. 
Władysława Łęgi. 


1908 - W Grudziądzu została założona Czytelnia dla 
Kobiet (założyciele: W. Kulerski, J. M. Rakowski, 
dr J. Ulatowski). 


1920 - Utworzenie Komisarycznej Rady Miejskiej 
Grudziądza. 
1929 - W Grudziądzu przy ul. Fortecznej 29 zostało otwarte 
schronisko PTK dla młodzieży (50 miejsc 
noclegowych). 
1945 - Wyszedł nr 1. "Głosu Grudziądza", późniejszego 
organu PPS na Pomorzu.
		

/KG_2012_028_0001.djvu

			26 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1949 - Zakończenie budowy w Grudziądzu przez saperów 
i oddanie do użytku mostu pontonowego na Wiśle 


16. ŚRODA 
Andrzeja 
Jędrzeja 
Wieńczysława 


17. CZWARTEK 
Brunona 
Miry, Wery 


18. PIĄTEK 
Alicji 
Eryki 
Edwina 


19. SOBOTA 
Celestyny 
Emiliana, Iwony 


20. NIEDZIELA 
Bazylego 
Krystyny, Sawy 


21. PONIEDZIAŁEK 
Donata 
Kryspina 
7ymoteusza 


22. WTOREK 
Emila, Roksany 
Romy 


23. ŚRODA 
Dezyderego 
Renaty 
Wilhelma 


24. CZWARTEK 
Cieszysława 
Mileny 
Zuzanny 


1938 - Przeniesienie redakcji "Gazety Grudziądzkiej" 
z Grudziądza do Poznania. 
1979 - Zmarł Ryszard Milczewski-Bruno, grudziądzki poeta. 


1920 - Urodził się Karol Wojtyła, papież i Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 


1946 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu. 
1984 - W Grudziądzu odsłonięto obelisk poświęcony 
Wiktorowi Kulerskiemu. 
1996 - Nadanie Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu imienia 
Wiktora Kulerskiego. 


1896 - Położenie kamienia węgielnego pod budowę kościoła 
ewangelickiego w Grudziądzu (obecna ul. Mickiewicza 43). 
1958 - W Grudziądzu rozpoczął działalność oddział Związku 
Kynologicznego w Polsce (pielWszy prezes Józef Straczyński). 


1980 - W Warszawie zmarł Aleksander Gąssowski, aktor, 
były dyrektor Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 


1974 - W Warszawie zmarł Władysław Wągiel, pisarz i działacz 
społeczny, pochodzący z Grudziądza. 


1959 - Odsłonięcie tablicy pamiątkowej ku czci Mikołaja 
Kopernika na grudziądzkim Rynku. 
2003 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Jan 
Pospieszaiski.
		

/KG_2012_029_0001.djvu

			MAJ 


27 


I ł 
25. PIĄTEK 
Borysa 
Magdy 
Wioletty 


26. SOBOTA 
DZIEŃ MATKI 
Erwina, Filipa 
Wilhelminy 


27. NIEDZIELA 
Augustyna 
Juliusza 
Lucjana 


28. PONIEDZIAŁEK 
I Emilii, Feliksa 
Jaromira 


29. WTOREK 
Bogusławy 
Marii 
Urszuli 


30. ŚRODA 
Gryzeldy 
Felicjana 
Ferdynanda 


31. CZWARTEK 
Ernesty 
Kamili 
Ksawerego 


Także w maju: 


1907 - W Grudziądzu przy Pohlmannstrasse 19 otwarta została 
filia poznańskich Zakładów Hipolita Cegielskiego. 
2002 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymała artystka 
malarka Krystyna Gałdyńska-Szalewska. 


1937 - Przekształcenie grudziądzkiego Państwowego Seminarium 
Nauczycielskiego Męskiego im. ks. S. Staszica w Państwowe 
Liceum Pedagogiczne. 
2004 - Delegacja samorządu wręczyła w Watykanie papieżowi 
Janowi Pawłowi II uchwałę Rady Miejskiej Grudziądza 
o nadaniu Honorowego Obywatelstwa i dwie pozłacane 
plakietki pamiątkowe. 


1990 - Wybory odrodzonego samorządu - Rady Miejskiej 
Grudziądza (przewodniczący Marek Nowak). 
1998 - Grudziądzkie archiwum z powodu braku lokalu 
zostało przeniesione do Torunia. 


1945 - W Grudziądzu, po przerwie wojennej, rozpoczął 
działalność cech krawiecki. 


1939 - Po raz ostatni obchodził swoje święto 18. Pułk 
Ułanów Pomorskich w Grudziądzu. 
1945 - Prezydentem Grudziądza został wybrany Franciszek 
Mówiński. 


1978 - W Grudziądzu zorganizowano I Mityng Lekkoatletyczny 
z udziałem: m. in. Ireny Szewińskiej, Bronisława 
Malinowskiego, Władysława Komara, Władysława 
Kozakiewicza i Tadeusza Ślusarskiego oraz zawodników 
zagranicznych. 


1930 - Utworzenie parafii ewangelicko-augsburskiej 
w Grudziądzu (pastor Ryszard Danielczyk). 


1411- Ścięcie na grudziądzkim rynku przez Krzyżaków Mikołaja 
z Ryńska. 
1939 - Powołanie Obywatelskiego Komitetu Odnowienia Fary 
w Grudziądzu (prezes ks. dr Antoni Pastwa).
		

/KG_2012_030_0001.djvu

			28 


, CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Czerwiec» 


1. PIĄTEK 
DZIEŃ DZIECKA 
Jakuba, Konrady 
Nikodema 


2. SOBOTA 
Erazma 
Marianny 
Marzanny 


3. NIEDZIELA 
Aldony, Klotyidy 
Tamary 


4. PONIEDZIAŁEK 
Aleksandra 
Franciszka 
Kwiryny 


5. WTOREK 
Dobrom ira 
Kazimiery 
Waltera 


6. ŚRODA 
Laury, Nory 
Norberta 


7. CZWARTEK 
BOŻE CIAŁO 
Hieronima 
Jarosławy 
Roberta 


8. PIĄTEK 
Celiny 
Maksyma 
Seweryna 


2005 - Gimnazjum nr 7 przy ul. Mikołaja z Ryńska 6 otrzymało 
imię gen. Tadeusza Komorowskiego "Bora". 


1982 - W Grudziądzu odbył się I Memoriał Bronisława 
Malinowskiego. 
1998 - Oddanie kompleksu pediatrycznego w Szpitalu Miejskim 
przy ul. Rydygiera. 


1925 - Utworzenie Klubu Sportowego przy "Pe-Pe-Ge" 
w Grudziądzu. 
2008 - Oddano do użytku I odcinek Trasy Średnicowej 
(od ul. Paderewskiego do Drogi Łąkowej), dług. 3,5 km. 


1950 - Przedsiębiorstwo "Mostostal" z Zabrza przystąpiło 
do odbudowy mostu kolejowo-drogowego przez 
Wisłę w Grudziądzu. 
1951- Urodził się w Nowem n. Wisłą Bronisław Malinowski, 
mistrz olimpijski, Honorowy Obywatel Grudziądza. 


1935 - Podpisanie aktu notarialnego sprzedaży Domu Polskiego 
"Bazar" w Grudziądzu dla miejscowej parafii. 
2004 - Honorowy Obywatel Grudziądza ks. prałat Zdzisław 
Jastrzębiec Peszkowski obchodził 50-lecie kapłaństwa. 


1776 - Rozpoczęcie budowy twierdzy w okolicach 
Grudziądza. 


1921 - Przyjazd do Grudziądza Naczelnika Państwa 
marszałka Józefa Piłsudskiego. Otwarcie I Wystawy 
Sztuk Pięknych Artystów Pomorskich (Muzeum 
Miejskie). 


1948 - Została uruchomiona linia autobusowa z dworca 
kolejowego w Grudziądzu, przez most pontonowy 
na Wiśle, do dworca w Dragaczu.
		

/KG_2012_031_0001.djvu

			CZERWIEC 


29 


1934 - Inauguracja obchodów 40-lecia "Sokoła" w Grudziądzu. 


9. SOBOTA 
Pelagii, Tekli 
Sławoja 


10. NIEDZIELA 
Bogumiła 
Edgara 
OTJufrego 


11. PONIEDZIAŁEK 
Adelajdy, Anastazji 
Barnaby 


12. WTOREK 
Bazylego 
Leonii 
Leona 


13. ŚRODA 
Fortunata 
Gracji 
Olimpii 


14. CZWARTEK 
Elizy 
Elżbiety 
Rufina 


15. PIĄTEK 
Toli 
Wioli 
Wita 


16. SOBOTA 
Anety 
Benona 
Bertolda 


17. NIEDZIELA 
Adolfa 
Ignacego 
Marcjana 


1992 - Rada Miejska w Grudziądzu nadała Honorowe Obywa- 
telstwo lek. med. Salomei Sujkowskiej i rtm. Janowi 
Ładosiowi. 


1893 - Pożar ratusza na grudziądzkim Rynku. 


1953 - Grudziądzkiemu Szpitalowi Miejskiemu nadano imię 
dra Władysława Biegańskiego. 


1896 - Uruchomienie konnej trakcji tramwajowej (linia 
od dworca kolejowego do ul. Fortecznej). 
1990 - Andrzej Wiśniewski został prezydentem Grudziądza 


1931 - Otwarcie X Pomorskiej Wystawy Sztuk Pięknych 
w Grudziądzu. 
2011 - W Grudziądzu zmarł Zbigniew Rygielski, harcmistrz, 
b. komendant hufca Grudziądz i radny miasta Grudziądza. 


1934 - Do obszaru Grudziądza włączono część Fijewa 
i Wielkiego Tarpna. 


1884 - Otwarcie Miejskiego Muzeum Starożytności 
w Grudziądzu (dyrektor dr Siegfried Anger). 


1950 - Zarejestrowano w Sądzie Okręgowym w Grudziądzu 
miejscową Spółdzielnię Mieszkaniową. 
1991 - Przywrócenie b. koszarom CWK imienia ks. Józefa 
Poniatowskiego. 
1993 - Wyszedł nr 1. tygodnika nowej "Gazety Grudziądzkiej".
		

/KG_2012_032_0001.djvu

			30 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18. PONIEDZIAŁEK 
Amandy 
Gerwazego 
Pauli 


19. WTOREK 
Gerwazego 
Protazego 
Romualda 


20. ŚRODA 
Bogny 
Bogdana 
Rafaela 


21. CZWARTEK 
Alojzego 
Marty 
Rudolfa 


22. PIĄTEK 
Flawiusza 
Sabiny 
Saby 


23. SOBOTA 
DZIEŃ OJCA 
Albiny 
Wandy 
Zenobii 


24. NIEDZIELA 
Bartosza 
Emilii 
Jana 


1291 - Nadanie praw miejskich Grudziądzowi. 
1937 - Wprowadzenie nowego herbu Grudziądza (biskup 
na tle muru z wieżyczkami). 
1992 - Na ścianie bramy Zakładu Karnego nr 1 przy 
ul. J. Wybickiego odsłonięto tablicę upamiętniającą 
martyrologię jeńców alianckich w więzieniu fortecznym 
podczas okupacji niemieckiej. 


1938 - W Toruniu został poświęcony sztandar dla 
grudziądzkiego 16. Pułku Artylerii Lekkiej. 
2005 - Została uruchomiona fontanna z rzeźbą przed- 
stawiającą flisaka (projektował Ryszard Kaczor). 


1993 - Szkoła Podstawowa nr 5 w Grudziądzu otrzymała 
imię ppłk. żandarmerii Stanisława Sitka. 


1996 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał ks. Jan 
Twardowski. 
1998 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał reżyser 
filmowy Krzysztof Zanussi. 


1927 - Do Grudziądza przybył statek wiślany "Mickiewicz" 
z prochami Juliusza Słowackiego. 
2003 - W Grudziądzu zmarła bibliotekarka i działaczka 
oświatowa Helena Minkiewicz. 
2005 - Na terenie Wojskowych Zakładów Uzbrojenia 
w Grudziądzu odsłonięto tablicę upamiętniającą 
80. rocznicę powstania "Szkoły Orląt". 


1924 - Do Grudziądza przybył prezydent RP Stanisław 
Wojciechowski. 
1996 - Odsłonięto obelisk - głaz pamiątkowy ku czci 
Jana Heweliusza. 


1872 - Skreślenie grudziądzkiej twierdzy jako obiektu 
przestarzałego z listy twierdz Cesarstwa Niemiec- 
kiego.
		

/KG_2012_033_0001.djvu

			CZERWIEC 


31 


25. PONIEDZIAŁEK 
Albrechta 
Olbrachta 
Witolda 


26. WTOREK 
jeremiego 
Rudolfa 
Wirgiliusza 


27. ŚRODA 
Cypriana 
Heloizy 
Maryli 


28. CZWARTEK 
Bolesława 
Ireneusza 
Ligii 


29. PIĄTEK 
Iwetty 
Pawła 
Piotra 


30. SOBOTA 
Emilii 
Gertrudy 
Rajmunda 


Także w czerwcu: 


1913 - Poświęcenie no wego budynku Szkoł,y Budowy 
Maszyn w Grudziądzu. 


1925 - Otwarcie I Pomorskiej Wystawy Rolnictwa 
i Przemysłu w Grudziądzu. 


1760 - Grudziądzkie władze miejskie wydały drukiem 
"Regulamin ogniowy Królewskiego Miasta 
Grudziądza". 
2005 - Otwarcie i poświęcenie Muzeum Misyjno- 
Etnograficznego w Górnej Grupie. 


1919 - Podpisanie Traktatu Wersalskiego, w wyniku 
którego Grudziądz powrócił w granice Macierzy. 
1960 - Oddanie do użytku pierwszego po wojnie budynku 
mieszkalnego SM w Grudziądzu (ul. Dworcowa 43 
- Królewska 7). 
2003 - Rondo u zbiegu ul. Konstytucji 3 Maja i Południowej 
otrzymało imię Romana Dmowskiego. 


1873 - W Grudziądzu urodził się Siegmund Lipinsky, 
polsko-włoski artysta malarz i grafik. 
1935 - Pierwsza bezpośrednia audycja Polskiego Radia 
z Grudziądza poświęcona odsłonięciu popiersia 
Stanisława Moniuszki. 


1862 - W Grudziądzu Joseph Herzfeld i Carl Victorius 
założyli fabrykę odlewów żeliwnych. 
1991 - Likwidacja Teatru Ziemi Pomorskiej w Grudziądzu. 


1932 - Upadek Teatru Miejskiego w Grudziądzu (ostatni 
dyrektor Henryk Czarnecki). 
1972 - Odkrycie źródeł gorącej solanki w podgrudziądzkiej 
Maruszy.
		

/KG_2012_033a_0001.djvu

			32 


_ 
.JI. 


1. NIEDZIELA 
Bogusza 
Gawła 
Haliny 


2. PONIEDZIAŁEK 
Jagody 
Kariny 
Serafina 


3. WTOREK 
Anatola 
Jacka 
Kornela 


4. ŚRODA 
Alfreda 
Malwiny 
Zygfryda 


5. CZWARTEK 
Antoniego 
Karoliny 
Michała 


6. PIĄTEK 
Łucji 
Gerarda 
Teresy 


7. SOBOTA 
Ewalda 
Metodego 
Nory 


8. NIEDZIELA 
Adriana 
Prokopa 
Wirginii 



 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Lipiec» 


1925 - Wręczenie sztandaru Oficerskiej Szkole Kawalerii 
(kopia w Pałacu Opatek w Grudziądzu). 
1999 - Utworzona została jednostka wojskowa - 4. Rejonowa 
Baza Materiałowa z siedzibą w cytadeli. 


1915 - W Grudziądzu urodził się Antoni Czortek, słynny bokser 
i olimpijczyk (1936). 


1921 - W Grudziądzu, przy ul. Lipowej 28, Zarząd Główny TCL 
w Poznaniu zorganizował bibliotekę. 


1932 - W Grudziądzu wyszedł nr 1. "Gazety Grudziądzkiej 
- Tygodnika". 


1925 - W Grudziądzu przebywał Stanisław Grabski, minister 
Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. 


1580 - W Grudziądzu urodził się Johann Stobaeus znany jako 
Jan Stobeusz (Stobbe), muzyk, kompozytor i kapelmistrz 
królewiecki. 


2002 - W Grudziądzu zmarł artysta rzeźbiarz Alojzy Sladek. 


1905 - W Poznaniu zostało utworzone Towarzystwo Dziennikarzy 
i Literatów na Rzeszę Niemiecką (przedstawiciel "Gazety 
Grudziądzkiej" Konstanty Kościński).
		

/KG_2012_033b_0001.djvu

			LIPIEC "J.' 


. - 33 


9. PONIEDZIAŁEK 
Blanki 
Sylwii 
Zenona 


10. WTOREK 
Samsona 
Sylwany 
Witalisa 


11. ŚRODA 
Cypriana, Kiry 
Pelagii 


12. CZWARTEK 
Brunona, Wasyla 
Wery 


13. PIĄTEK 
Danieli 
Ernesta 
Sary 


14. SOBOTA 
Bonawentury 
Kamila 
Ulryka 


15. NIEDZIELA 
Angeliki 
Dawida 
Donalda 


16. PONIEDZIAŁEK 
Marii 
Mariki 
Mireli 


17. WTOREK 
Aleksego 
Anety 
Jadwigi 


1919 - Część członków dawnego Towarzystwa Przemysłowego 
w Grudziądzu utworzyła Towarzystwo Kupców 
Samodzielnych (prezes Jan Zawacki). 


1807 - Podpisanie pokoju w Tylży. Włączenie Ziemi Chełmińskiej, 
bez Grudziądza i okolic, do Księstwa Warszawskiego. 
1921 - Konsekracja Kościoła Garnizonowego w Grudziądzu 
przez biskupa polowego WP ks. dr. Stanisława Galla. 


1933 - Rada Miejska w Grudziądzu podjęła uchwałę 
o utworzeniu ogrodu botanicznego wzdłuż Trynki. 


1454 - Król Kazimierz Jagiellończyk przybył do Grudziądza 
, (pierwszy pobyt) z okazji Zjazdu Stanów Pruskich 
i utworzenia Rady Pruskiej. 


1924 - Na placu ćwiczeń w Małym Tarpnie wystawione 
zostało widowisko plenerowe "Pod Grunwaldem" 
(scenariusz i reżyseria Tadeusz Niewiakowski). 


1410 - W bitwie pod Grunwaldem zginął grudziądzki 
komtur Wilhelm von Heffenstein i komtur radzyński 
Mikołaj von Melin. 
1926 - W Grudziądzu ukazał się nr 1. dwumiesięcznika 
"Muzyk Wojskowy" (wydawca Edward Dawidowicz). 


1895 - W Grudziądzu pojawili się pierwsi wyznawcy 
Kościoła ewangelicko-metodystycznego. 


1953 - Władze miejskie zakończyły likwidację starego cmentarza 
ewangelickiego w Grudziądzu przy al. 23 Stycznia. 
2004 - Wyszedł ostatni numer nowej "Gazety Grudziądzkiej". 
Tygodnik był wydawany od 1993 r.
		

/KG_2012_034_0001.djvu

			34 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18. ŚRODA 
Erwiny 
Karoliny 
Roberta 


19. CZWARTEK 
Nonny 
Nory 
Wincentego 


20. PIĄTEK 
Czesława 
Hieronima 
Seweryna 


21. SOBOTA 
Danieli 
Diany, Wiktora 


22. NIEDZIELA 
Albina 
Mileny 
Wawrzyńca 


23. PONIEDZIAŁEK 
Brygidy 
Sławy 
Zdzisława 


24. WTOREK 
Kingi 
Kunegundy 
Mich aliny 


25. ŚRODA 
Jakuba, Krzysztofa 
Michała 


26. CZWARTEK 
Joachima 
Laurentego 
Mirosławy 


1981 - Z inicjatywy lek. med. Salomei Sujkowskiej powstał 
Klub Inteligencji Katolickiej. 
1994 - Zenon Kufel został prezydentem Grudziądza 


1945 - Odbyło się zebranie organizacyjne Chóru Męskiego 
Polskiego Związku Zachodniego w Grudziądzu. Na zebra- 
nie przybyli byli członkowie chórów" "Echo" i "Lutnia". 


1419 - W Grudziądzu przebywał abp Bartolemusz z Mediolanu, 
jako komisarz króla rzymskiego Zygmunta 
Luksemburskiego. 


1911 - Uruchomienie drugiej linii tramwajowej w Grudziądzu 
(Rynek Zbożowy - ul. Bydgoska). 


1958 - Odsłonięty został przebudowany pomnik ku czci 
10 zakładników rozstrzelanych przez Niemców w1939 r. 
1960 - Inauguracja obchodów 1000-lecia państwa polskiego 
w Grudziądzu. 


1965 - W Gdyni zmarł artysta malarz Wacław Szczeblewski, 
założyciel Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych 
w Grudziądzu. 


1919 - 4. Pułk Ułanów Wielkopolskich zmienił nazwę 
na 4. Pułk Ułanów Nadwiślańskich (późniejszy 
18. Pułk Ułanów Pomorskich w Grudziądzu). 


1936 - W Inowrocławiu zmarł Aleksander Markwicz, grudziądzki 
dziennikarz historyk ruchów filomackich w Wielkopolsce 
i na Pomorzu. 


1920 - Grudziądzka Fabryka Maszyn Rolniczych Augusta 
Ventzkiego przeszła w ręce Spółki Akcyjnej 
Pomorska Fabryka Maszyn.
		

/KG_2012_035_0001.djvu

			LIPIEC 


35 


27. PIĄTEK 
Aurelego 
ilii, Natalii 


28. SOBOTA 
AidJ1, Sylwiusza 
Wiwiany 


29. NIEDZIELA 
Beatrycze 
Flory, Olafa 


30. PONIEDZIAŁEK 
Julity, Rościsława 
Zdobysława 


31. WTOREK 
Ignacego 
Ludomiry 
Romana 


. 


Także w lipcu: 


1911 - Uroczyste poświęcenie budynku Domu Polskiego 
"Bazar" w Grudziądzu przez ks. wikarego Edmunda 
Fittkaua. 


1976 - Bronisław Malinowski zdobył srebrny medal w biegu 
na 3000 m z przeszkodami podczas Igrzysk 
Olimpijskich w Montrealu. 


1939 - Obchody 250-lecia istnienia Cechu Zduńsko- 
Garncarskiego w Grudziądzu. 


1862 - W Grudziądzu zostało utworzone przedsiębiorstwo 
Joseph Herzfeld i Carl Victorius Odlewnia Żeliwa 
i Emaliernia. 


1910 - W Małym Tarpnie powstało tajne Towarzystwo 
Przyjaciół (założyciel Jan Bona). 
1980 - Bronisław Malinowski zdobył w Moskwie złoty medal 
olimpijski w biegu na 3000 m z przeszkodami. 


1927 - W Rogóźnie Zamku rozpoczęła działalność pierwsza 
w Polsce "Wioska Kościuszkowska" dla sierot. 
1945 - Uruchomienie po odbudowie Elektrowni Miejskiej 
w Grudziądzu.
		

/KG_2012_036_0001.djvu

			36 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Sierp ień» 


:J 
1. ŚRODA 
Alfonsa 
justyny 
Piotra 


2. CZWARTEK 
Gustawa 
Marii 
Światosława 


3. PIĄTEK 
Augustyna 
Kamelii, Nikodema 


4. SOBOTA 
Dominika 
Franciszka, jana 


5. NIEDZIELA 
Emila, Karoliny 
Stanisławy 


6. PONIEDZIAŁEK 
jakuba, Oktawii 
Slawy 


7. WTOREK 
Donaty, Kajetana 
Klaudii 


8. ŚRODA 
Emi1iana 
Seweryna 
Seweryn y 


1919 - Przemianowanie 4. Pułku Ułanów Nadwiślańskich 
na 18. Pułk Ułanów Pomorskich. 
1990 - W Grudziądzu zmarł historyk, bibliofil, fotografik 
i kolekcjoner Adam Wolnikowski. 


1927 - Do Grudziądza przybył prezydent RP Ignacy Mościcki 
(pierwszy pobyt). 
1944 - W czasie powstania warszawskiego został rozstrzelany 
przez Niemców wieloletni prezydent Grudziądza Józef 
Włodek 
1960 - W Sopocie zmarł historyk i archeolog ks. dr Władysław 
J. Łęga, ppłk i kapelan WP oraz b. proboszcz grudziądzkiej 
parafii wojskowej. 


1919 - Sejm Ustawodawczy w Warszawie uchwalił ustawę 
o utworzeniu Województwa Pomorskiego, w którym 
znalazło się miasto Grudziądz i pow. grudziądzki. 


1994 - W Grudziądzu przy ul. Dworcowej 47 została oddana 
do użytku zajezdnia tramwajowa, odbudowana po 
pożarze. 


1222 - Zjazd w Łowiczu potwierdził przywileje dla bp Chrystiana, 
m. in. dotyczące Grudziądza. 


1852 - Uruchomienie linii kolejowej Bydgoszcz-Tczew (dla 
Grudziądza - stacja w Warlubiu). 


1958 - Księża marianie ponownie obejmują kościół 
poewangelicki w Grudziądzu przy ul. Mickiewicza 43. 


1593 - Do Grudziądza przybył król Zygmunt III Waza (drugi pobyt). 
1921- Utworzenie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu 
(dyrektor Stanisław Książek-Staszewski). 
1944 - Podczas powstania warszawskiego zginął ppor. AK Tadeusz 
Maślonkowski "Sosna". Jego imię nosi ścieżka spacerowa 
wzdłuż Rowu Hermana w Grudziądzu. 
----- - -
		

/KG_2012_037_0001.djvu

			SIERPIEŃ 


... 37 


9. CZWARTEK 
Rolanda 
Romana 
Romualda 


10. PIĄTEK 
Bogny 
Bogdana 
Borysa 


11. SOBOTA 
Klary 
Włodzimierza 
Zuzanny 


12. NIEDZIELA 
Euzebiusza 
Hilarego 
Leszka 


13. PONIEDZIAŁEK 
Helen.Ył Hipolita 
jana 


14. WTOREK 
Kaliksta 
Salomei 
Sylwii 


15. ŚRODA 
ŚWIĘTO WOJSKA 
POLSKIEGO 
Napoleona, Stelli 
Trzebimira 


16. CZWARTEK 
joachima 
Nory 
Rocha 


1942 - W Auschwitz, wraz ze św. Edytą Stein, zginęła siostra 
zakonna i dr med. Lisamarie Meirowsky, urodzona 
w Grudziądzu. 
1958 - Poświęcenie kościoła Niepokalanego Serca Najświętszej 
Maryi Panny, zwanego "młodzieżowym". 


1453 - W Grudziądzu odbył się zjazd rycerstwa Ziemi 
Chełmińskiej, na którym omawiano m. in. krzywdy 
doznane od Krzyżaków. 


1920 - Rozpoczęły się intensywne przygotowania do obrony 
Grudziądza przed Armią Czerwoną. 


1970 - Oddano do użytku pierwszy dom na osiedlu 
Kopernika (ul. Kopernika 4). 
1987 - Erygowanie parafii św. Stanisława biskupa i męczennika 
w Grudziądzu (Rządz). 
1992 - Odsłonięcie przy ul. Starorynkowej tablicy pamiątkowej 
poświęconej Centrum Wyszkolenia Żandarmerii. 


1911 - W Grudziądzu zostało założone Towarzystwo Oświatowe 
"Jednosć" (prezes Paweł Giinther). 


1957 - W Szczecinie zmarł artysta malarz i grafik Brunon 
Franowski, b. pracownik Zakładów Graficznych 
i Wydawniczych Wiktora Kulerskiego w Grudziądzu. 


1883 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz-Malbork. 
1920 - Do Grudziądza zostaje przeniesiona z Przemyśla 
Centralna Szkoła Jazdy, późniejsze CWK. 
1935 - W Grudziądzu urodził się Waldemar Baszanowski 
dwukrotny mistrz olimpijski w podnoszeniu ciężarów. 


1885 - Otwarcie wystawy osiągnięć gospodarczych Grudziądza 
w"Tivoli" (ul. Lipowa).
		

/KG_2012_038_0001.djvu

			38 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


17. PIĄTEK 
Anity 
juliany 
joanny 


18. SOBOTA 
Bolesława 
Bronisława 
Klary 


19. NIEDZIELA 
Konstancji 
Ludwika 
Ludwiny 


20. PONIEDZIAŁEK 
Sabiny 
Saby 
Samuela 


21. WTOREK 
Franciszka 
joanny 
Kazimiery 


22. ŚRODA 
Cezarego 
Fabrycego 
Hipolity 


23. CZWARTEK 
Poli 
R6ży 
Walerii 


24. PIĄTEK 
Bartosza 
jerzego 
Malwiny 


1945 - Po przerwie wojennej wznowiła działalność Urzędnicza 
Spółdzielnia Mieszkaniowa w Grudziądzu. 
2004 - W Watykanie podpisano decyzję o nadaniu kolegiacie 
pw. św. Mikołaja w Grudziądzu statusu filii Sanktuarium 
Matki Bożej Większej w Rzymie. 


1920 - Pod Brodnicą odbyła się bitwa, która powstrzymała 
marsz Armii Czerwonej w kierunku Grudziądza. 
1966 - Ukazanie się drukiem almanachu "Młody Grudziądz 
Literacki". 


1865 - Uruchomienie miejskiej gazowni w Grudziądzu i początki 
oświetlenia gazowego w mieście. 


1937 - W Grudziądzu na terenie lotniska wojskowego została 
utworzona Wyższa Szkoła Pilotażu. 


1850 - W Dusocinie urodził się Ludwik Rydygier, wybitny 
polski chirurg. 


2008 - W Grudziądzu rozpoczął się XX Jubileuszowy Zjazd 
Kawalerzystów II RP (trwał trzy dni). 


1934 - Podział powiatu grudziądzkiego na gminy zbiorcze: 
Grudziądz, Gruta, Łasin, Mokre, Radzyń, Rogóźno i Świecie. 


1939 - Mobilizacja 64. Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich 
i zajęcie przez niego pozycji obronnych nad Osą. 
1966 - W Londynie zmarł gen. dyw. Tadeusz Komorowski 
"Bór", ostatni komendant Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii w Grudziądzu.
		

/KG_2012_039_0001.djvu

			SIERPIEŃ 


39 


1915 - Grudziądzka Gazownia Miejska obchodziła 50-lecie 
swojej działalności. 


25. SOBOTA 
Namysława 
Patrycji 
Zbigniewa 


26. NIEDZIELA 
Konstantego 
Marii, Wiktora 


27. PONIEDZIAŁEK 
Małgorzaty, Moniki 
Rufusa 


28. WTOREK 
Erazma, Sobiesława 
Wyszomira 


29. ŚRODA 
jana, janusza 
jeremiego 


30. CZWARTEK 
Benona 
jowity 
Róży 


31. PIĄTEK 
Bohdana 
Izabeli 
Pauliny 


Także w sierpniu: 


1939 - Grudziądzkie CWK zostało ewakuowane do ośrodka 
zapasowego w Garwolinie. 
1951- Otwarcie odbudowanego po zniszczeniach wojennych 
mostu kolejowo-drogowego przez Wisłę w Grudziądzu. 
1980 - Początek strajku w PZUO "Warma", który 
rozprzestrzenił się na pozostałe duże zakłady 
Grudziądza. 


1939 - Utworzony został Batalion Obrony Narodowej "Grudziądz". 


1989 - W Grudziądzu podpisano akt partnerstwa z niemieckim 
miastem Gtitersloh. 


1659 - Wojska polskie pod dowództwem Jerzego S. Lubomirskiego 
wypędzają Szwedów z Grudziądza. 


1939 - Wojewoda pomorski Władysław Raczkiewicz mianował 
Damazego Raszkowskiego komisarycznym prezydentem 
Grudziądza. 
2003 - Początek XV Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzystów 
II RP z udziałem b. prezydenta RP na wychodźstwie 
Ryszarda Kaczorowskiego. 


1939 - W Poznaniu wyszedł ostatni numer "Gazety Ludowej 
dawniej Gazety Grudziądzkiej". 
1999 - Odsłonięty został przy ul. 6 Marca głaz pamiątkowy 
z tablicą w hołdzie żołnierzom PSZ na Zachodzie. 


1410 - Po bitwie pod Grunwaldem miasto Grudziądz i grudziądzki 
zamek zajął oddział polskiego rycerstwa pod dowództwem 
poznańskiego kasztelana Mościca ze Stęszewa. 
1944 - Zginął z rąk Niemców sierżant Jan Głaza, przywódca 
antyhitlerowskiego ruchu oporu w grudziądzkiej Fabryce 
Maszyn Rolniczych "Unia".
		

/KG_2012_040_0001.djvu

			40 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


=....... 


« Wrzesień» 


1. SOBOTA 
Bronisława 
Bronisławy 
Reny 


2. NIEDZIELA 
Bohdana 
Bohdany 
Elizy 


3. PONIEDZIAŁEK 
Bronisza 
Eufemii 
Przecława 


4. WTOREK 
Dalii 
Laurencjusza 
Rościgniewa 


5. ŚRODA 
Delii 
Stronisławy 
Wiktoryna 


6. CZWARTEK 
Betiny 
Rozalindy 
Uniewita 


7. PIĄTEK 
Domasławy 
Meli 
Ryszardy 


8. SOBOTA 
Czcibora 
Marii 
Nestora 


1939 - Wybuch II wojny światowej - ostrzał artyleryjski 
Grudziądza. W szarży 18. Pułku Ułanów Pomorskich 
pod Krojantami zginął m.in. płk Kazimierz Mastalerz. 
2009 - Ks. Dariusz Kunicki został mianowany proboszczem parafii 
św. Mikołaja w Grudziądzu. 


1576 - Przybycie króla Stefana Batorego do Grudziądza. 
2000 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał kompozytor 
Augustyn Bloch. 


1924 - W Grudziądzu rozpoczął działalność Instytut Muzyczny 
im. S. Moniuszki (kierownik Wincenty Tomaszewski). 


1939 - Początki okupacji niemieckiej w Grudziądzu. 


1939 - Zamordowanie przez Niemców stolarza Wiktora 
Zawadzkiego, pierwszej ofiary okupacji niemieckiej 
w Grudziądzu. 
1993 - Groźny pożar w zajezdni tramwajowej przy ul. Dworcowej. 


1626 - Przybycie do Grudziądza króla Zygmunta 1II Wazy 
(czwarty pobyt) wraz z synem Władysławem. 


1767 - W Grudziądzu obradował ostatni Sejmik Generalny 
Prus Królewskich. 
1904 - W Grudziądzu urodziła się Lisamaria Meirowsky, która 
wraz ze św. Edytą Stein zginęła w Auschwitz. 


1921 - W Grudziądzu powstało Towarzystwo Akcyjne "Teatr 
Pomorski" (dyrektor Stanisław Książek-Staszewski). 
1922 - Odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Stowarzyszenia 
Urzędników Budowy Domów SM w Grudziądzu.
		

/KG_2012_041_0001.djvu

			WRZESIEŃ 


41 


9. NIEDZIELA 
Jacka 
Pimena 
Ścibora 


10. PONIEDZIAŁEK 
Eligiusza 
Irmy 
Łukasza 


11. WTOREK 
Helgi 
Naczesława 
Pro ta 


12. ŚRODA 
Amadeusza, Gwidona 
Sylwin a 


13. CZWARTEK 
Aleksandra, Lubomira 
Morzysława 


14. PIĄTEK 
Ramony, Roksany 
Lozanny 


15. SOBOTA 
Albina 
Budzigniewa 
Lolity 


16. NIEDZIELA 
Kamila, Kamy 
Łucji 


17. PONIEDZIAŁEK 
Drogosława 
Lamberty 
Narcyza 


1941 - W Grudziądzu przed Sądem Wojennym Rzeszy rozpoczął się 
proces 49 członków antyhitlerowskiej organizacji "Rota". 
2006 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Ernest Bryll, 
poeta, b. ambasador RP w Irlandii. 
2006 - W Warszawie zmarł Lucjan Kydryński, znany dziennikarz, 
publicysta i konferansjer, pochodzący z Grudziądza. 


1989 - W Grudziądzu odbył się I Światowy Zjazd Oficerów 
Służby Stałej Kawalerii II Rzeczpospolitej Polskiej. 
2002 - Bibliotece Miejskiej w Grudziądzu przyznano medal 
BIBLIOTHEKA MAG NA PERENNISQUE. 


1921 - Uruchomienie w Nowej Wsi stacji radiowo-telegraficznej 
"GRD Grudziądz". 
2004 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał ks. bp Józef 
Zawitkowski. 


1883 - W Grudziądzu Wiktor Kulerski zorganizował tajne 
obchody 200-lecia odsieczy wiedeńskiej dla swoich 
kolegów, uczniów seminarium nauczycielskiego. 


1923 - Pożar budynku Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 


1884 - Zmarł grudziądzki kupiec i szyper Michał Zakrocki, 
powstaniec z 1830 i 1863 r. 


1945 - W salach Muzeum otwarto pierwszą powojenną wystawę 
grudziądzkich artystów plastyków: Kazimiery Wolskiej 
-Jazłowińskiej, Kazimierza Krzyszkowskiego, Teodora 
Nowaka i Bronisława Zacharka. 
1963 - Inauguracja obchodów 900-lecia Grudziądza. 


1993 - W tym dniu Grudziądz miał 103 408 mieszkańców. 


1941 - Ogłoszenie wyroku w procesie grudziądzkim członków 
"Roty" (4 wyroki śmierci, w tym jeden zaoczny).
		

/KG_2012_042_0001.djvu

			42' 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


18. WTOREK 
Ariadny 
Irminy 
Zachariasza 


19. ŚRODA 
Konstancji 
Leopolda 
Soni 


20. CZWARTEK 
Franciszka 
Olega 
Szanta 


21. PIĄTEK 
Bożydara, jonasza 
Oty 


22. SOBOTA 
jonasza 
Maurycego 
7ymona 


23. NIEDZIELA 
Boguchwała 
Liny 
Tekli 


24. PONIEDZIAŁEK 
Gerarda 
Hermana 
Maryny 


25. WTOREK 
Gaspara, Kleofasa 
Władysława 


26. ŚRODA 
justyna 
Nili 
Zbysława 


1935 - W Owczarkach zmarł Wiktor Kulerski (1865-1935). 
1996 - Rada Miejska nadała pośmiertnie Bronisławowi 
Malinowskiemu tytuł Honorowego Obywatela Miasta. 
1999 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał prof. Stefan 
Stuligrosz. 


1965 - W Grudziądzu został oddany do użytku budynek 
nowoczesnego dworca kolejowego. 
1965 - Odsłonięto pomnik Światowida na kopcu Góry Zamkowej 
(przeniesiony do parku Miejskiego w 2005 r.). 


1943 - Na terenie Niemiec, po ucieczce z Oflagu Doessel, został 
zamordowany ppor. Karol Kobyłko, b. oficer 64. Pułku 
Strzelców Murmańskich w Grudziądzu. 


1772 - W wyniku I rozbioru Polski Grudziądz został włączony do 
Królestwa Pruskiego. 
1921- Otwarcie Teatru Pomorskiego w Grudziądzu. 


1913 - Księża Melchior Kądzioła z Krakowa i Władysław Rutz 
z Mokrego poświęcili Zakłady Graficzne Wiktora 
Kulerskiego w Tuszewie. 


1953 - Powstanie Koła Miejskiego Polskiego Związku Filatelistów 
w Grudziądzu. 


1901 - Uruchomienie linii kolejowej Mełno-Radzyń-Chełmża. 
1951 - Zmarł w Kanadzie Julian Szychowski, Honorowy Obywatel 
Grudziądza. 
1986 - Powstanie Koła Miłośników Dziejów Grudziądza. 


1946 - Uruchomienie, po odbudowie ze zniszczeń 
wojennych, linii kolejowej Grudziądz-Kwidzyn. 


1945 - Rozpoczęła działalność żegluga na Wiśle w Grudziądzu: 
w kierunku północnym do Gdańska i Elbląga i w kierunku 
południowym do Warszawy.
		

/KG_2012_043_0001.djvu

			WRZESIEŃ 


, 43 


27. CZWARTEK 
Damiana 
Kosmy 
Mirabeli 


28. PIĄTEK 
Klemensa 
Libuszy, Nikity 


29. SOBOTA 
Gabriela 
Marcelego 
Marceliny 


30. NIEDZIELA 
Honoraty 
Honoriusza 
Samanty 


Także we wrześniu: 


1422 - Podpisanie pokoju nad Jeziorem Mełno. 
1981 - Na grudziądzkim moście zginął w wypadku 
samochodowym Bronisław Malinowski, sportowiec 
i mistrz olimpijski. 


1772 - Po I rozbiorze Polski w Grudziądzu rozpoczęła 
działalność pruska administracja. 


1989 - Zespołowi Szkół Rolniczych nadano imię Władysława 
Grabskiego. 
2007 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymała aktorka 
Maja Komorowska. 


1626 - Z rozkazu Zygmunta III Wazy zostaje zbudowany 
w Grudziądzu pierwszy w dziejach miasta most na 
Wiśle. Wymarsz 11 000 żołnierzy przeciw Szwedom 
pod Gniew. 
1984 - W Kórniku zmarł przedwojenny wiceprezydent 
Grudziądza Stanisław Michałowski. 


1651- Król Jan Kazimierz odbył podróż Wisłą z Warszawy 
do Malborka i ze statku oglądał panoramę Grudziądza. 
1913 - Ukazanie się drukiem pierwszego polskiego przewodnika 
turystycznego po Grudziądzu wraz z planem i polskimi 
nazwami ulic, pióra Ignacego Żnińskiego.
		

/KG_2012_044_0001.djvu

			44 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Październik» 


"'r'" 
1. PONIEDZIAŁEK 
Danuty 
Igora 
Klementyny 


2. WTOREK 
Marty 
Sławomira 
Trofima 


3. ŚRODA 
Ewalda, Gerharda 
Kandyda 


4. CZWARTEK 
Edwina, Manfreda 
Rozalii 


5. PIĄTEK 
Fausta, Flory 
Pladda 


6. SOBOTA 
Brunona, Fryderyki 
Petry 


7. NIEDZIELA 
Dobromiły 
Krystyna 
Tekli 


8. PONIEDZIAŁEK 
Loreny 
Pelagiusza 
Taidy 


1903 - Wyszedł nr 1. "Dziennika Grudziądzkiego" (wydawca 
Wiktor Kulerski). 
1916 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem Podwyższenia 
Krzyża Świętego w Grudziądzu (ul. Bydgoska). 
2000 - Uruchomiono Oddział Zamiejscowy Wydziału Nauk 
Ekonomicznych i Zarządzania UMK. 


1882 - Kowal August Ventzki założył w Grudziądzu warsztat 
naprawy maszyn rolniczych. 
1894 - W Grudziądzu wyszedł nr 1. "Gazety Grudziądzkiej". 
2004 - W parafii św. Stanisława Biskupa na Rządzu ustanowiono 
drugiego patrona - św. Teresę Lisieux, z racji przechowy- 
wania tam figury św. Teresy, ocalonej z przedwojennego 
kościoła garnizonowego w Grudziądzu. 


1910 - Kupiec Feliks Karolewicz wykupił z rąk niemieckich 
hotel "Pod Młodym Lwem" w Grudziądzu 
przy ul. Dolnotoruńskiej 28/30. 


1911- W Mniszku uruchomiona została filia grudziądzkiej 
fabryki Hertzfeld i Victorius. 


1922 - Otwarcie Teatru Miejskiego w Grudziądzu. 


1945 - Po odbudowie ze zniszczeń wojennych uruchomiona 
została linia kolejowa Grudziądz-Toruń 


1945 - W Grudziądzu, po przerwie wojennej, rozpoczął 
działalność Hufiec Harcerek. 


1934 - W Grudziądzu zostało utworzone Towarzystwo 
Fotografów "Słońce" (prezes Henryk Gąsiorowski).
		

/KG_2012_045_0001.djvu

			PAŹDZIERNIK 


45 


9. WTOREK 
Arnolda 
Dobrawy 
Przedpełka 


10. ŚRODA 
Kalistrata 
Mariny 
Paulina 


11. CZWARTEK 
Burcharda 
Emiliana 
Zenajdy 


12. PIĄTEK 
Eustachego, Krysty 
Salwina 


13. SOBOTA 
Edwarda, Mikołaja 
Wił/rydy 


14. NIEDZIELA 
Alana 
Fortuna ty 
Gaudentego 


15. PONIEDZIAŁEK 
Jadwigi 
Jagody 
Zoriana 


16. WTOREK 
Aurelii 
Gawła 
Marty 


1993 - Odsłonięto obelisk ku czci gen. Tadeusza Komorowskiego 
"Bora" i AK (proj. Tomasz Czajka). 
2006 - Biskup toruński Andrzej Suski poświęcił odnowiony ołtarz 
główny w grudziądzkiej farze. 


1920 - W Grudziądzu zostało utworzone Koło Przyjaciół 
Harcerstwa (przewodnicząca Helena Kunertowa). 
1982 - W Grudziądzu odbyły się I Biegi Uliczne im. Bronisława 
Malinowskiego. 
2005 - Pierwsza w dziejach Grudziądza inauguracja stacjonarnych 
studiów dziennych w Ośrodku Dydaktycznym UMK. 


1945 - Wskrzeszone po II wojnie światowej Towarzystwo 
Muzyczne im. Stanisława Moniuszki wznowiło 
"Artystyczne Wieczory Czwartkowe" w pomieszczeniach 
Muzeum i Biblioteki Miejskiej. 
1986 - Odsłonięcie odbudowanego pomnika Niepodległości 
na grudziądzkim Rynku. 


1953 - Ks. kardynał Stefan Wyszyński został wywieziony 
przez UB z Rywałdu do Stoczka Warmińskiego. 


1962 - Państwowy Teatr Popularny w Grudziądzu zmienił 
nazwę na Teatr Ziemi Pomorskiej. 


1972 - Odsłonięcie pomnika Mikołaja Kopernika w Grudziądzu 
przy ul. Starorynkowej, dłuta Henryka Rasmusa. 
2011- Oddano do użytku II odcinek autostrady Al 
Nowe Marzy k. Grudziądza-Toruń długości 62 km. 


1938 - Z okazji 15-lecia Centrum Wyszkolenia Kawalerii do 
Grudziądza przybył marszałek Polski Edward Rydz- 
Śmigły. 
1945 - Z odbudowanej Gazowni i sieci miejskiej popłynął gaz. 


2003 - Rada Miejska podjęła uchwałę o nadaniu papieżowi 
Janowi Pawłowi II godności Honorowego Obywatela 
Grudziądza. 
2005 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Stefan 
Frankiewicz, a Honorowe Obywatelstwo Grudziądza 
- Czesław Szachnitowski.
		

/KG_2012_046_0001.djvu

			46 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


17. ŚRODA 
Lucyny 
Marity 
Wiktoriusza 


18. CZWARTEK 
Klementyny, Reny 
Ziemowita 


19. PIĄTEK 
Ferdynanda 
Ferdynandy 
Frydy 


20. SOBOTA 
Anastazego 
Kan tego 
Witalisa 


21. NIEDZIELA 
Brygidy 
Hilarego 
Urszuli 


22. PONIEDZIAŁEK 
Halszki 
Kordiana 
Przybysława 


23. WTOREK 
Edwarda 
Ignacji 
Odylii 


24. ŚRODA 
Alojzego 
Antoniny 


25. CZWARTEK 
Bończy 
Ch ryza n ta 
Kryspina 


2002 - Odbiór i oddanie do eksploatacji miejsko-gminnej 
oczyszczalni ścieków w Nowej Wsi. 
2008 - Oddano do użytku I odcinek autostrady Al Rusocin-Nowe 
Marzy k. Grudziądza (dług. 90 km) 


1996 - Oddanie do użytku nowoczesnego, ekologicznego 
składowiska odpadów w Zakurzewie. 


1975 - W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 9/11 został 
otwarty Klub Nauczyciela "Kaganek". 


1851- W miejscowości Tarbes (Francja) urodził się Ferdynand 
Foch, marszałek Francji, Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1917 - W Grudziądzu przebywał Władysław S. Reymont. 
1955 - W Grudziądzu zmarł Alojzy Ruchniewicz, Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 


1906 - W Ołomuńcu (Czechy) urodził się Jan Ładoś, 
Honorowy Obywatel Grudziądza. 
1996 - Zmarła lek. med. Salomea Sujkowska, Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 


1965 - W Grudziądzu została otwarta filia Wyższej Szkoły 
Ekonomicznej z Sopotu. 
2010 - W Grudziądzu zmarł Stanisław Poręba, historyk, poeta, 
prozaik, bibliofil, działacz społeczno-kulturalny. 


1993 - W Grudziądzu, po wieloletniej przerwie, została 
utworzona ponownie parafia garnizonowa. 


1587 - Do Grudziądza przybył król Zygmunt III Waza 
i zatrzymał się w domu mieszczanina Floriana 
Siegharda (pierwszy pobyt). 


1925 - Duchowni prawosławni Rudyk i Kurylas dokonali 
poświęcenia kaplicy prawosławnej w grudziądzkim 
Wojskowym Szpitalu Rejonowym.
		

/KG_2012_047_0001.djvu

			PAŹDZIERNIK 
"2 6 .- PIĄTEK 
Edwarda 
Ewarysta 
Ludmiły 


27. SOBOTA 
Iwony 
Sabiny 
Stoigniewa 


28. NIEDZIELA 
Judy, Tadeusza 
Wszeciecha 


29. PONIEDZIAŁEK 
Dalii, Longina 
Teodora 


30. WTOREK 
, Alfonsa 
Edmunda 
Konstancji 


31. ŚRODA 
Augusta 
Godzimira 
Wolfganga 


Także 
w październiku: 


47 


1946 - Utworzony został Społeczny Komitet Odbudowy 
Grudziądza, liczący 45 osób. 
2007 - Rada Miejska nadała pośmiertnie dr. Ludwikowi 
Rydygierowi tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. 


1945 - W Grudziądzu odbyły się uroczystości żałobne ku czci 
mieszkańców miasta zamordowanych przez Niemców 
w latach 1939-1945. 
2001- Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał 
ks. prof. Andrzej Szostek, pochodzący z Grudziądza. 
2010 - W Grudziądzu przebywał z wizytą prezydent RP 
Bronisław Komorowski ze swoją matką Jadwigą, 
urodzoną w Grudziądzu. 


1879 - Ukończona została budowa żelaznego mostu kolejowo- 
drogowego na Wiśle w Grudziądzu. 


1939 - Rozstrzelanie przez Niemców 10 grudziądzkich 
zakładników przy al. Józefa Piłsudskiego. 


1928 - Fabryka "Pe-Pe-Ge" w Grudziądzu zaczęła produkować 
dziennie 30 000 par obuwia gumowego, m.in. kaloszy, 
śniegowców i "pepegów", czyli tenisówek. 
2006 - Prezydent RP Lech Kaczyński odsłonił w Grudziądzu 
pomnik Solidarności. 


1410 - Odejście z Grudziądza w kierunku Torunia wojsk polskich 
pod dowództwem Mościca ze Stęszewa. 
1704 - We Frankfurcie n. Odrą zmarł Jan Schulz-Szulecki, 
prawnik i historyk prawa, pochodzący z Grudziądza 
i nobilitowany przez króla Jana III Sobieskiego. 
1996 - Przekształcenie fabryki GZPG w spółkę akcyjną "Stomil". 


1920 - W Grudziądzu przy Głównym Rynku 22/24 utworzone 
zostało Towarzystwo Akcyjne "Dom Towarowy". 
1945 - W Grudziądzu przy ul. Szewskiej 5 otwarta została Stacja 
Opieki nad Matką i Dzieckiem.
		

/KG_2012_048_0001.djvu

			48 


, CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Listopad» 


. 
1. CZWARTEK 
WSZYSTKICH 
ŚWIĘTYCH 
Andrzeja 
Seweryn y 
Wiktoryny 


2. PIĄTEK 
DZIEŃ ZADUSZNY 
Bogdana 
Bożydara 
Henryka 


3. SOBOTA 
Herberta 
Huberta 
Wita 


4. NIEDZIELA 
Gerardy 
Karola 
Olgierda 


5. PONIEDZIAŁEK 
Elżbiety 
Modesty 
Zachariasza 


6. WTOREK 
Ariety 
Leonarda 
Ziemowita 


7. ŚRODA 
Antoniego 
Kariny 
Melchiora 


1882 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz-Chełmża. 


1922 - Utworzenie w Grudziądzu Pomorskiej Szkoły Sztuk 
Pięknych (kierownik Wacław Szczeblewski). 


1998 - W Grudziądzu przy ul. Klasztornej 6 rozpoczął działalność 
Ośrodek "Caritasu" im. Błogosławionej Juty. 
1998 - Bożesław Tafelski został prezydentem Grudziądza. 


1721 - W Rawie Mazowieckiej zmarł jezuita i hagiograf Stefan 
Wielowiejski, b. nauczyciel grudziądzkiego Kolegium 
Jezuickiego im. Działyńskich. 
2009 - Rada Miejska nadała ks. infułatowi Tadeuszowi 
Nowickiemu tytuł Honorowego Obywatela Grudziądza. 


1939 - W Chojnicach w "Dolinie Śmierci" został zamordowany 
ks. Albin Pakaiski, b. grudziądzki wikary, miłośnik historii 
i członek Koła Historycznego. 
1984 - Oddano do użytku pierwszy na osiedlu Rządz dom SM 
(ul. J. Sujkowskiego 6). 


1910 - Otwarcie w Grudziądzu, na terenie twierdzy, Izby Pamięci 
niemieckiego pisarza Fritza Reutera. 


1960 - Miejska Orkiestra Symfoniczna( dyrygent Wacław Sadowski) 
wystąpiła w Grudziądzu z pierwszym koncertem. 
2009 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Janusz 
Zakrzeński, aktor teatralny, filmowy i telewizyjny.
		

/KG_2012_049_0001.djvu

			LISTOPAD 


'49 


. . 
8. CZWARTEK 
Klaudii 
Sędziwo ja 
Wiktora 


9. PIĄTEK 
Anatolii, Nestora 
Ursyna 


10. SOBOTA 
Leona 
Luby 
atalii 


11. NIEDZIELA 
ŚWIĘTO 
NIEPODLEGŁOSCI 
Bartłomieja 
Marcina 
Trudy 


12. PONIEDZIAŁEK 
Jonasza 
Konrada 
Witolda 


13. WTOREK 
Arkadii 
Mikołaja 
Stanisławy 


14. ŚRODA 
Emilia 
Laury 
Rogera 


15. CZWARTEK 
Amelii 
Leopolda 
Przybygniewa 


1980 - Szkoła Podstawowa nr 10 w Grudziądzu przyjęła na 
swojego patrona Ignacego J. Paderewskiego, muzyka, 
kompozytora i pierwszego premiera Niepodległej Polski. 


1805 - Utworzenie więzienia przy obecnej ul. Wybickiego 
w Grudziądzu. 
2002 - Andrzej Wiśniewski wybrany został, w wyborach 
bezpośrednich, na prezydenta Grudziądza. 


1931 - Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa 
Piłsudskiego (Centrum Wyszkolenia Żandarmerii). 
1933 - Odsłonięcie pomnika marszałka Józefa Piłsudskiego 
(park Dworcowy). 
1955 - Powstanie grudziądzkiego Oddziału Polskiego 
Towarzystwa Historycznego. 
1990 - Przywrócenie herbu miasta Grudziądza z 1937 r. 
(biskup na tle murów z wieżyczkami). 


1938 - W Grudziądzu-Franciszkowie (okolica obecnej 
ul. Granicznej) został otwarty i poświęcony "Dom 
Społeczny". 


1921 - Zaczyna urzędowanie pierwsza z wyboru polska 
Rada Miejska Grudziądza. 


1956 - W Grudziądzu odbył się popis amatorskich zespołów 
jazzowych i estradowych województwa bydgoskiego 
i gdańskiego. Była to pierwsza tego rodzaju impreza 
w Polsce. 


1878 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz-Jabłonowo. 
1879 - Uruchomienie linii kolejowej Grudziądz-Laskowice. 
1906 - Na terenie Rejencji Kwidzyńskiej (m. in. w powiecie 
grudziądzkim) strajkowali polscy uczniowie w 160 
szkołach ludowych.
		

/KG_2012_050_0001.djvu

			50 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


16. PIĄTEK 
Edmunda 
Marka 
Otomara 


17. SOBOTA 
Floryny 
Salomei 
Walerii 


18. NIEDZIELA 
Klaudyny 
Romana, Tomasza 
. 


19. PONIEDZIAŁEK 
Matyldy 
Pawła 
Salomei 


20. WTOREK 
Edyty, Feliksa 
Rafała 


21. ŚRODA 
Marii 
Remigiusza, Reny 


22. CZWARTEK 
Jonatana 
Stefana 
Zdobysława 


23. PIĄTEK 
Felicyty 
Klemensa, Ornesta 


24. SOBOTA 
Delfiny 
Flory 
Romana 


1918 - W Grudziądzu została wydana odezwa Koła Polskiego przy 
Parlamencie Rzeszy Niemieckiej oraz Sejmie Pruskim 
(Berlin) - "Twórzmy państwo swoje". 


1919 - Pożar zniszczył część grudziądzkiego ratusza. 
1945 - Odnaleziono akt erekcyjny pomnika Niepodległości, 
wmurowany 10 lutego 1930 r. w fundament monumentu. 
1996 - Zmarł dr Stefan Gliński, autor publikacji klinicznych 
i z historii medycyny. 


1945 - W Grudziądzu przebywał premier Tymczasowego 
Rządu Jedności Narodowej Edward Osóbka- 
Morawski. 


1972 - W Grudziądzu otwarto Klub Międzynarodowej Prasy 
i Książki. 
2007 - W Grudziądzu przekazano do użytku nową arterię 
komunikacyjną Droga Łąkowa (dług. ponad 2 km) łączącą 
wyjazd z mostu na Wiśle z Trasą Średnicową. 


1945 - W Grudziądzu, po odbudowie ze zniszczeń 
wojennych, uruchomiono linię tramwajową nr 1. 


1995 - W Grudziądzu został utworzony oddział Izby 
Przemysłowo-Handlowej. 
2010 - Robert Malinowski ponownie został wybrany na 
prezydenta Grudziądza (druga kadencja). 


2001- Przekazanie do użytku schroniska dla bezdomnych 
kobiet w Wielkich Lniskach. 


1991 - Likwidacja Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno- 
Krajoznawczego im. ks. dr. ppłk. Władysława J. Łęgi 
w Grudziądzu. 


1883 - Założenie niemieckiego Towarzystwa Starożytności 
w Grudziądzu.
		

/KG_2012_051_0001.djvu

			LISTOPAD 


51 


. 
25. NIEDZIELA 
Katarzyny 
Klemensa, Tęgomira 


26. PONIEDZIAŁEK 
Lechosława 
Leona, Leonarda 


27. WTOREK 
Franciszka 
Kseni 
Walerego 


28. ŚRODA 
Jakuba, Romy 
Stefana 


29. CZWARTEK 
Błażeja 
Fryderyka 
Sa turnina 


30. PIĄTEK 
Andrzeja 
Maury 
Ondraszka 


1997 - Przy parafii Wniebowzięcia NMP w Grudziądzu, 
ul. Moniuszki 8, została otwarta Izba Pamięci Stowarzy- 
szenia Kolejarzy im. św. Józefa. 


1919 - Inż. Józef Włodek mianowany zostaje komisarycznym 
prezydentem Grudziądza. 
2006 - Robert Malinowski został prezydentem Grudziądza. 


1968 - W wypadku drogowym zginął kustosz Muzeum 
w Grudziądzu Józef Błachnio, znany historyk i krajoznawca. 


1956 - W wyniku przemian "październikowych" reaktywowano 
Aeroklub Grudziądzki. 


1918 - Powstanie Rady Żołnierzy Polaków w Grudziądzu. 


1930 - Odsłonięcie pomnika Niepodległości na gru- 
dziądzkim Rynku. 


Także w listopadzie: 1920 - Utworzenie w Grudziądzu Centralnej Szkoły Podofkerów 
Piechoty nr 2. 
1938 - Upadek działalności Stronnictwa Ludowego w Grudziądzu 
i powiecie grudziądzkim.
		

/KG_2012_052_0001.djvu

			52 



 . , 
1. SOBOTA 
Bianki, Natalii 
Natalia 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


« Grudzień» 


2. NIEDZIELA 
Balbiny 
Ksawerego 
Pauliny 


3. PONIEDZIAŁEK 
Hilarego 
Kasja na 
Łucji 


4. WTOREK 
Barbary, Bernarda 
Lubomiły 


5. ŚRODA 
Anastazego 
Kryspina, Sabiny 


6. CZWARTEK 
Dionizji 
Jaremy 
Mikołaja 


7. PIĄTEK 
Agaty, Dalii 
Sobiesława 


8. SOBOTA 
Delfina 
Marii 
Wirgiliusza 


1992 - Podniesienie kościoła św. Mikołaja w Grudziądzu do rangi 
kolegiaty. 


1936 - W Grudziądzu zostało utworzone 4-letnie Gimnazjum 
Kupieckie. 
1941 - W Warszawie zmarł marszałek Edward Rydz-Śmigły, 
Honorowy Obywatel Grudziądza. 
2001- Utworzenie na terenie Grudziądza i powiatu grudziądz- 
kiego czterech dekanatów: Grudziądz I i II oraz łasińskiego 
i radzyńskiego. 


1918 - Udział delegatów Grudziądza w Polskim Sejmie Dzielni- 
cowym w Poznaniu. 
1945 - Ministerstwo Odbudowy w Warszawie przyznało 1 mln zł 
na odbudowę Grudziądza. 


1998 - Fortyfikacje Wielkiej Księżej Góry zostały wpisane do 
rejestru zabytków. 


1948 - Uroczyste oddanie do użytku odbudowanego ze zniszczeń 
wojennych budynku teatralnego w Grudziądzu. 


2008 - W Londynie zmarł Piotr Janowski, wybitny skrzypek, 
zwycięzca V Międzynarodowego Konkursu 
im. H. Wieniawskiego w Poznaniu. 
2010 - Uroczysta proklamacja dekretu Stolicy Apostolskiej 
o podniesieniu kolegiaty św. Mikołaja w Grudziądzu 
do godności Bazyliki Mniejszej. 


1996 - Linia tramwajowa nr 2 w Grudziądzu została przedłużona 
od ul. Południowej do osiedla Rządz (o 1,9 km). 


1970 - W tym dniu Grudziądz liczył 75 511 mieszkańców. 
2010 - Nagrodę im. ks. Janusza Pasierba otrzymał Andrzej Ryczek, 
projektant obiektów sakralnych.
		

/KG_2012_053_0001.djvu

			GRUDZIEN 


53 


1859 - Grudziądzcy Żydzi opracowali statut dla swojej gminy. 


I 
9. NIEDZIELA 
Anet)', joachima 
Wiesława 


10. PONIEDZIAŁEK 
Daniela, julii 
Radzisławy 


11. WTOREK 
Damazego 
Waldemara 
Wojmira 


12. WTOREK 
Aleksandra 
Dagmary 
Suliwoja 


13. CZWARTEK 
juliusza 
Łucji 
Włodzisławy 


14. PIĄTEK 
Alfreda, Izydora 
Zoriny 


15. SOBOTA 
Celiny 
Ignacego 
Waleriana 
. 


16. NIEDZIELA 
Albiny, Euzebiusza 
Zdzisława 


17. PONIEDZIAŁEK 
jolanty, Łukasza 
Olimpii 


1881- W Zakrzewie k. Złotowa urodził się Damazy Klimek, 
kupiec, drogerzysta, działacz narodowy i Honorowy 
Obywatel Grudziądza. 
1925 - Założenie Chóru Męskiego "Echo" w Grudziądzu. 
2010 - Zmarł Bolesław Krzemień, nauczyciel, samorządowiec, 
społecznik, honorowy prezes GTK. 


1931 - Jadwiga Smosarska wystąpiła gościnnie w Teatrze 
Miejskim w Grudziądzu. 
2009 - W Grudziądzu oficjalnie przekazano do użytku kompleks 
szpitalny przy ul. Rydygiera. 


1954 - W Grudziądzu zmarł gen. bryg. w st. spoczynku Franciszek 
Zieliński, kawaler Orderu Virtuti Militari kI. V, mieszkaniec 
Robakowa. 


1655 - Zdobycie Grudziądza przez Szwedów. 
1885 - Otwarcie Rzeźni Miejskiej w Grudziądzu. 
1981 - W Grudziądzu zostało aresztowanych i internowanych 
16 miejscowych działaczy NSZZ "Solidarność". 
Wywieziono ich do Potulic. 


1932 - Został utworzony grudziądzki okręg "Caritasu". 


1993 - W Warszawie zmarł ks. dr prof. Janusz Pasierb, b. wikary 
w Grudziądzu. Jest patronem nagrody utworzonej przez 
grudziądzki KIK. 


1962 - W Grudziądzu został utworzony Oddział Kujawsko- 
Pomorskiego Towarzystwa Kulturalnego. 


1867 - W Łasinie zostało założone Towarzystwo Rolnicze.
		

/KG_2012_054_0001.djvu

			54 . 


CALENDARIUM GRUDZIĄDZKIE 


1994 - W Warszawie zmarła Jadwiga Korczakowska, autorka 
książek dla dzieci i młodzieży, b. mieszkanka Grudziądza. 


'. 
18. WTOREK 
Bogusława 
Deotymy 
Gracjana 


19. ŚRODA 
Dariusza, Gabrieli 
Urbana 


20. CZWARTEK 
Bogumiły 
Dominika, Zefiryna 


21. PIĄTEK 
Honoraty 
Jana 
Tomisława 


22. SOBOTA 
Bożeny, Judyty 
Zenona 


23. NIEDZIELA 
Dagny 
Jana Kantego 
Sławomira 


24. PONIEDZIAŁEK 
WIGILIA 
Adama 
Ewy 
Grzegorza 


25. WTOREK 
BOŻE NARODZENIE 
Glorii 
Piotra 
Spirydiona 


26. ŚRODA 
Szczepana 
Dionizego 
Wr6ciwoja 


1984 - W Grudziądzu zmarł Paweł Osiński, nauczyciel, dyrygent 
i działacz śpiewaczy. 


1990 - Ostatnia premiera w Teatrze Ziemi Pomorskiej 
w Grudziądzu - widowisko "Pastorałka Małoszowska". 


1382 - W Grudziądzu została utworzona Fundacja im. Bartłomieja 
Herwerta, mieszczanina i założyciela przytułku dla 
ubogich. 


1267 - W Grudziądzu odbył się zjazd biskupów z Pomezanii, 
Chełmna i Warmii. 


1899 - Uruchomienie wodociągów w Grudziądzu. 
1923 - Poświęcenie kościoła pod wezwaniem Najświętszego Serca 
Pana Jezusa w Małym Tarpnie. 


1997 - W Grudziądzu zmarł działacz kulturalny i popularyzator 
dziejów Grudziądza Edwin Brzostowski. 


1922 - W Grudziądzu urodził się Witold Piechocki, dr praw, 
sędzia i pisarz, związany z Olsztynem. 


1922 - W Królewskiej Hucie zmarł Michał Wolski, aptekarz 
i działacz narodowy, główny założyciel Towarzystwa 
Przemysłowego w Grudziądzu (1888).
		

/KG_2012_055_0001.djvu

			GRUDZIEŃ 


55 


27. CZWARTEK 
Fabioli 
Maksyma 
Żanety 


28. PIĄTEK 
Antoniego 
Cezarego 
Teofilii 


29. SOBOTA 
Dawida, Dominika 
Jonatana 


30. NIEDZIELA 
Eugeniusza 
Łazarza 
Sabiny 


31. PONIEDZIAŁEK 
Melanii 
Sylwestra 
Sylwii 


Także w grudniu: 


1918 - Wywieszenie polskiej flagi na budynku Domu Polskiego 
"Bazar" w Grudziądzu przez członków Polskiej Rady 
Robotników i Żołnierzy. 


1918 - Z inicjatywy Polskiej Rady Ludowej na Powiat Grudziądz 
-Wieś oraz Polskiej Rady Ludowej na Miasto Grudziądz 
powstał Oddział Polski przy Niemieckim Czerwonym 
Krzyżu. 


1912 - Powstanie Katolicko-Polskiej Partii Ludowej 
w Grudziądzu. 


1950 - Nazwę grudziądzkiej fabryki wyrobów gumowych 
"Pe-Pe-Ge" zmieniono na Grudziądzkie Zakłady 
Przemysłu Gumowego. 
2005 - Otwarto Ośrodek Balneologii w Grudziądzu. 


1934 - Z wieży "Klimek" został odegrany po raz pierwszy 
"Hejnał", kompozycji Stanisława Szpuleckiego. 
1996 - Rozformowanie Ośrodka Szkolenia Specjalistów 
Ubezpieczenia Lotów przy ul. Chełmińskiej w Grudziądzu 
Działał 16 lat. 


1918 - W Grudziądzu rozpoczęło działalność Dowództwo II 
Okręgu tajnej Organizacji Wyzwolenia Pomorza (OWP), 
z siedzibą w hotelu Feliksa Karolewicza, 
przy ul. Toruńskiej 28-30. 
1947 - Otwarcie Biblioteki Miejskiej w Łasinie. 


Daty do "Calendarium" zostały opracowane przez Stanisława Porębę oraz Wiesławę 
Bielawę, Ryszarda Bynera, Eugeniusza Chmielewskiego ,Jerzego Krzysia i Tadeusza 
Rauchfleisza.
		

/KG_2012_056_0001.djvu

			.....;, , r 
. '... I .. .....,,:.. ',,-- 
"'.:-:........
..... , , 
"' 
 "',-'- '. ...... ....


 
I - ....
-
 
 .. 
... :...._
 
f ......_.,
 
""'"::"-"':"I",,;o.
__, 
I _l .....;" 
;

>.' 



 I \ ,'" . _ _ \, -.., 

,l,( / 'ł -o!' 
-O' I
'
,I ."
 '.-, I I W i I , 
JUJI
J 


I:- ' 


.': . 



. 
 
 



 


.' . 
-,. V.
\' 
...\\ 


G rudziądzu 
" L " , kt " e 'no 7 w 
" ul Kt lnS ::1 
Kamiemca przy " 


R\mieLski 
Rys. Grzegorz J::1
		

/KG_2012_057_0001.djvu

			KALENDARZ NA 2013 R. 


STYCZEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
234 5 
6 7 8 9 10 11 12 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 31 


KWIECIEŃ 
N Pn Wt Śr <;:z Pt $0 
l 2 3 4 5 6 
7 8 9 10 11 12 13 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 20 30 


LIPIEC 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
l 2 345 6 
7 8 9 10 11 12 13 
14 15 16 17 18 19 20 
21 22 23 24 25 26 27 
28 29 30 31 


PAŹDZIERNIK 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 345 
6 7 8 9 10 11 12 
13 14 15 16 17 18 19 
20 21 22 23 24 25 26 
27 28 29 30 31 


LUTY 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 
3 4 5 6 7 8 9 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 


MAJ 
Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 3 4 
5 6 7 8 9 10 11 
12 13 14 15 16 17 18 
9 20 21 22 23 24 25 
6 27 28 29 30 31 


SIERPIEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
123 
4 5 6 7 8 9 10 
11 12 13 14 16 17 
18 19 20 21 22 23 24 
25 26 27 28 29 30 31 


LISTOPAD 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 
3 4 5 6 7 8 9 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 


MARZEC 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 
3 4 5 6 7 8 9 
10 11 12 13 14 15 16 
17 18 19 20 21 22 23 
24 25 26 27 28 29 30 
31 


CZERWIEC 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 
234 5 678 
9 10 11 12 13 14 15 
16 17 18 19 20 21 22 
23 24 25 26 27 28 29 
30 


WRZESIEŃ 
Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 3 4 5 6 -7 
8 9 10 11 12 13 14 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 


GRUDZIEŃ 
N Pn Wt Śr Cz Pt $0 
1 2 3 4 5 6 7 
8 9 10 11 12 13 14 
15 16 17 18 19 20 21 
22 23 24 25 26 27 28 
29 30 31
		

/KG_2012_058_0001.djvu

			'/'}\ 


.
 
.. ta. . 


" 

 


"ł. 


.... __.r 
n. 
r 
I 



 '- 
r -' 


:,J 


IfI 


i ' 
r
 .... 
-- 


" dl ł 



,: '- .. 


 ", 
I""" '. 

, " 


/ 
J .-11---""" 


III 
ł l -,' 

r 


.t- 
I 
1 
, 


--- 


I I 
, l i, 
, I 
\, I 



. '
I'.' . 



' 4 II l. 
t'J 
'I ; -J : ! I I' 
1.- !' 
ł f J.: 


",,,': 


',
 


" . > ' 
 


J. .. 


I' 


i. 

 

.. . .... L 
. 


'i' " 
_,,_:
 
; I)' ł- 


1" 


.. 


,'- 


, I 
ł 


.i 


.'
 

' 


1. , 


. . \ . 


-,..... 


-w 



 " 


- 


I 
.,1 'j 
. 
 - I I 



 1.. 


Kamienica przy ul. Sienkiewicza 10 w Grudziądzu 
Rys. Grzegorz Rygielski
		

/KG_2012_059_0001.djvu

			Tadeusz RauchfLeisz 


PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


W rocznikach Kalendarza Grudziądzkiego z lat 2001-2010 zamieszczone 
zostały noty biograficzne patronów grudziądzkich ulic. Opracował je 
Stanisław Poręba. Cykl nie został ukończony zgodnie z zamiarami autora. 
Chcemy go jednak kontynuować i przedstawić pozostałych patronów. 


UL. STANISŁAWA KONARSKIEGO (Śródmieście, od skrzyżowania ul. Byd- 
goskiej, Czerwonodwornej i gen. S. Pruszyńskiego, na południe w stronę Lasu 
Rudnickiego). 
Stanisław Konarski (ur. 30 września 1700 r. w Żarczycach Większych 
k. Jędrzejowa - zm. 3 sierpnia 1773 r. w Warszawie), właśc. Hieronim 
Franciszek Konarski, ksiądz, pisarz polityczny, publicysta, pedagog, 
reformator szkolnictwa, poeta i dramaturg. W 1740 r. założył w Warszawie 
now.ocześnie zorganizowaną uczelnię Collegium Nobilium. Jako prowincjał 
polskich pijarów przeprowadził gruntowną reformę należących do zakonu 
szkół. Uważany jest za czołowego prekursora polskiego oświecenia. 
Pierwszy w Polsce przeprowadził - w dziele O skutecznym rad sposobie albo 
o utrzymywaniu ordynaryjnych sejmów - krytykę liberum veto, domagając 
się wprowadzenia w sejmie zasady głosowania większością głosów. 
Szczególną uwagę zwrócił na wychowanie patriotyczne i obywatelskie, 
mające przygotować młodzież do czynnego udziału w życiu politycznym 
kraju. Z pracami pedagogicznymi związana była ściśle jego twórczość 
literacka, poświęcona przede wszystkim walce o czystość polskiego języka. 
Autor m. in. rozprawy O poprawie wad wymowy. Tłumacz na język polski 
klasyków francuskich.
		

/KG_2012_060_0001.djvu

			60 


Tadeusz Rauchfleisz 


UL. MIKOŁAJA REJA (Stare Miasto, łączy Rynek z ul. Spichrzową). 
Mikołaj Rej z Nagłowic, herbu Oksza (ur. 4 lutego 1505 r. w Żurawnie 
pod Haliczem - zm. jesienią 1569 r. w Rejowcu), poeta, prozaik renesansowy. 
Jego ojcem był zamożny, ale niewykształcony szlachcic. Mikołaj edukację 
rozpoczął w Skalbmierzu, a kontynuował ją we Lwowie. Studiował w latach 
1518-1519 na Uniwersytecie Jagiellońskim. W dużej mierze samouk,jednak 
był człowiekiem światłym i wykształconym. Poznał doktrynę kalwińską 
prawdopodobnie na dworze innowiercy Mikołaja Sieniawskiego, gdzie 
bywał częstym gościem. Zmienił też wyznanie i stał się ważną postacią 
kalwinizmu, który popularyzował w swoich utworach oraz w' życiu 
społecznym. Przyczynił się też do rozwoju rodzimego języka biblijno- 
teologicznego. W 1546 r. wydał Psałterz Dawidów. W 1549 r. wydany został 
dramat Kupiec, to jest kształt a podobieństwo sądu Bożego ostatecznego. 
W 1557 r. ukazał się tom kazań Postilla Pańska. Popularność przyniosła mu 
Apokalypsis, to jest dziwna sprawa skrytych tajemnic Pańskich wydana 
w 1565 r. Kolejnym ważnym dramatem był Żywot Józefa z pokolenia 
żydowskiego, syna Jakubowego, rozdzielony w rozmowach person, który 
w sobie wiele cnót i obyczajów zamyka. W swoich utworach podejmował 
tematykę moralno-religijną. Jego ulubioną formą był dialog. Do najbardziej 
znanych należy Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem 
a Plebanem, którzy i swe, i innych ludzi przygody wyczytują, a takież i zbytki 
i pożytki dzisiejszego świata. Pisał dużo, pośpiesznie, bez poprawek. Z tych 
właśnie powodów często bywa nazywany "ojcem piśmiennictwa polskiego". 
Do kolejnych znanych dzieł zaliczyć należy: Wizerunek własny żywota 
człowieka poczciwego, w którem każdy swe sprawy oglądać może. Zebrany 
z filozofów, i z różnych obyczajów świata tego, Źwierzyniec, w którym 
rozmaitych ludzi, zwierząt i ptaków kształty, przypadki i obyczaje są właśnie 
wpisane, Figliki, Źwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się 
może swym sprawom jako we źwierciadle przypatrzyć. 


UL. WŁADYSŁAWA REYMONTA (Osiedle Strzemięcin, łączy ul. Lelewela 
z ul. Jackowskiego). 
Władysław Reymont (ur. 7 maja 1867 r., Kobiele Wielkie - zm. 5 grudnia 
1925 r. w Warszawie), powieściopisarz, nowelista, z rzadka poeta. Jeden 
z najwybitniejszych twórców epoki Młodej Polski. W młodości próbował 
różnych zawodów. Zadebiutował w 1892 r. nowelą Wigilia Bożego Naro-
		

/KG_2012_061_0001.djvu

			PATRONI ULIC GRUDZIĄDZA 


61 


dzenia. W 1902 wyjechał do Francji, gdzie pracował nad powieścią Chłopi. 
Byłjednym z czołowych przedstawicieli nurtu realistycznego w prozie epoki 
Młodej Polski (powieści: Ziemia obiecana, Rok 1794, Komediantka, 
Fermenty, Wampir, liczne nowele, reportaże). W 1920 r. zakupił resztówkę 
Kołaczkowo w pobliżu Wrześni (obecnie Muzeum Reymontowskie). Był 
jednym z propagatorów powołania Polskiej Akademii Literatury. W 1924 r. 
otrzymał literacką Nagrodę Nobla za powieść Chłopi. Po raz ostatni wystąpił 
publicznie 15 sierpnia 1925 roku na uroczystości ludowej w Wierzcho- 
sławicachjako członek PSL "Piast". Pochowany został na cmentarzu Powąz- 
kowskim w Warszawie. Jego serce wmurowano w filarze warszawskiego 
kościoła Św. Krzyża. 


UL. JULIANA TUWIMA (Osiedle Mniszek, boczna ul. Mazowieckiej). 
Julian Tuwim (ur. 13 września 1894 r. w Łodzi - zm. 27 grudnia 1953 r. 
w Zakopanem), poeta, pisarz, autor wodewili, skeczy, librett operetkowych 
i tekstów piosenek, jeden z najpopularniejszych poetów dwudziestolecia 
międzywojennego. Współzałożyciel kabaretu "Pikador" oraz grupy poetyc- 
kiej "Skamander". Tłumacz poezji rosyjskiej, francuskiej, niemieckiej oraz 
łaciny. Autor tekstów kabaretowych, rewiowych i librecista oraz autor 
tekstów politycznych. Autor popularnych wierszy dla dzieci, m.in. Lokomo- 
tywa, Ptasie radio, Pan Hilary, Słoń Trąbalski, Bambo. Bibliofil i kolekcjoner 
kuriozów (Czary i czarty polskie, Pegaz dęba, Cicer cum caule). Znany był 
ze swojego specyficznego humoru, objawiającego się bystrością umysłu 
oraz świeżością, której szukał najczęściej w języku - głównym orężu 
m-odernizmu, a szczególnie postmodernizmu. 


UL. EDWARDA STACHURY (Nowe Tarpno, ulica wewnątrzosiedlowa, między 
ul. Legionów, Za Basenem, Powstańców Wielkopolskich i Kruszelnickiego). 
Edward Jerzy Stachura, pseud. Sted (ur. 18 sierpnia 1937 r. w Charvieu 
we Francji - zm. 24 lipca 1979 r. w Warszawie), poeta, pisarz, pieśniarz. Jego 
rodzice wyjechali do Francji w poszukiwaniu pracy. Mieszkali tam 26 lat. 
Stachura od naj młodszych lat posiadał talent do rysunku. Języka ojczystego 
nauczył się w polskiej szkole we Francji, do której uczęszczał. Rodzina 
wróciła do Polski w listopadzie 1948 r. i zamieszkała w Aleksandrowie 
Kujawskim. Tam w 1952 r. ukończył szkołę podstawową i rozpoczął naukę 
w liceum w Ciechocinku. Studia podjął w roku akademickim 1957/58
		

/KG_2012_062_0001.djvu

			62 


Tadeusz Rauchfleisz 


na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na Wydziale Nauk Humanistycz- 
nych. Ukończył je w 1962 r. z tytułem magistra filologii romańskiej. Równo- 
cześnie pracował nad poematem Po ogrodzie niech hula szarańcza. 
Książkowym debiutem Stachury był zbiór opowiadań Jeden dzień. Jego 
utwory drukowano w "Twórczości". 


UL. RYSZARDA MILCZEWSKlEGO-BRUNO (Nowe Tarpno, ulica wewnątrz- 
osiedlowa, między ul. Legionów, Za Basenem, Powstańców Wielkopolskich 
i Kruszelnickiego). 
Ryszard Milczewski-Bruno (ur. 18 lutego 1940 r. w podgrudziądzkim 
Tarpnie - zm. 17 maja 1979 r. w Nowej Wsi Szlacheckiej), poeta, literat, 
rysownik. W Grudziądzu ukończył technikum rolnicze. Studiował na 
Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu i filologię polską na Uniwersytecie 
Wrocławskim. Debiutował w 1958 r. wierszem Starości dłoni w tygodniku 
społeczno-kulturalnym "Orka". Pisał reportaże do "Faktów" z zamiarem 
wydania ich w przyszłości w postaci tomu Waga lita ciepła. Jego pierwszą 
sezonową pracą było stanowisko fermentatora w Wytwórni Tytoniu w Gru- 
dziądzu. Później był agronomem w Rywałdzie i ogrodnikiem-kwiaciarze 
w Krakowie. Następnie został instruktorem poradnictwa żywieniowego 
w mleczarni w Upnie. Kolejny zawód to inspektor plantacyjny w Centrali 
Nasiennej w Grudziądzu. Ponownie zmienił pracę - został kierownikiem 
Powiatowej Poradni Instrukcyjno-Metodycznej Pracy Kulturalno- 
Oświatowej. Działał również w Kółkach Rolniczych w Grudziądzu. Potem 
przeniósł się do Zakładów Mięsnych w Grudziądzu, gdzie pracował jako 
klasyfikator żywca. Po dość długim okresie bezczynności na nowo znalazł 
pracę, tym razem w cukrowni Mełno koło Grudziądza. Zacieśnił kontakty 
z redakcją "Faktów" i wkrótce został etatowym pracownikiem tego pisma. 
Za pierwszy tom poezji otrzymał dwie nagrody: im. Peipera, przyznawaną 
przez "Ugrupowanie literackie 66" we Wrocławiu oraz miesięcznika "Poezja" 
za najlepszy zbiór wierszy 1971 r. Za tomik Podwójna należność otrzymał po 
raz drugi nagrodę im. Peipera, a także nagrodę im. Piętaka. Był przyjacielem 
Edwarda Stachury. Zmarł śmiercią tragiczną. Pochowany został na cmen- 
tarzu przy ul. Cmentarnej w Grudziądzu.
		

/KG_2012_063_0001.djvu

			Mirosław Pietkiewicz 


TOWARZYSTWOPRZEMYSLOWE 


Wraz z rozwojem parlamentaryzmu w Prusach po Wiośnie Ludów, ludność 
polska z terenu Pomorza uzyskała nowe możliwości działania. Idee 
zrzeszania się, tworzenia towarzystw, spółdzielni, organizacji o charakterze 
gospodarczym, religijnym czy sportowym padły na podatny grunt. Mając 
wsparcie w nowo wybranych polskich posłach do Sejmu Pruskiego, 
zrzeszenia te mogły już w sposób legalny rozwijać swoją działalność. 
Również w 20-tysięcznym Grudziądzu, w którym ludność polska stanowiła 
w 1888 r. około 20 proc. ogółu mieszkańców, nowe okoliczności 
doprowadziły do znamiennych przeobrażeń. Miasto w tamtym czasie, 
dzięki korzystnemu położeniu, rozbudowie kolei i środkom 
przekazywanym przez rząd w Berlinie w ramach kontrybucji po wygranej 
wojnie z Francją, zaczęło szybko się rozwijać. Dominował oczywiście żywioł 
niemiecki, czerpiący pełnymi garściami sowite subwencje tak centralne, jak 
i lokalne, i mający wsparcie we wszystkich szczeblach miejscowej władzy. 
Ałe zmiany gospodarcze i społeczne spowodowały, iż również ludność 
polska stanęła przed szansą budowania własnych struktur. Wykorzystano ją 
szczególnie w sferze gospodarczej. Stosunkowo dobrze rozwinięte 
rzemiosło, kupiectwo czy wybrane wolne zawody stanowiły bazę dla tego 
typu przedsięwzięć. Na przyzwolenie ze strony władz zaborczych odnośnie 
zrzeszeń o charakterze politycznym na razie nie mogło być mowy. 
Natomiast na inne formy emancypacji Polaków zdecydowano się zgodzić, 
pod warunkiem pełnej lojalności w stosunku do władz pruskich. Decydenci 
uznali to za nieduży koszt zapewnienia sobie spokoju społecznego, co 
w dobie szybkiego rozwoju gospodarczego i deficytu wykwalifikowanej siły 
roboczej nie było bez znaczenia.
		

/KG_2012_064_0001.djvu

			64 


Mirosław Pietkiewicz 


W takim to klimacie społecznym 11 marca 1888 r. doszło do powstania 
w Grudziądzu pierwszej polskiej organizacji - Towarzystwa Przemysłowego. 
Jego założycielem i pierwszym prezesem został aptekarz - Michał Wolski. 
Wśród członków Towarzystwa przeważali kupcy i rzemieślnicy oraz przed- 
stawiciele wolnych zawodów. Nie było wśród założycieli anijednego przed- 
stawiciela przemysłowców w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Z pew- 
nością chodziło o wydźwięk propagandowy, który w dobie dynamicznie 
rozwijającego się przemysłu niemieckiego miał pokazać, że społeczr)ość 
polska nie zamierza być na polu gospodarczym zupełnie niezorganizo- 
wana. W tym bowiem czasie w całym zaborze pruskim powstawały organi- 
zacje o podobnej nazwie i zakresie działania, grupujące przedsiębiorców 
polskiego pochodzenia. 
Grudziądzkie zrzeszenie prowadziło wielokierunkową działalność. 
Spełniało rolę kulturotwórczą, decydującą o zachowaniu tożsamości 
narodowej i krzewieniu języka ojczystego. Było to najważniejsze w dobie 
agresywnej retoryki niemieckiej Hakaty. Organizowano więc prenumeratę 
czasopism, tworzono własną bibliotekę, gromadząc na początek przeszło 
100 tomów. Inspirowano liczne odczyty i spotkania, a także organizowano 
zabawy oraz imprezy gwiazdkowe dla dzieci. W cotygodniowych zebra- 
niach obowiązkowo uczestniczył pruski żandarm, o swojsko brzmiącym 
nazwisku - Śruba. Jego zadaniem było niedopuszczanie do jakichkolwiek 
wystąpień przeciwko zaborcy. Dlatego członkowie deklarowali pełną 
lojalność w stosunku do władz, zdając sobie sprawę z tego, iż zaborcy 
wykorzystają każdy akt nielojalności, jako pretekst do likwidacji 
Towarzystwa. Dobrym przykładem pragmatyzmu działania jego członków 
było uczczenie pamięci zmarłego cesarza Fryderyka III poprzez milczące 
powstanie z miejsc i zebranie 6 marek na mszę św. w intencji monarchy. 
Policję pruską jednak te akty lojalności nie przekonały, gdyż po niespełna 
roku działania polskiej organizacji skonfiskowano 11 książek z ponad 
120 będących wówczas na stanie biblioteki. 
W 1890 r. przy Towarzystwie Przemysłowym utworzono męskie kółko 
śpiewacze pod przewodnictwem organisty Józefa Bony, które na początku 
liczyło 33 członków. W tymże roku jedno z zebrań poświęcone zostało 
Adamowi Mickiewiczowi, którego prochy właśnie sprowadzono z Paryża do 
Krakowa. Zebrane wśród członków środki przeznaczono na mszę św. za
		

/KG_2012_065_0001.djvu

			TOWARZYSTWO PRZEMYSŁOWE 


65 


duszę wieszcza. Na uroczystości żałobne wysłano do Krakowa delegację, 
której przewodniczył wiceprezes Wiktor Marchlewski. W omawianym 
okresie organizacja liczyła ponad 100 członków, w tym sporo kobiet, co 
wówczas było rzadkością. W spotkaniach uczestniczyło średnio 60 osób. 
Towarzystwo utrzymywało kontakty z innymi tego typu zrzeszeniami 
z terenu zaboru pruskiego. Szerokim echem odbiła się wizyta ks. Piotra 
Wawrzyniaka, wybitnego propagatora spółdzielczości i pracy organicznej. 
W czasie jego obecności w Grudziądzu, 5 lipca 1891 r., narodziła się idea 
powstania Banku Ludowego. Jednym z udziałowców nowo powstałej 
placówki zostało Towarzystwo Przemysłowe. 
Nie zaniedbywano edukacji młodego pokolenia w duchu polskości. 
Organizowano w tym celu zakonspirowane kursy języka polskiego, podczas 
których wykorzystywano sprowadzone zeszyty i elementarze. Pomagano 
najbiedniejszym dzieciom, inspirując zbiórki odzieży, książek, słodyczy. 
W 1892 r. ufundowano nowy sztandar, poświęcony 29 czerwca tego roku 
przez ks. Siegwarda. Uroczystość z tej okazji zakończyła zabawa w lokalu 
"Pod Łabędziem". Zorganizowano obchody rocznicy uchwalenia 
Konstytucji 3 maja, podczas których członkowie kółka śpiewaczego 
wykonali m.in. pieśni "Z dymem pożarów" i "Polski przemysł niech nam 
żyje". Grudziądzcy działacze stowarzyszenia uczestniczyli w wycieczce 
parowcem do Chełmna, gdzie odbywał się zjazd pomorskich 


'.:"- 


_ 
 t.'" 
?
'-...:-' 


;
;;. 
:--- 


-. . ._'" ..",. 


:ł: 


". .
[
- - 



:;.


 :- 
r',.' 
_ r
'
 

 


. :.'.. 


'" 
- 
 '" ...
.... I'
 
:):
- . - 


.
 l'.
 


- : 
 ;..
 - 
 . 
- ' 


.., 


':
'- 


-. -:-:t."' 


L'.. _
 
:. ":._- 
/- " 


',
0
j " 


_ _ " -
 


-,' ,
- 
):"
;"" 
'':,-: 


Józef Wojciechowski, jeden Wiktor Marchlewski, 
z prezesów Towarzystwa wiceprezes Towarzystwa 
Przemysłowego Przemysłowego 


Jan Zawacki, prezes 
Towarzystwa Kupców 
Samodzielnych 
Repr. Gerard Szukay
		

/KG_2012_066_0001.djvu

			66 


Mirosław Pietkiewicz 


przemysłowców. Celem innych wyjazdów, wraz z rodzinami, były takie 
miastajak: Kwidzyn, Świecie, Kościerzyna, Nowe i Pelplin. W sferze lokalnej 
kontynuowano działalność charytatywną. Wspierano akcję dożywiania 
ubogich dzieci, pomagano chorym członkom Towarzystwa, udzielano 
wsparcia rodzinom na wypadek śmiercijednego z rodziców. Organizowano 
zbiórki dla wdów i sierot. Powiększono księgozbiór do 300 tomów. Dużą 
aktywność przejawiało kółko śpiewacze, które obecne było na ka*dej 
uroczystości o charakterze patriotycznym czy rodzinnym. Znamienny był 
szybki rozwój tej niewielkiej grupy chórzystów, która działała w obrębie 
Towarzystwa. Po 19 latach działalności usamodzielniła się ona 15 kwietnia 
1910 r., przybierając nazwę Towarzystwa Śpiewaczego "lutnia". Duże 
zaangażowanie społeczne Towarzystwa związane było z osobą prezesa Jana 
Gołębiewskiego, pełniącego tę funkcję od 26 października 1890 r. aż do 
4 lutego 1914 r. Również ważną postacią był jego zastępca, kupiec Wiktor 
Marchlewski. Obaj tworzyli niezawodny duet, który przewodniczył 
zrzeszeniu przez najtrudniejszy okres. 
lata 90. XIX w. były czasem szczególnej aktywności pruskiej Hakaty, 
organizacji której cele były diametralnie odmienne od zasad, którymi 
kierowało się Towarzystwo Przemysłowe. Władze pruskie doskonale 
zdawały sobie sprawę z faktu aktywności takich organizacji licznych na 
terenie Prus Zachodnich i Wielkopolski. Stąd wspomniana obecność 
policjanta, sumiennie informującego przełożonych o tym, co dzieje się 
w trakcie spotkań członków TP. Władze lokalne często wprowadzały zakazu 
w stosunku do członków organizacji. Posunęły się nawet do zakazu 
rozwinięcia sztandaru Towarzystwa na pogrzebach jego członków. Polacy 
odwołali się od tej decyzji do pruskiej policji w Kwidzynie, co spowodowało 
cofnięcie zakazu. Administracja pruska, aż do wybuchu I wojny światowej, 
utrudniała działalność zrzeszenia, najczęściej arbitralnie interpretując 
przepisy, gdyż generalnie starała się zachować wszelkie normy państwa 
prawa. Stwarzało to sporo możliwości dla polskich organizacji, gdyż dzięki 
znajomości prawa przez takich ludzi jak mecenas Józef Pelędzki, 
w Grudziądzu udawało się często obchodzić przepisy szykanujące lokalne 
stowarzyszenia lub bronić polskich rzemieślników i kupców przed 
dyskryminacją ze strony pruskiej administracji. 
W pierwszej dekadzie XX w. liczba członków Towarzystwa przekroczyła
		

/KG_2012_067_0001.djvu

			TOWARZYSTWO PRZEMYSŁOWE 


67 


nieznacznie 100 osób. Organizacja posiadała własne meble oraz fortepian. 
Na koncie średnio znajdowało się 600 marek. Sporo dyskusji wywołał 
zamiar powołania Pomorskiego Związku Towarzystw Przemysłowych. Lecz 
do wybuchu I wojny światowej tego pomysłu nie zrealizowano. W 1913 r. 
obchodzono 25-lecie Towarzystwa. Jak wspominał ówczesny prezes Józef 
Wojciechowski, zabroniono członkom zorganizować pochód z "Bazaru" do 
kościoła św. Mikołaja. Bardzo nieprzychylny był proboszcz ks. kanonik 
Kunert. Nie zgodził się on na odprawienie mszy z okazji jubileuszu 
z udziałem sztandaru Towarzystwa, na którym widniały godło i napisy 
w języku polskim. W czasie trwania działań wojennych zrzeszenie nie orga- 
nizowało spotkań. Większość członków została powołana do wojska. 
Pozostali tylko starsi i niezdolni do służby. Poza tym władze pruskie nasiliły 
inwigilację i w zarodku tłumiły każdą próbę łamania ustawodawstwa 
wojennego. Dlatego pierwsze powojenne spotkanie odbyło się 15 grudnia 
1918 r. Był to czas bardzo intensywnej pracy dla Towarzystwa, gdyż istniało 
duże prawdopodobieństwo, że Grudziądz i inne miasta Prus Zachodnich 
zostaną włączone do Polski. 
Na przestrzeni 1919 r. odbywały się comiesięczne spotkania członków. 
W dyskusjach coraz częściej pojawiały się tematy związane z prowadzeniem 
firm w nowych warunkach, po przyłączeniu do ojczyzny. Aktualną stała się 
sprawa przejmowania firm niemieckich od właścicieli, którzy na wieść 
o zmianie granic zdecydowali się wyjechać z Grudziądza. Większość 
członków zastanawiała się też nad przyszłością rynków zbytu towarów 
i usług po wyjeździe, względnie zamożnej i przyzwyczajonej do wysokiej 
jakości usług, ludności niemieckiej. Wszystkie te problemy diametralnie 
wpłynęły na nowe kierunki działania Towarzystwa Przemysłowego. Dotąd 
rola obrońcy tożsamości narodowej, kultury i ochrony języka ojczystego 
była najważniejsza. Teraz u progu niepodległości, gdy te wartości zostały 
zachowane, należało przejść do działań o charakterze typowym d
a 
związków pracodawców i przedsiębiorców, w warunkach państwa 
demokratycznego i niepodległego. 
Nowe okoliczności spowodowały, że dotychczasowa jedność działań 
różnych grup w ramach Towarzystwa stała się trudną do utrzymania. Od TP 
odłączyła się grupa kupców, którzy 9 lipca 1919 r. utworzyli Towarzystwo 
Kupców Samodzielnych. Prezesem został Jan Zawacki. Po odejściu kupców,
		

/KG_2012_068_0001.djvu

			68 


Mirosław Pietkiewicz 


w zrzeszeniu pozostali głównie rzemieślnicy, którzy w oparciu o nowy 
program uchwalony przez zjazd Pomorskich Towarzystw Przemysłowych 
powołali nową organizację - Towarzystwo Przemysłowo-Rzemieślnicze 
w Grudziądzu. Na prezesa wybrano Antoniego Zielińskiego. Ostatecznie 
organizacja przybrała nazwę Towarzystwo Rzemieślników Samodzielnych 
w Grudziądzu. Funkcję prezesa powierzono Władysławowi Grobelnemu. 
Stowarzyszenie to powołano 11 marca 1923 r., dokładnie w 35. rocznicę 
powstania Towarzystwa Przemysłowego. Działacze nowego zrzeszenia brali 
udział w wystawie przemysłowej w Brodnicy, gdzie 26 czerwca 1923 r. 
zawiązał się Związek Towarzystw Rzemieślników Samodzielnych z siedzibą 
w Grudziądzu, obejmujący zasięgiem całe Pomorze. Na prezesa wybrano 
także Władysława Grobelnego. 
1923 r. zamknął ważny rozdział w tworzeniu struktur społeczno- 
gospodarczych niepodległego Grudziądza. Zakończył się okres scalania 
różnych organizacji o charakterze gospodarczym, które w następnych 
latach działały w strukturach Izby Rzemieślniczej oraz Towarzystw Kupców 
i Rzemieślników Samodzielnych.
		

/KG_2012_069_0001.djvu

			Włodzimierz Grabowski 


ZAPOMNIANY FORT 


W strukturze grudziądzkiej twierdzy z przełomu XIX i XX w. bardzo ważną 
rolę odgrywałjeden z najsilniejszych obiektów obronnych - nieistniejącyjuż 
fort piechoty Gać. Miano to jest nieco mylące, bowiem wieś Gać położona 
jest w dość dużej odległości, bo 2 km od przedpola byłego fortu. Pierwotnie 
zresztą nazwano go "dziełem piechoty Nowy Dwór Wschód" - od poblis- 
kiego folwarku (Neuhof). 
Prace koncepcyjne nad ufortyfikowaniem głównej drogi wjazdowej do 
Grudziądza od strony Radzynia Chełmińskiego rozpoczęto już w 1894 r. 
Pierwotnie planowano wzniesienie na niewysokiej wydmie małego fortu 
pancernego, zaopatrzonego w 4 wieże pancerne z armatami 100 mm, które 
mogły pokryć swoim ogniem rozległy, płaski teren, na którym położonejest 
obecnie osiedle Lotnisko, okolice Rowu Hermana, nowego szpitala 
w Węgrowie, aż po folwark Marusza. Z powodu wysokich kosztów 
przedsięwzięcia projekt ten zarzucono. W zamian wzniesiono w tym samym 
miejscu fort piechoty, który wraz z fortem Las Miejski umożliwiał pokrycie 
krzyżowym ogniem karabinowym szosy wlotowej do miasta. Budowę 
realizowano w latach 1896-98. Trzon fortu stanowił potężny schron 
koszarowy piechoty, o betonowych, 3-metrowej grubości sklepieniach, 
odpornych na ostrzał najcięższej artylerii. Schron posiadał 6 dużych komór 
dla 250 żołnierzy, pomieszczenie oficerskie, łączności, kuchnię, latrynę, 
a także własną studnię (umieszczoną w korytarzu obiegowym). Linię obrony 
stanowił owalny w planie wał ziemny, przeznaczony dla piechoty 
wyposażonej w karabiny Mauser. Całość otaczała płytka fosa, wzmocniona 
kratą forteczną i pasem zasieków z drutu kolczastego. W osi fortu
		

/KG_2012_070_0001.djvu

			70 


Włodzimierz Grabowski 



-- 
.If.:...,M -:::. 
.7- 
'L>-_._._
_ ..W;.
 


,
 


-_ '
r 
f( 


'_. 1. III .
. 


, .i" 
, - ..l 

 
,o' \ " 
. .-. 
.....- 


-:c:---"-'
-:7

.
 _,
' 
- -l," "'-- .
 
"t t \ '-- 
 
,-' i." 
. 


':: . 


..,' 
ł 


.... , 


- -. '!-' ...
: '" 


",
.:.j. .. 
. 
_:..--: 


? 


.... 
-
 


.:...# 


.J. :- 


.. 'J 


- ol. -;::... .... 
.. 
 -....... ------ ...... 


.
-' 




 .:_:_
.
 
#
.,
 .i:_._" 


... . :_-- 
-


, 


-- 


.
....- - 


, :T' :';:, ,), 


-......- 
. r 


: L. " >. -- 
 
. "..., :-- "
'" ""r:,": 


. .' 


, , 


... 
<.., 

 


. , " .' "" 

 
 -:;,. - ._
 
; ::;':: ': """';::--i,. 
' '
 
- - 
". 


.- &.- 


.. ,. - - -. . 
"!.

-' ... 



 .- 
... --. 


,
 - 


.; ,.;... - - 



 '.7" '" . :..:.
.;..; 
., -. ':: --' 


..
. .
:. 


....._..
. "" 



::: 
.. ',- 
f. o 


Zdjęcie lotnicze z 1914 r. przedstawiające teren lotniska wojskowego i koszary lotnicze 
(obecnie siedziba WZU). Po lewej stronie fort Gać 


Fot. ze zbiorów autora 


umieszczono w wale betonową wartownię. Brama wjazdowa umieszczona 
była skośnie w wale zaplecza, a drogą dojazdową byłą obecna ul. Nauczy- 
cielska. 
W następnych latach dokonano pewnej modernizacji fortu. Na wale pie- 
choty umieszczono gniazda dla karabinów maszynowych oraz 14 uformo- 
wanych "ślimakowo" stanowisk obserwacyjnych, wykonanych z ocynko- 
wanej blachy. W 1914 r., w ramach mobilizacyjnych przygotowań do obrony 
twierdzy, wbudowano w wał piechoty dodatkowe 3 wartownie o pół- 
kolistych sklepieniach z blachy falistej. Znaczenie militarne fortu jednak 
spadało, wobec zlokalizowania w pobliżu lotniska wojskowego i przesu- 
nięcia głównej pozycji obrony twierdzy daleko na przedpole (na linię 
Węgrowo-Wielkie Lniska). 
W czasie wojny w 1920 r. okolice fortu zostały dodatkowo wzmocnione 
okopami i zasiekami, przewidywano bowiem główny kierunek ataku wojsk
		

/KG_2012_071_0001.djvu

			ZAPOMNIANY FORT 


71 


bolszewickich wzdłuż szosy radzyńskiej. Nieprzyjacielskie patrole dotarły 
jednak tylko do Maruszy i do walk o fort nie doszło. W dwudziestoleciu 
międzywojennym obiekt był użytkowany przez wojsko polskie, między 
innymi jako skład amunicji. Nadano mu nazwę fort gen. Henryka 
Dembińskiego. We wrześniu 1939 r. schron główny został wysadzony 
w powietrze przez wycofujące się polskie oddziały. Z tego okresu pochodzą 
jedyne dziś znane zdjęcia schronu głównego, wykonane przez niemieckich 
żołnierzy. Stopień destrukcji schronu koszarowego sprawił, że stał się on 
niezdatny do użytku. W okresie okupacji fort zyskał na znaczeniu, jako 
obiekt obronny w otulinie lotniska wojskowego i zakładów naprawczych 
samolotów, zlokalizowanych w dawnych koszarach lotniczych (obecnie 
WZU). Na terenie majdanu, na prawym skrzydle, usytuowano stanowiska 
baterii przeciwlotniczej. W obliczu zbliżającego się ataku wojsk radzieckich, 
w wał zaplecza fortu wbudowano w 1944 r. betonowe stanowisko dla 
karabinu maszynowego Ringstand 58c, zwane popularnie "Tobrukiem". 


'-
r", 


. - .... ,. 


"" t 


-;. fi' 


<' 


." II;. -.. 


;- 


.., J/Ił. 


.... . 


) -:, 
 


.- 
.!II 
.,,:$... - 


; . 


'- 


, '. 
'>:' 
 -:(".r, . ..;. 
- 
. ---- .1:' .... '-
 -r' 
 
_ ....
: 
ł' 


.. 
_=.- 

.- -.
..- .... 


,- 


_....-r
 
 . 


......... "_t.
 


- :.. 


,.' 


.: ;..:,..
- 


.t' 


-j".,; 


;-i - 


. (t:--
 
 . ", ';:9 '.,-: 
,,"" < 
,

.. 
 "11" ot"'!"IIł"'" 


'ł.. '.. ... 
.
 -", . 


, '" ... 


..
,- 


....1 . 
.',-" - 


Wysadzony w powietrze schron główny fortu Gać w 1940 r., w lewym dolnym rogu 
zrzucone z wału "ślimakowe" stanowiska obserwacyjne 


Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_072_0001.djvu

			72 


Włodzimierz Grabowski 


Po wojnie cały teren splantowano w trakcie przedłużania ul. Nauczy- 
cielskiej i budowy osiedla mieszkaniowego. W tym miejscu warto wyjaśńić, 
gdzie dokładnie zlokalizowany był fort Gać. Obwałowania czołowe sięgały 
do obecnego bloku przy ul. Nauczycielskiej 12. W trakcie jego budowy 
zburzono ostatecznie betonową wartownię z osi fortu. Wał zaplecza 
dochodził do obecnego kompleksu Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 5. 
U większości grudziądzan budzi zdumienie fakt, że w tak obecnie 
ruchliwej i zurbanizowanej okolicy zlokalizowany był niegdyś potężny 
obiekt obronny. Uważny obserwator dojrzy jednak w terenie wyraźne ślady 
fortu. Przy ul. Nauczycielskiej, w pobliżu zachodniego ogrodzenia szkoły, 
widoczne są relikty obwałowań zespołu bramnego. Na trawniku i chodniku 
przy ulicy, bliżej szkoły, widoczny jest strop wspomnianego wyżej schronu 
"Tobruk", zaopatrzony w okrągły otwór dla strzelca. Po drugiej stronie ulicy, 
na trawniku przy posterunku policji (ul. Nauczycielska 10), zachowały się 
dwie betonowe podstawy pod armaty przeciwlotnicze, zaopatrzone 
w stalowe opaski i gwinty do mocowania lawet. Stanowiska takie stanowią 
dużą rzadkość na terenie naszego kraju. 
Wydaje się, że relikty fortu nie są obecnie zagrożone destrukcją. 
Stanowią ważny element dziedzictwa kulturowego Grudziądza. Choć nie 
zostały wpisane do rejestru zabytków, to warte są ochrony i włączenia do 
tras zwiedzania w ramach rozwijającej się turystyki fortecznej.
		

/KG_2012_073_0001.djvu

			Adam StenzeL 


DWÓR NA ZIELONEJ GÓRZE 


Malowniczy i wielkiej urody dworek na Zielonej Górze (obecnie w granicach 
administracyjnych Radzynia Chełmińskiego w powiecie grudziądzkim) 
usytuowany jest po południowej stronie drogi łączącej Radzyń Chełm. 
ze Stanisławkami. Ta kameralna, dziś niestety nieubłaganie chyląca się ku 
upadkowi rezydencja, oddalona jest o około 22 km na południe od 
Grudziądza. 
O niewielkiej osadzie leżącej na wzniesieniu zwanym Zieloną Górą 
(Blomowszczyzna, Calvaria, Gruneberg, Grunberg) nie zachowało się zbyt 
wiele historycznych przekazów. Pierwsza udokumentowana wzmianka 
o wzgórzu pochodzi dopiero z 1641 r. Wówczas to król Polski Władysław IV 
stosownym przywilejem z 20 lipca tegoż roku nadał wzgórze Janowi 
Wonblonowi i jego żonie, Annie z domu Wogenyn. Po śmierci Wonblona 
wdowa po nim poślubiła Samuela Zawadzkiego, który tym samym stał się 
właścicielem niewielkich, 4-włókowych dóbr. Stan ten zatwierdził 12 marca 
1649 r. kolejny król Polski, Jan Kazimierz. Po jakimś czasie dobra te nabył 
Jakub Trzciński herbu Rawicz, który 5 kwietnia 1669 r. zbył je Michałowi 
Humiensteich i jego żonie Zofii Dereszowszczównie. Od tego czasu, aż do 
początku drugiej połowy następnego stulecia, Zielona Góra była w rękach 
tej rodziny. 
12 lipca 1753 r. następnym właścicielem majętności został Peter Homst, 
który po upływie zaledwie pięciu dni (17 lipca) odstąpił swoją nową własność 
burmistrzowi Świecia, Michałowi Giertowskiemu i jego żonie Katarzynie 
z domu Gostomskiej Nowi nabywcy najprawdopodobniej nie byli jednak
		

/KG_2012_074_0001.djvu

			74 


Adam Stenzel 


zadowoleni z przeprowadzonej transakcji, skoro trzy lata później (1756) zbyli 
swą własność za kwotę 3000 florenów z powrotem Piotrowi Homst. 
Wówczas to osadę po raz pierwszy nazwano Zieloną Górą. Niedługo potem, 
nowy właściciel dóbr otrzymał od króla Augusta III zezwolenie na 
korzystanie z lasów i łąk, swobodny zakup zbóż, warzenie i wyszynk piwa 
oraz pędzenie, cieszącej się niemałym powodzeniem wśród miejscowych 
mieszkańców, gorzałki. Warunkiem było płacenie kontrybucji do kasy 
miasta. 
W 1781 r. półtorej włóki należało do radzyńskiego kościoła farnego, 
a reszta, tzn. 2,5 włóki, nadal wchodziła w skład skromnego majątku. Według 
topografii Goldbecka, w 1789 r. dobra Zielonej Góry były wymienione 
w dokumentach, jako Calvaria lub GrOnberg. W grudniu 1794 r. wydzielono 
z nich l włókę i przekazano dwóm dzierżawcom. W 1809 r. obszar majątku 
ponownie należał w całości do Calvarii. 
Następnego dziedzica posiadłości dokumenty wymieniają dopiero 
w 1885 r. Był nim Theofil Bodtko, a po nim Emilia Boesler. Od niej to w 1888 r. 
majątek (110 ha) wraz z dworem nabył za kwotę 75 000 marek Bernard 
Żakowski. Od tego czasu aż do dziś Zielona Góra (z przerwą okupacyjną) 
jest nieprzerwanie w rękach potomków tej rodziny. 
Bernard Żakowski (1862-1932) pochodził z rodziny ziemiańskiej. Urodził 
się w Zakrzewie koło Złotowa, w dawnym województwie pilskim. W 1894 r. 
poślubił Annę Łaską (1872-1930), która powiła mu dwoje dzieci, syna 
Kazimierza Floriana oraz córkę Bronisławę. Bernard Żakowski dał się 
poznać w okolicy jako wybitny działacz społeczno-gospodarczy. W latach 
dwudziestych XX w. był on m.in.jednym z założycieli Banku Spółdzielczego 
w Radzyniu Chełm. którego został pierwszym prezesem. Znany był także 
jako świetny gospodarz. W pobliskim Rozentalu dokupił około 40 ha roli, 
skutkiem czego cała jego majętność liczyła ponad 150 ha. Majątek 
Żakowskiego specjalizował się w hodowli bydła mlecznego, bukatów, 
trzody chlewnej oraz uprawie zbóż, tytoniu i buraków cukrowych. 
W 1925 r. Bernard Żakowski drogą darowizny przekazał Zieloną Górę 
(109 ha) i część Rozentala swojemu synowi, Kazimierzowi Florianowi 
Żakowskiemu (1895-1967), a sam przeszedł na zasłużoną emeryturę. 
Kazimierz w 1928 r. ożenił się z Jadwigą Lipińską (1903-1982). Małżonkowie
		

/KG_2012_075_0001.djvu

			FORT NA ZIELONEJ GÓRZE 


75 



. -_.....

.. ;:';'.-- 


". 


, '- 

 
77". 



 \O _ ",_ 


Jeden z właścicieli dworu - Kazimierz 
Żakowski (1895-1967) 
Fot. ze zbiorów rodziny Żakowskich 


pozostawili po sobie troje dzieci: syna Jacka oraz dwie córki - Annę, po 
mężu Weisgerber, i Marię. Kazimierz Florian Żakowski, podobnie jak ojciec, 
nieprzerwanie unowocześniał swoje gospodarstwo. Wprowadzał nowe 
maszyny rolnicze, stosował nawozy mineralne, meliorował grunty i utwar- 
dzał drogi. Ponadto wzniósł kilka budynków gospodarczych. 
W sierpniu 1939 r., w wyniku niepewnej sytuacji politycznej, Kazimierz 
Żakowski został zmobilizowany. Przydzielono go do Sztabu DOK VIII 
w Toruniu. 3 września znalazł się w Bydgoszczy. Tam, podczas wydarzeń 
tzw. "krwawej niedzieli", został ciężko ranny. Później przedostał się na Kresy 
Wschodnie - do Kowla, gdzie wpadł w ręce sowietów. Niedługo potem 
zbiegł z rosyjskiego aresztu i po wielu mrożących krew w żyłach przygodach 
powrócił do Zielonej Góry. Niestety, majątek znajdował się już pod nie- 
miecką, administracją, a resztę rodziny wysiedlono do Rozentala. 
W okresie okupacji niemieckimi zarządcami dóbr byli: Boesler, a od 1940 r. 
Rind z Królewca. Na przełomie lutego i marca 1945 r. w dworze stacjonowały 
wojska radzieckie. Po zakończeniu działań wojennych dawni właściciele
		

/KG_2012_076_0001.djvu

			76 


Adam Stenzel 


powrócili do swojej posiadłości, jednak majątek był kompletnie 
zdewastowany i rozgrabiony przez Rosjan. Czerwonoarmiści zniszczyli 
antyczne meble, obrazy, porcelanę i inne zabytkowe przedmioty rzemiosła 
artystycznego. 
Żakowskim, podobnie jak wielu innym ziemianom, nie dane było zbyt 
długo cieszyć się wolnością. Na mocy ustawy o reformie rolnej wszystkie 
grunty orne wraz z zabudową folwarczną majątku przekazano do PGR 
Fijewo. Dawnych właścicieli nie pozbawiono jednak dworu. W 1947 r. czary 
goryczy dopełnił wielki pożar byłego majątku. Spłonęła wówczas stodoła 
i wszystkie pozostałe budynki gospodarcze oprócz chlewni. Rok po tych 
przykrych wydarzeniach (1948) Kazimierz Żakowski, uznawany przez 
władze za kułaka i wroga klasowego, opuścił Radzyń Chełm. i wyjechał za 
chlebem. Po jakimś czasie osiadł w Miastku, gdzie objął posadę zaopatrze- 
niowca w miejscowym PZGS "Samopomoc Chłopska" (Powiatowy Związek 
Gminnych Spółdzielni). 
Wiosną 1950 r., po dopatrzeniu się uchybień przy zaborze dawnej 
własności Żakowskich nakazano jej zwrot prawowitym właścicielom. 
Wówczas gospodarstwo przejął syn Kazimierza, Jacek Żakowski (1929- 
1984). Gospodarował on na własności swych przodków aż do swej śmierci. 
Po nim całość przejęła jego córka Anna, zamężna z Wiesławem Szulcem. 
Szulcowie do dziś są właścicielami kameralnego dworku, parku oraz 
gospodarstwa. 
Wzniesiony na przełomie XVIII i XIX w. dworek posiada wyraźne cechy 
klasycyzmu. Jego budowniczy jest nieznany. Jest to częściowo otynkowana, 
drewniana budowla o konstrukcji zrębowej, posadowiona na cokole z ka- 
mienia polnego. Parterowy, z mieszkalnym poddaszem, budynek jest 
częściowo kolebkowo podpiwniczony. Dworek od frontu przyozdabia 
uroczy, czterokolumnowy portyk, który dźwiga trójkątny przyczółek. 
W latach dwudziestych XX w., według ustnej informacji właścicieli, w por- 
tyku wymieniono kolumny. Stare, drewniane, spiralnie skręcone, zastąpiono 
betonowymi, w porządku toskańskim. Siodłowy dach rezydencji pokryty 
jest dachówką. W dwutraktowych wnętrzach dworku niewiele się zacho- 
wało z jego wyposażenia. W pomieszczeniach parteru można podziwiać 
belkowane stropy oraz klasycystyczną stolarkę drzwiową i okienną z ozdob-
		

/KG_2012_077_0001.djvu

			FORT NA ZIELONEJ GÓRZE 


77 


\ ' 
 


r 


/' 


....' 
", 
,;v 




 


1- 


",,,- 
 
, ,o. 


...'. ' '.' -' ł 

".i :4 A :. 
, "-.. 

 :;1t - 1.: _!ł
 


. , .
: 
::



:.
,t,:> . 


, ł 
' ,. 


- t, 


,'_1-:_ 


\, .',: 
I, 


J ł, "-- 


'.\ ' 


'J' 
 ; .. _ 


-, 1 


Dwór od frontu 


Fot. Adam Stenzel 


nymi zawiasami, a w sieni posadzkę z terakoty. Do wschodniego szczytu 
dworku przylega dostawiona w latach międzywojennych parterowa przy- 
budówka, którą rozbudowano około 1985 r. 
Obecnie opuszczony i niezamieszkały dworekjest w bardzo złym stanie 
technicznym. Jego właściciele przeznaczyli go do rozbiórki. A szkoda, bo ta 
unikatowa dawna siedziba szlachecka jest niemym świadkiem lokalnej 
historii i prawdziwą perełką architektoniczną najbliższych okolic. 
Z zabudowy gospodarczej dawnej posiadłości ocalała jedynie muro- 
wana z czerwonej cegły chlewnia z końca XIX w. oraz była kancelaria właści- 
ciela dóbr. Obecnie chlewnia została zaadaptowana na stajnie i garaże. 
Pozostałe zabudowania, w tym kuźnia, wozownia, stodoła i cielętnik, spło- 
nęły podczas pożaru w 1947 r. W latach sześćdziesiątych minionego stulecia 
rozebrano także murowany czworak dla pracowników folwarcznych. 
W otoczeniu dworu występuje niewielki park krajobrazowy z kilkoma 
okazami starych drzew i tarasem widokowym zwróconym frontem ku 
miastu. Z tarasu tego rozciąga się malowniczy widok na ruiny radzyńskiego 
zamku. Ponadto można stąd dostrzec średniowieczny układ starego miasta, 
z za chowanymi wokół rynku zabytkowymi domami. 
Około 300 m na zachód od dworku, na stoku wzniesienia usytuowany 
jest cmentarz z kaplicą pw. św. Jerzego. Niedaleko kaplicy, w rodzinnym
		

/KG_2012_078_0001.djvu

			78 


Adam Stenzel 


grobowcu spoczywają doczesne szczątki kilku pokoleń rodziny Żakowskich. 
Wśród starych grobów można dostrzec nagrobek najbardziej znanego 
członka rodziny, ks. Floriana Żakowskiego (1825-1889), byłego 
radzyńskiego proboszcza. 
Rozpadający się dworek na Zielonej Górze czeka nieunikniona zagłada. 
Kiedyś piękny, dumny i niezwykły w swej urodzie, był ozdobą Radzynia 
Chełm. i okolic. Obecnie jest unikatowym obiektem tego typu nie tylko na 
ziemi chełmińskiej, ale i całym Pomorzu. Niedługo będziemy go mogli 
podziwiać jedynie na fotografiach i być może pozostanie on w ludzkiej, 
ulotnej niestety pamięci. 
Dworek na Zielonej Górze w Radzyniu Chełm. nie jest wpisany do 
rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.
		

/KG_2012_079_0001.djvu

			Ilona M roczkowska 


100 LAT POLSKIEGO ZWIĄZKU 
CHÓRÓW I ORKIESTR 
NA POMORZU 


Przed stu laty w grudziądzkim "Bazarze" doszło do połączenia towarzystw 
śpiewaczych działających na Pomorzu w jedno stowarzyszenie. Inicjatorem 
tego przedsięwzięcia był pochodzący z Grudziądza Alfons Hoffmann - 
wówczas świeżo upieczony inżynier, po II wojnie światowej profesor 
Politechniki Gdańskiej - a przede wszystkim miłośnik i popularyzator pieśni 
chóralnej, osoba wielce zasłużona dla krzewienia polskości. Spadkobiercą 
utworzonego w 1912 r. Związku Kół Śpiewaczych jest Oddział Pomorski 
Polskiego Związku Chórów i Orkiestr. 
Korzenie ruchu śpiewaczego w regionie pomorskim sięgają do 
powstałych w XIX w. towarzystw i zespołów, m. in. gdańskiego Stowa- 
rzyszenia "Ogniwo" z sekcją czterogłosową (1827) oraz pierwszego pod 
zaborem pruskim Samodzielnego Towarzystwa Śpiewu "Cecylia" przy 
parafii św. Jana w Toruniu (1867). Poważnym krokiem na drodze do 
powstania jednolitej organizacji było utworzenie w 1910 r. w Wejherowie 
(rok wcześniej z taką inicjatywą wystąpił Alfons Hoffmann) Związku Kół 
Śpiewackich na Okręg Kaszubski (tzw. Gdański). Jednak największych zasług 
należy dopatrywać się w inicjatywach ówczesnych działaczy społecznych, 
którzy poprzez zjednoczenie pomorskich towarzystw śpiewaczych 
zamierzali skuteczniej przeciwdziałać antypolskiej działalności zaborcy. 
Właśnie ta idea przyświecała wówczas prawdziwym patriotom, którym dom 
rodzinny na zawsze wpoił umiłowanie słowa i pieśni polskiej. Do nich bez 
wątpienia należał Alfons Hoffmann (późniejszy patron Związku Pomor- 
skiego -jego sylwetka na str. 87). Zaangażował się w tworzenie zinstytucjo- 
nalizowanej grupy miłośników śpiewu, twierdząc, że to właśnie "śpiew brał
		

/KG_2012_080_0001.djvu

			80 


Ilona Mroczkowska 


duży udział w duszy Pomorza nów, budząc w nich miłość Ojczyzny, łącząc ich 
i podnosząc kulturę duchową do wyższego poziomu". Będąc przekonanym 
o słuszności swych intencji - przy aprobacie i wsparciu grudziądzan, mece- 
nasów dra Stefana Łaszewskiego i Juliana Szychowskiego - utworzył on 
Związek Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie i Warmię z siedzibą w Gru- 
dziądzu. Zebranie założycielskie z udziałem ponad trzydziestu przed- 
stawicieli - zarówno świeckich, jak i kościelnych zespołów śpiewaczych - 
odbyło się 22 sierpnia 1912 r. w domu organizacji polskich, tzw. "Bazarze". 
Alfons Hoffmann w inaugurującym uroczystość referacie podkreślił, że 
do Związku należy aż 2740 śpiewaków, skupionych w 28 zespołach 
świeckich, 4 oddziałach przy towarzystwach przemysłowych i tyleż samo 
przy ludowych oraz 50 chórach kościelnych. Swoją działalność na terenie 
Prus Zachodnich Związek prowadził w 5 okręgach: gdańskim, czerskim, 
nowskim, lubawskim oraz grudziądzko-toruńskim. Niebawem (grudzień 
1912 r.) siedzibę Związku przeniesiono do Torunia. Paradoksem wydaje się 
być fakt, że stanowisko prezesa Związku objął, przeciwnik jego utworzenia, 
prezes toruńskiego chóru "lutnia" ludwik Makowski, który pełnił je 
nieprzerwanie aż do 1936 r. 
Wieloletni okres dominacji pruskiej sprawił, że w pierwszej dekadzie 
dwudziestolecia międzywojennego wśród społeczeństwa nastąpił wzrost 
zainteresowania przynależnością do amatorskiego ruchu śpiewaczego, 
który skupiał się przede wszystkim na walorach estetycznych 
(pielęgnowanie pieśni religijnej, patriotycznej i ludowej) swojej działalności 
oraz rozwoju sfery towarzyskiej, przez udział m. in. w ogólnopolskich 
zjazdach śpiewaczych. Doskonałym potwierdzeniem są statystyki, z których 
wynika, że w 1923 r. w 8 okręgach Pomorskiego Związku Kół Śpiewaczych 
(taką nazwę przyjęto po powrocie Pomorza do Macierzy) funkcjonowało aż 
98 chórów mieszanych i męskich. Po utworzeniu w 1938 r. Wielkiego 
Pomorza (kiedy do Pomorskiego Związku przyłączono zespoły z okręgów: 
inowrocławskiego, nakielskiego i bydgoskiego) ich liczba wzrosła do 109. 
Zarząd Związku zapewniał chórzystom repertuar i co najistotniejsze 
edukował kadrę dyrygentów. Ponadto bardzo się angażował w swoją misję 
przez regularną organizację konkursów, uroczystości jubileuszowych i zjaz- 
dów śpiewaczych, podczas których zespoły prezentowały kompozycje
		

/KG_2012_081_0001.djvu

			100 LAT POLSKIEGO ZWIĄZKU CHÓRÓW I ORKIESTR.... 


81 


twórców polskich i obcych (Gomółka, Wacław z Szamotuł, Palestrina, 
Brahms),jak również dzieła kantatowo-oratoryjne. 
Niewątpliwie II wojna światowa uczyniła spore straty, które Pomorski 
Związek Śpiewaczy odczuł bardzo dotkliwie. Fakt, że już kilka tygodni 
po zakończeniu działań zbrojnych przystąpiono do reorganizacji PZŚ, 
nie przesłoni śmierci wielu dyrygentów, chórzystów i działaczy społecznych 
(m. in. Ludwika Makowskiego), nie wspominając o utracie dorobku 
materialnego. 
Po wyzwoleniu Pomorski Związek Śpiewaczy powołał Tymczasowy 
Zarząd na czele z prezesem Marcelim Kadlecem (11 kwietnia 1945 r.). 
W ciągu dwóch lat działalności, przepełnionej trudnościami natury 
ideologicznej i finansowej, Związek - liczący 120 zespołów - przeżył 
poważną transformację. Doszło do niej w 1947 r., kiedy usamodzielnił się 
Okręg Szczeciński, a w roku następnym Okręg Gdański. Liczba chórów 
Pomorskiego Związku zmniejszyła się o 49 zespołów. 


f- 
i t 


o, \ '. 


.,- 


.t+', 


\ 


· ,..ł. , 
, '. . .' 


-., l' o 
, : - 


\, ' 


" 
, .-.- 


'- 


..... : 
-- 


.-..: 


..,,:.- 
- . , 
:- - 
...... :..- 
 


" . ....... 


.
 r
( 


"o -- 


'
, 



 .'" ).;. -r- 
 
-... 


i . 


Grudziądzkie chóry"Lutnia': "Moniuszko" i "Echo" po występie w ogrodzie "Tivoli" 
(czerwiec 1928 r.) Fot. ze zbiorów autorki
		

/KG_2012_082_0001.djvu

			82 


Ilona M roczkowska 


Pod koniec czwartej dekady XX w. nastał najbardziej destrukcyjny okres 
dla kultury polskiej, który został podporządkowany wymogom realizmu 
socjalistycznego. Niezwykle trafnie panujące wówczas relacje 
międzyludzkie określił prof. dr hab. Jan Hellwig. Jego zdaniem nabrały one, 
w większości przypadków, charakteru rzeczowego, zostały pozbawione 
emocji. "Jeśli dodamy do tego stosunkowo niski poziom moralny jednostek, 
brak taktu, kultury, a nawet dobrej woli - ukształtowane w minionej epoce - 
wówczas owe stosunki były (.o.) często nacechowane niechęcią lub nawet 
wzajemną wrogością" - uważa profesor. Ruch kulturalny, także śpiewaczy, 
miał wspierać działania władz. Jak się wkrótce okazało nie wszystkie zespoły 
sprostały wymaganiom: niektóre nie potrafiły, a inne nie chciały. 
Zaowocowało to zmniejszeniem liczby chórów PZŚ. 
Z kolei lata pięćdziesiąte ukazały bardziej dramatyczne konsekwencje 
idei umasowienia kultury w społeczeństwie, bowiem liczba zespołów 
znowu przejawiała tendencje spadkowe. Na skutek przejmowania nadzoru 
nad chórami przez świetlice i zakłady pracy, PZŚ w 1955 r. skupiał jedynie 49 
chórów. 
Na szczęście przełomowy dla Polski pod względem polityczno- 
społecznym 1956 r., stał się również punktem zwrotnym w historii amator- 
skiego ruchu chóralnego. Lata sześćdziesiąte obfitowały w istotne dla 
pomorskiego śpiewactwa wydarzenia, do których niewątpliwie należał 
udział aż siedemnastu zespołów chóralnych w II Festiwalu Chórów Polo- 
nijnych w Poznaniu (lipiec 1962 r.). Niespełna trzy lata później chóry 
rywalizowały o Laur XX-lecia PRL, w 1966 r. Związek włączył się do organi- 
zacji uroczystości z okazji 500. rocznicy II Pokoju Toruńskiego. Pomorskie 
chóry aktywnie uczestniczyły w uroczystościach, związanych z kolejnymi 
jubileuszami Polski Ludowej, rocznicami rewolucji październikowej i obcho- 
dami leninowskimi. Ponadto występowały na Festiwalach Piosenki 
Żołnierskiej. 
Kolejna dekada to przede wszystkim obchody jubileuszu 60-lecia 
Pomorskiego Związku Śpiewaczego, które odbyły się w Grudziądzu w 1972 r. 
W tym czasie Związek zrzeszał 36 chórów w czterech okręgach: toruńskim, 
bydgoskim, chojnickim i pałuckim. 
1973 r. był przełomowym dla Związku Pomorskiego. Podczas ogólno-
		

/KG_2012_083_0001.djvu

			100 LAT POLSKIEGO ZWIĄZKU CHÓRÓW I ORKIESTR .... 


83 


polskiego zjazdu delegatów podjęto decyzję o dokonaniu zmian 
statutowych oraz zmianie nazwy na Polski Związek Chórów i Orkiestr 
(PZChiO). Tym samym w 1974 r. Związek Pomorski został przemianowany na 
Oddział Pomorski. Od tego momentu koordynował pracę poszczególnych 
okręgów: toruńskiego, bydgoskiego i delegatury we Włocławku, 
współpracującej z I okręgiem toruńskim. 
Pomimo wielu utrudnień w rozwoju inicjatyw kulturalnych, spowodo- 
wanych wydarzeniami politycznymi w kraju, Oddział Pomorski PZChiO 
podjął się organizacji nowych artystycznych przedsięwzięć. W 1979 r. 
wprowadzono Konkurs Chórów o Puchar Wojewody Toruńskiego i Puchar 
Prezesa PZCHiO, a na początku lat osiemdziesiątych - Konkurs Chórów 
Lokalnych a capella, który dzięki zaangażowaniu Tadeusza Jarzębskiego, był 
nieprzerwanie organizowany przez 28 lat (1980-2008). Ponadto chóry 
Oddziału Pomorskiego uczestniczyły w festiwalach, turniejach i konkursach, 
organizowanych na terenie całego kraju. Uświetniały również obchody 
jubileuszy najstarszych chórów na Pomorzu. Uroczystości te stanowiły 
okazję do zacieśniania przyjaźni między zespołami oraz urozmaicenia życia 
towarzyskiego chórzystów. 
W 1987 r. zarząd pod kierownictwem Barbary Rusin i komitet organiza- 
cyjny, któremu przewodniczył Bernard Czajkowski, nie sprostali przygoto- 
waniom obchodów 7S-lecia Oddziału Pomorskiego PZChiO. W związku 
z tym w grudniu tegoż roku zwrócili się z prośbą o pomoc do Tadeusza 
Jarzębskiego, który jako nowy przewodniczący komitetu organizacyjnego 
zaplanował obchody jubileusz oddziału na przełom kwietnia i maja 1988 r. 
W ramach uroczystości, które odbyły się w Grudziądzu i Toruniu, zorganizo- 
wano galowy koncert z udziałem wszystkich zespołów Oddziału, a także 
przygotowano skromną sesję naukową. Osoby najbardziej zasłużone dla 
rozwoju ruchu śpiewaczego na Pomorzu otrzymały odznaczenia. 
1 stycznia 1987 r., w wyniku uchwały Zarządu Głównego PZChiO, 
rozpoczął działalność nowo powołany oddział. PZChiO w Bydgoszczy 
zlikwidował II okręg bydgoski z oddziału pomorskiego i włączył go w swoje 
stru ktu ry. 
Nowy rozdział w działalności społecznego ruchu muzycznego w Polsce 
został otwarty w efekcie uchwalenia 7 kwietnia 1989 r. ustawy o stowarzy-
		

/KG_2012_084_0001.djvu

			84 


Ilona Mroczkowska 


" 


Tadeusz Jarzębski, działacz ruchu śpiewa- 
czego z ponad 60-Letnim stażem, aktuaLny 
prezes Oddziału Pomorskiego PZChiO 
(były długoLetni członek i prezes chóru 
męskiego "Echo': obecnie związany 
z innym grudziądzkim chórem "Tibi Mariae'?, 
odznaczony brązowym medaLem 
GLORIA ARTlS 



 


Fot. ze zbiorów rodzinnych 


szeniach (która weszła w życie 1 stycznia 1990 r.). Z powodów finansowych 
tak chórów, jak i Oddziału liczba pomorskich zespołów zaczęła syste- 
matycznie maleć. Ponadto chóry zyskały możliwość stworzenia własnej 
osobowości prawnej oraz statutu, co stanowiło przyczynę rezygnacji z przy- 
należności do struktur Oddziału Pomorskiego. 
Na początku lat 90. Zarząd podjął się organizacji nowych projektów 
artystycznych, do których należały: cykliczny Konkurs Chórów i Orkiestr 
o Puchar Wojewody Toruńskiego (1987-1998), Impresje Muzyczne Orkiestr 
Dętych w Lubrańcu (1999), Toruńskie Poranki Muzyczne, Grudziądzkie Kon- 
certy Promenadowe Orkiestr Dętych (1995-1999) oraz I Konkurs Chórów 
i Zespołów Chóralnych Grudziądza o Puchar Prezydenta Miasta (1995). 
Cykliczną imprezą jest także organizowany na przemian, od 1999 r. Konkurs 
Orkiestr o Puchar Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego i od 
2000 r. analogiczny konkurs Chórów. 
Obecnie Oddział Pomorskiego PZChiO, pod kierownictwem długo- 
letniego działacza Tadeusza Jarzębskiego (pochodzącego z Grudziądza), 
zrzesza pięć zespołów chóralnych i jedenaście orkiestr. Z pewnością ta 
statystyka nie pozwala z wielkim optymizmem patrzeć na dalszą egzys- 
tencję tego ruchu, którego społeczno-wychowawcza działalność dla
		

/KG_2012_085_0001.djvu

			100 LAT POLSKIEGO ZWIĄZKU CHÓRÓW I ORKIESTR.... 


85 


umuzykalnienia wielu pokoleń dzieci i młodzieży miała istotny wpływ na 
kształtowanie i umacnianie patriotycznych i obywatelskich postaw swoich 
członków. 


Prezesi Pomorskiego Związku Kól Śpiewaczych, następnie 
Pomorskiego Związku Śpiewaczego, potem Pomorskiego 
Związku Śpiewaczego i Muzycznego, od 1974 r. - Pomorskiego 
Oddzialu Polskiego Związku Chórów i Orkiestr 


Alfons Hoffmann 
Ludwik Makowski 
Józef Ratajski 
Alfons Hoffmann 
Marceli Kadlec 
Józef Bruski 
Józef Jarzębski 
Barbara Rusin 
Tadeusz Jarzębski 
Gwidon Lewandowski 
Elżbieta Babis 
Barbara Rusin 
Tadeusz Jarzębski 


1912 
1912-1936 
1936-1937 
1937-1939 
1939-1955 
1955-1985 
1986 (p.o.) 
1987-1991 
1991-1995 
1995 
1995 
1995-1998 
1998 do chwili obecnej
		

/KG_2012_086_0001.djvu

			,\- 
I
 
I, ' 


.:4 " ',
_, \ 
, '
- -' , 


.a."", 
}-, '\ 't.! 
I \ 
Q__ 
I ' ' II 
 
 .1 


.
 
... ' 
..} 


r*,,
 .> 
 \ 

 'L ,'- 
, . 


- 

ą. 


---r-' 


( ...... 
,...,.,.. . 
!I ,- o. 
I - --f- '- 
I 111 l' a ",-= 
I '( I . - 
m .. I .. -1 
I \ .! " o' j, 
;/ " I L 
" '\ I I 
" ł '
 
'" 
 


. j, , ( , 
. . r>"1 . 

 /. 


--. , 


,- 
. 
':1 .. . 
 
 
 


. ! 


1\ 
1) 
,III ,I 


,.,1. " 
I 
I' 
, I 


r 


"1 
I 

r.i' 
II I" 
'I I... ł 


I \ 


J' 


1iIiii 
 
',
" 
- 
 ". - 


.. 


.... ., I 

. I 


. '. 



" 
. .. 


! 


i 
,
 


J 
1 


I. 
I 


-- ---=--- 
"I.,.' 


,. -.. 


Kamienica przy ul. Sienkiewicza 6 (widok od ul. Skłodowskiej-Curie) 
w Grudziądzu Rys. Grzegorz Rygielski
		

/KG_2012_087_0001.djvu

			Tadeusz Domżalski 


PROF. ALFONS HOFFMANN 
- OJCIEC POLSKIEJ 
ELEKTROENERGETYKI 


Pochodził z rodziny o patriotycznych korzeniach, w której na przekór 
pruskiemu zaborcy kultywowano narodowe tradycje, słowo i pieśń polską. 
Całym swoim życiem udowodnił oddanie ukochanej Ojczyźnie, regionowi 
pomorskiemu. Jego dokonania w dziedzinie energetyki stawiają go 
w rzędzie takich znakomitości, ludzi szczególnie zasłużonych dla polskiej 
gospodarki, jak Eugeniusz Kwiatkowski, Janusz Groszkowski, Ignacy Moś- 
cicki, Gabriel Narutowicz. Był inżynierem-humanistą o szerokich i wszech- 
stronnych zainteresowaniach, miłośnikiem polskiej pieśni, tańców 
ludowych, zabytków, turystyki i krajoznawstwa, wielkim społecznikiem. 
W pełni zasłużył na miano człowieka renesansu. 
Alfons Hoffmann urodził się 12 listopada 1885 r. w Grudziądzu, jako syn 
Jana - tłumacza i sekretarza sądu i Anny z domu Kruza. Jego ojciec za 
uczestnictwo w ruchu polskim został w 1899 r. karnie przeniesiony do Hawy, 
co pogorszyło sytuację materialną rodziny, w której kształciło się czworo 
dzieci. Dzięki stypendium przyznanemu przez Towarzystwo Pomocy 
Naukowej dla Młodzieży Prus Zachodnich w Chełmnie Alfons Hoffmann 
mógł ukończyć Królewskie Gimnazjum w Grudziądzu i w 1905 r. podjąć 
studia na Wydziale Budowy Maszyn i Elektrotechniki Politechniki Gdańskiej 
(Koenigliche Technische Hochschule zu Danzig). Za dobre wyniki w nauce 
rektor przyznał mu cesarskie stypendium naukowe. Po uzyskaniu dyplomu 
pracował, w latach 1911-1913, w zakładach Garbe Lahmeyer w Akwizgranie 
jako inżynier w laboratorium maszyn elektrycznych i biurze konstruk- 
cyjnym, następnie w latach 1913-1914 oraz 1916-1917 był zatrudniony 
w berlińskich zakładach Siemens-Schuckert też jako projektant maszyn 
elektrycznych w głównym biurze konstrukcyjnym. Po wybuchu I wojny
		

/KG_2012_088_0001.djvu

			88 


Tadeusz Domżalski 


światowej przyjechał na Pomorze i w latach 1914-1916 kierował elektrownią 
parową w Koronowie. 
Po zakończeniu działań wojennych wrócił do Gdańska i włączył się 
bardzo aktywnie do działań na rzecz przyłączenia Pomorza do Polski 
i potem do budowy zrębów państwowości RP. Wiosną 1920 r. został odde- 
legowany do organizującego się w Toruniu pomorskiego urzędu woje- 
wódzkiego jako specjalista do spraw elektryfikacji Pomorza. Z Ministerstwa 
Przemysłu otrzymał odpowiedzialne zadanie - wybudowanie pierwszej 
w Polsce elektrowni wodnej w Gródku na Wdzie. Warto przypomnieć, że 
w tym czasie w kraju brakowało fachowców i odpowiedniego sprzętu 
budowlanego. Sam był z wykształcenia i zdobytej praktyki konstruktorem 
maszyn elektrycznych. Tymczasem budowa elektrowni wodnej wymagała 
dobrej znajomości prawa budowlanego, finansowego itp., jak również 
dobrego rozeznania w specyficznych elementach elektrowni wodnej, takich 
jak zapory, jazy, upusty, kanały. Dzięki wielkiemu talentowi inżynierskiemu, 
wrodzonym zdolnościom organizacyjnym i dużej charyzmie, pomimo 
sporych trudności finansowych i inflacji, zdołał szybko zrealizować tę 
inwestycję. 


. . 


f 


, 
: :


 


. ,-- 
t. 
 


.... to ., 
" .. 


!Ii 


.. ._
 . 


Prof inż. Alfons Hoffmann 
Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_089_0001.djvu

			PROF. ALFONS HOFFMAN N - OJCIEC POLSKIEJ ELEKTROENERGETYKI 89 


Pierwszą turbinę Francisa, w obecności prezydenta RP Stanisława 
Wojciechowskiego, uruchomiono 24 kwietnia 1923 r. Już w następnym roku 
oddał do ruchu drugi hydrozespół. Również w tym samym roku utworzono, 
na bazie majątku elektrowni Gródek, Pomorską Elektrownię Krajową 
"Gródek" Spółka Akcyjna, której został pierwszym i długoletnim (14 lat) 
prezesem. 
Już w momencie rozpoczęcia budowy elektrowni miał wizję budowy na 
Pomorzu spójnego systemu elektroenergetycznego. Dlatego też w 1922 r. 
opracował pierwszy w kraju kompleksowy, regionalny plan elektryfikacji 
Pomorza. Pobudował w 1927 r. również pierwszą w Polsce linię przesyłową 
o napięciu 60 kV Gródek-Toruń, którą później przedłużył do Gdyni. W 1929 r. 
oddał do ruchu następną elektrownię wodną w Żurze. Obie elektrownie 
połączył z już pracującymi na Pomorzu elektrowniami w Toruniu i Gru- 
dziądzu. Wybudował w 1936 r. kolejną elektrownię, tym razem cieplną, 
w porcie gdyńskim. Poprawiło to znacznie zasilanie portu i miasta Gdynia 
w energię elektryczną. Tym samym zrealizował swój pionierski plan utwo- 
rzenia regionalnego systemu energetycznego, który rozciągał się od 
Torunia do Gdyni, a dalej linią 15 kV aż do Juraty. W kraju istniały już mniejsze 
systemy, jednak nie obejmowały one swym działaniem całego woje- 
wództwa. Elektrownie Gródek i Żur do dziś współpracują z ogólnopolską 
siecią zasilania 110 kV. 
Niejako przy okazji realizacji inwestycji hydroenergetycznych Alfons 
Hoffman stał się specjalistą w jeszcze jednej dziedzinie. W konsekwencji 
przedzielenia Wdy, został zmuszony do wybudowania wylęgarni ryb, którą 
sam zaprojektował, po konsultacji i przy pomocy kierownika pracowni 
rybackiej dr. Włodzimierza Kulmatyckiego. Osobiście kierował jej budową. 
Z trzech stosowanych metod, wybrał najlepszą - "kalifornijską", którą 
ulepszył tak dalece, że narybek sprzedawany był innym zakładom, a nawet 
wysyłany do woj. poznańskiego. W 1932 r. Hoffmann wybudował nowe 
pomieszczenie, które wyposażył w 90 aparatów wylęgowych. Wszystkie 
wyprodukowano we własnych warsztatach. 
Jako długoletniemu szefowi elektrowni Gródek udało się wpoić załodze 
mocne cechy swojego charakteru, jakimi kierował się na co dzień: 
dyscyplina, dokładność, pracowitość, sumienność i odpowiedzialność. 
Stworzył tym samym etos "Rodziny Gródeckiej". Wychodził z założenia, że 
im pracownik ma większe możliwości zaspokojenia i realizacji w ramach
		

/KG_2012_090_0001.djvu

			90 


Tadeusz Domżalski 


I r=-'f ,', 
I';-'f
ff
- 
. ''- 

 I I 
I I 
I I II 
I 1 I-.'-
 
i i I I 


,
; 


," 
"..:-..'
" 
 
. ,
,' ',;, .'
 ł
 " 


,,:. 


J:.'. o. .".". 

';"" "', .:.. .. 
,



11',I" 


.....;- .. ł' . 


't,., 


" (: .J:' .. 
 \:...... 


Pierwsza w Polsce elektrownia wodna w Gródku na Wdzie 


Fot. ze zbiorów autora 


zakładu, nie tylko swoich potrzeb materialnych, ale także duchowych, tym 
bardziej będzie dbał o ten zakład ijego należyty rozwój. Jako dyrektor starał 
się związać pracowników z zakładem przez różne działania w sferze 
pozazawodowej, jak stworzenie klubów np. kajakowego, turystycznego, 
wycieczkowego. Innym przedsięwzięciem było utworzenie taniej stołówki, 
gdzie pracownik płaciłtylko za wsad żywnościowy, resztę kosztów pokrywał 
A. Hoffmann. 
W 1938 r. Alfons Hoffmann został dyrektorem Spółki Śląskich Zakładów 
Elektrycznych. Podobnie jak na Pomorzu, również na Śląsku, dał się poznać 
jako świetny organizator oraz orędownik szybkiego rozwoju elektryfikacji 
w regionie i uniezależnienia się od energetyki niemieckiej. Bardzo energicz- 
nie przystąpił do tworzenia silnego górnośląskiego systemu energetycz- 
nego, opartego na wykorzystaniu miejscowych zasobów węgla i jego 
rozbudowy przez połączenie liniami wysokiego napięcia z Warszawą 
i Centralnym Okręgiem Przemysłowym. Ponadto podjął się rozbudowy 
największej w kraju elektrowni Chorzów przez instalowanie nowych 
zespołów o maksymalnej na ówczesne czasy mocy jednostkowej.
		

/KG_2012_091_0001.djvu

			PROF. ALFONS HOFFMAN N - OJCIEC POLSKIEJ ELEKTROENERGETYKI 91 


Na Śląsku powstał ostatni program elektryfikacyjny Hoffmanna "Tezy 
elektryfikacji Pomorza". Program, uwzględniający napiętą sytuację 
polityczną i niebezpieczeństwo wojny, kładł nacisk na konieczność 
rozbudowy elektrowni wodnych, rozbudowy sieci przesyłowych i ujedno- 
licenia napięcia sieci średnich i niskich napięć. Realizację tych planów 
pokrzyżował wybuch II woj ny światowej. 


* * * 


Od września 1939 r. ścigany przez okupanta ukrył się we Lwowie. Na 
początku lat 40. pod przybranym nazwiskiem Alfreda Hamerskiego wrócił 
do kraju i podjął pracę fabryce aparatów elektrycznych w Międzylesiu. 
Równolegle prowadził prace nad planami elektryfikacji Polski powojennej, 
które na przełomie 1943/44 zostały przekazane Delegaturze Rządu na Kraj. 
Pod koniec okupacji do Warszawy przyjechała jego żona Maria z córką 
Janiną. Kiedy wybuchło powstanie 19-1etnia Hoffmannówna zaangażowała 
się jako sanitariuszka w szpitalu przy ul. Długiej. Zginęła tam śmiercią 
męczeńską podczas pożaru lecznicy podpalonej przez hitlerowców. On sam 
wkrótce potem został aresztowany i wywieziony na roboty przymusowe na 
Dolny Śląsk. 
Po zakończeniu działań wojennych wrócił na Pomorze. Niestety, jego 
bogate doświadczenie zostało tylko częściowo wykorzystane przy 
odbudowie kraju. Zwieńczeniem jego długoletniej aktywności zawodowej 
była praca akademicka na Politechnice Gdańskiej w latach 1950-55 i otrzy- 
manie tytułu profesora nadzwyczajnego, a także działalność w krajowych 
i międzynarodowych instytucjach naukowych (z PAN włącznie) oraz organi- 
zacjach gospodarczych i technicznych. Do końca swego pracowitego życia 
był aktywny w pracach Stowarzyszenia Elektryków Polskich i ruchu śpie- 
waczym. 


* * * 


Alfons Hoffmann już od młodzieńczych lat był społecznikiem, działał 
m.in. w studenckim kółku polskim na PG i Towarzystwie Gimnastycznym 
"Sokół". Jego wielką miłością były muzyka, śpiew i taniec. Jako student 
drugiego roku został dyrygentem istniejącego od 1898 r. Koła Śpiewaczego 
"Lutnia" w Gdańsku, przy którym zjego inicjatywy powstał amatorski zespół 
teatralny i taneczny. On sam występował w roli muzyka (grał również na
		

/KG_2012_092_0001.djvu

			92 


Tadeusz Domżalski 


organach), tancerza (był miłośnikiem tańców ludowych), reżysera i orga- 
nizatora przedstawień teatralnych i koncertów. Poświęcał wolny czas także 
na działalność w polskich kołach śpiewaczych na Kaszubach oraz tworzenie 
nowych kół. Za jego sprawą i członków "Lutni" na zjeździe delegatów 
chórów kaszubskich w Wejherowie w lipcu 1910 r. utworzono Związek Kół 
Śpiewackich Okręgu Kaszubskiego. Była to pierwsza taka organizacja na 
Pomorzu, koordynująca pracę zespołów chóralnych. Właśnie za zaangażo- 
wanie w działalność w polskim ruchu śpiewaczym i krzewienie polskości 
rektor politechniki cofnął mu pod koniec studiów stypendium naukowe. 
I tym razem z pomocą przyszło TPN. W 1912 r. Hoffmann doprowadził do 
zorganizowania w grudziądzkim "Bazarze" spotkania przedstawicieli 
pomorskich zespołów chóralnych, podczas którego utworzono Związek 
Kół Śpiewaczych na Prusy Zachodnie i Warmię. Hoffmann został jego 
pierwszym prezesem. W 1917 r. w Berlinie uczestniczył w obchodach 
stulecia śmierci Tadeusza Kościuszki. IDO-osobowy zespół śpiewaków i tan- 
cerzy pod kierownictwem Hoffmanna uświetnił swoimi występami zlot 


£LlłtTRtl WNI G 
Kil. "W: 
z 6RolJEI( ID,"J ,.." 
Z DRI/PZH/pr ...w 
6t1t1 .... P 
" TiJRL/Ń ItW 
1
6 .Id,. 

 BYD (JOSICZ łtW ""t1 3'" ,. 
S PN.'! M
YN ,t1't1 wll- 
" STOCHJ MŁYN 't1H +n' w 
1 /JW/DZ KW"" 6'" w 
, KOLJN/:,Z ...W 
+t1 li 
.I STJl/ROIIJl/RD"t11 '" \ol 
J' SIfAR4ZEWY'" 14' IIt1 '" 
JI Ali rHI St1I .,.. ... 
I' SMIIHA#.Y 
" ŹIlR 
1+ TLE'; 
IJ N(JWY-
WłrJ1 
/I LORN,- . ',' 
" KLONOWO 
II TRACZYSKA 
" TCI£W 
" liD'!ŃSK 
:Z, STRJlSZYNO- 
-PR4'DZIESZY/f1l 111111 
ZZ J'!NISZ6"'O "t1 '" R 
lO TcrE W-POR) II.., UM w R 


IJ - Pr.j'HTLJWIłH£ 
.. -
:.

o:::.:,
:::ł1ł. 
o -C

:::
Jr ''''IJO. 
_ _liNJIł ."
lłrA"C.
 
.lflłftłtN#l 
60UOOV('''....EIr'lI.-. JUI IJl'l) 
wi:':t-J,..JA "
,,r.. DII#tfi'iihV" 
w-t
::
w,;:, 
p_ ..-..- PA/łIJłIIA 
'1- .-.- tJ"zD
1I 

 _DI!I!łZAJfł ZEt.rlł- 

 ..EA,;.J:;
':t:'''Jlr. 
.,D61r 1fIIl""
I"/II1ł w 
""34-...,S 
.k-rltl
,,"IWR
.II'U'1tttt 

_O#lt..Ił-"WI kWA 

_
.ZW"-łI -.- 


STACJE R OZDZIELCZE 
I Z' ! 6DYNI".-PORT 
.. CHE
MZA 
,. BROZ>N;CJl 


.) w r.,.,.r.ł4'" 


NA ..,,,,,,. IAI N A eZ_NI1: . 
lJ}u'KrMwNlr '41'NILJ6CI , 

JI'/It""ł4HłNI 

PA''''FK''''WIlfN'I ",'tc. NIl"JI1W1I1N11"",CIU U"lItJ....(łA1A4J1l1rHIN1Jn1 .11JN1Wł7 
Tiu.,,'; II,-.fjl- JIP.3
, P'Dł:UI1 PROJEKTU P. iNiY/W£RA Jł, HOFFI'fIlHA L "./JlR2 


WOJEWÓDZTWA 
POMORS KIEGO 
SIEĆ KRAJOWI' o 
NA P'
CIU 60'000 Y: 


Pierwszy plan elektryfikacji Pomorza, opracowany w 1923 r. przez inż. Alfonsa 
Hoffmanna Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_093_0001.djvu

			PROF. ALFONS HOFFMAN N - OJCIEC POLSKIEJ ELEKTROENERGETYKI 93 


berlińskich "sokołów" w 1918 r. Był to ich wielki sukces. Kolejny odnotowali 
już w następnym roku w Gdańsku, gdzie podczas uroczystości z okazji 
100. rocznicy urodzin twórcy polskiej opery narodowej zaprezentowali 
Verbum nobile Moniuszki w reżyserii Hoffmanna. 
W 1921 r. założyłwToruniu koło Stowarzyszenia Elektryków Polskich i był 
w latach 1921-1931 jego pierwszym prezesem. Koło w 1924 r. przekształciło 
się w oddział SEp, któremu także prezesował. Wystąpił z propozycją 
odbycia zjazdu SEP na Bałtyku. W 1938 r. m/s Piłsudski wypłynął w S-dniowy 
rejs z delegatami, ich żonami oraz delegacją czeskich elektryków. Podczas 
3-dniowego postoju w Sztokholmie m.in. zwiedzono zakłady branży 
elektrycznej i zabytki stolicy Szwecji. 
Poprzez swoje dzieci - syna Mariana i córkę Janinę, działał czynnie w har- 
cerstwie. Zabiegał o fundusze i organizował wycieczki i obozy harcerskie 
w pobliżu Gródka i Osia. Był zwolennikiem wychowywania młodzieży 
w duchu katolickim i patriotycznym, protestował przeciwko upolitycznianiu 
ZHP. Jako obywatel Torunia uczestniczył w bogatym życiu kulturalnym tego 
miasta. 
Z wielką pasją zajmował się oświetleniem ołtarzy i ogrzewaniem 
kościołów; był prekursorem tych przedsięwzięć w kraju. Instalacje takie 
założył m.in. w kościołach w Swarzędzu, Radzyniu Chełmińskim, Grudziądzu 
i warszawskiej katedrze św. Jana. 
Przeszło 30 lat A. Hoffmann był doradcą kustosza zabytkowych 
kościołów Pomorza. Cenił je i widział w nich wielkie pamiątki kultury 
polskiej, toteż nie szczędził wysiłku, aby swoją radą dopomóc w wydobyciu 
całego ich architektonicznego i zabytkowego piękna świadczącego 
o polskości Pomorza. 


* * * 


Alfons Hoffmann zmarł 30 grudnia 1963 r. w Gdańsku i pochowany 
został na cmentarzu parafialnym we Wrzeszczu. Za swoją działalność 
zawodową i społeczną otrzymał w 1926 r. Złoty Krzyż Zasługi, a po wojnie 
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, złotą odznakę honorową SEP 
i tytuł członka honorowego tego stowarzyszenia oraz odznakę honorową 
I stopnia z wieńcem laurowym i tytuł honorowego prezesa Związku Śpie- 
waczego. W Grudziądzu jest patronem ulicy (boczna ul. Czarnieckiego), na 
ścianie budynku przy ul. Sikorskiego 11, w którym się urodził, umieszczona
		

/KG_2012_094_0001.djvu

			94 


Tadeusz Domżalski 


została tablica pamiątkowa. Podobna znajduje się na budynku bydgoskiego 
NOT. Przed laty Stowarzyszenie Elektryków Polskich ustanowiło medal 
im. prof. A. Hoffmanna, który jest przyznawany osobom szczególnie zasłu- 
żonym dla energetyki. 
W maju 2011 r. w Grudziądzu odbyła się konferencja, podczas której 
przypomniano dorobek i zasługi prof. Alfonsa Hoffmanna. Z tej okazji tak 
o tym wybitnym grudziądzaninie napisała nauczycielka historii jednej 
z miejscowych szkół mgr Teresa Szpręga: 
"Aby upowszechnić postać tak wspaniałą dla polskiej gospodarki i społe- 
czeństwa, pioniera polskiej elektroenergetyki, wskazane byłoby prowadzenie 
specjalnych pogadanek w szkołach i zorganizowanie wycieczek szkolnych do 
Gródka i Żuru, celem zapoznania młodzieży z tymi pierwszymi elektrownia- 
mi, które do tej pory pracują i produkują ekologiczną energię. Historia życia 
i pracy prot A. Hoffmanna jawi się jako wspaniały przykład człowieka 
oddanego całym sercem swojej Ojczyźnie, regionowi Pomorza i Kujaw. Jest 
świetlanym przykładem dla przyszłych pokoleń. My wszyscy mieszkańcy 
Grudziądza możemy być dumni z faktu, że prot inż. Alfons Hoffmann urodził 
się w naszym mieście':
		

/KG_2012_095_0001.djvu

			Zbigniew Zawadzki 


LOTNISKO GRUDZIĄDZ 


Lotnisko w Grudziądzu mieszkańcom naszego miasta, a szczególnie przed- 
stawicielom młodego pokolenia, na ogół kojarzy się z nazwą jednego 
z większych osiedli mieszkaniowych. Tymczasem, zanim powstała tu tzw. 
sypialnia, w rejonie ul. Warszawskiej startowały i lądowały statki powietrzne, 
szkolili się piloci wojskowi, w tym późniejsi słynni bohaterowie bitwy o Anglię. 
Po wojnie, zanim wzniesiono blokowisko, przez wiele lat na rozległym terenie 
dawnego lotniska grudziądzanie "kręcili kółka", przygotowując się do części 
praktycznej egzaminu na prawo jazdy. 
Powstanie lotniska datowane jest na początek drugiej dekady XX w. Sto 
lat temu, a dokładnie w latach 1912-1914, na południowych krańcach 
miasta zbudowano koszary, hangary i budynki obsługi jednostki lotniczej. 
Płytę lotniska o wymiarach 850 x 550 m oraz towarzyszące mu budynki 
zabezpieczały forty Gać i Tuszewo, wchodzące w skład pierścienia obron- 
nego grudziądzkiego garnizonu (patrz art. Zapomniany fort, str. 69). 
Lotnictwo powstające w pierwszych latach XX w. od samego zarania 
stało się nową bronią militarną, która efektywnie wzmacniała siłę uderze- 
niową wojsk. Tak było również w Grudziądzu. Nowoczesna formacja woj- 
skowa wzmocniła znacząco garnizon, w którym prym wiodła twierdza 
Courbiere'a. Pierwszymi "mieszkańcami" kompleksu lotniczego byli: sztab 
i 2. kompania 5. batalionu balonowego przybyła z dalekiej Legnicy oraz 
2. kompania lotnicza 2. batalionu, a następnie zapasowy oddział lotniczy 
nr 8 (Flieger Ersatz Abteilung No 8). Zdecydowanie zwiększone, w wyniku 
wybuchu I wojny światowej, zapotrzebowanie na lotników zaowocowało 
powstaniem w nowoczesnym grudziądzkim kompleksie pruskiej Szkoły 
Pilotów. Jej słuchaczami i absolwentami byli również Polacy - Józef Kukliński 
w 1915 r., Ludwik Patalas -1917 r., Władysław Ryszkiewicz -1918 r.
		

/KG_2012_096_0001.djvu

			96 


Zbigniew Zawadzki 


Po zakończeniu I wojny światowej i podpisaniu traktatu wersalskiego 
28 czerwca 1919 r., część Pomorza miała powrócić do Polski. Stało się to 
możliwe jednak dopiero po 10 stycznia 1920 r., czyli po podpisaniu 
protokołu ratyfikacyjnego przez Niemcy i Mocarstwa Sprzymierzone i Sto- 
warzyszone. Niemcy, wykorzystując półroczną zwłokę, wywieźli z gru- 
dziądzkiej bazy lotniczej całe ruchome wyposażenie. Pozostawili tylko 
ograbione budynki. 
22 stycznia 1920 r. odbyło się przekazanie polskiej komisji odbiorczej 
twierdzy grudziądzkiej, a następnego dnia wkroczyły do miasta oddziały 
armii polskiej. Marsz do Grudziądza oddziałów "błękitnej armii" gen. Józefa 
Hallera obserwowała z powietrza załoga samolotu Breguet XVI w składzie: 
pilot Ludwik Humpol i porucznik Chłopecki. Był to pierwszy polski samolot, 
jaki pojawił się nad Grudziądzem, który po ponad 147 latach niemieckiego 
panowania wrócił do Macierzy. 
Przejęte obiekty lotnicze zostały zabezpieczone przez oddział 
wartowniczy. Jesienią 1920 r., celem uporządkowania i doprowadzenia 
lotniska do użytkowania, w pobliskich koszarach zjawił się Ruchomy Park 
Lotniczy z Wilna pod dowództwem por. Waleckiego. Następnie przybyła 


:.;.- #' 


, 
 
 
, -
 
. '
l" ( 


, /'79
 - " 
#- .IIY- h 
/... ., -- """'-..A..... 

.c_
 


 

 ---/':., --...... 
 a,A.-.' ..,- 

 
 ----
y 
 


 

. 


f\ufslieg eines Doppeldeckers 
auł dem flugplalz der fliegerslalion Graudenz 


11
 fI' 'J J , 


.... ; l 


, l ' 'ł', , 
. I 


ł, ...' 


.': ,-,
 , ;
 ;
'. Fl;

 1;:;:'{
:
 
 ;: .
.. 

. ,


r.: ..
:.-:.I;;,?:,
y
 .:
 " 
'.r '
, '\X''(.
- 
. : ,__-3: . 
 ' " , , ..., 


"". " 

 
A ".,.
.' 
... "', 
.
,. -re 
 . 


'-? 



: 
F. 

 


; .t' 


'\ ' 


Dwupłatowiec nad grudziądzkim Lotniskiem (1914) 
Widokówka ze zbiorów Zbigniewa Zawadzkiego
		

/KG_2012_097_0001.djvu

			LOTNISKO GRUDZIĄDZ 


97 


,t.,--. JJf' 

 ...::;,/ tt:
:.." 

 
 
. ł'lugplatz der Fliegerstation Graudenz'/"Jf
//:
_
 
-r-' _ (4.... 
 
'_ IT_

 
 
- "';/ L' 
-- C _2fr;
 
.':.' ""
-/4. 

r
. 


.
- 
- ..... 
 - 


...:: : 



" 
- 


- 
 --=--_ ...__ -Y- . _-;--
 -..- ...,':.... 
: . 
'..". "_," _o- 
l 
 


" 'f;' , 


--, ". "- .- 


::, Io'-.-=-.! .

 . ..
_;... 
. ''';'!,"!- 



.- ., 


,Ar I ,. . 
 :_ , : ,-


':';:':,:: . ' 
_
:

\.i
::. !.

t

 - 


.', 
-(.': '.- -,- 



 -' 
... :...... 


:"

.r 
-;--.-.-;-
 u 
.a .
 .;. 
. j - " 
- .; I. 
- ,..-- 
. '." 
 I 


ł 



.
'- 


-
 ",.::- 



 - 
:;
.t: 
Płyta Lotniska Grudziądz (1916) 


Widokówka ze zbiorów Zbigniewa Zawadzkiego 


14. Eskadra Wywiadowcza oraz 18. Eskadra Myśliwska, która wkrótce 
została wchłonięta w ramach reorganizacji przez Eskadrę Wywiadowczą. 
Na przestrzeni lat 1921-1939 w grudziądzkim kompleksie lotniczym 
funkcjonowało sześć szkół lotniczych: 
Wyższa Szkoła Lotników (1921-1923), przeniesiona z Poznania. Jej 
komendantem był ppłk pil. Piotr Abakanowicz, którego w 1922 r. zmienił mjr 
pil. Jan Senderek, absolwent tej szkoły. Funkcję szefa pilotów sprawował mjr 
pil. Juliusz Gilewicz. 
Wyższa Szkoła Pilotów (1923-1925). W kwietniu 1923 r. WSL została 
przemianowana na WSP. Od początku istnienia w obu szkołach wyszkoliło 
się ponad 600 pilotów w stopniach oficerów, podoficerów i szeregowych. 
Oficerska Szkoła Lotnicza (1925-1927). Jej zorganizowanie 
powierzono płk. pil. Romanowi Florerowi. Wychowankowie OS L stworzyli 
trzon słynnej "Szkoły Orląt" w Dęblinie, dokąd 14 kwietnia 1927 r., w wyniku 
reorganizacji szkolnictwa lotniczego, przeniesiono grudziądzką szkołę. 
lotnicza Szkoła Strze'ania i Bombardowania (1928-1937) powołana 
do życia w lutym 1928 r. Jej komendantem został mjr pil. Tadeusz 
Wereszczyński, którego w 1929 r zmienił mjr pil. Bolesław Stachoń. Nowy
		

/KG_2012_098_0001.djvu

			98 


Zbigniew Zawadzki 


komendant LSSiB, popularyzator szybownictwa, wdrożył obowiązek 
ukończenia kursów szybowcowych dla kandydatów do szkół oficerskich. 
Z jego inicjatywy w 1934 r. w Grudziądzu utworzone zostało Koło 
Szybowcowe, którego prezesem został emerytowany generał Kazimierz 
Ładoś. Ostatnim komendantem LSSiB był mjr. pil. Piotr Dudziński. 
Wyższa Szkoła Pilotażu (1937-1938). Powstała 20 sierpnia 1938 r. na 
bazie prowadzonego w LSSiB Kursu Wyższego Pilotażu. Na czele szkoły 
stanął mjr pil. Piotr Dudziński, jego następcami byli kpt. pil. Stanisław 
Brzezina i ppłk pil. Karol Malik. Szkoła funkcjonowała do momentu 
przeniesienia jej do Ulęża koło Dęblina w kwietniu 1939 r. 
Szkoła Pilotów Małoletnich Ligi Obrony Powietrznej i Przeciw- 
gazowej im. gen. Gustawa Orlicz-Dreszera (1939). Powstała w czerwcu 
1939 r. w miejsce WSP i działała zaledwie kilka miesięcy, do wybuchu wojny. 
Jej komendantem był Edmund Surmasiewicz. 
Początek II wojny światowej oznaczał jednocześnie zakończenie 
wspaniałych dziejów szkolnictwa lotniczego w Grudziądzu. 
Okupant w 1940 r. w kompleksie lotniczym utworzył lotnicze zakłady 
naprawcze - Flukzeug Werke Graudenz. Remontowano tu samoloty Focke 
Wolf FW-58 i FW-190 Messerschmitt ME-109. 
Piloci, absolwenci grudziądzkich szkół, zasilali kadry jednostek lotni- 
czych. Byli doskonałymi lotnikami, obserwatorami i strzelcami, wykazywali 
się wprost ułańską fantazją w czasie wykonywania powierzonych im zadań. 
Nie brakowało wśród nich mistrzów akrobacji lotniczych, zwycięzców pre- 
stiżowych zawodów samolotowych, rekordzistów w wysokości i długości 
przelotów. Nie sposób nie wspomnieć takich pilotów jak: gen. pil. Stanisław 
Skalski, por. pil. Franciszek Żwirko (zginął z pil. Stanisławem Wigurą 
w katastrofie lotniczej w 1934 r.), płk pil. Jerzy Bajan, płk pil. Stefan Wito- 
rzeniec, gen. bryg. pil. Witold Urbanowicz, kpt. pil. Zdzisław Henneberg. 
Wyszkoleni w Grudziądzu lotnicy z wielkim poświęceniem zmagali się 
z przeważającymi siłami wroga w czasie kampanii wrześniowej. Służyli też 
w słynnych dywizjonach podczas powietrznej bitwy o Anglię. Wspomniany 
już Stanisław Skalski został uznany asem myśliwskim okresu II wojny 
światowej, z polskich pilotów legitymował się największą liczbą zestrzeleń. 
To o tych lotnikach, doceniając ich męstwo, tak pięknie powiedział Winston 
Spencer Churchill: "Nigdy w dziejach ludzkich konfliktów - tak wielu nie 
zawdzięczało tak wiele tak niewielu".
		

/KG_2012_099_0001.djvu

			LOTNISKO GRUDZIĄDZ 


99 


* * * 


Po wojnie z lotniska przy ul. Warszawskiej korzystał Aeroklub Gru- 
dziądzki. Kiedy został przeniesiony do Lisich Kątów, przez wiele lat rozległy 
teren służył grudziądzanom do nauki jazdy. Na początku lat 80. przystą- 
piono do budowy osiedla mieszkaniowego, które powstawało w kilku 
etapach. Pierwsze rodziny zamieszkały tu w 1982 r. Ostatnie domy wybudo- 
wano na Lotnisku na przełomie XX i XXI w.
		

/KG_2012_100_0001.djvu

			\ 
'\ 


: . 



 
.--' 

ft 
..: .
-
 ., 
. \\ 

 l.\ ' 
.J 
" 
..-.e1 _ ' .. ,-:-,r' 
. 
, 
r(
:
' . \, I_
 \
r':

 , ,,:"'1
 ,.. ł ' .c
 ,I
 .' .1 
l ,, 
 , 
 5 
- I 

 -,'
 
 _ '_'1 ' 
\. 
 . ,- 1nl..l' .
D-I. . ' \ ' r ',111\1;, 1 i
' 
j' '! 
 ' ł! :' - j ' : - i:' \
 
 
"r. , 
I . _L I... . , . ' L l II . Il jR 
 I; " , , I J , -' _ 
 :1, 
,,- '...
 ;4t.. \ _ '__I
- _ ,_" l _ L '\ I' \ "" 
rr \ 
 ' 
I . U" 1"1 I - - I ,'l' I'" Il I',,
 
i
}'J 
 I:';.. ;', " -ł - I '$ ., f' J

;

.> 

', !. "I!. I I. - .
 I' "_ i I r ' 
1 ...
. 
,' · - , II n
) , . L
W ł _ 
 
...:

 "7 
r t. . 1 fil ....' .', .-r-:, . t ,l! IF \ -,,:', !-
 
I ; 1 -1 
 r 'F, ',:
":I, I - ' o} 
 l' 
, " - 41.' I' , 
LJ' ./':'.1 ;I,',
. f

\ \' ,I J
_,_._ I', 
.'
 
, '. .., l _ _'-\.! . 
 
'.._ ..:; r: 

"'

\
 

" 
..\\ " 
 "'.,: "0._' 
, " ) ,., 
 
. "I 


'f: ..', 

. .! .. ,.. 


,., 


ł' 


J '. 
J 


1 . 
. <:\'i - ,-- 
.. 
 


. I I , 


, 
I 


". ....
 ...... . 
.....;:-4 '" 
: . "II ", . 
, '-
J i II nt.ł ' ł ' - '. 

 
.
 I I : ł' .. L
 . ; 
\,' 
l' . 
I 


-- , 


'91 



. ... ,- 


Kamienica przy uL. Focha 24 w Grudziądzu 


Rys. Grzegorz Rygielski
		

/KG_2012_101_0001.djvu

			Henryk Kamiński 


KURKOWE BRACTWO 
STRZELECKIE W LATACH 1920-1939 


Wkrótce po powrocie Grudziądza do Macierzy postanowiono 
zorganizować Kurkowe Bractwo Strzeleckie, które miało nawiązywać do 
sięgających XIV w. tradycji mieszczańskich towarzystw strzeleckich (zob. 
Kalendarz Grudziądzki 2011). 
Wcześniej trzeba było jednak załatwić wszelkie kwestie prawno- 
majątkowe z oficjalnie istniejącym jeszcze "Friedrich-Wilhelm-Victoria- 
SchOtzengilde", a raczej z nielicznymi po 1920 r. w Grudziądzu tego bractwa 
przedstawicielami. Nie chciało się ono dać spolszczyć - wolało się dać 
zlikwidować - przypomniał prezydent Józef Włodek w wywiadzie rzece 
z 1935 r. W efekcie miasto przejęło budynek "Strzelnicy" i oddało go na 
potrzeby teatru, a brać strzelecka została pozbawiona tak potrzebnego 
obiektu. Na nowy trzeba było poczekać kilka lat. 
Niemieckie Bractwo zostało rozwiązane zgodnie z przepisami 
statutowymi podczas walnego zgromadzenia 21 lipca 1922 r., ale biuro- 
kratyczne odpryski tej sprawy wracały w różnego rodzaju urzędowych 
pismachjeszcze w latach 30. 
W tym samym czasie, gdy toczyły się procedury likwidacyjne, w Gru- 
dziądzu działałajuż grupa inicjatywna stawiająca sobie za cel powołanie do 
życia Kurkowego Bractwa o czysto polskim charakterze. Podjęli się tego 
zarówno ludzie "nowi", którym na sercu leżała idea bractw strzeleckich, jak 
i "starzy" grudziądzanie, dawni członkowie "Friedrich - Wilhelm - Victoria- 
SchOtzengilde" i "BOrger - SchOtzengilde". Byli to m. in. Walter Polley, Jan 
Laskowski, Aleksander Egler, Franciszek Krajewski, Bronisław Makowski, 
Maksymilian Ruciński, Bolesław Kowalski, Bernard Mroczyński, Franciszek 
Olkowski, Stanisław Rost, Józef Bittner. Zebranie założycielskie, przyjęcie 
statutu i wybór władz odbyło się 28 listopada 1922 r. Do zarządu zostali
		

/KG_2012_102_0001.djvu

			102 


Henryk Kamiński 


powołani: adwokat Kazimierz Wysocki - na funkcję prezesa, Wacław Gańcza 
- wiceprezesa, Bronisław Antkowski - sekretarza. Leon Froehlich został 
skarbnikiem, natomiast Stanisławowi Rostowi powierzono obowiązki 
gospodarza Bractwa. Na ławników wybrano: Franciszka Sikorskiego, 
Stanisława Stołowskiego, Stefana Parcza, Franciszka Bialika, Władysława 
Spornego i Jana Stenzla. 
W następnych latach grudziądzkiemu Bractwu prezesowali m.in. Wacław 
Gańcza, Jan Peikert, Franciszek Roszak. Brak ścisłej dokumentacji (uległy one 
zniszczeniu podczas II wojny światowej) uniemożliwia przedstawienie 
dokładnego i chronologicznego składu władz Bractwa w okresie 
międzywojennym. 
Hasłem nadrzędnym polskich Bractw Kurkowych było: "Ćwicz oko i dłonie 
w Ojczyzny obronie". "Głównym zadaniem Bractwa jest utrzymywanie 
sprawności i gotowości bojowej wśród obywateli starszych, którzy z powodu 
przekroczenia granicy wieku, nie należą już do rezerwy armii" - napisano 
w Almanachu Miasta Grudziądza na Rok 1936. 
Od początku lat 20. wyraźnie widoczna była tendencja ku integracji 
bractw kurkowych. Już w 1922 r. w Poznaniu odbył się Zjazd delegatów 
Bractw z Pomorza, Wielkopolski i Śląska pod hasłem: "W jedności siła". 
Efektem zjazdu było powołanie Zjednoczenia Bractw Strzeleckich 
Zachodnich Ziem Polskich. Dwa lata później, także w Poznaniu, zebrał się 
drugi Zjazd przekształcony w I Kongres Zjednoczeniowy. Utworzono 
wówczas cztery okręgi: poznański, bydgoski, śląski i pomorski. Na stolicę 
okręgu pomorskiego wyznaczono Grudziądz, a prezesem okręgu został 
grudziądzanin, brat Wacław Gańcza. Na ufundowanym w 1926 r. sztandarze 
Zjednoczenia Bractw Strzeleckich Rzeczypospolitej Polskiej umieszczono 
daty pierwszych kongresów zjednoczeniowych 1922 i 1924 oraz herby 
stolic okręgów- Poznania, Bydgoszczy, Katowic i Grudziądza. 
Szeregi Bractwa rosły w siłę. Palącym problemem odrodzonego koła 
strzeleckiego był brak siedziby i strzelnicy. Pierwsze strzelania urządzano, 
dzięki życzliwości dowództwa garnizonu, na wojskowym placu ćwiczeń 
w Małym Tarpnie. Także tutaj w sierpniu 1924 r. zorganizowano I Polskie 
Związkowe Strzelanie Bractw Strzeleckich przy udziale reprezentacji okrę- 
gów: pomorskiego, bydgoskiego i poznańskiego. Lokal towarzyski i biuro 
organizacyjne ulokowano w pobliskiej gospodzie "Belweder" przy ul. Legio- 
nów 67. Strzelano z karabinów na odległość 200 i 300 m. Najlepszym 
strzelcem okazał się brat Jan Stenzel, aptekarz z Grudziądza, zdobywając 
puchar Magistratu.
		

/KG_2012_103_0001.djvu

			KU RKOWE BRACTWO STRZELECKIE 


103 


Brak odpowiedniego zaplecza i własnej strzelnicy mocno komplikowały 
działalność. Z tego powodu podjęto decyzję o budowie od podstaw własnej 
strzelnicy. Jednak skromne fundusze, jakimi dysponowała kasa bracka, nie 
wystarczały na realizację tak poważnej inwestycji. Z pomocą przyszło 
wojsko i Magistrat, który udzielił kilkutysięcznej pożyczki na dogodnych 
warunkach oraz przekazał teren pod przyszłą strzelnicę (parcela przy 
ul. Chełmińskiej 144). Zorganizowano też w 1925 r. loterię fantową, która 
przyniosła około 60 000 zł dochodu. Żołnierze 64. pp wykonali większość 
prac ziemnych przy niwelacji terenu, sypaniu wałów ochronnych, stawianiu 
ogrodzenia itp. Ogromny wkład włożyli grudziądzcy rzemieślnicy i miej- 
scowe firmy budowlane, a szczególnie firma Peikert-Rysiewski. 
18 kwietnia 1926 r., w obecności prezydenta Józefa Włodka, dokonano 
symbolicznego położenia kamienia węgielnego pod budowę hali strza- 
łowej. Parterowy budynek zaprojektowano w formie staropolskiego dworu 
z gankiem od frontu, wysuniętymi alkierzami na szczytach i podcieniami 
w postaci kolumienek, za którymi umieszczono werandy. W następnym 
roku zbudowano 40 krytych stanowisk strzeleckich, co uczyniło gru- 
dziądzką strzelnicę naj nowocześniejszą w kraju. 
19-20 września 1926 r. odbyło się uroczyste poświęcenie obiektu 
i pierwsze oficjalne strzelanie. Poświęcenia dokonał ksiądz dziekan Bernard 
Dembek. Na otwarciu strzelnicy byli obecni prezydent miasta Józef Włodek, 
starosta powiatu grudziądzkiego Adam Czarliński, dowództwo garnizonu, 
liczna kadra oficerska, grudziądzcy notable oraz delegacje Bractw 
Kurkowych okręgu pomorskiego i nie tylko. 
Na wybudowanie ogromnej, jak na ówczesne warunki, strzelnicy i jej 
obszernego zaplecza Bractwo zaciągnęło kredyty, których nie spłaciło do 
wybuchu wojny. Pokaźne zadłużenie w oczywisty sposób krępowało szersze 
poczynania Bractwa Strzeleckiego, lecz ich nie uniemożliwiało. Stosunkowo 
szybko Bractwo wzbogaciło się o sztandar (obecnie eksponat Muzeum 
w Grudziądzu) ufundowany przy współudziale miejscowego rzemiosła. 
Odtąd poczet ze sztandarem i szpaler honorowy złożony z braci strzelców 
umundurowanych w galowe, jednolite pełne błyszczących odznaczeń 
marynarki i kapelusze z efektownymi piórami, uświetniały uroczystości 
państwowe i kościelne jak Święto 3 Maja, procesje Bożego Ciała, Święto 
Niepodległości czy 19 marca dzień imienin Józefa Piłsudskiego. Także 
odbywające się w Grudziądzu ogólnonarodowe uroczystości żałobne po 
śmierci Marszałka w 1935 r. nie obyły się bez udziału przybranych w czarne 
symbole członków Bractwa Kurkowego.
		

/KG_2012_104_0001.djvu

			104 


Henryk Kamiński 


t
 - 

 



 


" " ! 
,'\, . 


. . 
 ..- 


-. 

 


to . ,--;; 


.:::- ;. 



 ... 



; '.

 
-- 


- 
 


'V 
: f 


 
) 
".
 . ol 


---
: ) 


"
 ',:
 ,\. 

'..u_ ," 
 
. :t.
. 
 . 


","-'ł-' 



 


- ' 
. '<
....- 


. )':" 


',.' 


-, 
, - 


.:.! 
 
. ' 


.... 



 . . 'l'ł" _ -:. .
: . 


. ' 
 
)., ''', -. ':..: 


-
. .; 't	
			

/KG_2012_105_0001.djvu

			KURKOWE BRACTWO STRZELECKIE 


105 


biono capstrzyk. Główne uroczystości jubileuszowe rozpoczęły się w nie- 
dzielę, 3 czerwca, o godz. 8.30 zbiórką wszystkich Bractw ze sztandarami 
w ogrodzie "Tivoli" przy ul. Lipowej (obecnie Legionów). Pół godziny później 
barwny i liczny korowód udał się po władze Bractwa i przyjezdnych Króli 
Kurkowych będących w gościnie u miejscowego Króla, którym był wówczas 
dyrektor Władysław Grobelny. O 9.30 rozpoczęła się w kościele farnym msza 
święta w intencji Bractw Strzeleckich. Po nabożeństwie przemaszerowano 
na pl. 23 Stycznia gdzie pod pomnikiem Nieznanego Żołnierza złożono 
wieniec. O godz. 11 w Teatrze odbyła się uroczysta akademia, po której 
ponownie zjawiono się na placu 23 Stycznia. Przed pomnikiem Nieznanego 
Żołnierza i zgromadzonymi oficjelami przedefilowały wszystkie delegacje 
i udały się następnie na ul. Chełmińską. W lokalu strzelnicy podjęto 
wszystkich obiadem, a strzelanie rozpoczęło się o godz. 14 strzałami 
honorowymi. Zawody trwały do zmroku. Imprezami towarzyszącymi były 
koncert i zabawy w ogrodzie strzelnicy. Wieczorem wszystkich braci i gości 
zaproszono na dancing. W poniedziałek, 4 czerwca, przez cały dzień trwały 
zmagania strzeleckie (z przerwą na obiad), a o godz. 16, tak jak w dniu 
poprzednim, w ogrodzie strzelnicy urządzono koncert i różnego rodzaju 
zabawy. We wtorek, 5 czerwca, kontynuowano strzelanie już od godz. 7. 
O godz. 14 nastąpiło proklamowanie Króla i Rycerzy oraz rozdanie nagród. 
W sumie strzelano do ośmiu tarcz. Były to: Tarcza jubileuszowa królewska 
"Kazimierz Wielki"; Tarcza honorowa premiowa "Królowa Jadwiga'''; Tarcza 
premiowa płytkowa "Władysław Jagiełło"; Tarcza premiowa "Kazimierz 
Jagiellończyk"; Tarcza pieniężna "Zygmunt I Stary"; Tarcza orderowa "Stefan 
Batory"; Tarcza pieniężna "Jan III Sobieski"; Tarcza kropkowa "Tadeusz 
Kościuszko". 
Jednak najwięcej emocji i wrażeń dostarczały zmagania strzeleckie 
o doroczne laury i tytuły, rozgrywane wewnątrz miejscowego koła, 
a "wystrzelanie" Króla Kurkowego dawało poważanie i honory na cały rok. 
W przedwojennym Grudziądzu każdego roku organizowano cztery 
najwyższej rangi zawody. Pierwsze, z okazji otwarcia sezonu strzeleckiego, 
odbywały się zwykle w 3-majowe święto, drugie - o Państwową Odznakę 
Strzelecką - rozgrywano zwykle miesiąc później, w pierwszych dniach 
czerwca. Strzelanie "Królewskie" organizowano w okresie wakacyjnym. 
Wyłaniało Króla Kurkowego, dwóch "rycerzy" i strzelca dnia, choć bywało, 
że wyróżnień honorowych przyznawano więcej, od 3 do 6 "rycerzy" 
zwanych też "książętami". Na zakończenie sezonu przeprowadzane było
		

/KG_2012_106_0001.djvu

			106 


Henryk Kamiński 


strzelanie "żniwne", a jego zwycięzcy przypadał tytuł strzelca dnia, czyli 
Króla Żniwnego. 
W uchwyceniu klimatu, jaki co roku towarzyszył pojedynkom o laur Króla 
Kurkowego, pomocne są niewątpliwie relacje prasowe. W sierpniu 1935 r. 
"Goniec Nadwiślański" tak to barwnie opisał: 
"W dniu wczorajszym obchodziło tut. Kurkowe Bractwo Strzeleckie 
doroczną uroczystość strzelania królewskiego. Rano, o godz. 8.30 udali się 
bracia strzelcy po króla, by następnie z orkiestrą 64. pp i sztandarem na 
czele podążyć do kościoła pojezuickiego, gdzie ks. Liss odprawił uroczystą 
mszę św. Z kościoła odmaszerowano na Strzelnicę gdzie o godz. 11-tej 
spożyto wspólnie śniadanie, wydane przez Bractwo. Podczas śniadania 
wzniesiono szereg toastów. 
Zbliża się godz. 12.30. Brat Matuszewski zarządza zbiórkę i rozpoczyna 
się strzelanie strzałami honorowymi, w obecności przedstawicieli władz, 
wojska, prasy i społeczeństwa. Słychać komendę: "Baczność - prawo patrz" 
i pada strzał honorowy na cześć Rzeczypospolitej oddany przez króla 
mec. Roszaka. Orkiestra gra Mazurka Dąbrowskiego. Wszyscy wyprężeni na 
"baczność" - chwila uroczysta, podniosła. "Spocznij - osiemnastka", liczne 
brawa, bo strzał dobry - godny Jego Mości Króla. Nowy huk rozdziela 
powietrze. P. wicestarosta Bellina strzelił na cześć armii. Brat Matuszewski 
anonsuje: "Dwunastka". Na cześć miasta oddaje strzał p. pułk. Kustroń. 
Nowe brawa, bo pada "piętnastka". W końcu p. prezydent miasta Włodek 
posyła do tarczy strzał na cześć Bractwa Strzeleckiego naszego miasta. 
Dobrze życzy p. prezydent Bractwu, bo właśnie "trzynastkę" strzela. 
A przecież to liczba szczęśliwa. Strzelanie strzałami honorowymi skończone. 
A teraz kolej na Braci Strzelców. Strzały coraz gęściej padają. Widać miny 
poważne, skupione. Przecież strzelają o godność króla, a liczne i cenne 
nagrody czekają na rozdanie. W ogrodzie Strzelnicy coraz rojniej. Pogoda 
jakby zamówiona. Wszyscy więc opuszczają miasto i spieszą do 
sympatycznych rycerzy strzelców. Orkiestra koncertuje. Zbliża się godz. 
20-ta. Wszystko ciekawe, bo zaraz nastąpi proklamacja króla i rozdanie 
nagród. Obecny jest prez. m. Włodek. Znowu zbiórka - detronizacja króla- 
i proklamacja nowego króla, którym został brat Kellas. "Le roi est mort, vive 
le roi!" - umarł król, niech żyje król!". 
Ostatnie przedwojenne strzelanie "Królewskie", z tradycyjną, piękną 
oprawą, miało miejsce w niedzielę, 2 lipca 1939 r. Podczas poprzedzającej 
zawody mszy św. w kościele pod wezwaniem św. Ducha ks. Miętki wygłosił
		

/KG_2012_107_0001.djvu

			KURKOWE BRACTWO STRZELECKIE 


107 


okolicznościowe kazanie. Wskazał w nim na wiekową tradycję bractw 
kurkowych, mówił o miłości Ojczyzny, w obronie której bracia kurkowi 
zawsze byli gotowi do największych poświęceń. - Tak i dziś, gdy na 
horyzoncie gromadzą się czarne chmury, kiedy wróg z zachodu dysząc 
nienawiścią do wszystkiego, co polskie, grozi znów pożogą wojenną, bracia 
kurkowi również spełnią swój szczytny obowiązek w obronie wiary świętej 
i drogiej każdemu Polakowi wolności - powiedział ks. Miętki. 
W wyniku odbytych pojedynków strzeleckich godność Króla Kurkowego 
na rok 1939/1940 zdobył p. Kotlenga, pierwszym "rycerzem" został p. dyr. 
Grobelny, drugim - p. Skopiński. Kubek wystrzelił p. Czapczyk. 


Wykaz znanych nam Królów Kurkowych: 


1923/24 
1924/25 
1925/26 
1926/27 
1927/28 
1930/31 
1931/32 
1934/35 
1935/36 
1936/37 
1937/38 
1938/39 
1939/40 


Walter Polley, 
Stanisław Trocha, 
Franciszek Zieliński, 
Władysław Sporny, 
Władysław Grobelny, 
Antoni Cholewski, 
Władysław Grobelny, 
Franciszek Roszak, 
Jan Kellas, 
Władysław Grobelny, 
Stefan Łagoda, 
Stanisław Czapczyk, 
Antoni Kotlenga.
		

/KG_2012_108_0001.djvu

			-:... ----;--' l' iiI"'''':''' 
'l.1..
r 

 I I I 
I ,- -., - - 
,I ,--:..!. "- J.. 
 ' - - 
. '....' " I...l.. ., 
_ I ,'i '. "l l . W 
1, ,

,

 

1 -- , 


.
- 
......- ,-',-ł- 
I 


-........ 


... 


--:--- ....... 
" t \ .- 
,,\ I \. II 
L, ll 


r \ 
r r ,:1\ J 
)
 J 


II , 
1 1 ,-1 
I J ' 
,: ;'" 


'U . 
I 
tł-"'" 
t,{ , . 



 
'" 


h'
' 
I I I 
- 



 ' =

- - ,'
 
- \.. 
. "
<..'..1

I
 
 ,,-:'..'. -... L1.. 
:...
- '

:ł'-
 -,.- "::;"'-._ 


\- - 


:
 1 
I 
I I 
I II 


" \ I 
""",-,-=,,1 
,- - I 
ł l' 
l 


11.., l 
.' r 
, 'I 
.' 
i&J;
il 


'-"J." 




 r--::::-: 
:_\111 .;!; 
I l i I II ' 
\ ; i ; 

 _ ,.:..L... 
-=ł 


.....;;:..... 
,I
 - ." 
'r ,:,",' 
---L---l 
l I- 
ł I 1'11 I rr' 
I 
 ! 1'3 1- 
,'-. i 
1 lal 
- - - I.. 
\-, I , 
- I -, I .. 

/Nf 'Ii._ 
J -- - - .:________ 
 


( 'I 
( 


---------, 


;
 


-łl!!!!.'":!-- 
:.. ,..,.. \
.. 

' '
", 
f 
, II 


L 
ł 


, li., 


Kamienica przy ul. Narutowicza 33 w Grudziądzu 
Rys. Grzegorz Rygielski
		

/KG_2012_109_0001.djvu

			Jerzy Krzyś 


MIASTO PRZYGRANICZNE 


Grudziądz był nim ostatnio w latach 1920-1939. Wtedy to miasto nad Wisłą 
i Trynką od granicy polsko-niemieckiej w Prusach Wschodnich dzieliło tylko 
kilkanaście kilometrów. Zadecydowano o tym na konferencji pokojowej 
w Wersalu, obradującej na zakończenie I wojny światowej. 
W stolicy Francji wyznaczona została dokładnie na mapach neutralna 
linia demarkacyjna między terytorium niemieckim a przyznawanym Polsce. 
Dotyczyło to także ziem powiatu grudziądzkiego, z granicą długości 
ok. 50 km. Ta wytyczona tymczasowo sztuczna linia rozgraniczenia przebie- 
gała od Wisły w Małym Wełczu w kierunku wschodnim przez pola uprawne 
i las pod Gardeją, gdzie przecinała szosę między stacją kolejową a miastem 
(którym Gardeja była wówczas), następnie biegła przez las do jeziora 
Kuchnia i dalej na wschód przez pola z ominięciem zabudowań wsi 
Szynwałd, Zawda, Święte, by potem skręcić na południe i koło wsi Tymawy 
Wielkiej dotrzeć do rzeki Osy, wzdłuż której dochodziła do ziemi lubawskiej. 
Ostateczny przebieg granicy miał być ustalony później przez 
Międzynarodową Komisję Graniczną, zgodnie z wynikami mającego się 
odbyć plebiscytu w Prusach Wschodnich. 
Dla zabezpieczenia ludności zamieszkałej na terenach definitywnie 
przyznanych Polsce na mocy traktatu wersalskiego, 24 stycznia władze 
wojskowe skierowały w rejon Grudziądza część 3. pułku strzelców 
granicznych. Oddział ten, częściowo konny, został przezornie wcześniej 
sformowany na północnym Mazowszu w 1919 r. przez Dowództwo Okręgu 
Generalnego Warszawa. Liczył etatowo 46 oficerów, 1600 szeregowych, 
posiadał 432 wierzchowce, 48 koni pociągowych z 24 wozami taborowymi 
oraz jeden samochód. Pułk miał dwa dywizjony liniowe, a te po cztery
		

/KG_2012_110_0001.djvu

			110 


Jerzy Krzyś 


szwadrony, które dzieliły się na cztery plutony. Do samego Grudziądza 
przybył sztab pułku, dowództwo II dywizjonu oraz dywizjon szkolny 
i szwadron karabinów maszynowych oraz pododdziały zaopatrzenia. 
Poszczególne plutony z czterech (5.-8.) szwadronów II dywizjonu roz- 
poczęły od razu służbę przygraniczną. Przydzielony temu dywizjonowi 
odcinek do dozorowania był bardzo długi. Prowadził od granicy Wolnego 
Miasta Gdańska do Małego Wełcza (wzdłuż prawego brzegu Wisły) i dalej 
ciągnął się na wschód zgodnie z przebiegiem linii demarkacyjnej, łącząc się 
już na ziemi lubawskiej z odcinkiem kontrolowanym przez I dywizjon. 
Wojsko strzegło linii rozgraniczającej, pasa granicznego szerokości 5 km 
oraz wyznaczonych przejść i zapobiegało nielegalnemu ruchowi osób, 
przemytowi i wywożeniu dzieł sztuki. Chroniło także Polaków przed atakami 
dywersji, drobnymi incydentami lub masowymi napadami zza linii podziału 
różnych grup zbrojnych. Te akty były dziełem szowinistycznie nastawionych 
Niemców, wrogich traktatowi, plebiscytowi oraz Polsce. Żołnierze działali 
zgodnie z zasadami służby wartowniczej i w razie napaści mogli bronić się, 
otwierając ogień z broni strzeleckiej, a także z broni maszynowej. Przejazd 
przez granicę odbywał się dla osób uprawnionych tylko na zorganizo- 
wanych przejściach, na podstawie odpowiednich dokumentów, np. zez- 
walających na wyjazd na stałe do Prus. 
Kordon wojskowy uzupełniały posterunki Żandarmerii Krajowej, roz- 
mieszczone przezornie dość blisko granicy, a więc w Tymawie Wielkiej, 
Wałdówku koło Świętego, Szynwałdzie, Zawdzie, Wielkim Wełczu. Wykony- 
wały one kontrolę przygraniczną oraz prowadziły wywiad po obydwóch 
stronach granicy. 1 lipca 1920 r. Żandarmeria Krajowa została przekształ- 
cona w Policję Państwową, która uruchomiła następne swoje posterunki 
w Nogacie, Budach i Gardei-dworcu (należącym do gminy Kalmuzy). 
Wszystkie te poczynania ochronne były szczególnie ważne w związku 
ze zbliżającym się plebiscytem w Prusach Wschodnich. Odbył się on 11 lipca 
i przypadł na najgorszy dla Polski okres wojny z bolszewikami, czyli 
sukcesów kontrofensywy Armii Czerwonej. Los Polski był wówczas wyjąt- 
kowo zagrożony. Dlatego na front odwołano alarmowo I dyon, a jego 
odcinek przejął bratni II dywizjon, też z 3. pułku strzelców granicznych. 
Obsadzenie linii demarkacyjnej w północnej części powiatu grudziądzkiego 
stało się tym samym mniej szczelne. 
Wyniki plebiscytu w sąsiednim powiecie kwidzyńskim były dla Polski 
niekorzystne i Rada Ambasadorów oraz Międzynarodowa Komisja Gra-
		

/KG_2012_111_0001.djvu

			MIASTO PRZYGRANICZNE 


111 


niczna Północ uznała wobec tego dotychczasową linię demarkacyjną, jako 
oficjalną granicę międzypaństwową. W pracach Komisji przez cały czas 
aktywnie uczestniczył Wiktor Kulerski, walcząc ofiarnie o korektę i przydział 
spornych terenów Polsce. Dotyczyło to np. stacji kolejowej w Gardei, którą 
ostatecznie przyznano Polsce. Tym samym połączenie kolejowe Łasina 
z krajem zostało utrzymane, choć w samej Gardei 98 proc. ludności 
głosowało za pozostaniem w Prusach. Ustaloną granicę oznaczono licznymi 
słupami granicznymi z napisem "Versailles 28.6.1919" oraz symbolami 
państw "D" i "P". Odnalezione takie słupy graniczne są obecnie ekspono- 
wane w Szembruku i Łasinie. "Wersalska" granica państwowa odpowiada 
z grubsza dzisiejszej północnej granicy powiatu grudziądzkiego i granicy 
województwa kujawsko-pomorskiego. 
Strzelcy graniczni przebywali w rejonie Grudziądza do początku 1921 r. 
Jednak prawie nie pozostawili po sobie trwałych śladów. Jedynym reliktem 
ich pobytu jest kilka nazwisk na tablicy pochowanych w 1920 r. żołnierzy na 
cmentarzu dawnej parafii garnizonowej, jak strz. Franciszka Kowieckiego 
(zm. 21 V), czy Michała Ludwiga (zm. 7 IX). 
Służbę graniczną przejął po strzelcach batalion wartowniczy nr 4/11, który 
został świeżo przerzucony z Dorohuska. Składał się on z 614 żołnierzy służby 



ł 


Przodownik Alojzy Kotewicz 
z Komisariatu SG w Łosinie 
Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_112_0001.djvu

			112 


Jerzy Krzyś 


stałej, niezdolnych do służby frontowej i ich przełożonych, zorganizowanych 
w cztery kompanie i pododdział szturmowy. Ale wkrótce, gdyżjuż 1 kwietnia 
1921 r., bataliony wartownicze przeszły z wojska pod podległość mini- 
sterstwa skarbu, dlatego zmieniono ich nazwę na bataliony celne. Tym 
samym skończył się wstępny, wojskowy, system ochrony granicy państwa. 
Grudziądzki batalion celny nosił oznaczenie B-3. Stopniowo żołnierzy 
z poboru zamieniano na przeszkolonych odpowiednio funkcjonariuszy 
celnych. Ruch na przejściach granicznych był duży, gdyż liczni optanci, 
wybierający Niemcy, musieli opuścić w terminie polskie terytorium. Najbliżej 
mieli do Prus Wschodnich, np. do Gardei, oddalonej o 21 km, można było się 
udać wozem meblowym. Z samego Grudziądza, spośród ludności 
niemieckiej, wyemigrowało w 1920 r. 17 734 osób, w 1921 r. - 3845, a rok 
później -1291 osób. 
Żywot batalionów celnych nie był długi, gdyż wkrótce rozformowano je 
i od 22 maja 1922 r. zastąpiono zawodową Strażą Celną, która podlegała 
ministerstwu skarbu. Była ona zorganizowana w dyrekcje celne, inspekto- 
raty, komisariaty oraz placówki, które miały przydzielane do ochrony 
poszczególne odcinki pogranicza. Władzą nadrzędną był Pomorski 
Okręgowy Inspektorat w Kościerzynie, współpracujący z Pomorską Izbą 
Skarbową w Grudziądzu. Przejścia graniczne zostały obsadzone 
urzędnikami celnymi, strażnikami ochrony oraz policjantami dla 
prowadzenia kontroli dokumentów. W 1927 r. przy przejściach w Gardei 
i Zawdzie staraniem grudziądzkiego Wydziału Powiatowego zbudowano 
lekkie pawilony dla posterunku policji i służby celnej. Straż Celna zajmowała 
się głównie ochroną celną granicy państwa i kontrolą ruchu towarowego, 
zatem sprawami skarbowymi, a mniej politycznymi, gdyż problem wrogości 
narodowościowej polsko-niemieckiej uległ wówczas pewnemu uspoko- 
jeniu. Ale nie trwało to długo. 
"Gorące pogranicze" dało znać o sobie. Narastały bowiem lawinowo 
w Rzeszy ruchy rewizjonistyczne i związane z tym naruszenia polskiej 
granicy. Dlatego też 22 marca 1928 r. powołano Straż Graniczną. Zorga- 
nizowano ją na wzór wojskowy, choć podlegała ona dalej ministerstwu 
skarbu. Była więc zawodową, dobrze umundurowaną i uzbrojoną formacją, 
jakby "policją graniczną", która oprócz wykonywanych dotychczasowych 
zadań skarbowych, stanowić miała ścisłą zaporę przed wszelkimi 
agresywnymi działaniami sąsiada, tak propagandowymi, szpiegowskimi, jak 
i prowokacyjno-dywersyjnymi, a w razie napaści zjego strony miała stawiać
		

/KG_2012_113_0001.djvu

			MIASTO PRZYGRANICZNE 


113 


pierwszy opór. Równocześnie z ustawą o utworzeniu tej Straży Granicznej, 
wydano konieczne rozkazyorganizacyjne. 
I tak: w Ciechanowie utworzono Mazowiecki Inspektorat Okręgowy, 
któremu przydzielono cały odcinek granicy z Prusami aż do Wisły w miej- 
scowości Wielki Wełcz, gdzie stykał się z wiślanym odcinkiem Pomorskiego 
Inspektoratu Okręgowego z Czerska. Przełożonym w Ciechanowie pod- 
legał 3. Inspektorat Graniczny w Brodnicy, a temu z kolei Komisariat 
w Łasinie, odpowiadający kompanii z komisarzem na czele. Łasiński komi- 


- t-ł ' 


, ,;.,' 


..=., . 
 


JI. 


- 


J!_ 


I _ 



 ': '- ...."" 


!' 



..:. " 


'-5 


" 



:[" 


- 


',
....:, 
, ,w- 


... ł. 


.
ł 


Funkcjonariusze Komisariatu Straży Granicznej w Łosinie 
Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_114_0001.djvu

			114 


Jerzy Krzyś 


sariat rozwinął 5 placówek I linii, każda z nich odpowiadała plutonowi 
(przodownik+od 12 do 14 strażników, zwykle byłych wojskowych). Mieściły 
się one blisko granicy: w Tymawie Wielkiej, Zawdzie, Nogacie, Gardei, 
Wielkim Wełczu oraz podkomisariatw Dusocinie, który w następnych latach 
został przekształcony w komisariat "Świerkocin". Zorganizowano także 
placówki II linii w Dusocinie, Łasinie i Grudziądzu, które miały na celu 
kontrolę dalszego obszaru granicznego i prowadzenie lokalnego wywiadu 
po obydwóch stronach granicy, np. dla wykrywania dróg przemytu i szpie- 
gostwa. Placówki I linii wysyłały patrole piesze, rowerowe, motorowe oraz 
organizowały punkty obserwacyjne, zasadzki, podsłuchy wzdłuż pasa 
przygranicznego oraz zabezpieczały trzy przejścia graniczne. Służba trwała 
zasadniczo 6 godzin w różnych porach doby, a w razie potrzeby prze- 
dłużano ją znacznie. 
Zachowało się kilka danych o stanie zabezpieczenia granicy w 1932 r. 
przez dwa komisariaty "Świerkocin" i "Łasin". Ten pierwszy miał trzy placówki 
przy przejściach w Gardei na dworcu i szosie oraz Nebrowie. Placówki te 
zabezpieczał posterunek Policji Państwowej z dworca w Gardei (tel. Mokre 8), 
pod dowództwem przodownika Niechaja. Tam też znajdował się Urząd 
Celny, którym kierował Hełka. Sam komisariat mieścił się w Świerkocinie 
(tel. Mokre 2) pod kierownictwem komisarza Antoniego Żarny. Komisariat 
w Łasinie, ul. Radzyńska 6 (tel. Łasin 43), którym kierował komisarz Rościsław 
Kędzirałów, prowadził tylko jedno przejście w Zawdzie, gdzie także funkcjo- 
nował Urząd Celny z kierownikiem Żekowiczem. To przejście zabezpieczał 
posterunek Policji Państwowej pod dowództwem starszego przodownika 
Władysława Grabowskiego. Wśród placówek ważne znaczenia miała ta 
w Tymawie Wielkiej, blokująca drogę do Biskupca. 
Stosunkowo niedaleko granicy znajdował się posterunek policji w Małym 
Tarpnie (tel. Grudziądz 171), komendant st. przod. leonard Goerke, a także 
powiatowa komenda Policji Państwowej przy ul. Lipowej 90, przy północnym 
wylocie z miasta. 
Z Łasinem byli trwale związani mieszkający tam stale funkcjonariusze SG, 
jak komendanci: Adam Karaszewski, Janusz Pawłowski, przodownik Alojzy 
Kotewicz, starszy strażnik graniczny Stefan Frąckowiak, strażnicy graniczni: 
Roman Iwasyk, Jan Kwiatkowski, Jan Łukawski, Józef Pietraszek, Jan Rogow- 
ski, Szczepan Wiśniewski i inni. Brali oni udział w licznych lokalnych akcjach 
społecznych i ubogacali uroczystości patriotyczne w mieście. 
Już wiosną 1939 r. doszło do gwałtownego zaostrzenia się sytuacji
		

/KG_2012_115_0001.djvu

			MIASTO PRZYGRANICZNE 


115 


międzynarodowej. Mnożyły się zbrojne incydenty na granicy polsko- 
niemieckiej. W związku z tym trzeba było lepiej obsadzić tę niespokojną 
granicę. Z garnizonu grudziądzkiego dosłano więc po plutonie piechoty do 
obydwóch komisariatów w powiecie. 12 kwietnia 1939 r. komendant główny 
SG zarządził powołanie do Straży Granicznej rezerwistów w celu utworzenia 
w każdym z komisariatów plutonów wzmocnienia (1 oficer, 60 strażników 
uzbrojonych w broń strzelecką i lekki karabin maszynowy). Rozkaz ten 
został wkrótce wykonany i stany osobowe Straży Granicznej zostały zwięk- 
szone dwukrotnie, tak w komisariacie "Świerkocin", jak i "Łasin". Nawiązano 
ścisłą współpracę z wojskiem w Grudziądzu, które wysunęło na północ 
swoje ubezpieczenia bojowe. Siły te blokowały na razie dwie główne szosy 
z Prus Wschodnich - z Kwidzyna i Kisielic oraz boczną drogę z Nebrowa, 
zabezpieczając macierzysty garnizon. 
Z chwilą ogłoszenia mobilizacji powszechnej, komisariat świerkociński 
przeszedł pod ścisłe podporządkowanie dowódcy Oddziału Wydzielonego 
"Grudziądz" płk. Stefana Cieślaka, z kolei komisariat łasiński podlegał 
dowódcy odcinka "Gruta" płk. Zygmuntowi Boguszowi-Szyszce, stanowiąc 
skrajne przygraniczne ubezpieczenie tych zgrupowań. Zarządzono pełną 
gotowość do działań, czuwano zwłaszcza w nocy z 31 sierpnia na 1 września. 
Z chwilą wkroczenia oddziałów niemieckich następnego dnia o godz. 4.45, 
przy kanonadzie artylerii nieprzyjacielskiej na Grudziądz z Rusinowa 
i Gardei, po wstępnej wymianie ognia strażnicy pozostawili swoje 
posterunki. Zgodnie z otrzymanymi wcześniej rozkazami wycofali się za linię 
rozwiniętych wzdłuż Osy oddziałów wojsk polskich z 16. Dywizji Piechoty 
Pomorskiej. Byli osłaniani przez kawalerię zwiadów pułkowych piechoty 
i mało widoczni w panującej mgle. Niemcy nie zaskoczyli więc posterunków 
Straży, a odwrót ich był z góry ustalony. Oddziały nieprzyjacielskie uderzyły 
dużymi siłami, zajmując teren północnych części powiatu grudziądzkiego. 
Po osiągnięciu polskich pozycji nad Osą, Straż Graniczna weszła w skład 
obrońców tej linii oporu. 
W pierwszych godzinach wojny polsko-niemieckiej 1939 r., przestała 
więc istnieć w rejonie Grudziądza "wersalska" granica państwowa. Tym 
samym zamknęła się bezpowrotnie osobliwa karta dziejów miasta 
Grudziądza i grudziądzkiego powiatu.
		

/KG_2012_116_0001.djvu

			;I. 


',,,! 


. !,'- 


':".,I\\r
j 
1I""UII"""1' 


- , 


, . 
. 


21' 


r, 



 . --ił., ł,'_ 



 
... 



 
:, ;- 


-, 
ts 


.,
 


li 


Nowa iluminacja zabytkowych spichrzów, Bramy Wodnej, Pałacu Opatek 
i gmachu Centrum KuLtury Teatr 


Fot. Piotr BiLski
		

/KG_2012_117_0001.djvu

			ILona Mroczkowska 


KRONIKA KULTURALNA 
GRUDZIĄDZA 1920-1939 


Znaczący i przełomowy dla Grudziądza 1920 r. zakończył ponad 
stuczterdziestosiedmioletni okres bytowania prusko-niemieckiego 
zaborcy. Szybka normalizacja życia w nowych warunkach była uzależniona 
od czynników polityczno-społecznych, w tym przede wszystkim od 
wzajemnych stosunków grudziądzkich Polaków i mniejszości niemieckiej 
oraz relacji zgermanizowanej ludności z tą nowo przybyłą z innych dzielnic 
kraju. 
Ponieważ tutejsza społeczność była przesiąknięta obyczajami i kulturą 
zaborcy, naturalnie proces odzyskiwania narodowej tożsamości musiał 
trwać przez wiele lat. Niestety, odmienność światopoglądu, kultury i języka 
mieszkańców tej północnej dzielnicy spotkała się z brakiem akceptacji 
ze strony masowo napływającej ludności z Galicji, Wielkopolski i byłej 
Kongresówki, co było przyczyną wielu sporów i konfliktów. 
Wobec tej skomplikowanej sytuacji odpowiedzialność za zachowanie 
polskości spoczęła w dużej mierze na samych mieszkańcach. Na szczęście 
jednostki skupione w organizacjach i związkach o charakterze społeczno- 
kulturalnym oraz oświatowym sprostały temu zadaniu. Z ogromną pasją 
włączyły się we wszelkie inicjatywy, uświadamiając sobie, że tylko poprzez 
kulturę najszybciej nastąpi scalenie narodu wjednolity organizm. 
Początkowo niezbyt jeszcze liczne imprezy organizowano w salach 
restauracji "Concordia" i "Tivoli" oraz w "Bazarze". Nieco później miejscem 
różnorodnych wydarzeń artystycznych były: aula Liceum Żeńskiego (przy 
ul. Skłodowskiej-Curie), sala Teatru Miejskiego (odbudowana po pożarze 
we wrześniu 1923 r.) oraz amfiteatr Opery Leśnej, niestety tylko przez dwa 
sezony.
		

/KG_2012_118_0001.djvu

			118 


Ilona Mroczkowska 


Dużą salę widowiskową posiadał również Dom Gminy Ewangelickiej 
(Gemeinde Hause). Jednak został on przejęty przez społeczność niemiecką, 
która zagospodarowała jego pomieszczenia na przyszły niemiecki teatr 
amatorski, znany później pod nazwą Deutsche Buhne in Graudenz. Życie 
kulturalne mniejszości niemieckiej w Grudziądzu kwitło i często urozmaicało 
kalendarz imprez, stwarzając Polakom konkurencję. Z drugiej strony było 
bodźcem do angażowania się w inicjatywy kulturalne swego miasta. 
Prawdą jest, że trudna sytuacja społeczno-gospodarcza po odzyskaniu 
niepodległości, a potem kryzys ekonomiczny odcisnęły swoje piętno na 
różnych dziedzinach gospodarki miasta. Jednak instytucje i organizacje 
społeczne z powodzeniem prowadziły swoją działalność, także w sferze 
kultury. Duża w tym zasługa lokalnych animatorów życia kulturalnego. 
Z całą pewnością jednym z nich był etnograf i archeolog - ks. dr Włady- 
sław tęga. Dzięki niemu w Grudziądzu ukształtowało się Muzeum Miejskie, 
którego zbiory wzbogacał eksponatami pochodzącymi z wykopalisk, jakie 
prowadził na Pomorzu. W siedzibie Muzeum mieściły się ponadto: Polskie 
Towarzystwo Krajoznawcze, które organizowało m.in. wycieczki, konwersa- 
toria i odczyty, Towarzystwo Fotograficzne "Słońce", zajmujące się organi- 
zacją wystaw prac swoich członków, oraz placówki artystyczne - Pomorska 
Szkoła Sztuk Pięknych Wacława Szczeblewskiego oraz Szkoła Malarstwa 
i Zdobnictwa Wacława Piórczyńskiego. Niestety, w wyniku rządowej 
dyrektywy centralizacji ważniejszych instytucji w większych ośrodkach 
miejskich, obie szkoły zostały przeniesione do Gdyni. W tym samym 
budynku przy ul. legionów ulokowała się, założona w 1921 r., Biblioteka 
Towarzystwa Czytelni ludowych (TCl). Przez rozbudowę sieci bibliotek i filii 
TCl miało zamiar wychować w duchu wartości patriotycznych kolejne 
pokolenia Polaków, jak również przez organizację wykładów, odczytów 
i kursów edukować społeczeństwo przesiąknięte kulturą zaborcy. Biblioteka 
posiadała dwie filie: w Małym Tarpnie i na Chełmińskim Przedmieściu. 
Z imponującego księgozbioru, który wg stanu z 1939 r. znacznie przekroczył 
liczbę 11 tysięcy tomów, korzystało 800 czytelników. 
Działacz ruchu muzycznego Wacław Gańcza, dążąc do stworzenia 
w Grudziądzu szkoły muzycznej, zaczął od powołania w czerwcu 1924 r. 
Towarzystwa Muzycznego. Jego idea przyciągnęła grono fachowców 
i uzdolnioną młodzież. Dzięki temu można było pokusić się o poszerzenie tej 
wizji i ukierunkowanie się na działalność, rozpowszechniającą kulturę 
muzyczną przez organizację koncertów. Wysiłki te zaowocowały zapro-
		

/KG_2012_119_0001.djvu

			KRONIKA KULTURALNA GRUDZIĄDZA 1920-1939 


119 


.'4" " 
ł' 
'. 



'. 
':i
, ,
 
, 



 . ' .' _' ,,:jł,','. 
 __ '
- ' f':'
 .
:,:__
 
,,-C 
fi -ł:' IC_..:....- _ 
.. " - '......,.. 
:,'::,: _
'
J:
-.: _
..;
. .
.
=;
 
 '\
\ " _ 
F- .' 
", '
;- ..... , :ł - - -'--
 -- . ..-v..,j:
- 


GRUDZIĄDZ. Muzeum 


", 


, - ...: . . i C I ' 
. .,

 ,
- ....'
:n: ,D 
'	
			

/KG_2012_120_0001.djvu

			120 


Ilona Mroczkowska 


dyrektorzy teatru borykali się z kłopotami finansowymi, które wynikały 
z ogólnopolskiego kryzysu gospodarczego. Byli niejako zmuszeni do 
zaniżania poziomu artystycznego poprzez oferowanie publiczności 
spektakli "łatwych, lekkich i przyjemnych", do których niewątpliwie należały 
wodewile i operetki. 
Sporą konkurencją dla teatru były aż trzy dobrze prosperujące kina. 
Publiczność bardzo chętnie korzystała z oferty kulturalnej teatru świetlnego 
"Apollo", którego dyrektorem był Franciszek Kaube. Jako pierwszy na 
grudziądzki rynek wprowadził on w 1930 r. film dźwiękowy. W ślad za nim 
podążył Stanisław Gorczyca - właściciel dwóch pozostałych kin: ponie- 
mieckiego "Orła" przy ul. Wybickiego i powstałego w oparciu o jego 
autorski projekt kina "Gryf" przy pl. 23 Stycznia. 
Okres dwudziestolecia międzywojennego charakteryzował się 
wzmożoną pracą zespołów śpiewaczych. Oprócz już istniejących chórów 
mieszanych: "Lutni" i "Moniuszko" niebawem dołączyły dwa kolejne: 
powstały w 1925 r. i istniejący do dziś chór męski "Echo" oraz chór męski 
"Sygnał" zawiązany 6 czerwca 1933 r. przy miejscowym Kolejowym 
Przysposobieniu Wojskowym w Grudziądzu. Ponadto przy wszystkich 
parafiach powstały chóry typowo kościelne. Zespoły te przez współpracę 
z lokalnymi organizacjami i instytucjami i organizację licznych koncertów 
wpływały na wzrost ogólnego poziomu kultury muzycznej. Z kolei przez 
kontakt z zaprzyjaźnionymi zespołami śpiewaczymi regionu promowały 
siebie i swoje miasto oraz budziły poczucie wspólnoty narodowej. 
Rozwijał się także ruch orkiestralny. Był on skupiony w garnizonie 
grudziądzkim i bazował właśnie na muzykach wojskowych, którzy udzielali 
się na co dzień w trzech orkiestrach pułkowych: 64. i 65. Pułku Piechoty oraz 
18. Pułku Ułanów Pomorskich. Orkiestry uświetniały zabawy ludowe, 
organizowane w lasku garnizonowym, jak również grały podczas 
wieczorków w kasynach. Poza tym przygotowywały muzykę, którą 
wykorzystywano jako tło dla różnych form scenicznych oraz oprawy 
muzyczne sztuk teatralnych. Wprowadzały również przybyłą do teatru 
publiczność we wspaniałą atmosferę, uprzyjemniając czas oczekiwania na 
sztukę. Ponadto orkiestry wojskowe były zapraszane przez organizatorów 
imprez do defilad oraz uświetniania uroczystości państwowych. Osiągnięcie 
tak wysokiego poziomu artystycznego nie byłoby możliwe bez 
kompetentnych kapelmistrzów: Aleksandra Dulina oraz jego następcy 
Stanisława Szpuleckiego. Ich zaangażowanie zaowocowało licznymi
		

/KG_2012_121_0001.djvu

			KRONIKA KULTURALNA GRUDZIĄDZA 1920-1939 


121 


koncertami w Teatrze Miejskim z udziałem połączonych orkiestr 64. i 65. pp, 
a także znakomitych solistów, dyrygentów i chórów przybyłych z Warszawy, 
Bydgoszczy i Poznania. 
Ponadto działało wiele amatorskich zespołów, których członkami byli 
zawodowi muzycy. Koncerty odbywały się w kawiarniach, restauracjach 
i kinach. Ponadto istniały zespoły typowo szkolne oraz przez krótki czas 
zespół drukarski mandolinistów "Grafia". Orkiestry dęte zaczęły również 
powstawać przy - coraz lepiej prosperujących - zakładach przemysłowych. 
W drugiej połowie lat dwudziestych zawiązały się trzy amatorskie orkiestry 
przy fabrykach "Pe-Pe-Ge" i Herzfeld-Victorius oraz orkiestra kolejarska. 
Swój rozkwit w Grudziądzu przeżywał amatorski ruch sceniczny. 
Aktywnie działał teatr towarzystw, wykorzystując do realizacji swoich 
pomysłów salę "Tivoli" oraz "Bazaru". W jego skład wchodziły kółka drama- 
tyczne: "Mewa" przy Lidze Morskiej i Rzecznej oraz Towarzystwa Urzęd- 
ników Skarbowych, które współpracowało z własną orkiestrą i chórem. 
Ponadto także zakład karny posiadał swoją sekcję teatralną. Teatr szkolny 
był drugim typem sceny amatorskiej. Głównym celem polonistów było 
zaznajomienie wychowanków ze sceną, ale przede wszystkim zachęcenie 
do czytania lektur, bowiem tytuły przedstawień ściśle pokrywały się z ich 
kanonem. Miejscem przedstawień nierzadko była sala widowiskowa Teatru 
Miejskiego, ale przede wszystkim aule szkolne. 
Wart podkreślenia jest fakt, że również dowództwo garnizonu 
grudziądzkiego utworzyło własny teatr amatorski. Był to Teatr Żołnierski 
Szkolnego Dywizjonu i Żandarmerii, który w 1930 r. (w wyniku decyzji 
komendanta Garnizonu Grudziądzkiego) przekształcono w Teatr Garni- 
zonowy. Jego siedzibą był wybudowany rok wcześniej Dom Żołnierza, 
z przystosowaną do spektakli salą widowiskową. Przedstawienia 
wystawiano nie tylko dla żołnierzy, ale także dla ogółu społeczności miasta. 
Na początku lat 30. Teatr Garnizonowy przejął rolę teatru zawodowego. 
Zespół aktorski tworzyli w przeważającej większości amatorzy. W reper- 
tuarze dominowały farsy, wodewile i komedie. 
Niewątpliwie spory wkład w rozpowszechnianie kultury wniosły gru- 
dziądzkie gazety i czasopisma. "Goniec Nadwiślański", "Głos Pomorski", 
"Gazeta Grudziądzka" oraz "Muzyk Wojskowy" to pozycje wydawnicze 
(z licznymi dodatkami), które edukowały i dostarczały informacji na temat 
wydarzeń artystycznych, organizowanych na terenie miasta przez publi- 
kację licznych artykułów, felietonów, recenzji, a także partytur i śpiewników.
		

/KG_2012_122_0001.djvu

			122 


Ilona Mroczkowska 


Działalność istniejących już, a także powstałych na początku XX w. 
i w latach późniejszych instytucji, placówek oraz amatorskich zespołów jest 
godna podziwu. Na uwagę zasługuje też dorobek wielu działaczy. Oddani 
swej małej Ojczyźnie, w większości amatorzy, dzięki odpowiedniemu 
wykształceniu, woli ducha i wizji, byli w stanie inicjować, a następnie 
realizować znaczące przedsięwzięcia artystyczne. Posiadali też umiejętność 
zjednywania sobie ludzi i zaszczepiania w nich swojej pasji, która służyła 
wspólnemu dobru. 
Niewątpliwie dobra passa mogłaby trwać jeszcze przez długie lata, 
gdyby nie wybuch II wojny światowej, która poczyniła ogromne straty 
w każdej dziedzinie życia. Po 1945 r. w sferze kultury nadwiślański gród nie 
p rzeżywałj uż takiego rozkwitu, jaki miał miejsce w latach 20. i 30.
		

/KG_2012_123_0001.djvu

			Krzysztof Oleszczyk 


Z DZIEJÓW ROZRYWEK 
UMYSŁOWYCH 


Popularność rozrywek umysłowych w Grudziądzu i okolicznych miejsco- 
wościach rozpoczyna się w początkach drugiej połowy XIX w. wraz z rozwo- 
jem regionalnej prasy. Mówiąc o rozrywkach umysłowych, należy jednak 
odróżniać rozrywki prasowe - przeznaczone dla licznego grona rozwiązu- 
jących je czytelników - od barokowej czy renesansowej poesis artificiosa, 
poezji kunsztownej, znanej także jako poesis curiosa czy Ludus poeticus, 
która charakteryzowała się użyciem pewnych chwytów formalnych 
(opartych na zamyśle merytorycznym, gramatycznym czy figuralno- 
geometrycznym), zmuszających odbiorcę do poszukiwania zaszyfrowanych 
w utworze znaczeń, jakże odmiennych od tych najprostszych, 
narzucających się samoistnie przy lekturze. Przykładami takiej poezji są 
wiersze obrazkowe, akrostychy, anagramy, palindromy, raki, rebusy i inne 
tego typu utwory. Warto dodać, że dział poezji kunsztownej zajmował 
niegdyś poczesne miejsce na uniwersytetach i w kolegiach. Tak było również 
w kolegium jezuickim w Grudziądzu, istniejącym w latach 1648-1772, 
i działającym przy nim teatrze szkolnym. 
Zabawy literowe i słowne to prawdopodobnie obfita - niestety 
zachowana nielicznie - twórczość panegiryczna związana z dość częstymi 
odwiedzinami Grudziądza przez dwór królewski. Szkoda, że nie została ona 
zbadana i opisana, choćby tajej część, która znajduje się w zbiorach Zakładu 
Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. 
Poezję kunsztowną tworzyli w Grudziądzu także poeci i muzycy tam 
urodzeni lub przebywający w mieście tylko okresowo. Niewątpliwie 
najwybitniejszym z nich był Piotr z Grudziądza, magister Akademii 
Krakowskiej, muzyk i poeta, żyjący w XV w. i działający w krajach Europy
		

/KG_2012_124_0001.djvu

			Środkowej, znany również jako autor akrostychów i abecedariuszy. I tak na 
przykład w jego motecie Veni vere illustrator pierwsze litery trzech 
z czterech głosów (w kolejności: drugi, pierwszy, czwarty) tworzą akrostych 
Petrus VVilhelmi de Grudencz, a kilka kolejnych wierszy ukrywa imię 
kompozytora (zob. Kalendarz Grudziądzki 2004). 
Powróćmy jednak do znacznie popularniejszych rozrywek umysłowych 
zamieszczanych w prasie. Ich początki na ziemi grudziądzkiej związane są 
akurat nie z głównym miastem tego regionu, lecz z pobliskim Chełmnem. 
Tam wydawniczą działalność prasową prowadził Józef Chociszewski (1837- 
1914). Ten nauczyciel i pisarz ludowy był także wybitnym działaczem 
społecznym i kulturalnym, popularyzatorem mowy polskiej, dziejów 
narodowych i obyczajów, a przy tym wydawcą ponad trzystu pozycji 
bibliograficznych w łącznym nakładzie kilku milionów (!) egzemplarzy. 
W wielu jego książkach i czasopismach mniej lub bardziej obszernie 
prezentowane były zabawy szaradziarskie. Podobnie działo się w wyda- 
wanych w latach sześćdziesiątych XIX w. w Chełmnie czasopismach: Polskim 
Kalendarzu Katolickim (1863), Przyjacielu Ludu (1862-1864, zadania 
matematyczne, zagadki, rebusy literowe), Przyjacielu Dzieci i Młodzieży 
(1867, zagadki, łamigłówki, rebusy), Katoliku (1868-1869, zagadki, szarady, 
łamigłówki matematyczne). Wielu czytelników miały w Grudziądzu działy 
rozrywek zamieszczane w czasopismach toruńskich (Przyjaciel, lata osiem- 
dziesiąte XIX w.) i w prasie warszawskiej. 
Pojawienie się rozrywek umysłowych 
w prasie grudziądzkiej trudno byłoby 
oddzielić od osoby Antoniego Stefańskiego 
(1865-1929), wydawcy, redaktora i pisarza. 
Ten wielki popularyzator tego typu zabawy 
był autorem kilku tomików poświęconych 
szaradziarstwu i twórcą interesujących 
działów prasowych. W 1903 r. sprowadził go 
do Grudziądza Wiktor Kulerski. Stefański 
zainspirował kilka działów rozrywek 
umysłowych w miejscowej prasie, by 
wymienić ukazujące się w początkach XX w. 
dodatki do Gazety Grudziądzkiej - Gość 
Świąteczny i Przyjaciel Dziatwy. 


124 


Krzysztof Oleszczyk 


"" ' - 
li :<- \ 
':f' o' 
<. ł \
< . 


 


" 


/ 


\;:, 
Antoni Stefański 
Rys. Ewa OLeszczyk
		

/KG_2012_125_0001.djvu

			Z DZIEJÓW ROZRYWEK UMYSŁOWYCH 


125 


Po pierwszej wojnie światowej działy rozrywek ukazywały się w Chełm- 
nie (PrzyjacieL Ludu) i Grudziądzu. W latach dwudziestych XX w. były to: 
Mównica PubLiczna, Goniec NadwiśLański (dział DLa rozrywki w Dodatku 
ILustrowanym) czy wydawany w Zakładzie Misyjnym w Górnej Grupie KaLen- 
darz Słowa Bożego, a w latach trzydziestych - Echo Świata i Gazeta 
Grudziądzka (dział Uczmy się bawiąc w dodatku PrzyjacieL Młodzieży). 
W Grudziądzu wychodziło specjalistyczne pisemko Świat zadań umysło- 
wych. W 1935 r. ukazało się sześć jego numerów. Na ośmiu stronach 
redaktor A. Chełmowski drukował krzyżówki, rebusy literowe, wizytówki, 
logogryfy, uzupełnianki i zadania liczbowe. 


,Cena 10 gr. 

 W Ir;I
 
.=J ZI\DI\N 
U ITJY5 ł=-D WY [I-I 


T Y g o d n I k pod redakcją R. Chelmowsklego. - Grudz1lld.£ 
tir. 4 -II QRUDZIf\DZ, dnłn--27 kwiet;;l
 1935 ;. -. n-Rok I 


Nr. 29. 
Krzyżówka. 



4 I I 


Opis treści na stronie drugiej. 


Strona tytułowa grudziądzkiego tygodnika Świat zadań umysłowych 
Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_126_0001.djvu

			126 


Krzysztof Oleszczyk 


W tamtym czasie w Grudziądzu mieszkało kilku uznanych szaradzistów- 
w latach dwudziestych Stanisław Kamiński, a tuż przed wojną dwaj 
wojskowi: podchorąży Zygmunt Grajewski i wachmistrz Ambroży Sawicki. 
Do dziś nie rozszyfrowano niestety nazwiska najwybitniejszego szaradzisty 
Grudziądza, skrywającego się pod pseudonimem Ariusz Droski. Mieszkał 
on w Grudziądzu do 1935 r. i byłjednym z najznakomitszych twórców szarad 
wzorowanych na radosnej twórczości Wierzyńskiego, podwórkowych 
balladach Jurandota czy "przemysłowej" twórczości futurystów. Wymyślił 
niezwykle popularną odmianę szarady, którą - od swego pseudonimu - 
nazwał ariadą. Tworzył oryginalne poetyckie koncepty, pisał szaradowe 
wiersze-obrazki. Pomimo moich usilnych wieloletnich starańjego nazwisko 
wciąż pozostaje zagadką. 
W latach powojennych grudziądzcy szaradziści musieli się zadowalać 
bądź to ogólnopolską prasą specjalistyczną, bądź działami rozrywek 
w prasie bydgoskiej (Ziemia Pomorska, Gazeta Pomorska, Żołnierz Polski 
Północnej), a z czasem i toruńskiej (NowośCi). Działy szaradziarskie w prasie 
grudziądzkiej związały się z prasą zakładową, były to: Głos Załogi - GZPG 
"Stomil" (1954-1989), Unia-Agromet - Fabryki Maszyn Rolniczych (1975- 
1981), Nasz Głos- Pomorskiej Odlewni i Emalierni (1974-1986). 
Początkiem wielkiego rozkwitu szaradziarstwa w Grudziądzu stała się 
wymyślona i zorganizowana przez Mariana Chylewskiego, ówczesnego 
dyrektora Domu Kultury w Golubiu-Dobrzyniu, "Biesiada Szaradzistów" 
w miejscowym zamku. Zapoczątkowała ona cykl podobnych, odbywających 
się do dziś imprez, które z kolei zainspirowały powstawanie licznych klubów 
szaradzistów, w tym Grudziądzkiego Klubu Szaradzistów "Enigma". Powo- 
łano go do życia 26 marca 1981 r. z inicjatywy Mariana Chylewskiego 
i Jerzego Marchewki. Klub aktywnie działał w latach osiemdziesiątych i na 
początku lat dziewięćdziesiątych, stając się współzałożycielem Federacji 
Klubów Szaradzistów i organizatorem imprez ogólnopolskich: dwóch 
rajdów szaradziarskich w Rogóźnie-Zamku (1984 i 1985), VIII Ogólno- 
polskiej Biesiady Szaradziarskiej (1986), Memoriału Ireny Preiss (1990) 
i Ogólnopolskiego Turnieju Kompozycji Krzyżówki (1991). Czołowymi dzia- 
łaczami i autorami "Enigmy" byli: 
Marian Chylewski (ur. 1953), zasłużony działacz kultury i wybitny 
działacz szaradziarski, magister pedagogiki kulturalno-oświatowej, autor 
pracy magisterskiej Rozrywki umysłowe w życiu społecznym, dyrektor
		

/KG_2012_127_0001.djvu

			Z DZIEJÓW ROZRYWEK UMYSŁOWYCH 


127 



 
domów kultury w Golubiu-Dobrzyniu, Rogóźnie i Łasinie; współzałożyciel 
Federacji Klubów Szaradzistów i klubu "Enigma", organizator wielu imprez 
ogólnopolskich i lokalnych, czołowy autor i wydawca pism szaradziarskich; 
Piotr Fandrey (1950-2002), major Wojska Polskiego, autor krzyżówek 
i zadań diagramowych, wydawca pism z krzyżówkami panoramicznymi, 
prezes klubu, współorganizator znaczących imprez szaradziarskich; 
Franciszek Jagiełło (ur. 1942), nauczyciel, autor krzyżówek i zadań 
diagramowych; 
Irena Preis (1936-1988), szefowa produkcji Grudziądzkich Zakładów 
Graficznych, sekretarz klubu, sekretarz Federacji Klubów Szaradzistów, 
autorka różnorodnych zadań szaradziarskich; 
Roman Skowron (ur. 1942), ekonomista, autor zadań diagramowych, 
działacz Federacji Klubów Szaradzistów; 
Franciszek Zimny (ur. 1943), mistrz meblarski, autor krzyżówek i pomy- 
słowych zadań diagramowych. 
Wspomnieć należy także takie postacie jak: Danuta Gus, Krzysztof Kla- 
buhn, Teresa Szczepańska, Eugeniusz Szrepfer, Jerzy Tadych, Ewa Weinert 
i Henryk Wyszomierski. 
Klub wydawał rozmaite publikacje, w tym jednodniówki: trzy Enigmy, 
W krainie łamigłówek, Pomyśl i rozwiąż, Z Enigmy krzyżówki dla mądrej 
główki. Zysk z niektórych tytułów (8 mln zł w latach 1983-1984) klub 
przekazał na rzecz budowy Pomnika Żołnierza Polskiego w Grudziądzu. 



 
I. (' 
 \ ,,O 

\ "
_;/'.i. ,'
_, 
\ \
"'
" 
-- 



 V :' \b 
 


; S* 


Piotr Fandrey, Irena Preiss, Marian Chylewski 


,J', 
"l:/" 
." f. f) 
l' 
r " A,,'- 
r "l t 


Rys. Ewa Oleszczyk
		

/KG_2012_128_0001.djvu

			128 


Krzysztof Oleszczyk 


Grudziądzcy szaradziści otrzymali nagrodę Złotego Sfinksa dla najlepiej 
działającego klubu w latach 1984-1986, a Marian Chylewski - tytuł 
Zasłużonego Szaradzisty. Także młodzież klubu zdobywała w latach 1984- 
1986 tytuły Mistrza Polski Szkół Średnich. 
Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., wraz 
z postępującymi zmianami gospodarczymi, zaistniała możliwość indy- 
widualnej działalności gospodarczej i wydawniczej. Pierwszy skorzystał 
z niej Marian Chylewski. Jego Agencja Wydawnicza HIT w latach 1989-1991 
wydawała Hit-Krzyżówki Panoramiczne i Mały Hit-Krzyżówki Panoramiczne 
- pierwsze pisma wypełnione w całości krzyżówkami panoramicznymi. Jej 
następcą było Wydawnictwo SUPER, wydające w latach 1991-1995 pisma: 
Przebój-Krzyżówki Panoramiczne, Przebój na bis-Krzyżówki Panoramiczne, 
Mały przebój-Krzyżówki Panoramiczne, Bit-Krzyżówki Panoramiczne i Oto- 
Krzyżówki Panoramiczne. Skupiały one najznakomitszych autorów i prezen- 
towały wysoki poziom merytoryczny. W latach 1993-1996 w Grudziądzu 
ukazywały się wydawnictwa Piotra Fandreya: Gwar, Mały Gwar, Gwar Dzie- 
ciom, Gwar Młodzieżowy i Krzyżówki z herbem, a także pisma Wydawnictwa 
Rozum: Krzyżówki Prima, Awans, Fuks. 
Po zakończeniu działalności wydawniczej i ustaniu działalności klubu 
"Enigma" kolejne ożywienie ruchu szaradziarskiego dało się zauważyć 
w ostatnich latach. I tak jak wcześniej, związane jest to z osobą Mariana 
Chylewskiego, jego pracą z młodzieżą, ale przede wszystkim z ogólno- 
polskimi imprezami szaradziarskimi. Jako dyrektor Domu Kultury w Łasinie, 
Chylewski zorganizował w latach 2008-2009 otwarte, cieszące się ogromną 
popularnością i rozgłosem medialnym, mistrzostwa tego miasta. Jest on 
także głównym animatorem I i II Szaradziarskich Mistrzostw Grudziądza, 
które odbyły się w 2010 i 2011 r.
		

/KG_2012_129_0001.djvu

			Joanna Zelmańska, Adam Szewczuk 


SZKOŁA IMIENIA GOETHEGO 


Olimpijskie akcenty można znaleźć na frontowej ścianie budynku 
grudziądzkiego Zespołu Szkół Technicznych. Jest to pięć okrągłych okien, 
które symbolizują koła olimpijskie. Ale nie tylko one wyróżniają ten obiekt. 
Wzniesiony w latach 1930-1932 budynek otrzymał ciekawą architekturę 
i funkcjonalne wnętrza, a dzięki swojej nowoczesności awansował do 
czołówki najładniejszych gmachów szkolnych wybudowanych w latach 
międzywojennych w ówczesnym województwie pomorskim. 
Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r., ustalił nową terytorialną 
i polityczną strukturę Europy. Uznając Niemcy winnymi wybuchu I wojny 
światowej, zobowiązywał je do zwrotu Polsce Wielkopolski i Pomorza 
Gdańskiego, w tym Grudziądza. Również 28 czerwca 1919 r. w Wersalu 
został podpisany Układ o ochronie mniejszości narodowych, na mocy 
którego Polska zobowiązywała się do równego traktowania wszystkich 
obywateli bez względu na ich urodzenie, narodowość, język i religię oraz 
gwarantowała mniejszościom narodowym swobodne posługiwanie się ich 
językiem ojczystym. 
Także uchwalona 17 marca 1921 r. Konstytucja akcentowała prawo, 
każdego obywatela Polski do zachowania swojej narodowości i autonomii 
ojczystej kultury. 
Polska zobowiązywała się do zapewnienia mniejszościom nauki w języku 
ojczystym na poziomie państwowego szkolnictwa podstawowego. 
Umożliwiała również powstawanie prywatnego szkolnictwa mniejszości 
narodowych, przyznając członkom danej mniejszości prawo do zakładania, 
kierowania i nadzorowania własnych szkół ponadpodstawowych. 
Po wejściu w życie traktatu wersalskiego (10 stycznia 1920 r.) mniejszość 
niemiecka w Grudziądzu rozważała możliwość budowy własnych szkół.
		

/KG_2012_130_0001.djvu

			130 


Joanna Zelmańska, Adam Szewczuk 


Dzięki wsparciu Stowarzyszenia Szkół Niemieckich w Polsce (Der Deutsche 
Schulverein) w 1920 r. w Grudziądzu powstało Niemieckie Gimnazjum 
Prywatne (das Deutsche Privatgymnasium in Graudenz). Na przełomie lat 
dwudziestych i trzydziestych gimnazjum to gromadziło uczniów północnej 
i zachodniej części ziemi chełmińskiej oraz powiatu świeckiego. Ponieważ 
baza i wyposażenie gimnazjum było niewystarczające, ludności niemieckiej 
w Grudziądzu (około 8000 osób) zależało na wyszukaniu na ten cel 
istniejącego lub zbudowaniu nowego obiektu. Ostatecznie doprowadziło 
to do powstania Szkoły imienia Goethego (die Goetheschule). r.. 
5 czerwca 1929 r. na posiedzeniu Stowarzyszenia Szkół Niemieckich 
w Polsce (Stowarzyszenia Szkolnego) zadecydowano o budowie nowej 
szkoły dla ludności niemieckiej w Grudziądzu. Umowa dotycząca nabycia 
gruntu pod budowę obiektu została podpisana w obecności przewod- 
niczącego Rady Miejskiej, mecenasa Juliana Szychowskiego, prezydenta 
Józefa Włodka, radnego Franciszka Butlewskiego, przedstawiciela szpitala 
ewangelickiego - fabrykanta Georga Duday'a i emeryta Otto Schmidta. 
Według umowy, nowy budynek szkolny miał powstać na terenie opusz- 


.. ".';,', \, \ 
)
'



 I; 

 II'. 

 ,

. - ' 
,- 
 111 1111 

 

 
,tllll:I I "
 _- 
- I 
 - 
-'IIII 
II 
1 
 .......... 'iiiiiiriIii.- .......... - .;.... I 
I II 
I 
 .... ,.... .... 
 .... . ;'....: 
I I r Ó '1 IlIri 
III- ..,.. . .... .... ..._
 ,:'
.
 ' 

... 
 ,U,UIJI 
II ' "'. 
-, 


""01 
 o: .. ,_' ,-"", .,,_ 
, o' 


":_;f.- 


-t- ' 


-,- !l ,'-"I' 11': 
J r, 1 '1 


. 'I ! 1 ....---, . 
1

 ,," 


 'J
 
 ! ;_ii!

 u 
-,ii ----r 
.' 1 li !o---li
".,
, 


Gmach Goetheschule z "olimpijskimi" akcentami 


Repr. Gerard Szukay
		

/KG_2012_131_0001.djvu

			SZKOŁA IMIENIA GOETH EGO 


131 


;... 


.
_' '"T'" _..' .
::- 


t 



\rl' 
'
: 
"
I
'i, 
" '<
:.\

,:, 
'). i!I\. 


-.- --- 


. 
'l ::r, -:-,-' -,
 


! i 


7
 


Taras widokowy i wieża z zegarem 


Repr. Gerard Szukay 


czonym przez szpital ewangelicki. Miejscowi przedsiębiorcy budowlani 
Felgenhauer, UlImann, Gramberg i Ebel nieodpłatnie opracowali projekt 
wstępny. Końcowy projekt wykonał bydgoski architekt Weidner. Projektant 
nawiązał do stylu Bauhaus, odłamu niemieckiego modernizmu, 
wywodzącego się z uczelni artystycznej o tej samej nazwie, a powstałej 
w Weimarze w 1919 r. Front budynku ozdobiono pięcioma okrągłymi 
oknami, nawiązując do igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 r. Na dachu 
zaprojektowano taras widokowy i wieżę z zegarem, a we wnętrzu prze- 
widziano m.in. ceramiczne płaskorzeźby, reprezentujące sztukę Art Deco. 
Na podstawie uchwały Rady Miejskiej z 5 lutego 1930 r. architekt miejski 
Stołowski tydzień później wydał Stowarzyszeniu Szkolnemu w Grudziądzu 
oficjalną zgodę na budowę szkoły. Prace budowlane rozpoczęto 1 kwietnia 
1930 r. Tempo robót było bardzo szybkie i już po trzech miesiącach oddano 
w stanie surowym pierwsze skrzydło klasowe, a pod koniec roku w ławkach 
zasiadła niemiecka młodzież. W październiku tegoż roku rozpoczęto 
budowę drugiego odcinka, zwanego południowym, zawierającego między 
innymi aulę i salę gimnastyczną. Całość budynku oddano do użytku w 1932 r.
		

/KG_2012_132_0001.djvu

			132 


Joanna Zelmańska, Adam Szewczuk 


30 grudnia 1930 r. dyrektor Hans Hilgendorf (kierował szkołą do 1945 r.) 
poinformował Kuratorium Szkolne w Toruniu o planowanej na 22 marca 
1932 r. (czyli w setną rocznicę śmierci J. W. Goethego) uroczystości poświę- 
cenia budynku. Dyrektor Hilgendorf poprosił kuratorium o pozwolenie 
nadania szkole imienia J. W. Goethego. Wkrótce nowa szkoła nosiła nazwę 
Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne z Niemieckim Językiem Wykładowym 
imienia Goethego w Grudziądzu. Mieściła ona pod jednym dachem szkołę 
powszechną i gimnazjum. 
Uroczyste otwarcie i poświęcenie szkoły odbyło sięjednak nie 22 marca, 
lecz 25 czerwca 1932 r. Wśród zaproszonych gości znajdowali się promi- 
nentni reprezentanci społeczeństwa niemieckiego z Pomorza Gdańskiego, 
Poznania i Górnego Śląska, przedstawiciele polskich władz oświatowych, 
ewangeliccy i katoliccy duchowni, władze konsularne oraz przedstawiciele 
licznych grup zawodowych z Grudziądza i okolic. Dyrektor Hilgendorf po- 
dziękował za przybycie przedstawicielowi kuratorium wizytatorowi Koza- 
neckiem u, przedstawicielom grudziądzkich szkół, konsulom z Poznania 
i Torunia oraz dawnemu dyrektorowi Niemieckiego Gimnazjum Prywat- 


'.,
 
, . : 
_ -_L T .
 .__, _ 

 
." - 
 
'. 


IJnhDlIIIIn
 
.,,;, 
 I
_I 
, ' 
 '":'
 . .":"':.:::.
 
I __'
-== 

.-: 
'", 
ł :.
=- 


-'L"___
_ -'.:='"
'-T 
"'
..._-._ 
.. 
. J
 ;..-,' 
.. 
>"'
:"
 


,I; 
" 


! \, 
II : '.'
, 


":" 


- 
7 .--.. 


::L. -'
--"_ 


Przestronny hol 


Repr. Gerard Szukay
		

/KG_2012_133_0001.djvu

			SZKOŁA IMIENIA GOETH EGO 


133 


nego Rombuschowi (dyr. w latach 1922-1929). Podczas uroczystości 
wizytator Kozanecki stwierdził, że wyposażenie Szkoły imienia Goethego 
odpowiada najnowocześniejszym standardom w szkolnictwie. Istotnie na 
szczególną uwagę zasługiwało wyposażenie gabinetów do nauki fizyki, 
chemii i biologii. Szkoła dysponowała doskonałą bazą sportową - salą 
gimnastyczną, boiskiem, basenem wioślarskim, basenem pływackim 
i kortem tenisowym. 
Tydzień po uroczystości otwarcia, 2 i 3 lipca 1932 r., w szkole odbyła się 
konferencja Krajowego Związku Nauczycieli Niemieckich w Polsce. Na 
zaproszeniu do uczestników komitet organizacyjny konferencji pisał, żejest 
"szczęśliwy i dumny, że może pokazać wszystkim uczestnikom 
najpiękniejszą niemiecką szkołę w Polsce". 
Wybitną rolę w historii szkoły odegrał dyrektor Hans Hilgendorf. 
Formułując główne założenia programowe, opierał się on na refor- 
matorskich ruchach pedagogicznych. Stary sposób nauczania, polegający 
na werbalnym przekazywaniu wiedzy, zastąpił tak zwaną "szkołą pracy" 
(Arbeitsschule), która wymagała od ucznia aktywności i samodzielności 
oraz budziła obecną w każdym dziecku energię działania i tworzenia. 
W szkole uczono języka niemieckiego, ale również polskiego, francuskiego 
i łaciny oraz fakultatywnie angielskiego i greckiego. Działały tu liczne koła 
zainteresowań: tenisowe, wioślarskie, lekkoatletyczne, gimnastyczne, 
orkiestra szkolna, koło historyczne, koło greckie, grupa Czerwonego Krzyża 
i organizacja turystyczna (Wanderbund). Ze względu na wysoki poziom 
nauczania w szkole Ministerstwo Oświaty w Warszawie decyzją z 8 czerwca 
1932 r. zaklasyfikowało ją do szkół państwowych. 
Kwestia finansowania szkoły została uregulowana pomiędzy nie- 
mieckim Stowarzyszeniem Szkolnym w Grudziądzu a centralą w Byd- 
goszczy. Stowarzyszenie miejscowe zobowiązane było przedstawić na 
początku każdego roku szkolnego plan budżetowy. Ważną rolę w pow- 
staniu i funkcjonowaniu szkoły odegrał doktor Sch6nbeck, który będąc 
reprezentantem niemieckich stowarzyszeń szkolnych na Pomorzu 
Gdańskim i w Poznaniu koordynował finansowe przedsięwzięcia krajowe 
i zagraniczne. 
Po dojściu Hitlera do władzy zwiększyło się oddziaływanie Rzeszy na 
ludność niemiecką w Polsce, co spowodowało popularyzację ideologii 
narodowego socjalizmu również wśród ludności Grudziądza i społeczności
		

/KG_2012_134_0001.djvu

			134 


Joanna Zelmańska, Adam Szewczuk 


j 



f" 


\ 


o O 


,..- 
 


-- - 


';! 
I i 


-'1 ł 

 


"l' 
I ' 21:1 'ł
ll'j - 
= :ir

1r; 
JIII!
i"
f' 
J
" 


'. 1 


'ł 


t- !,'; 



 


Sala gimnastyczna 


Repr. Gerard Szukay 


szkolnej. W czasie II wojny światowej ideologia wpłynęła również na wybór 
tematyki zajęć szkolnych. Najwyraźniej zjawisko to wystąpiło na lekcjach 
biologii, na których dominowała wówczas nauka o rasach. Silnym wpływom 
politycznym ulegały również lekcje geografii i historii. Przykładem mogą 
być tematy w rodzaju "o wielkości narodu niemieckiego". 
Podczas działań wojennych w 1945 r. budynek został poważnie uszko- 
dzony. W trakcie odbudowy, na szczęście, zdołano odtworzyć większość 
jego walorów architektonicznych. W latach siedemdziesiątych XX w., w nad- 
budowanej kondygnacji jednego ze skrzydeł budynku, urządzono obser- 
watorium i planetarium astronomiczne. 
Do dziś budynek byłej Szkoły imienia Goethego nadal zadziwia swoją 
funkcjonalnością i architekturą. Mieści się w nim Zespół Szkół Tech- 
nicznych (od 1997 r.), poprzednio funkcjonowały tu m.in. Technikum 
Chemiczne i Elektryczne (w latach 1952-1974) i Zespół Szkół Zawodowych 
nr 2 (1975-1982). 
Od końca lat osiemdziesiątych XX w. patronami szkoły są Jan i Jędrzej 
Śniadeccy.
		

/KG_2012_135_0001.djvu

			Henryk Kamiński 


TEATR W GRUDZIĄDZU PO 1945 R. 


Mimo ogromnych zniszczeń wojennych, mimo wielu istotniejszych potrzeb 
mieszkańców miasta, już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu 
Grudziądza spod okupacji niemieckiej powstał na pół zawodowy, na pół 
amatorski tzw. Teatr Polski. Pod kierownictwem Tadeusza Niewiakowskiego, 
Władysława Kowalczyka i Janiny Wolskiej przez kilka miesięcy egzystował 
w ocalałym budynku "Tivoli". Premierowy spektakl tego teatru odbył się 
29 września 1945 r., a był nim Dom otwarty Michała Bałuckiego. Teatr Polski, 
traktowany jako spadkobierca przedwojennego Teatru Miejskiego, 
odziedziczył po tej placówce wszelkie ocalałe z wojennej pożogi rekwizyty, 
kostiumy i urządzenia. Inwentarz spisany 28 lutego1946 r. wymienia m. in. 
kurtynę rozsuwalną, budkę suflera, rampy, drabiny, kulisy katarowe, pianino 
firmy Herman Heinrich Berlin, garderobę itd. Braki w wyposażeniu, 
przynajmniej w części, zaspokoiły dary z UNRR-y. Żywot teatru był jednak 
bardzo krótki. 
W grudniu 1946 r. władze miasta przekształciły "Tivoli" w kinoteatr 
z zastrzeżeniem, że cztery razy w miesiącu (w tym dwie niedziele) odbywać 
się będą przedstawienia teatralne. Przez następnych kilkanaście miesięcy, 
zgodnie z umową, w "Tivoli" występowały zarówno amatorskie zespoły 
świetlicowe, jak i przyjezdne zawodowe teatry z Torunia, Bydgoszczy, 
a nawet z Warszawy. Taki stan trwał do 1948 r. W tym to właśnie roku 
ukończono odbudowę gmachu teatru przy obecnej ul. marszałka F. Facha. 
Uroczystości otwarcia Teatru Miejskiego odbyły się w niedzielę, 5 grudnia 
1948 r. o godz. 18. Po części oficjalnej na scenę wyszli aktorzy Teatru Ziemi 
Pomorskiej z Torunia. Przedstawiono sztukę Mikołaja Gogola Rewizor 
w reżyserii Henryka Barwińskiego, z Adamem Cyprianemjako Horodniczym 
i Mieczysławem Wieliczem grającym Chlestakowa.
		

/KG_2012_136_0001.djvu

			136 


Henryk Kamiński 


Od momentu oddania do użytku, teatr stał się miejscem wszystkich 
niemal występów scenicznych w mieście. 31 grudnia1948 r. zorganizowano 
uroczysty wieczór sylwestrowy reklamowany, jako Wielki Koncert Muzyki 
i Śpiewu lub Noworoczna Rewia Humoru i Tańca. Wystąpili artyści Polskiego 
Radia i orkiestra Teatru Miejskiego pod batutą Jana Kaczmarka. Koncert 
prowadził znany grudziądzki działacz kultury Tadeusz Rosiński. 
Przez kilka następnych lat gmach teatru służył gościnnym występom, 
i jak byśmy to dziś nazwali, pełnił funkcję teatru impresaryjnego. Na jego 
deskach swoje spektakle przedstawiały zespoły teatralne z Torunia, 
Bydgoszczy, Gniezna, Gdańska, Warszawy. Zwykle bardzo gorąco 
oklaskiwali grudziądzanie wszelkiego rodzaju występy muzyczne, rewiowe, 
kabaretowe, estradowe. 
Już na początku lat 50. władze miejskie zabiegały u organów państwo- 
wych o ulokowanie w Grudziądzu stałego zawodowego zespołu teatral- 
nego. Jednak wszelkie zabiegi w tym kierunku rozbijały się w Centralnym 
Zarządzie Teatrów, Oper i Filharmonii w Warszawie o kwestie finansowe, 
a przychylne załatwienie sprawy odwlekano na dalszą nieokreśloną 
przyszłość. Szansa osadzenia w Teatrze Miejskim zawodowych artystów 
zarysowała się w 1953 r. O tym, że grudziądzka publiczność uwielbia 
widowiska muzyczne i szczelnie zapełnia salę na każdej tego typu imprezie, 
wiedziano od dawna. Ale sukces Objazdowej Operetki Warszawskiej 
przerósł wszelkie prognozy. Przewidziane na 17 i 18 sierpnia 1953 r. występy 
z powodu ogromnego zainteresowania przedłużono jeszcze o 5 dni. Trzy 
miesiące później Operetka Warszawska zawitała w Grudziądzu po raz drugi 
z tym samym programem - operetką Franciszka Lehara Kraina uśmiechu 
(18 i 19 listopada 1953 r.). Zgodnie z oczekiwaniami i ta wizyta artystów 
operetkowych zakończyła się sukcesem. Skłoniło to władze miasta do prze- 
prowadzenia energicznych rozmów z kierownictwem Objazdowej Operetki 
Warszawskiej celem osadzenia tego zespołu na stałe w Grudziądzu. Pro- 
pozycja została przyjęta, lecz musiała jeszcze otrzymać aprobatę władz 
w stolicy. O zaawansowaniu całego przedsięwzięcia najlepiej świadczą 
sprawozdania z działalności Oddziału Kultury Prezydium MRN za III kwartał 
1953 r. oraz wniosek w tej sprawie do Ministerstwa Kultury. 
Ostatecznie w ministerstwie podjęto decyzję, lecz nie taką, jakiej oczeki- 
wano. Na początku 1954 r. dotarła do Grudziądza wiadomość o decyzji
		

/KG_2012_137_0001.djvu

			TEATR W GRUDZIĄDZU PO 1945 R. 


137 


lokującej w gmachu teatru zespół Pomorskiego Teatru Młodego Widza 
z Bydgoszczy. Pismo Wojewódzkiego Wydziału Kultury z 4 lutego 1954 r. 
zawiadamiało, iż od 1 kwietnia tegoż roku Teatr Miejski w Grudziądzu 
przejmuje Pomorski Teatr Młodego Widza z Bydgoszczy, który będzie dawał 
6 przedstawień miesięcznie na scenie grudziądzkiej, resztę natomiast 
w terenie. Instalacja PTMW w Grudziądzu przesunęła się o kilka miesięcy, 
tak że oficjalnie dopiero 1 stycznia 1955 r. "Młody Widz" zamieszkał 
w Grudziądzu. 
Pomorski Teatr Młodego Widza został założony w 1952 r. w Bydgoszczy 
z inicjatywy Feliksa Kłodzińskiego, przedwojennego dziennikarza i wiel- 
kiego entuzjasty sztuki teatralnej. "Młody Widz" powstał z myślą o widowni 
dziecięcej i młodzieżowej, choć stosunkowo szybko przeistoczył się w teatr 
o repertuarze bardziej zróżnicowanym. Od początku swego istnienia 
borykał się z wieloma trudnościami natury techniczno-lokalowej. Kłopoty 
z brakiem własnej stałej sceny zmusiły go do działalności objazdowej 
(bywał też w Grudziądzu), grania dla różnej publiczności, co wiązało się też 


_-I.. Rd ""..- 


,. ";""'." 


. 'r: 


r. 
- UU'- 
. "" : - >' , .
...... J ,

 1"",--
 
», , ..-- "I
, 
1.._..._ 
-. '"A --.z.- 


I ,.'; 


. i 


---- 


'"C'---
 


--- 


-----=- 


Widownia teatru, lata 50. 


Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_138_0001.djvu

			138 


Henryk Kamiński 


ze zmianą repertuaru. Na afiszach, obok bajek dla dzieci, znalazły się też 
sztuki komediowe Fredry, Perzyńskiego, Moliera, Goldoniego, a nawet 
dramat Jerzego Lutowskiego. 
Do Grudziądza przybył 12-osobowy zespół z dyrektorem Feliksem 
Kłodzińskim na czele. W jego składzie znaleźli się: Renata Lachowicz, Lidia 
Polek, Nina Ogińska, Tatiana Pawłowska, Witold Budzyński, Marian Dymała, 
Olgierd Lipczyński, Ryszard Markowski, Zbigniew Mossakowski, Janusz 
Witkowski i Eugeniusz Wałaszek. Konieczna stała się zmiana nazwy, gdyż 
"Młody Widz" dawno już nie pasował do charakteru teatru, a jego lokali- 
zacja w Grudziądzu wymagała przyjęcia bardziej uniwersalnego imienia. 
W tym celu w lokalnej prasie ogłoszono konkurs, na który wpłynęło 
876 propozycji. Po szczegółowym ich rozpatrzeniu zdecydowano się na 
nazwę Teatr Popularny, zaproponowaną przez trzech mieszkańców Gru- 
dziądza. W lutym 1955 r. wystosowano w tej sprawie list do Ministerstwa 
Kultury i Sztuki, a pozytywna odpowiedź Centralnego Zarządu Teatrów, 
Oper i Filharmonii pozwalała na używanie tej właśnie nowej nazwy od 
1 marca 1955 r. 
Pierwszy występ Teatru Popularnego na grudziądzkiej scenie odbył się 
6 marca 1955 r., przy okazji uroczystej akademii, podczas której świętowano 
10. rocznicę wyzwolenia miasta spod okupacji niemieckiej. Aktorzy wystawili 
komedię Goldoniego Sługa dwóch panów. Trzeba jednak zaznaczyć, że było 
to przedstawienie zamknięte, a obejrzeć je mogli jedynie nieliczni 
zaproszeni na akademię mieszkańcy miasta. W tym czasie w teatrze trwały 
intensywne próby kolejnej sztuki, pierwszej - Teatru Popularnego. Premiera 
komedii Franciszka Zabłockiego Doktor Lubelski odbyła się 15 marca 1955 r., 
jednak nie w Grudziądzu, lecz w Nowem, ale i tak datę tę zapisano, jako 
dzień inauguracji Teatru Popularnego. Dodać w tym miejscu należy, że teatr 
Kłodzińskiego, mimo uzyskania stałej bazy w Grudziądzu, nie zaprzestał 
występów objazdowych. Przez dwa pierwsze miesiące 1955 r. artyści dali 
ponad 50 przedstawień w terenie. Działalność objazdowa była zresztą od 
samego początku niezwykle ważnym obszarem pracy artystycznej, mają- 
cym ogromny wpływ na znaczenie kulturalne placówki i jej finansową 
kondycję. Dopiero 3 kwietnia 1955 r. nastąpiło oficjalne otwarcie Teatru 
Popularnego. Grudziądzkiej publiczności zaprezentowano Doktora Lubel- 
skiego. Spektakl został dobrze przyjęty przez widownię i prasę. Tydzień
		

/KG_2012_139_0001.djvu

			TEATR W GRUDZIĄDZU PO 1945 R. 


139 


- ł 


.-!" 
 -'':k-
'-' _':......., 



 


.. . ... 
III: . 
,", 
h '. 
d 
, 

 
t 
, . , 
J 1 


'- 


! 
j 
I' 
, I 


_ c. ,'--.. 
,
. . 


" ,...;.':...... 


Z okazji otwarcia Teatru PopuLarnego wystawiono komedię Doktor LubeLski (scena 
zbiorowa z aktu III) 


Fot. ze zbiorów autora 


później (10 i 11 kwietnia) aktorzy ponownie przedstawili sztukę Zabłoc- 
kiego na macierzystej scenie. 
Początki młodego zespołu w Grudziądzu były wyjątkowo ciężkie. Od 
chwili oddania gmachu teatru do użytku w 1948 r., z powodu braku fun- 
duszy, nie poczyniono żadnych dodatkowych prac budowlanych w skrzy- 
dłach przyscenicznych i teatr nadal nie dysponował podstawowym zaple- 
czem, niezbędnym przecież do normalnej artystycznej aktywności. Pla- 
cówka nie posiadała rekwizytorni, pralni, pracowni stolarskiej, malarskiej, 
krawieckiej, ani pomieszczeń socjalnych i lokali dla aktorów i ekipy tech- 
nicznej. Na scenie brakowało pełnego oświetlenia. Wszystkie te poważne 
braki uzupełniano dopiero w okresie późniejszym. Do kłopotów tech- 
niczno-lokalowych dochodziły jeszcze problemy personalne. Reżyser 
Doktora Lubelskiego Irma Gulska, która miała objąć funkcję kierownika 
artystycznego, jeszcze przed podpisaniem umowy wyjechała do teatru 
w Tarnowie. Autor dekoracji do tego przedstawienia, Antoni Muszyński,
		

/KG_2012_140_0001.djvu

			140 


Henryk Kamiński 


i inni fachowcy wspierający dotychczas "Młodego Widza", znajdowali się 
w Bydgoszczy. Przygotowanie kolejnych premier wymagało więc zaangażo- 
wania grupy doświadczonych artystów i poszerzenia składu aktorskiego. 
Od 15 kwietnia 1955 r. na stanowisku kierownika literackiego zaczęła 
pracować Anna Kochanowska. Kierownikiem artystycznym został 1 paź- 
dziernika 1955 r. utalentowany aktor i reżyser Tadeusz Kozłowski. To on 
przez najbliższe lata tworzył oblicze grudziądzkiej sceny, on też podniósł 
poziom spektakli, podniósł poprzeczkę dla widowni. Scenografię w latach 
50. wykonywali głównie Karol Gajewski, Leon Grajewski i Ewa Nahlik. Nad 
stroną techniczną czuwał od 1955 r. kierownik działu Maksymilian Rohn, 
pracując w teatrze do emerytury w 1976 r. Rozrastał się też stan liczebny 
ekipy aktorskiej. Mimo że część aktorów związanych jeszcze z "Młodym 
Widzem" opuściła Grudziądz, ich miejsce zajęli inni, m. in. Ewa Palczewska, 
Janina Jankowska, Grażyna Juchniewicz, Joanna Sienkiewicz, Barbara 
Tomaszewska, Maria Szczęsna-Szelistowska, Marta Grey, Wanda Węsław, 
Halina Bielawska, Wanda Ślęzak, Bogusław Demczakowski, Jerzy Koczyński, 
Paweł Tomaszewski, Zbigniew Zemło, Janusz Obidowicz, Jan Bógdoł, 
Stanisław Dawczyk, Bogdan Rzeszowski, Eugeniusz Jerke. Z początkiem 
sezonu teatralnego 1955/56 zespół aktorski liczył 17 osób, zaś w 1959 r. 
dział artystyczny składał się z 26 osób. Najdłużej z pierwotnego składu, bo 
do 1960 r. pracowali Nina Ogińska i EugeniuszWałaszek. (cdn)
		

/KG_2012_141_0001.djvu

			Ryszard Byner 


OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


2012 r. to rok olimpijski. Igrzyska, których gospodarzem po raz trzeci będzie 
Londyn, zapewne zachęcą grudziądzkich kibiców do przypomnienia sobie 
dotychczasowych startów "naszych" sportowców na olimpijskich arenach. 
Pragniemy im w tym pomóc, przedstawiając w skrócie wyniki uzyskane 
podczas tego największego święta sportowców przez zawodników 
miejscowych klubów, a także zawodników urodzonych w Grudziądzu lub 
stawiających tu pierwsze kroki w swojej karierze a reprezentujących później 
barwy klubów w innych miastach oraz sportowców w wojskowych 
mundurach, którzy byli ściśle związani z grudziądzkim Centrum 
Wyszkolenia Kawalerii. Ten przegląd osiągnięć pokazuje, że rodzina 
grudziądzkich olimpijczyków jest całkiem liczna. 
*** 


31 lipca 1980 r. na igrzyskach olimpijskich w Moskwie Bronisław 
Malinowski wywalczył złoty medal w biegu na 3 tysiące metrów z prze- 
szkodami. Bieg przeszedł do historii lekkiej atletyki, uznawany jest za 
najbardziej emocjonujący i dramatyczny na tym dystansie podczas igrzysk 
olimpijskich. To naprawdę było niesamowite widowisko. Nic dziwnego, że 
fragmenty pamiętnego biegu przy różnych okazjach możemy nadal 
oglądać w telewizji, słuchać w radiu barwnej relacji mistrza mikrofonu 
Bohdana Tomaszewskiego. A to wszystko za sprawą wyczynu skromnego 
sportowca GKS Olimpia. Był niesamowicie pracowity. W pocie czoła 
trenował w lasach w okolicach Rulewa i Grudziądza, na nadwiślańskich 
nizinach i wysoko w górach - w Meksyku i Pirenejach, a także w dalekiej 
Afryce, Australii i Nowej Zelandii. W trakcie swojej 13-letniej kariery 
sportowej, podczas treningów i zawodów przebiegł w sumie 90 tysięcy
		

/KG_2012_142_0001.djvu

			142 


Ryszard Byner 


kilometrów. To tyle ile potrzeba na dwukrotną przebieżkę wokół naszej 
planety i dodatkowo najedną rundę wokół Księżyca. 
Bronek zmarł tragicznie w 1981 r., ale nadal wygrywa, jest doceniany. 
Międzynarodowy Komitet Olimpijski na podstawie wyników 
dotychczasowych igrzysk sporządził listę liderów poszczególnych 
konkurencji. W biegu przeszkodowym niepodzielnie króluje Bronisław 
Malinowski, trzykrotny finalista, zdobywca dwóch medali i czwartego 
miejsca. 
W plebiscycie ogłoszonym z okazji jubileuszu Polskiego Związku Lekkiej 
Atletyki, Bronek został uznany najlepszym przeszkodowcem 90-lecia, 
pokonując takie sławy jak Zdzisław Krzyszkowiak i Jerzy Chromik. 
Z okazji 30 rocznicy największego triumfu grudziądzkiego sportu, 
w Kalendarzu Grudziądzkim 2010 przypomnieliśmy szczegółowo drama- 
tyczny pojedynek Bronka z Tanzańczykiem Filbertem Bayi na bieżni 
stadionu na Łużnikach oraz jak ten sukces został przyjęty przez polskich 
kibiców, a zwłaszcza w Grudziądzu. 
Start w Moskwie był już trzecim występem Bronisława Malinowskiego 
na igrzyskach. Zadebiutował w Monachium (1972), dokąd pojechał po 
naukę, a otarł się o medal. Zanim wystartował na swoim koronnym 
dystansie, na "przetarcie" pobiegł na 5 km. W V przedbiegu z czasem 
13.48,2 min. zajął ósme miejsce i odpadł z konkurencji. W rywalizacji na 3 km 
z przeszkodami w IV przedbiegu zajął drugie miejsce z czasem 8.28,2 min., 
a w finale był o 0,2 sek. szybszy i zajął czwarte miejsce, za Kenijczykami 
Kipchoge Keino i Benjamin Jipcho oraz Finem Paavo Kantanenem. Pod- 
opieczny trenera Ryszarda Szczepańskiego nie był do końca zadowolony 
z wyniku. Uważał, że gdyby pierwsza połowa była szybsza miał szanse nie 
tylko na lepszy czas, ale również na pokonanie Fina i zdobycie brązowego 
medalu. Debiutant mógł się jednak cieszyć się, że osiągnął więcej niż wielu 
bardziej doświadczonych biegaczy - m.in. rekordzista świata Australijczyk 
Kerry O'Brien, Szwed Anders Gaerderud, Tadeusz Zieliński, Krzysztof 
Maranda odpadli w eliminacjach, Dusan Moravcik z Czechosłowacji, Amos 
Biwottt z Kenii, Romualdas Bite z ZSRR, Jean Paul Villain z Francji, Michaił 
Żelew z Bułgarii uplasowali się za Polakiem. Za to w Grudziądzu olimpijski 
debiut zawodnika GKS Olimpia uznano za bardzo udany, zważywszy że na 
początku sezonu Bronek był nękany kontuzjami. 
W Montrealu (1976) B. Malinowski, jako ostry trening potraktował start 
na 1500 m. W III przedbiegu z niezłym czasem 3.41,67 min. zajął szóste 
miejsce, ale nie zakwalifikował się do finału. Za to I przedbieg na 3 tys. m
		

/KG_2012_143_0001.djvu

			OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


143 


... 


-.".... ..' 


, 
[, 


'\ 
-' .
 


. 
 
y:. 


''\ ' 


_' 'ło G 
.. -:. -\" - \ 
. l 


l 
'''',;;;'- 


-' r- 


,.' 
_;,;.i 
 


d 


-- 
. 
r 
. '. I. 


. ...".:-.......... 


1 " 


'_ I 


..:t. -. . 


.\' 


. 
', ,..... 
, - ' 
.. 
., . :.
 


.

..
..=. 
.
... _ r 

"i' 

.
, 
.. .
. .
 


" .
:
. 


'


'" . ':-:--- . (, - '. ,<,- ,.. , ': ':. 

.: 



' :":.. ,...-' . 


--- 


Bronisław Malinowski 
 
Fot. ze zbiorów GKS Olimpia 


z przeszkodami wygrał uzyskując czas 8.18,56 min. (rekord olimpijski). Trzy 
dni później dwunastu biegaczy stanęło do walki o medale. Finał w koń- 
cówce miał dramatyczny przebieg. W pierwszej fazie bieg był prowadzony 
w tempie w granicach rekordu Polski. Na czele znajdował się Hiszpan 
Antonio Campos. Po 2 km zmienił go Bronek, który jeszcze przyśpieszył. 
Za nim biegli Frank Baumgartl i Anders Gaerderud. 340 m przed metą, kiedy 
zaatakował Szwed, kolejność była odwrotna. Na ostatniej przeszkodzie 
niespodziewanie przewrócił się zmęczony Baumgart!. Zrobiło się groźnie, 
bo na leżącego mógł wpaść podążający tuż za nim Bronek. Grudziądzanin 
wykazał się niebywałym refleksem i niespodziewaną, dodatkową 
przeszkodę wziął po mistrzowsku, bezpiecznie omijając Niemca. Zwy- 
ciężył niezagrożony Gaerderud ustanawiając rekord świata - 8.08,02 min. 
(głównie dzięki ostremu tempu narzuconemu przez naszego biegacza). 
Rekordowy był także wynik drugiego na mecie Bronisława Malinowskiego- 
8.09,11 min. Tego rezultatu do dziś nie poprawił żaden polski prze- 
szkodowiec. Trzecie miejsce zajął pechowy reprezentant NRD.
		

/KG_2012_144_0001.djvu

			144 


Ryszard Byner 


Po powrocie z Kanady Bronisław Malinowski ijego trener Ryszard Szcze- 
pański zostali odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi. 
*** 


ALKS Stal Grudziądz, mimo że nie posiada własnego welodromu, jest 
"etatowym" mistrzem Polski w kolarstwie torowym. Wychowankowie klubu 
odnoszą sukcesy na mistrzostwach świata i Europy, dostąpili także 
zaszczytu reprezentowania barw narodowych na igrzyskach olimpijskich 
w 2004 i 2008 r. 
W Atenach (2004) wystąpiło dwóch grudziądzan. Ówczesny lider Stali 
Łukasz Kwiatkowski w keirinie zajął czwarte miejsce w wyścigu 
eliminacyjnym, w repasażu był drugi, półfinał ukończyłjako piąty. W efekcie 
wystąpił w finale B, który wygrał, co dało mu 7 lokatę w tej konkurencji. 
W sprincie drużynowym Ł. Kwiatkowski wraz z drugim reprezentantem 
grudziądzkiej Stali Rafałem Furmanem i Damianem Zielińskim z Gryfa 
Szczecin uzyskali dziewiąty czas w eliminacjach i nie weszli do I rundy. 
Do ósmego miejsca, ostatniego z premiowanych awansem, zabrakło im 
0,107 sek. W klasyfikacji końcowej polska ekipa zajęła dziewiąte miejsce. 
W indywidualnej rywalizacji sprinterów Ł. Kwiatkowski w eliminacjach 
był dziesiąty i zakwalifikował się do dalszych wyścigów. W I rundzie przegrał 
z reprezentantem Australii Seanem Eadie i walczył w repasażach. Tu zajął 
drugie miejsce, za Barrym Forde z Barbadosu i odpadł z rywalizacji. 
Na następnych igrzyskach w Pekinie (2008) Ł. Kwiatkowski w sprincie 
indywidualnym w 1/16 finału przegrał z Brytyjczykiem Kennym Jasonem 


li 



--- 


'VrtJn,1Ihł1 
t..... :-.. 



.: 
-_...-......../ 


II': . " 
J\. 


Łukasz Kwiatkowski 


Rafał Furman 
Repr. Gerard Szukay
		

/KG_2012_145_0001.djvu

			OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


145 


i wystąpił w repasażach, gdzie zajął trzecie miejsce za Mohdem Azizul- 
hasnim Awangiem z Malezji i Japończykiem Tsubasą Kitatsuru i odpadł 
z rywalizacji. Pechowo zakończył się start drużyny sprinterów. Ekipa 
w składzie: Łukasz Kwiatkowski, Maciej Bielecki i Kamil Kuczyński została 
wyeliminowana już w kwalifikacjach. W swym inauguracyjnym wyścigu 
Polacy rywalizowali z Japończykami. Po upadku Kamila Kuczyńskiego 
wyścig musiał zostać powtórzony. W nim "biało-czerwoni" uzyskali, co 
prawda czas gwarantujący im awans do czołowej ósemki, jednakże 
sędziowie dopatrzyli się błędu zjazdu zawodnika na drugiej zmianie 
i zdyskwalifikowali polską drużynę. 


*** 


Klub Wioślarski Wisła również dwukrotnie wysyłał swoje zawodniczki na 
igrzyskach olimpijskie. Po raz pierwszy grudziądzanki wystartowały 
w Montrealu (1976). W składzie ósemki znalazły się mistrzynie Polski Róża 
Data i Danuta Konkalec. Wcześniej obie pływały w reprezentacyjnych 
czwórkach i ósemkach, m.in. na mistrzostwach świata i Europy oraz 
prestiżowych regatach. W swoim debiucie olimpijskim Polki wywalczyły 
w przedbiegach trzecie miejsce i o awans do finału walczyły w repasażach. 
Niestety, po zajęciu piątej lokaty naszej ekipie pozostał start tylko w finale B, 
który wygrały pokonując osadę Holandii. Ostatecznie polska ósemka zajęła 
siódme miejsce w konkursie. Partnerkami wiślaczek w osadzie były: Anna 
Brandysiewicz, Bogusława Kozłowska, Barbara Wenta, Mieczysława 
Franczyk, Maria Stadnicka, Aleksandra Kaczyńska, sternik Dorota 
Zdanowska. 


, __ _, ....... c_ 


!
'; 


t 


," :,- 


.-,.. . 
....::...: 


, . 


_ . 7.J\ ' . J
 ... . 
(/' '" '- 
.
 .,./ l' 
'
; · 
4 l Y 
Róża Data 
Fot. ze zbiorów KW Wisła 


'\1 .:
 - · 


Danuta KonkaLec
		

/KG_2012_146_0001.djvu

			146 


Ryszard Byner 


........- 
:. 


, 
\ 


Beata Kamuda 


Wanda Piqtkowska 
Fot. ze zbiorów KW Wisła 
Do wioślarskiej reprezentacji, która pojechała na igrzyska do Moskwy 
(1980), z KW Wisła trafiły Wanda Piątkowska i Beata Kamuda, mistrzynie 
Polski w czwórkach. Obie zasiliły ósemkę, w której znalazły się również: 
Krystyna Ambros, Wiesława Kiełsznia, Ewa Lewandowska, Jolanta 
Modlińska, Urszula Niebrzydowska, Teresa Soroka, sternik Grażyna 
Różańska. Polki wypadły podobnie jak cztery lata wcześniej na olimpijskim 
torze regatowym w Montrealu. W eliminacjach były trzecie, w repasażach 
czwarte, a w klasyfikacji końcowej szóste, ostatnie. 


* * * 


Pływak Maciej Hreniak okazał się naj młodszym grudziądzkim 
olimpijczykiem. Wychowanek UKS Ruch pierwsze kroki stawiał na basenie 
przy szkole na Lotnisku. Do kadry narodowej trafił po sukcesach 
odniesionych na mistrzostwach Europy i świata juniorów, skąd wrócił 
z czterema złotymi medalami. Natomiast kwalifikację olimpijską uzyskał 
podczas mistrzostw Polski seniorów w 2008 r., na których w wyścigu na 1500 
m stylem dowolnym wywalczył srebro. Na tym też dystansie 19-1atek 
z Grudziądza wystąpił na pływalni olimpijskiej w Pekinie (2008). Popłynął 
jednak poniżej swoich możliwości. W wyścigu eliminacyjnym zameldował 
się jako czwarty i nie awansował do dalszej rywalizacji. Został sklasyfiko- 
wany na 24 miejscu (startowało 35 zawodników). Powtórzenie w stolicy Chin 
swojego najlepszego osiągnięcia gwarantowało mu w finale walkę z austra- 
lijskim multimedalistą olimpijskim i rekordzistą świata Grantem Hackettem 
i piąte miejsce!
		

/KG_2012_147_0001.djvu

			OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


147 


... 


-. ;". "" 


. 


Maciej Hreniak 
Repr. Gerard Szukay 


* * * 


Waldemar Baszanowski,jeden z najwybitniejszych polskich sportowców, 
urodził się w Grudziądzu, startował na czterech igrzyskach olimpijskich, 
zdobył dwa złote medale, trzykrotnie (1964, 1968, 1972) był chorążym 
polskiej ekipy. 
Zadebiutował w Rzymie (1960), gdzie w kategorii 67,5 kg (w której 
występował przez całą karierę) zajął piąte miejsce. Kiedy cztery lata później 
stawał na olimpijskim pomoście w Tokio był już jednym z głównych 
faworytów, miał na swoim koncie złoty i dwa srebrne medale mistrzostw 
świata oraz identyczne osiągnięcia na mistrzostwach Starego Kontynentu. 



-: , 
-. 
;:'
 . ,-
 
 


,_. - 
 


	
			

/KG_2012_148_0001.djvu

			148 


Ryszard Byner 


W stolicy Japonii wygrał po zaciętej walce z reprezentantem ZSRR 
Władimirem Kapłunowem, dzięki temu, że był od niego lżejszy o 300 
gramów (obaj uzyskali ten sam wynik). Przed następnymi igrzyskami do 
swojego dorobku medalowego dorzucił złoto i srebro na mistrzostwach 
świata i Europy. W Meksyku (1968) nie zawiódł - zdobył złoty medal, 
nokautując rywali. Następny zawodnik miał wynik gorszy aż o 15 kg. 
Kierownictwa niektórych ekip, w tym radzieckiej, przeczuwając, że nie ma 
szans na pokonanie Polaka przesunęły swoich zawodników do innej 
kategorii. 
W latach 1969-71 wywalczył złoty i dwa srebrne medale mistrzostw 
świata, a na mistrzostwach Europy trzykrotnie stawał na najwyższym 
stopniu podium. Pojechał też na swoje czwarte igrzyska do Monachium 
(1972). Ale medalu nie zdobył, mimo iż był w doskonałej formie, 
gwarantującej ustanowienie rekordu świata. Niestety, podczas rozgrzewki 
w jego plecach pojawił się silny ból. Jednak zaryzykował start. W poszcze- 
gólnych bojach nadludzkim wysiłkiem dźwigał ciężary, ale zdołał podnieść 
tylko tyle, że starczyło do zajęcia czwartego miejsca, uważanego przez 
sportowców za najgorsze. Po igrzyskach zakończył karierę sportową. 
Waldemar Baszanowski zmarł 29 kwietnia 2011 r. Wspominamy go 
w tym wydaniu Kalendarza Grudziądzkiego (Z żałobnej karty). 
* * * 


Antoni Czortek, według jednego źródła, urodził się w Buśni (pow. 
świecki), według innego - w Grudziądzu. Bezsporne jest natomiast to, że 
boks zaczął uprawiać jako 16-latek w klubie sportowym przy grudziądzkiej 
fabryce "Pe-Pe-Ge". Trzy lata później zdobył tytuł mistrza Polski w wadze 
muszej, a w 1936 r., kiedy walczył już w barwach klubów warszawskich, 
najpierw Skody i następnie Okęcia, pojechał na igrzyska olimpijskie do 
Berlina. Początek był obiecujący. Występując w wadze koguciej w pierwszej 
walce pokonał Francuza P. Bonneta. W drugim pojedynku przegrał 
z A. Hannanem (Afryka Południowa) i odpadł z turnieju. Znacznie lepiej 
poszło mu na mistrzostwach Europy w Dublinie (1939), gdzie zdobył 
srebrny medal. 
Po wojnie kontynuował w Radomiu karierę (stoczył w niej 328 walk). 
Zmarł 15 stycznia 2004 r. Miał 88 lat. 


***
		

/KG_2012_149_0001.djvu

			OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


149 


Wymieniając nazwiska grudziądzkich olimpijczyków nie sposób nie 
wspomnieć o przedwojennych sportowcach w wojskowych mundurach, 
którzy w historii występów Polaków na olimpijskich arenach zapisali piękne 
karty. Jeźdźcy - bo o nich mowa - stanowią najliczniejszą grupę uczestników 
igrzysk olimpijskich, którzy byli dłużej lub krócej związani ze stolicą polskiej 
kawalerii. W Grudziądzu przyszli mistrzowie odbywali służbę wojskową, 
szkolili się, doskonalili umiejętności jeździeckie, a potem, już jako 
instruktorzy czy szefowie szkolenia, przekazywali swoje umiejętności 
młodszym kolegom zarówno podczas szkoleń i kursów w CWK, jak 
i podczas zajęć w macierzystych pułkach. Także w Grudziądzu od lat 20. 
odbywały się zgrupowania reprezentacji narodowej przed startem w naj- 
ważniejszych zawodach międzynarodowych, a zwłaszcza na igrzyskach 
olimpijskich. Co więcej, aby lepiej przygotować zawodników do igrzysk 
powołano w Grudziądzu grupę olimpijską. Przewinęło się przez nią około 
70 znakomitych jeźdźców i 125 wyśmienitych koni. Wielu wychowanków 
grudziądzkiego CWK święciło triumfy w mistrzostwach Polski i wygrywało 
prestiżowe zawody za granicą z Pucharem Narodów na czele, rozsławiając 
Polskę i polską szkołę jeździectwa. 
Na sukcesach na torach wyścigowych (szczegóły poniżej) się nie skoń- 
czyło. Najbardziej doświadczeni kawalerzyści spośród miłośników sportu 
konnego pełnili w wojsku odpowiedzialne funkcje, m.in. mjr Adam 
Królikiewicz - został komendantem Szkoły Jazdy Konnej i szefem ekwitacji 
w CWK w Grudziądzu (1934-39), mjr Michał Antoniewicz-Woysym od 1924 
do 1929 r. szkolił ułanów, szwoleżerów i strzelców konnych w CWK, w latach 
1930-34 był w Centrum szefem ekwitacji, Janusz Komorowski zajmował się 
szkoleniem jeźdźców w CWK w latach 1931-39, Seweryn Kulesza był 
instruktorem klasy oficerskiej w CWK, Tadeusz Komorowski pełnił funkcję 
komendanta Szkoły Podoficerów Zawodowych Kawalerii we Lwowie i Jawo- 
rowie, dowódcy 9. Pułku Ułanów Małopolskich, szefa grupy olimpijskiej 
w Grudziądzu, był ostatnim komendantem CWK, dowódcą Armii Krajowej, 
a po wojnie Naczelnym Wodzem i premierem Rządu RP na Uchodźstwie. 
Za udział w kampanii wrześniowej i działaniach Polskich Sił Zbrojnych na 
Zachodzie czy w konspiracji wielu kawalerzystów-olimpijczyków otrzymało 
wysokie odznaczenia bojowe. Nie wszystkim jednak dane było doczekać 
zakończenia wojny. Płk. Zdzisława Dziaduiskiego NKWD zamordowało 
w Charkowie, rtm. Zdzisław Kawecki-Gozdawa trafił do obozu w Kozielsku 
i został rozstrzelany w lesie katyńskim, mjr Tadeusz Sokołowski, cicho-
		

/KG_2012_150_0001.djvu

			150 


Ryszard Byner 


ciemny ps. Trop, zginął w Mińsku z rąk gestapo, mjr Kazimierz Szosland 
zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w lasach pod Grodziskiem 
Mazowieckim wiosną 1944 r. 


* * * 


Pierwszy w historii polskiego sportu jeździeckiego medal olimpijski 
zdobył Adam Królikiewicz. Ten najwszechstronniejszy w latach 20. jeździec, 
twórca polskiego systemu szkolenia jeździeckiego, na igrzyskach w Paryżu 
w 1924 r. w konkursie skoków przez przeszkody indywidualnie zajął trzecie 
miejsce, a w rywalizacji drużynowej - szóste. Jego partnerami w zespole byli: 
Karol Rómmel (dziesiąty w zawodach indywidualnych), Zdzisław Dziaduiski 
(28 m.) i Kazimierz Szosland (32 m.). W stolicy Francji Polacy uczestniczyli 
także w Wszechstronnym Konkursie Konia Wierzchowego. K. Rómmel był 
10, K. Szosland - 23, Rostwo-Suski - 24, Tadeusz Komorowski - 26, co dało 
drużynie szóste miejsce. 
Z następnych igrzysk olimpijskich polscy jeźdźcy przywieźli dwa medale. 
W Amsterdamie (1928) srebrny medal w konkursie skoków wywalczył zespół 
w składzie: Kazimierz Gzowski (który w rywalizacji indywidualnej uplasował 
się tuż za podium - zajmując czwarte miejsce), K. Szosland (13 m.), Michał 
Antoniewicz (20 m.). Drugi krążek - brązowy - w WKKW zdobyła drużyna, 


, 
. -" 
....'" . 
--
;" ł..
" 


.- -.T- 


v 


'4 


Adam Królikiewicz 
Fot. archiwum
		

/KG_2012_151_0001.djvu

			OLIMPIJCZYCY Z GRUDZIĄDZA 


151 


którą tworzyli: M. Antoniewicz (indywidualnie 19 m.), J. Trenkwald (25 m.) 
i K. Rómmel (26 m.). Dla tego ostatniego były to już trzecie igrzyska. Po raz 
pierwszy wystartował w 10 w Sztokholmie (1912) w reprezentacji Rosji 
i w konkursie skoków zajął 9 miejsce. Na 11 m. uplasował się inny Polak 
Sergiusz Zahorski, występujący w tych samych barwach. Faktycznie był to 
olimpijski debiut polskich jeźdźców. 
Na igrzyskach w Berlinie (1936) Polacy poprawili swoją lokatę w WKKW 
i wywalczyli srebrny medal. Konkurs miał zacięty, dramatyczny przebieg, 
a po proteście Czechosłowaków (którzy zajmowali czwarte miejsce) 
próbowano naszej ekipie odebrać medal. "Gierki przy stoliku" początkowo 
okazały się skuteczne i po pięciu dniach ogłoszono decyzję o innym 
podziale miejsc na podium. Sprawiedliwości stało się zadość kilka miesięcy 
później. Na kongresie Międzynarodowej Federacji Jeździeckiej w Paryżu 
zadecydowano, że "srebro" należy się naszym zawodnikom. Z wice- 
mistrzostwa olimpijskiego mogli się cieszyć Henryk Leliwa-Roycewicz 
(indywidualnie 15 m.), Zdzisław Kawecki-Gozdawa (18 m.) i Seweryn 
Kulesza (21 m.). Do nieudanych należy zaliczyć start Polaków w konkursie 
skoków. Janusz Komorowski indywidualnie zajął 36 miejsce, a Michał 
Gutowski i Tadeusz Sokołowski nie ukończyli konkurencji i drużynowo 
Polska nie została sklasyfikowana. 
Jeden z ostatnich absolwentów grudziądzkiej Szkoły Podchorążych 
Kawalerii (z 1939) wystartował również w powojennych igrzyskach 
olimpijskich. Marek Roszczynialski w Rzymie (1960) rywalizował w WKKW. 
Niestety nie ukończył crossu i na skutek zdekompletowania drużyna 
odpadła z konkursu. 
Po wojnie olimpijczycy, wychowankowie grudziądzkiej szkoły 
jeździeckiej, bez względu na to czy przebywali w kraju czy za granicą,jeszcze 
przez długie lata pozostawali aktywni w swoim ukochanym sporcie. 
A. Królikiewicz był instruktorem i trenerem oraz organizatorem sportu 
jeździeckiego w Polsce. Na planie filmu Popioły Andrzeja Wajdy, podczas 
kręcenia jednej ze scen batalistycznych, występując jako jeździec, uległ 
poważnemu wypadkowi i w następstwie odniesionych obrażeń zmarł po 
kilku tygodniach. K. Rómmel jako trener wychował wielu czołowych 
jeźdźców, wystąpił w filmach Lotna i Krzyżacy. Leliwa-Roycewicz był 
trenerem, sędzią i autorem licznych publikacji fachowych. K. Rostwo-Suski 
udzielał się jako trener i działacz jeździecki. M. Roszczynialski zarządzał 
stadninami koni, przygotowywał konie i jeźdźców do udziału w wielkiej
		

/KG_2012_152_0001.djvu

			152 


Ryszard Byner 


defiladzie z okazji 1000-lecia chrztu Polski (1966). M. Antoniewicz pracował 
w USA jako trener koordynator. M. Gutowski trenował reprezentację 
Kanady. J. Komorowski pracował jako instruktor i trener w Argentynie 
i Anglii (przygotowywał brytyjskich jeźdźców do 10 w Londynie w 1948 r.). 
S. Kulesza szkolił jeźdźców w USA i Kanadzie, aJ. Trenkwald w Anglii. 


*** 


Powojenne starty jeźdźców i złoty medal Jana Kowalczyka na 10 
w Moskwie to już inna historia i nie związana z Grudziądzem... 


Olimpijscy jeźdźcy 


mjr Michał Antoniewicz-Woysym (1897-1989) - Amsterdam 1928 
ppłk Zdzisław Dziaduiski (1896-1940) - Paryż 1924 
rtm. Kazimierz Gzowski (1901-1986)-Amsterdam 1928 
gen. bryg. Michał Gutowski (1910-2006) - Berlin 1936 
rtm. Zdzisław Kawecki-Gozdawa (1902-1940) - Berlin 1936 
ppłkjanusz Komorowski (1905-1993) - Berlin 1936 
gen. dyw. Tadeusz Komorowski Bór (1895-1966) - Paryż 1924 
mjr Adam Królikiewicz (1894-1966) - Paryż 1924 
mjr Seweryn Kulesza (1900-1983) - Berlin 1936 
mjr Henryk Leliwa-Roycewicz (1898-1990) - Berlin 1936 
płk Kazimierz Rostwo-Suski (1891-1974) - Paryż 1924 
ppor. Marek Roszczynialski (1917 -1993) - Rzym 1960 
ppłk Karol Rómmel (1988-1967) - Sztokholm 1912, Paryż 1924, Amsterdam 1928 
mjr Tadeusz Sokołowski (1905-1943) - Berlin 1936 
mjr Kazimierz Szosland (1891-1944) - Paryż 1924, Amsterdam 1928 
ppłk Józef Trenkwald (1897-1956)-Amsterdam 1928 
gen. bryg. SergiuszZahorski (1886-1962)-Sztokholm 1912
		

/KG_2012_153_0001.djvu

			Anno Jonosz 


25 LAT CHÓRU ALLA CAMERA 


Chór Alla camera jest niewątpliwie trwałym elementem życia kulturalnego 
Grudziądza. Już od początku istnienia, nieprzerwanie czynnie uczestniczy 
w działaniach kulturalnych swojego miasta i regionu; jest pomysłodawcą 
i gospodarzem koncertów, które na stałe weszły do kalendarza imprez 
kulturalnych Grudziądza, m.in. koncertów: noworocznego, wielkopostnego 
czy oratoryjnego z okazji Dni Grudziądza. 
W ciągu 25 lat działalności chór osiągał znakomite wyniki artystyczne, 
dzięki którym uzyskiwał uznanie społeczne i wysokie oceny autorytetów 
z zakresu muzyki chóralnej i wokalno-instrumentalnej. Dowodem są kon- 
certy z profesjonalnymi orkiestrami, solistami, dyrygentami, a także trofea 
i nagrody zdobyte na konkursach i festiwalach w kraju i za granicą. 
Chór Alla camera powstał w 1987 r. Do zespołu przystąpili uczniowie 
grudziądzkich szkół średnich. Niektórzy z nich na długie lata związali się 
z chórem i potraktowali udział w nim, jako sposób na życie, pasję, 
samorealizację. Już po kilku miesiącach Alla camera wystąpiła z publicznym 
koncertem i już wówczas wiadomo było, że będzie to grupa, która szybko 
wpisze się w mapę kulturalną Grudziądza. 
Początkowo dyrygent postawił na pieśni a cappella, przede wszystkim 
kompozytorów polskich z minionych epok: Mikołaja Gomółki, Wacława 
z Szamotuł, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Bartłomieja Pękiela. 
Następnie w repertuarze pojawiły się utwory Mozarta, Haend'a, Bacha. 
Wreszcie dyrygent sięgnął po muzykę współczesną polskich i obcych 
twórców. 
W pierwszych latach działalności chóru skoncentrowano się na stałym 
podnoszeniu poziomu, poszerzaniu repertuaru i udziale w przeglądach
		

/KG_2012_154_0001.djvu

			154 


Anna Janosz 


j. 


.
l
J 


.ł 


, 
. 


. ..:.-:""
... .... 


:' 



 


-" 
, '- 


..4 


. 


\ .- 


Irena Santor zaśpiewała z chórem Alfa camera podczas Koncertu Noworocznego 
15 stycznia 2011 r. Fot. Gerard Szukay 


i konkursach śpiewaczych. Były to konkursy chórów szkolnych i przeglądy 
chóralne organizowane przez Polski Związek Chórów i Orkiestr (PZChiO), 
do którego Alla camera wstąpiła 15 maja 1987 r. W finale Ogólnopolskiego 
Konkursu Chórów Szkolnych w Bydgoszczy zespół brał udział trzykrotnie 
zdobywając Srebrny Kamerton (1990), Brązowy Kamerton (1991) i Złoty 
Kamerton (1993). W Konkursach Chórów o Puchar Wojewody 
organizowanych przez PZChiO zdobywał tytuł Najlepszego Chóru kolejno 
w latach 1991, 1993, 1995. 
Pierwsze koncerty dla środowiska związane były z rocznicami i świętami 
państwowymi i kościelnymi. Chór organizował koncerty kolęd, brał udział 
w wieczornicach, uświetniał różne jubileusze, śpiewając pieśni patriotyczne 
i muzykę dawną. Sięgał po nowe utwory, nawiązywał współpracę z kolej- 
nymi zespołami, zaczął wyjeżdżać za granicę. Uczestniczył w konkursach, 
przeglądach, trasach koncertowych w takich krajach, jak: Czechy, Niemcy, 
Włochy, Austria, Belgia, Węgry, Hiszpania, Holandia, Szwecja, Finlandia, 
Francja, Litwa, Turcja.
		

/KG_2012_155_0001.djvu

			25-LECIE CHÓRU ALLA CAMERA 


155 


W kilka lat po powstaniu chóru, po pierwszych sukcesach artystycznych, 
dyrygent postawił również na współpracę z profesjonalnymi orkiestrami 
i pracę nad utworami kantatowo-oratoryjnymi, co z czasem stało się 
głównym nurtem pracy artystycznej Alla camera. W ciągu 25 lat istnienia 
chór Alla camera współpracował z: Toruńską Orkiestrą Kameralną (w 2006 r. 
przekształconą w Toruńską Orkiestrę Symfoniczną), Orkiestrą Filharmonii 
Lubelskiej, Kameralistami Filharmonii Lubelskiej, Orkiestrą Symfoników 
Bydgoskich, Orkiestrą im. Johanna Straussa, Orkiestrą Filharmonii 
Opolskiej, Płocką Orkiestrą Symfoniczną, Big Bandem Uniwersytetu Zie- 
lonogórskiego, koncertując nie tylko w Grudziądzu, ale również w Toruniu, 
Bydgoszczy, Warszawie, Lublinie, Płocku, Słubicach, Łodzi, Opolu, Gdańsku, 
Bełchatowie i Poznaniu. 
Z wyżej wymienionymi orkiestrami grudziądzcy chórzyści wykonali 
następujące dzieła: Franciszka Schuberta Mszę G-dur, Antonio Vivaldiego 
GLoria, Marc-Antoine Charpentiera Te Deum, Jana Michała Żebrowskiego 
Magniticat, Jana Sebastiana Bacha Kantatę nr 140, Henry Purcella Odę 
"Come ye sons ot art" i Odę na śmierć króLowej Marii, Giovanniego Batisty 


\ 
,.... i 


11\\ 
\
 
I 


\ 1('\1 it: at E 
.; , 
, l!, \ 1('1.., 
r;, .' -- 

 : J 
:'- ',:-'; . : ,.
 
' 
" 
':, 
jU "': ,:1:..- 
I '
. 
..:.:. 


- Ił ' 


- , 
"'-r: li 
: ' 'I 
.,\ 
ti=
I' 
,
 


"=...... ;- 


. 


. 


: 

: 


. " 
,
 



 


" - 


.. 
h ':t - 


Ił ;;.. - 
. 


. 
. 


..., 


, I 


.. ..- 


Koncert WieLkopostny w grudziądzkiej BazyLice Mniejszej 17 kwietnia 2011 r. 
Fot. Gerard Szukay
		

/KG_2012_156_0001.djvu

			156 


Anna Janosz 


Pergolesiego Stabat Ma ter, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego Com- 
pletorium, Wolfganga Amadeusza Mozarta Mszę C-dur "koronacyjną" 
i Requiem, Józefa Haydna Mszę "nelsońską", Ludwiga van Beethovena 
IX symfonię d-moll, Stanisława Moniuszki " i IV Litanię ostrobramską, 
Gabriela Faure Requiem, Johna Ruttera Requiem, Magnificat i Gloria, Carla 
Orffa Carmina Burana, Józefa EIsnera Mszę a-moll (prawykonanie po 
rekonstrukcji) i Motet seu Offertorium de SanctoJosepho. 
Chór Alla camera koncertował pod batutą takich mistrzów jak: Jerzy 
Maksymiuk, Ruben Silva, Włodzimierz Szymański, Jerzy Salwarowski, 
Maciej Niesiołowski, Zygmunt Rychert, Modestas Pitrenas. 
Partie solowe we wspólnych projektach wokalno-instrumentalnych 
wykonywali m.in. Bożena Harasimowicz (sopran), Elżbieta Towarnicka 
(sopran), Kira Boreczko (sopran), Grażyna Brodzińska (sopran), Iwona Hossa 
(sopran), Artur Stefanowicz (kontratenor), Piotr Kusiewicz (tenor), Bogusław 
Morka (tenor), Błażej Grek (tenor), Jerzy Kneting (tenor), Dariusz Pietrzy- 
kowski (tenor), Paweł Skałuba (tenor), Leszek Skrla (baryton), Leonard 
Andrzej Mróz (bas), Janusz Smęda (bas), Czesław Gałka (bas). 


. 


. ł '.' 



 
· 
- L' " l,' 

- U ,,1'.1 _, 
--
. -., 


- '::' \' . I 
-.A'" _, 
. " 


. 


I 


, 
, '" ." 


'
 


-"I 


JJ 


. .\ 


. . ,I' 


"I; , 


.1{ t --...- _ ..!..:_ . 
.. .--'. ... 
r
-. _ '" > 


Członkowie chóru przed renesansowym zamkiem Chambord w dolinie Loary (2007) 
Fot. ze zbiorów chóru Alla camera
		

/KG_2012_157_0001.djvu

			25-LECIE CHÓRU ALLA CAMERA 


157 


Ponadto chór występował z artystami nieco lżejszej muzy - Ireną Santor, 
Ewą Bem, Stanisławem Sojką, Ewą Urygą, Grażyną Łobaszewską, Markiem 
Bałatą, Januszem Radkiem; aktorami - Krzysztofem Kolbergerem, Janem 
Nowickim, Olgierdem Łukaszewiczem, Edwardem Żentarą, Romanem 
Kłosowskim; prezenterami - Arturem Andrusem, Piotrem Bałtroczykiem, 
Marią Szabłowską, Krzysztofem Szewczykiem. 
Od 2008 r. w chórze Alla camera obok Anny Janosz, pracują jeszcze dwie 
inne dyrygentki. Aleksandra Drozdecka i Katarzyna Grohss są również 
chórzystkami z wieloletnim stażem, które po skończeniu studiów 
muzycznych zaczęły współpracę z dyrygentką jako korepetytorki, czyli 
osoby uczące chórzystów reprezentujących poszczególne głosy - partii 
wokalnych, a następnie jako asystentki i dyrygentki. I to właśnie ich praca 
nad nowym repertuarem a cappella sprawiła, że po latach przerwy chór 
ponownie zaczął pojawiać się na ogólnopolskich konkursach chóralnych, 
nie tylko zaznaczając swoją artystyczną obecność, ale również zdobywając 
uznanie jurorów. 


Od redakcji 
Prof Anna Janosz jest założycieLem chóru Alfa camera i do dziś łączy funkcję 
jego dyrygenta i kierownika artystycznego.
		

/KG_2012_158_0001.djvu

			II ' 
,r
 . l " 
\ ,/ :ill
 l ' " 
" .. ',). . 
, , "..' """' " - 

 ',,-\- ' -- 
 
I ' , I . I ' I 'tr 
.'..,
 "
. . 

 . ' 
j 
 



-- 
,-- 



........ 


I I 



 


=- 
:\\ 
.. t--", 

 
"'! ....,.1 



. ł h 


(r 
.1J 


" -- 
-
. -::.
 
-
 


. "'! 


-< 
.
 


., -- ,- 


. I', 


------, 
I --'...-- 
;- 
l/Ił 
, J' 


'1 


, 
 
---- '.', .:.--!.. 
I 



'
 
- 
 
-
I , 

- 


, ". { ,- I 


, :......:-- 


.-- 
-' 


--"'- 'l 



 


Odrestaurowany balkon zdobi kamieniczkę przy ul. Pańskiej 3 w Grudziądzu 
Fot. Piotr Bilski
		

/KG_2012_159_0001.djvu

			Karola Skowrońska 


KAWALERIA POWRÓCIŁA 
DO GRUDZIADZA 


W 1990 r., podczas II Zjazdu Kawalerzystów, zaproponowano utworzenie 
w Grudziądzu Fundacji na Rzecz Tradycji Jazdy Polskiej, która rozpoczęła 
swoją działalność 13 maja 1991 r. Celem Fundacji jest organizowanie 
i prowadzenie działalności muzealnej związanej z historią jazdy polskiej, 
upowszechnianiejej dziejów oraz popularyzacja tej tematyki. Założycielami 
byli: rtm. Włodzimierz Bernard (19. Pułk Ułanów Wołyńskich), rtm. Wła- 
dysław Janiszewski (4. Pułk Strzelców Konnych), rtm. Stanisław Radomyski 
(16. Pułk Ułanów Wielkopolskich), rtm. Andrzej Sobański (1. Pułk Ułanów 
Krechowieckich). 
W skład Rady Fundacji weszło 57 osób (głównie kawalerzyści). Przez 
10 lat (do września 2000 r.) kierował nią mgr Andrzej Wiśniewski, a obecnie- 
dr Jerzy Krzyś. Zarządowi Fundacji, który ma od lutego 2007 r. swoją 
siedzibę w Muzeum przy ul. Wodnej 3/5 (poprzednio była w Bibliotece 
Miejskiej im. W. Kulerskiego przy ul. Legionów 28) od początku prze- 
wodniczy mgr Karola Skowrońska. 
Fundacja organizuje kolejne, coroczne Zjazdy, zgromadziła pokaźne 
zbiory (dary kawalerzystów i ich rodzin), które przekazano do gru- 
dziądzkiego Muzeum. W odrestaurowanym, przepięknym Pałacu Opatek 
utworzono Sale Tradycji Jazdy Polskiej, w których na stałej wystawie 
Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu - Kolebka Polskiej Kawalerii 
eksponowane są wspaniałe zbiory kawaleryjskie. Ozdobą ekspozycji jest 
buzdygan gen. Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, ofiarowany 
Fundacji przez córkę generała Zuzannę Vernon-Długoszowską. 
W 1996 r. Zjazd Kawalerzystów połączony był z Ogólnopolskim Zlotem 
Harcerskich Drużyn Jeździeckich i Kawaleryjskich ZHP i ZHR. Harcerze
		

/KG_2012_160_0001.djvu

			160 


Karola Skowrońska 


rozbili obóz na terenie historycznych koszar, konie zaś stanęły w histo- 
rycznych stajniach po 57 latach. Harcerzom wręczono odtworzony 
proporzec komendanta Centrum Wyszkolenia Kawalerii. 
Staraniem Fundacji do Grudziądza trafiły wspaniałe zbiory z Sali 
Rycerskiej Wieży Kościoła Św. Anny w Warszawie, przekazane przez Sto- 
warzyszenie Kombatantów - Duszpasterstwo Weteranów Kawalerii i Arty- 
lerii Konnej. Zbiory te są udostępniane zwiedzającym Sale Tradycji Jazdy 
Polskiej i na wystawach czasowych w Muzeum. 
Podczas X Jubileuszowego Zjazdu Kawalerzystów (1998 r.) miejsco- 
wemu Klubowi Jeździeckiemu "Rywal" nadano imię Centrum Wyszkolenia 
Kawalerii. 
Uczestnicy kolejnego Zjazdu wzięli udział w Toruniu w spotkaniu z Ojcem 
Świętym Janem Pawłem II, któremu ofiarowali szablę "Iudwikówkę", 
wykonaną honorowo przez grudziądzkie Wojskowe Zakłady Uzbrojenia nr 2. 
W 2000 r. spotkanie odbyło się we wrześniu, by umożliwić uczestnikom 
Zjazdu pobyt w Krojantach, na miejscu słynnej szarży wykonanej 1 września 
1939 r. przez 18. Pułk Ułanów Pomorskich. 
W roku milenijnym, na zaproszenie Fundacji, przyjechał do Grudziądza 
b. prezydent II RP Ryszard Kaczorowski. Dostojny gość zwiedził Sale Tradycji 
Jazdy Polskiej, spotkał się z władzami miasta i kadrą dowódczą jednostki 
wojskowej, stacjonującej w koszarach b. Centrum Wyszkolenia Kawalerii 
im. Księcia Józefa Poniatowskiego. 
Uczestnicy XIII Zjazdu Kawalerzystów II Rp, który odbył się 1-3 września 
2001 r., brali udział w uroczystym poświęceniu i wręczeniu Społecznej 
Szkole Podstawowej i Społecznemu Gimnazjum im. majora Jana Ładosia - 
sztandaru, brali także udział w podniosłych uroczystościach patriotycznych 
w Krojantach, gdzie po raz pierwszy odtworzono (pozorowaną) szarżę 18. 
Pułku Ułanów Pomorskich. 
Na spotkanie w 2002 r. przybyli absolwenci CWK, ich rodziny, przyjaciele 
i goście. Wzięli oni udział w uroczystościach Święta Wojska Polskiego. Była 
msza św., patriotyczne spotkanie na grudziądzkim Rynku (z udziałem sekcji 
konnej Polskiego Klubu Kawaleryjskiego w barwach 16., 17., i 18. pułków 
ułanów i 8. psk). W Salach Tradycji Jazdy Polskiej otwarto nową ekspozycję 
czasową PoLskie Siły Zbrojne na Zachodzie - największe bitwy. 
W 2003 r. odbył się XV Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów, na który 
przybyło wielu znamienitych gości z b. prezydentem II RP Ryszardem
		

/KG_2012_161_0001.djvu

			KAWALERIA POWRÓCIŁA DO GRUDZIĄDZA 


161 


Kaczorowskim, olimpijczykiem z 1936 roku, gen. Michałem Gutowskim, 
gen. Stanisławem Nałęcz-Komornickim, kanclerzem Orderu Wojennego 
VM i prałatem Zdzisławem Peszkowskim, absolwentem Szkoły 
Podchorążych Rezerwy Kawalerii, kapelanem Rodzin Katyńskich, Hono- 
rowym Obywatelem Grudziądza. 
W następnym roku Szwadron Kawalerii Wojska Polskiego, wraz z Orkies- 
trą Reprezentacyjną Pomorskiego Okręgu Wojskowego dał pokaz musztry 
paradnej i uczestniczył w defiladzie na Błoniach Nadwiślańskich. 
Podczas XVII Zjazdu (2005 r.) uroczyście obchodzono 85. rocznicę 
utworzenia w Grudziądzu Oficerskiej Szkoły Kawalerii. Była parada na 
Błoniach i pokazy jeździeckie. 
Z inicjatywy rtm. Tadeusza Bączkowskiego w 2006 r. umieszczono na 
Błoniach tablicę pamiątkową poświęconą koniom kawaleryjskim. Inspiracją 
był wiersz Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego: "Bo serce ułana, gdy 
położyszje na dłoń, na pierwszym miejscu panna, przed panną tylko koń': 
Uczestnicy następnego Zjazdu spędzili jeden dzień w Stadninie Koni 
Nowe Jankowice. W następnym dniu w Salach Tradycji Jazdy Polskiej 
przedstawiciele Związku Tatarów RP przekazali historyczną kopię Buńczuka 
Chanowskiego (który był symbolem Szwadronu Tatarskiego 13. Pułku 
Ułanów Wileńskich) młodym kawalerzystom Kieleckiego Ochotniczego 
Szwadronu Kawalerii im. 13. Pułku Ułanów Wileńskich. 
22-24 sierpnia 2008 r. odbył się w Grudziądzu XX Jubileuszowy Zjazd 
Kawalerzystów II Rp, organizowany wspólnie z Dowództwem Wojsk 
Lądowych, pod patronatem prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha 
Kaczyńskiego. 
Na Zjazd przybyło 13 absolwentów CWK i ponad 150 gości z całego 
świata: najbliższe rodziny kawalerzystów, przyjaciele, członkowie Kół Pułko- 
wych Kawalerii, Klubów Jeździeckich, turyści z różnych stron kraju i inni. 
Główne uroczystości odbyły się na Błoniach Nadwiślańskich. Były pokazy 
i parady, które obejrzało kilka tysięcy mieszkańców Grudziądza. Był też 
entuzjastycznie przyjęty koncert Reprezentacyjnego Zespołu Artystycz- 
nego Wojska Polskiego w teatrze, podczas którego wręczono po raz 
pierwszy honorowe odznaki Fundacji i zaprezentowano wydaną specjalnie 
z okazji Zjazdu monografię Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 
1920-1939. W śródmieściu eksponowano wystawy fotogramów: Centrum 
Wyszkolenia Kawalerii 1920-1939 (historia) i Zjazdy Kawalerzystów w Gru-
		

/KG_2012_162_0001.djvu

			162 


Karola Skowrońska 


II 
! 


j ,1 ' 
'. .',
' c 


""'1 ';:'\:.'ii 
,ł- Ił . - I " lilii 
, '.: c 
,:,; ;; " - , , ' . ł " I 


-i 


." 


, ,..., : 


\ 
. ' 


, . 


. 
I, - 


, .p 


,'.. " 
'i
-',:", 
, ..., 


, . 



' 


I' 



 


, , 


- \, ,II: 
" 


.. '
, 


. I , 
\ 



' 


'. 


s 



 


'. 



 


- , ,-, 


... 


et ._"":.:--... 
, . 
 
 . "". 



 ". 1-
- t _ _-
 L_ 
 '-o. .;;.:. 
 
- . 
. .., - -
."..- . . 


'. -

:, 


- - 
. I>",'ł-'
 "... .;
 ;' 
.:- 
- '. .£i: -
- :: .r.... .. ..-.


 , 
 
.,......":.. -"""!""- 



_" ci
':/:"
\ r>:-'." 


-, 
..." 


< ,4 "':J;'_
 


Szwadron Kawalerii Wojska Polskiego w defiladzie podczas XX Zjazdu Kawalerzystów 
/I RP w 2008 r. Fot. P. Bilski 


dziądzu w latach 1989-20008 (współczesne). W uroczystościach uczestni- 
czyło także 12 oddziałów kawalerii ochotniczej z całego kraju. Łącznie za- 
kwaterowano w JW. 1109 (dawnych koszarach Księcia Józefa Poniatow- 
skiego) -106 koni i 130 jeźdźców. 
W uroczystościach uczestniczyli także: Kompania Reprezentacyjna 
Wojsk Lądowych z pocztem sztandarowym i pocztem flagowym (32 osoby), 
Orkiestra Reprezentacyjna Garnizonu Toruń, 3. batalion rozpoznawczy 
w Giżycku (pokazy walki wręcz), 14 pocztów sztandarowych jednostek 
dziedziczących tradycje przedwojennych pułków Kawalerii Polskiej, 
zespół promocyjno-informacyjny oraz nowoczesny sprzęt Wojsk Lądowych 
i 4 śmigłowce. 
Podczas Zjazdu odsłonięto rzeźbę plenerową Ułan i dziewczyna 
autorstwa Ryszarda Kaczora, grudziądzkiego artysty rzeźbiarza. 
XX Jubileuszowy Zjazd Kawalerzystów II RP stał się ważnym 
wydarzeniem dla Grudziądza, jego mieszkańców, licznie zgromadzonych 
podczas uroczystości gości i turystów. Przybliżono chlubne tradycje 
kawaleryjskie miasta, a także pokazano współczesne Wojsko Polskie i jego 
pełny profesjonalizm.
		

/KG_2012_163_0001.djvu

			KAWALERIA POWRÓCIŁA DO GRUDZIĄDZA 


163 


Na kolejny, już dwudziesty pierwszy Zjazd w 2009 r., do Grudziądza 
przyjechało sześciu kawalerzystów. Goszczono, jak co roku, rodziny 
absolwentów CWK z kraju i z zagranicy, parlamentarzystów, dowódców 
Jednostek wojskowych Garnizonu Grudziądz, delegację Reprezentacyjnego 
Szwadronu Kawalerii Wp, przedstawicieli Kół Pułkowych i Stowarzyszeń 
Kawalerii Ochotniczej, miłośników kawalerii, przyjaciół. Gośćmi 
szczególnymi XXI Zjazdu byli: pani Marcy Kaptur, członek Kongresu Stanów 
Zjednoczonych, Roman Różycki, prezes Klubu Polskiego w Las Vegas i prof. 
Maciej Smoleński, syn przedostatniego komendanta CWK - gen. Józefa 
Smoleńskiego. 
Ponad 150 gości uczestniczyło w programie przygotowanym przez 
Zarząd Fundacji i Klub Jeździecki "Rywal" im. CWK. Wizyta w byłych 
koszarach CWK połączona była z promocją książki o gen. Józefie 
Smoleńskim, autorstwa Grzegorza Nowika i Macieja Smoleńskiego. 
Uczestnicy Zjazdu wzięli także udział w uroczystej gali w teatrze, podczas 
której wręczono Honorowe Odznaki Fundacji, wysłuchano koncertu 
Orkiestry im. Johanna Straussa pod batutą Marka Czekały, były upominki, 
w tym monety kolekcjonerskie ufundowane przez NBP (Oddział w Poz- 
naniu),listyzżyczeniami do uczestników Zjazdu, wieczór wspomnień. 
Drugi dzień, rozpoczęty mszą św. w grudziądzkiej Kolegiacie, obfitował 
w wiele wydarzeń. W Muzeum im. ks. dr. Wł. Łęgi otwarto wystawę 
W koszarach i od święta - życie codzienne kawalerzysty. Rtm. Tadeusz 
Bączkowski, oficer 19. Pułku Ułanów Wołyńskich, wręczył ufundowaną 
przez siebie nagrodę laureatom gimnazjalnego konkursu "Śladami 
Kawalerii po Grudziądzu". Otrzymaliją uczniowie Gimnazjum nr 12. 
Na dziedzińcu Muzeum wysłuchano koncertu grudziądzkiej Orkiestry 
Dętej, a Robert Malinowski, prezydent Grudziądza, wręczył kawalerzystom 
niezwykłe upominki - kopie rzeźby Ułan i dziewczyna, która od 2008 r. zdobi 
Stare Miasto. 
XXI Zjazd zakończył się pięknym pokazem umiejętności jeździeckich 
w wykonaniu mistrzów skoków i woltyżerki, przy pięknej pogodzie i ogrom- 
nej liczbie widzów zgromadzonych u "stóp" prastarych, nadwiślańskich 
spichrzy i przed spokojną o tej porze Wisłą. 
W 2010 r. odbył się w maju XXII Zjazd pod patronatem Roberta 
Malinowskiego, Prezydenta Grudziądza w 90. rocznicę powstania 
Centralnej Szkoły Jazdy i 90. rocznicę ustanowienia Święta 18.Pułku Ułanów
		

/KG_2012_164_0001.djvu

			164 


Karola Skowrońska 


Pomorskich. Jubileusz 2S-lecia obchodziła również Szkoła Podstawowa 
(dzisiaj Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2), która od 1990 r. nosi imię 
18. Pułku Ułanów Pomorskich. W Zjeździe uczestniczyło 7 kawalerzystów, 
a także liczni goście z kraju i z zagranicy. Pierwszego dnia Zjazdu, podczas 
mszy św. w Kościele Garnizonowym, ks. płk Piotr Gibasiewicz poświęcił 
sztandar Klubu Kawaleryjskiego im. 18. Pułku Ułanów Pomorskich z Mirowa. 
Rodzicami chrzestnymi zostali Halina Kurnatowska-Służewska i por. Wac- 
ław Werenczu k. 
Drugiego dnia w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 2 odbyły się 
uroczystości Jubileuszowe 2S-lecia Szkoły i 20-lecia nadania jej imienia 18. 
Pułku Ułanów Pomorskich. W pięknie przygotowanej sali gimnastycznej 
młodzież szkolna przywitała kawalerzystów i gości Zjazdu gromkim "sto 
lat". Były gratulacje, życzenia, prezenty. Fundacja zaprosiła do Grudziądza 
na specjalny, jubileuszowy koncert w szkole, artystów Królewskiej 
Irlandzkiej Akademii Muzycznej w Dublinie. W ostatnim dniu Zjazdu 
w kościele pw. Stanisława Biskupa na Rządzu odprawiono mszę św. 
koncelebrowaną pod przewodnictwem ks. infułata Tadeusza Nowickiego, 
z udziałem Kompanii Honorowej WP. Następnie złożono wieńce na grobie 
gen. Stefana de Castenedolo Kasprzyckiego, w obecności bliskiej jego 
krewnej pani Grażyny Kasprzyckiej-Rosikoń. Na Cmentarzu Garnizonowym 
uczczono też pamięć wszystkich, którzy zginęli 10 kwietnia 2010 r. 
w katastrofie pod Smoleńskiem. 
Zjazd kończył pobyt w grudziądzkiej cytadeli. Płk Grzegorz Mosiołek, 
dowódca Garnizonu Grudziądz, wręczył Honorowym Gospodarzom cyta- 
deli: Halinie Kurnatowskiej-Służewskiej, córce dowódcy 18. Pułku Ułanów 
Pomorskich i Tadeuszowi Ostrowskiemu, synowi rotmistrza Tadeusza 
Ostrowskiego, symboliczny klucz od bram twierdzy. Tu odbyły się dalsze 
uroczystości, w tym pokazy jeździeckie Szwadronu Ochotniczego 18. Pułku 
Ułanów pod dowództwem Sławomira Ziętarskiego. 
Podczas kolejnych Zjazdów wręczane są Honorowe Odznaki Fundacji. 
Sama Fundacja otrzymała przyznany przez Kierownika Urzędu do Spraw 
Kombatantów i Osób Represjonowanych medal Pro Memoria za "wybitne 
zasługi w utrwaLaniu pamięci o Ludziach i czynach w walce o niepodLegłość 
PoLski podczas /I wojny światowej i po jej zakończeniu". Zwieńczeniem 
ostatniego dnia XXII Zjazdu było otwarcie Komnaty Pamiątek w Starej 
Prochowni i wręczenie poświęconego sztandaru Klubowi Kawaleryjskiemu 
im. 18. Pułku Ułanów Pomorskich z Mirowa.
		

/KG_2012_165_0001.djvu

			KAWALERIA POWRÓCIŁA DO GRUDZIĄDZA 


165 


, 


I I 


--------- - 


] 


.... 
..u 
JOZEF 
PIUUDJKI 
IM'."" 


j 1 


. 
,-,.,.,' . 

 II 


!'1 


-"""'-- 


-, "- 
';,' 


f -7;'_ - 


I 
'j 


I 


- =-. 
". ..,
L. _ 


Kawalerzyści, uczestnicy XXIII Zjazdu w 2011 r., od lewej: mjr Zbigniew Makowiecki, 
rtm. Jerzy Brzozowski, por. Wacław Werenczuk, por. Józef Adamczyk, rtm. Tadeusz 
Bączkowski, płk Antoni Ławrynowicz, mjr Marian Michniewicz 


Fot. Gerard Szukay 
Podczas XXIII Zjazdu, Fundacja po raz pierwszy zorganizowała 
inscenizację historyczną Potyczki wrześniowe 1939 r. z udziałem kawalerii, 
piechoty i broni pancernej. Inscenizacja ta zgromadziła rzesze mieszkańców 
na Błoniach Nadwiślańskich. Do Grudziądza przyjechało już tylko siedmiu 
absolwentów CWK, jednak coraz liczniej w sierpniowych, kawaleryjskich 
spotkaniach uczestniczą dzieci, wnuki i prawnuki naszych kawalerzystów. 
Poza organizowaniem corocznych Zjazdów Fundacja prowadzi także 
działalność wydawniczą. Wydano dotąd 15 książek. Ukoronowaniem 
działalności wydawniczej jest wydana w 2008 r. monografia Centrum 
Wyszkolenia Kawalerii - Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 1920-1939. 
Zarys dziejów, której autorami są: Lesław Kukawski, Juliusz S. Tym i Teodor 
Wójcik. Ukazały się także 42 numery Komunikatów Fundacji, w których 
zamieszczane są listy i wspomnienia ofiarodawców, sprawozdania z działal- 
ności Zarządu i Rady Fundacji, ciekawe relacje, nekrologi. 
W grudziądzkiej Bibliotece Miejskiej im. Wiktora Kulerskiego utworzono 
Biblioteczkę Kawaleryjską, w której znajduje się ponad 700 woluminów, 
pochodzących z darów.
		

/KG_2012_166_0001.djvu

			166 


Karola Skowrońska 


Odznaka Honorowa Fundacji przyznawana od 2008 r. 
Fot. archiwum 


Do Sal Tradycji Jazdy Polskiej grudziądzkiego Muzeum przekazano 
pokaźne zbiory muzealne i archiwalne (łącznie 1329 pozycji), pozyskane 
z całego świata od oficerów kawalerii i ich rodzin. Fundacja prowadzi strony 
internetowe: www.cwk.grudziadz.pl. na których zamieszcza wszystkie 
interesujące informacje dotyczące działań Fundacji i inne - kawaleryjskie. 
Opracowuje się rocznie kilkadziesiąt kwerend bibliograficznych i biogra- 
ficznych, udziela informacji o Grudziądzu. 
Największym sukcesem Fundacji jest przywrócenie Kawalerii Polskiej 
Grudziądzowi.
		

/KG_2012_167_0001.djvu

			Ryszard Byner 


JUBILEUSZ STRAŻY MIEJSKIEJ 


Po raz pierwszy umundurowane patrole funkcjonariuszy Straży Miejskiej 
pojawiły się na ulicach Grudziądza 6 maja 1991 r. Municypalni z miejsca 
wzbudzili duże zainteresowanie mieszkańców miasta, wielokrotnie musieli 
im wyjaśniać, kim są, co robią, jakie mają obowiązki. Kolorem swoich 
mundurów przypominali starszym grudziądzanom przedwojennych 
granatowych policjantów. Formacja początkowo licząca 10 strażników, 
a obecnie ponad 50, silnie wrosła w krajobraz Grudziądza. Dziś Straż 
Miejska, wraz z innymi służbami i instytucjami, jest ważnym ogniwem 
systemu bezpieczeństwa publicznego, ładu i porządku w mieście. 
Powstanie Straży Miejskiej ściśle było związane z odrodzeniem 
samorządu lokalnego w 1990 r. W myśl ustawy o samorządzie 
terytorialnym, to gmina decydowała o utworzeniu własnej formacji 
porządkowej, musiała wymyślić dla niej nazwę, wzór umundurowania, 
określić strukturę organizacyjną, zakres kompetencji itp. Dopiero kolejne 
regulacje ustawowe przyniosły ujednolicenie przepisów dotyczących 
funkcjonowania straży. 
W tym pionierskim przedsięwzięciu, gdyż były to początki tworzenia 
takich formacji w kraju, Grudziądz uczestniczył już od sierpnia 1990 r. 
bardzo aktywnie. Dzięki ścisłej współpracy i wymianie doświadczeń 
z samorządowcami największych miast, Straż Miejska w Grudziądzu 
powstała jako jedna z pierwszych (po Poznaniu i Częstochowie). Powołana 
została do życia 1 marca 1991 r. Potem po opinie i rady, a także na wymianę 
doświadczeń przyjeżdżali do grudziądzkich strażników przedstawiciele 
wielu miast z całej Polski. Grudziądzanie zaangażowali się w prace 
organizacyjne zmierzające m.in. do stworzenia ustawy o strażach miejskich, 
powołania krajowej rady komendantów, która mogłyby skoordynować
		

/KG_2012_168_0001.djvu

			168 


Ryszard Byner 


działania na rzecz określenia podstaw prawnych nowej, szybko roz- 
rastającej się formacji. Kiedy w listopadzie 1991 r. powstała Krajowa Rada 
Komendantów Policji Samorządowej pierwszemu szefowi grudziądzkiej 
Straży Miejskiej Edwardowi Nałęczowi powierzono funkcję podprefekta. 
Straż Miejska w Grudziądzu, zgodnie z wolą radnych, zastąpiła roz- 
wiązaną wcześniej Miejską Sh,
żbę Porządkową. Działająca od 1988 r. 
MSP nie spełniała oczekiwań mieszkańców i za brak efektów swojej pracy 
była ostro krytykowana. 
O tym, że początki były trudne najlepiej świadczył brak możliwości 
szybkiej interwencji i komunikowania się. Strażnicy wystartowali bez 
środków łączności i pojazdu. Wyposażeni byli tylko w pałki, notatniki służ- 
bowe i długopisy. Na interwencje jeździli miejskimi autobusami i tram- 
wajami lub udawali się "per pedes". Nie ułatwiało to pracy na rozległym 
terenie miasta. 
Pierwszym samochodem, jaki otrzymali - w październiku 1991 r. - był 
używany duży fiat. Nazywano go prezydenckim, bo wcześniej woził 
prezydentów miasta. Na środki łączności strażnicy musieli czekać jeszcze 
dłużej. W radiotelefony zostali wyposażeni w 1994 r. 
W następnych latach przybywało strażników, poprawiało się ich 
wyposażenie, ale również rozszerzał się zakres obowiązków i uprawnień, 


-
 '--1 II 
r, 
. " 
.. 
. . 
,..;- - 
... ; 

 .( 



 


JJ!a 



 ,--- ł-- 


<, 


. -" 


."I
.., - 
:
ł

 -.. . 


- 
"..a 


'- 
 
, ., 


'\; - 


..ł' .
 ,,
 


..'
.;' --
_. 
....,.,.. - 

 .".: a, 



 1_

." 
:"łi, . -' 
. - ""'" , 


;..", 
 . 


:.... 



, 


-j 


.
- .
-

 - - --- . 
..--.
 

 


Uroczyste ślubowanie pierwszych funkcjonariuszy Straży Miejskiej 3 maja 1991 r. na 
grudziądzkim Rynku Fot. archiwum Straży Miejskiej
		

/KG_2012_169_0001.djvu

			JUBILEUSZ STRAŻY MIEJSKIEJ 


169 


........ 


'
 


-, 
. . "'.. 


, 


, Its 


':',»-
 


Zastępca komendanta Henryk Januszewski (z Lewej) i inspektor Mirosław Keken- 
majster pracują w Straży Miejskie od chwilijej powstania Fot. Piotr Bilski 


zmieniały się przepisy. Na samym początku podstawą prawną działania 
straży były cztery artykuły ustawy o policji i opracowany we własnym 
zakresie statut uzgodniony z MSW. Od kilkunastu lat formacja funkcjonuje 
w oparciu o uchwaloną 29 sierpnia 1997 r. ustawę o strażach gminnych, 
znowelizowaną 22 maja 2009 r. oraz wydane na jej podstawie akty 
wykonawcze. 
Życie pokazało, jak duże jest pole do działania, które może wypełnić 
Straż Miejska. Postawą i efektami pracy strażnicy udowodnili swoją przydat- 
ność dla miasta. Doceniają to grudziądzanie. O ile przed laty, co piąta inter- 
wencja była zainspirowana przez mieszkańców, to w 2010 r. takich zgłoszeń 
przyjęto 11,5 tysiąca, co stanowiło ponad połowę ogółu interwencji. 
Strażnicy miejscy odbierają setki telefonów dziennie. Dotyczą one np. 
oblodzenia chodnika, zadymienia terenu, kradzieży pokryw studzienek 
kanalizacyjnych, człowieka leżącego na przystanku MZK, bezpańskich 
psów, dzikich wysypisk śmieci, drażliwych problemów dotyczących 
przemocy w rodzinie i pomocy społecznej. Mieszkańcy sygnalizują także 
awarie infrastruktury technicznej budynków i urządzeń komunalnych, 
przypadki naruszania prawa budowlanego i ochrony środowiska. Jak z tego 
wynika, sprawy z jakimi zwracają się do nich grudziądzanie są różnego 
kalibru i gatunku.
		

/KG_2012_170_0001.djvu

			170 


Rysza rd Byner 


Najwięcej sygnałów dociera do dyżurnego. Do niego także kierowane są 
meldunki od obsługi monitoringu miejskiego. To na tym stanowisku 
zapadają decyzje w sprawach wymagających niezwłocznej interwencji, czy 
to strażników, czy policjantów, strażaków, służby medycznej. Często od 
szybkiej decyzji dyżurnego zależy zdrowie, a nawet życie człowieka. Od 
1994 r. Straż Miejska dysponuje telefonem alarmowym - 986, który 
obowiązuje w całym kraju i jest bezpłatny. 
Swego czasu strażnikom zarzucano, że widzą tylko źle zaparkowane 
samochody. - Ale wśród otrzymywanych od mieszkańców sygnałów to 
właśnie zawiadomienia dotyczące złego parkowania są na drugim miejscu, 
po informacjach o spożywaniu alkoholu w miejscach publicznych - zauważa 
komendant grudziądzkiej Straży Miejskiej Jan Przeczewski. Szczególnie 
denerwujące dla pasażerów i motorniczych są sytuacje, gdy na wąskich 
uliczkach Starówki auto-zawalidroga tamuje ruch tramwajów, czego skutki 
odczuwane są również w innych dzielnicach miasta. Z powodu lekko- 
myślności jednego kierowcy, na niedogodności i spóźnienia narażonych 
jest wiele osób. Wtedy nasza szybka interwencja staje się niezbędna. 
A wracając do niesłusznego zarzutu, pragnę zapewnić, że priorytet ma 
reakcja strażników na wykroczenia porządkowe, których eliminacja wpływa 
na wzrost poczucia bezpieczeństwa publicznego. 


-, 


'f- 


. ....
 



 
.' 


" > 


'
 


.. 


. '
1 ,;, 


-, 


-- 


":-" 
--i7'" 


.... 


- 


Młodszy strażnik Marcin Szwajka (z lewej) i inspektor Robert Majorke podczas służby 
patrolowej na ul, Wybickiego Fot. Piotr Bilski
		

/KG_2012_171_0001.djvu

			JUBILEUSZ STRAŻY MIEJSKIEJ 


171 


W naszych działaniach - dodaje komendant - kierujemy się zasadą nie 
represyjnego podchodzenia do sprawców wykroczeń. Staramy się 
rozmawiać, wyjaśniać i pouczać o konieczności przestrzegania porządku 
prawnego. Ponad 60 proc. interwencji kończy się pouczeniem. W 2010 r. 
strażnicy interweniowali w 21 tys. przypadków i wymierzyli około 5,5 tys. 
mandatów na kwotę 889 tys._zł. 
Zmieniają się czasy, uwarunkowania, przepisy i świadomość obywateli. 
Widać to również po rodzaju i charakterze interwencji strażników. Na 
początku lat 90. problemem był "dziki" handel na ulicach, na szczęście 
epokę "szczęk" mamy już za sobą. Z kolei dostępność do myjni, wzrost 
zamożności społeczeństwa i poziomu edukacji ekologicznej sprawiły, że 
prawie nie ma już interwencji w sprawie mycia samochodów na osiedlach, 
pod oknami sąsiadów. Ale pojawiają się nowe problemy natury społecznej. 
Nie było kiedyś problemu bezdomności. Teraz strażnicy sporo uwagi, 
zwłaszcza zimą, poświęcają ludziom, którzy z własnego wyboru wolą 
mieszkać "pod chmurką" niż skorzystać ze składanej im oferty przeniesienia 
się do schroniska. 
Strażnicy nie tylko patrolują ulice, interweniują, pouczają itp. Wielu 
funkcjonariuszy na co dzień zajmuje się zabezpieczaniem imprez, awarii 
technicznych, wykonuje konwoje, doprowadza do izby wytrzeźwień lub 
miejsca zamieszkania, przewozi bezpańskie zwierzęta do schroniska itp. 
Dużym przedsięwzięciem była przeprowadzona w minionych trzech latach 
kontrola wyposażenia nieruchomości w tabliczki z numerem porządkowym 
i pojemniki na śmieci - objęła ona ponad 5 tysięcy posesji. Podczas ostatniej 
powodzi patrolowali wały i inne miejsca zagrożone wysoką wodą. 
W działalności Straży Miejskiej znaczącą rolę odgrywa profilaktyka. 
Strażnicy realizują programy prewencyjne ukierunkowane na edukację 
najmłodszych. W 2010 r. prelekcji municypalnych wysłuchało ok. 6 tys. 
uczniów i przedszkolaków. Strażnicy szkolą naj młodszych użytkowników 
dróg - w minionych dwóch latach kartę rowerową zdobyło 1000 dziewcząt 
i chłopców. Dużym powodzeniem cieszą się kursy samoobrony dla pań. 
Straż Miejska dysponuje 5 samochodami, 4 skuterami, 10 rowerami. 
Obecnie trudno sobie wyobrazić patrol pieszy czy zmotoryzowany bez 
telefonu, bez możliwości szybkiego skontaktowania się z własną komendą, 
policją, strażą pożarną, stacją ratownictwa medycznego, czy inną służbą. 
Łączność zapewnia własna stacja bazowa, 4 stacje przewoźne i 23 stacje
		

/KG_2012_172_0001.djvu

			172 


Ryszard Byner 


nasobne. Komenda SM ma zapewnioną stałą łączność ze służbą dyżurną 
Komendy Miejskiej Policji za pośrednictwem sztywnego łącza. 
Od kilku lat strażnicy zajmują się obsługą monitoringu miejskiego - 
w Grudziądzu jest 28 kamer miejskich i ok. 50 zainstalowanych w szkołach 
i na terenach zarządzanych przez wspólnoty mieszkaniowe. System moni- 
torowania zdaje egzamin i jego wpływ na poprawę bezpieczeństwa 
mieszkańcówjest wyraźnie odczuwalny. 
Za pomocą kamer miesięcznie wykrywanych jest 25-30 przestępstw. 
W latach 2007-2010 operatorzy monitoringu przekazali funkcjonariuszom 
Straży Miejskiej ponad 3,5 tys. informacji, na podstawie których inter- 
weniowano w sprawie parkowania w miejscu niedozwolonym, nieprze- 
strzegania znaków zakazu, tamowania ruchu tramwajów, spożywania 
alkoholu w miejscach publicznych oraz dewastacji mienia publicznego lub 
prywatnego, zanieczyszczania chodników i trawników przez czworonogi. 
Straż Miejska jest służbą parapolicyjną. Nie dubluje działań policji, 
a je uzupełnia, obie służby wspierają się i ze sobą współpracują. Syste- 
matycznie odbywa się wymiana informacji o występujących zagrożeniach, 
dokonywane są analizy i oceny, planuje się wspólne działania i patrole. 
Policjanci i strażnicy zabezpieczają imprezy, uroczystości, festyny. Co roku 
razem wykonują 500 takich służb. Organizowane są wspólne szkolenia dla 
policjantów i strażników. Współpraca zawsze była dobra i obie strony są 
z niej zadowolone. Strażnikom dobrze współpracuje się również z PSP 
i innymi służbami. 


* * * 


Pod koniec lutego 2011 r. grudziądzka Straż Miejska obchodziła swoje 
20-lecie. Z tej okazji municypalni otrzymali wiele dowodów uznania i po- 
dziękowania za zaangażowanie w służbie na rzecz lokalnej społeczności. 
Nie brakowało życzeń dalszego rozwoju formacji, osiągnięcia zdolności do 
podjęcia pracy całodobowej i we wszystkie dni tygodnia oraz aby trud 
codziennej pracy był źródłem społecznego uznania i osobistej satysfakcji.
		

/KG_2012_173_0001.djvu

			Adam Stenzel 


KOŚCIÓŁ ZIELONOŚWIĄTKOWY 


Najmłodszą protestancką grupą wyznaniową istniejącą w Grudziądzu jest 
działający od września 2003 r. zbór Kościoła Zielonoświątkowego. Obok 
katolicyzmu i prawosławia wyznanie to jest uważane za najważniejszy nurt 
współczesnego chrześcijaństwa. 
Kościół Zielonoświątkowy swych korzeni upatruje w świadectwie o zesła- 
niu Ducha Świętego w dniu żydowskiej Pięćdziesiątnicy, upamiętniającej 
nadanie Prawa na górze Synaj. Za bezpośrednie narodziny tego wyznania 
zielonoświątkowcy uznają dwa wydarzenia. 1 stycznia 1901 r. w szkole 
biblijnej w miejscowości Topeka w stanie Kansas w USA, prowadzonej przez 
byłego pastora metodystycznego Charlesa Parhama (1873-1929), na jednym 
ze spotkań na modlącą się kobietę zstąpił Duch Święty, w wyniku czego 
zaczęła się ona modlić w nieznanych jej dotąd językach obcych. Wydarzenie 
to - jak mniemał Parham było biblijnym znakiem chrztu w Duchu Świętym. 
Niemniej jednak dopiero w 1906 r. ruch zielonoświątkowy (pentekostalizm) 
zyskał światowy rozgłos za sprawą potomka czarnych niewolników z Luizjany 
- Williama Jamesa Seymoura (1870-1922). W starej metodystycznej kaplicy 
przy Azusa Street w Los Angeles przyjmował on każdego i głosił tam 
nauczania. Wkrótce stworzył ośrodek, który swym oddziaływaniem objął nie 
tylko Stany Zjednoczone, ale bardzo szybko dotarł do Europy. 
Do Europy pentekostalizm przedostał się za sprawą Thomasa Bali 
Barratta (1862-1940). Był on metodystycznym pastorem w Oslo. Pod koniec 
1906 r., podczas pobytu w Ameryce, Barratt doznał zielonoświątkowego 
przeżycia. Po powrocie do Norwegii stał się gorliwym propagatorem nowej 
wiary i szybko został niekwestionowanym przywódcą ruchu zielono- 
świątkowego w tym kraju, a później również w innych państwach na Starym 
Kontynencie.
		

/KG_2012_174_0001.djvu

			174 


Adam Stenzel 


Za fundament tego wyznania uważa się osobę Jezusa Chrystusa - Syna 
Bożego, a Biblia jako Słowo Boże stanowi jedyną nieomylną normę życia 
i wiary. W Kościele Zielonoświątkowym główny nacisk kładzie się na 
osobiste przeżywanie wiary, doświadczanie darów Ducha Świętego - w tym 
wypędzanie demonów, prorokowanie, uzdrawianie chorych oraz dar tzw. 
glosolalii, czyli mówienie językami, których osoba mówiąca do tej pory nie 
znała. Ponadto Kościół ten nie akceptuje małżeństw tej samej płci, jest 
przeciwny aborcji i stosowaniu środków wczesnoporonnych, potępia 
eutanazję, manipulacje genetyczne, nie akceptuje nadużywania alkoholu, 
palenia tytoniu i zażywania narkotyków. Dopuszcza jednak stosowanie 
antykoncepcji. Nabożeństwa zielonoświątkowe cechuje prostota oraz brak 
form i strojów liturgicznych. Składają się one ze śpiewania pieśni, wspólnej 
modlitwy, czytania psalmów, a także kazania głoszonego w oparciu o Pismo 
Święte. Kulminacyjnym momentem jest Wieczerza Pańska, praktykowana 
pod postaciami chleba i wina. Traktowana jest ona jako znak, a nie jako 
źródło łaski i zbawienia. Podobnie jak w innych Kościołach protestanckich 
duchownych nie obowiązuje celibat oraz nie praktykuje się tu spowiedzi 
usznej. Zaleca się natomiast indywidualne rozmowy duszpasterskie, mające 
na celu wzmocnienie wiary. Zielonoświątkowcy odrzucają również 
zwierzchnictwo papieża, a także przypisywanie jakiemukolwiek człowie- 
kowi nieomylności. Największym świętem wyznawców pentekostalizmu 
jest Zesłanie Ducha Świętego, potocznie znane jako Zielone Świątki. Chrztu 
udziela się wyłącznie osobom w wieku dojrzałym. Ceremonia chrztu 
zawiera symbolikę śmierci starego człowieka i narodziny człowieka 
odnowionego. Odbywa się przez całkowite zanurzenie w wodzie. Przed 
zanurzeniem pastor wypowiada formułę: Na podstawie twojego wyznania 
wiary i pragnienia chrztu, chrzczę ciebie w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. 
Obrzędu można dokonywać w baptysteriach oraz w naturalnych 
zbiornikach wodnych. 
Na ziemiach polskich początki ruchu zielonoświątkowego sięgają 
pierwszej dekady XX w. Wówczas to pośród wyznawców Kościoła 
ewangelicko-augsburskiego na Śląsku Cieszyńskim, działającego w ramach 
tzw. Społeczności Chrześcijańskiej, powstało przebudzenie religijne o cha- 
rakterze zielonoświątkowym. Wykluczenie tych osób ze wspólnoty 
luterańskiej zaowocowało zawiązaniem się Związku Stanowczych 
Chrześcijan - pierwszej niezależnej społeczności zielonoświątkowców na 
ziemiach polskich. Oficjalnie związek ten został zarejestrowany w Cieszynie
		

/KG_2012_175_0001.djvu

			KOŚCIÓŁ ZIELONOŚWIĄTKOWY 


175 


przez władze austriackie 15 lipca 1910 r. Pod koniec lat trzydziestych XX w. 
Związek ten liczył około 2 tysięcy wiernych. Jego najwybitniejszymi 
działaczami byli: Karol Śniegoń (do 1929 r. i po 1937 r.), Karol Kupka (1927- 
1931) oraz Adolf Małysz (1931-1935). 
Drugi nurt polskiego pentekostalizmu powstał w maju 1929 r. w Starej 
Czołnicy w pobliżu Łucka. Była to tzw. grupa chrześcijan wiary 
ewangelicznej, która zrzeszała zbory z Polski centralnej, wschodniej oraz 
kresów. Grupie tej przewodniczył Artur Bergholc z Łodzi. Tuż przed 
wybuchem II wojny światowej wspólnota ta liczyła 20 tys. wiernych wokoło 
500 zborach i innych placówkach. 
Po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do Polski, władze okupacyjne 
zakazały zielonoświątkowcom działalności. Wówczas spotkania i nabo- 
żeństwa organizowano w konspiracji w prywatnych mieszkaniach. 
Po zakończeniu wojny pierwszą konferencję zielonoświątkowcy 
zorganizowali w 1945 r. w Bytomiu, a następną w Łodzi, gdzie powołano 
nowy zarząd Kościoła. Na czele zarządu stanął Józef Czerski. W 1947 r. 
wszystkie wspólnoty pentekostalne w Polsce pod naciskiem komunis- 
tycznych władz musiały przystąpić do Zjednoczonego Kościoła Ewange- 
licznego (ZKE), który zrzeszał pozostałe protestanckie wyznania. Jednak nie 
był to koniec szykan i represji wobec zielonoświątkowców. We wrześniu 
1950 r. większość działaczy tego Kościoła aresztowano i przetrzymywano 
w więzieniach. Dopiero trzy lata później (1953) nastąpiło ich zwolnienie. 
Jednym z pierwszych autonomicznych wyznań zielonoświątkowych była 
Protestancka Wspólnota Regionu Bieszczadzkiego, obecna Ewangeliczna 
Wspól nota Zielonoświątkowa. 
W 1987 r. na XII synodzie ZKE postanowiono rozwiązać tę federację. 
1 lutego 1988 r. decyzją Urzędu do Spraw Wyznań zarejestrowano 
samodzielny Kościół Zielonoświątkowy w Polsce, w którego skład weszły 
dawne zbory zielonoświątkowców cieszyńskich, Stanowczych Chrześcijan 
oraz dawnego Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej z wyjątkiem 
zborów grupy lubelskiej. Do 2010 r. Kościół Zielonoświątkowy był 
członkiem Aliansu Ewangelicznego w RP. Obecnie liczy on blisko 22 tys. 
wiernych, którzy gromadzą się w 220 zborach. Relacje Kościoła z państwem 
reguluje ustawa z 20 lutego 1997 r. 
Kościół Zielonoświątkowy w RP jest członkiem Europejskiej Wspólnoty 
Zielonoświątkowej, Światowej Wspólnoty Zborów Bożych oraz 
Towarzystwa Biblijnego w Polsce. Jego organem prasowym są miesięczniki 
"Chrześcijanin" oraz "Samarytanka".
		

/KG_2012_176_0001.djvu

			176 


Adam Stenzel 


Pod względem organizacyjnym Kościół przyjął ustrój kongregacjo- 
nalno-synodalny. Podstawową jednostką jest zbór, składający się z lokalnej 
wspólnoty wiernych. Na czele zboru stoi pastor i rada starszych. Duchowni, 
którzy kształcą się w Wyższej Szkole Teologicznej w Warszawie, dzielą się na 
diakonów i prezbiterów. Diakoni mogą wykonywać wszystkie czynności 
kościelne, ale w przeciwieństwie do prezbiterów nie mogą pełnić wszystkich 
funkcji. Prezbiterem może zostać mężczyzna, który ukończył 30 rok życia 
i ma przynajmniej 7-letni staż w diakonacie. 
Obecnie Kościół podzielony jest na siedem okręgów (centralny, 
południowy, pomorski, północny, wschodni, zachodni, zachodnio- 
wielkopolski), którym przewodzą prezbiterzy okręgowi. Synod Kościoła, 
który jest najwyższą władzą, zwoływany jest co cztery lata. Wybiera on 
prezbitera naczelnego oraz członków Prezydium Rady Naczelnej. Siedzibą 
władz Kościoła jest Warszawa, a prezbiterem naczelnym bp Marek 
Kamiński. 
Polski Kościół Zielonoświątkowy prowadzi ożywioną działalność 
ewangelizacyjno-misyjną. Między innymi niesie pomoc alkoholikom 


t 


\ 


.... 
r I' 



, 


"o' -..... 


Zielonoświqtkowcy na niedzielnym nabożeństwie w kaplicy przy ul. Kosynierów 
Gdyńskich Fot ze zbiorów autora
		

/KG_2012_177_0001.djvu

			KOŚCIÓŁ ZIELONOŚWIĄTKOWY 


177 


i narkomanom (specjalne ośrodki w Broczynie, Łękini i Janowicach ŚI.), 
prowadzi schroniska dla bezdomnych, świetlice środowiskowo-terapeu- 
tyczne, punkty wydające żywność i odzież dla potrzebujących oraz 
tzw. grupy wsparcia. Kościół utrzymuje się z dziesięciny wiernych. 
W Grudziądzu pierwsi pojawili się w 1999 r. Wówczas powstała tu filia 
zboru w Świeciu nad Wisłą. Cztery lata później, we wrześniu 2003 r. 
utworzono w Grudziądzu zbór, który zaczął prowadzić samodzielną 
działalność. Pierwszym jego pastorem został diakon Jacek Buzaiski. Od 
marca 2011 r. obowiązki pastora sprawuje Sławomir Kraska. Grudziądzki 
zbór składający się z około 20 wiernych znany jest z prowadzenia 
charytatywnej działalności. Poza tym jest on organizatorem ulicznych 
ewangelizacji, marszów dla Jezusa, koncertów i przedstawień religijnych, 
a także tzw. spotkań z uzdrowieniem, na których członkowie zboru modlą 
się o zdrowie grudziądzan. Zielonoświątkowcy są także obecni w zakładzie 
karnym dla kobiet, gdzie prowadzą działalność misyjno-resocjalizacyjną. 
Na niedzielnych nabożeństwach (godz. 13.00) członkowie gru- 
dziądzkiego zboru spotykają się w kaplicy Kościoła ewangelicko- 
metodystycznego przy ul. Kosynierów Gdyńskich 9A, a także w grupach 
modlitewnych w domach zborowników.
		

/KG_2012_178_0001.djvu

			"'-- - 


-: '.tI
L
l' _'
 


-.:.;: 


.. J
- 



"""-""''''''".. , 


'"1" 'ji'::: 


. : i : : : : 
 ; : i:: .
;: 


I : : 
 I' : : : . . 


,I II! 'i' 


I 
" 


di, 


: I I' i l 
i i ! :: 
:> 


-< ..
- 


WJ [ffiJ 
Toruń 52 
Łódź 225 
Katowice 420 
Gorzyczki 485 



 -, 


_ ,
:s!'.t! 


I. 
J 


r"
 




 


Fragment "grudziądzkiego" odcinka autostrady Al w rejonie Szynycha 
Fot. Gerard Szukay
		

/KG_2012_179_0001.djvu

			Henryk Stopikowski 


POPULARYZUJĄ EKSLIBRISY 


To już od ponad dwudziestu lat spółdzielczy Klub "Centrum" pozostaje 
wiodącą w Grudziądzu placówką popularyzującą ekslibrisy. Dotychczas 
w klubie przy ul. Moniuszki 13, gdzie od 1990 r. mieści się Mała Galeria 
Ekslibrisu, urządzono 91 wystaw znaków graficznych książki, wykonanych 
przez artystów polskich i zagranicznych, a pochodzących ze zbiorów 
miejscowych kolekcjonerów. Przypomnijmy, na pierwszej pokazano prace 
Klemensa Raczka z Poznania, a na ostatniej - małe grafiki twórców 
litewskich. 
Miejsc, w których można zwiedzić wystawy ekslibrisów jest w Grudziądzu 
więcej. Małe galerie lub kąciki ekslibrisu prowadzi także siedem szkół i dwie 
placówki biblioteczne. W Zespole Szkół Ekonomicznych przy ul. Konar- 


".-- 


-
 
,
 


I ;,' -,!. ( 
- .'", ...."., 
1"_ -r, , 
.- .' " .. I,' I , I" '..:- " _ ,
: ';-',
 .', · 

Ir 
. ... ..:- 
-: _". OL". -
 
(, 

- ,
' , 
EX LII3R\
 


J .'.
"'_ -= - 


\' 


"'ł,
 


Stefan Łukaszewski Warszawa) - akwaforta
		

/KG_2012_180_0001.djvu

			180 


Henryk Stopikowski 


skiego zorganizowano już 86 wystaw znaków graficznych książki, w Zespole 
Szkół Ogólnokształcących nr 3 na Strzemięcinie odbyło się 40 wystaw, 
w Gimnazjum nr 7 przy ul. Mikołaja z Ryńska - 25 wystaw. Ponadto ekslibrisy 
wystawiane są w Zespole Szkół Gastronomiczno-Hotelarskich, Zespole 
Szkół Ogólnokształcących nr 2 na Rządzu, Szkole Podstawowej nr 5 przy 
ul. Sienkiewicza, Zespole Szkół Mechanicznych przy ul. Hallera oraz filiach 
Biblioteki Miejskiej nr 8 na Rządzu i nr 13 przy ul. Mikołaja z Ryńska. Przy 
okazji wystaw odbywają się prelekcje, podczas których młodzież poznaje 
historie i techniki wykonywania ekslibrisu. To ułatwia wielu uczniom udział 
w konkursach plastycznych na zaprojektowanie ekslibrisu szkoły czy biblio- 
teki. Plon tych konkursów prezentowany jest na stronach internetowych, 
co jeszcze bardziej przyczynia się do rozpowszechnia tego rodzaju 
działalności. 
Poza wymienionymi placówkami wystawy ekslibrisów w Grudziądzu 
organizują: Zespół Placówek Młodzieżowych BURSA, Biblioteka Miejska, 
Bursa Caritasu, Dom Technika, Muzeum. 
Zbiory grudziądzkich kolekcjonerów były także prezentowane na wysta- 
wach zorganizowanych przez biblioteki w Warszawie, Krakowie, Gliwicach, 
Toruniu, Świeciu nad Wisłą i Łasinie oraz za granicą - w Kazachstanie i Niem- 
czech. 
Działalność związana z popularyzacją ekslibrisu zainteresowała słuchaczy 
szkół wyższych. Powstały już cztery prace licencjackie i magisterskie 


"'.-\\\. 
'- 
 ,.\'"..,.
.'\o ,. ,oc, 
'" - -- . , - -.... \, , 

't
\d,;" 
- I . - ' -." -, 
..
\


 '

'\ ',--
, 
j '

--;. 
"'" . "'-' 

 100, FELISATlI 
-.tUL U L. II Ol DUm 8 . 
-- II I I 'I;:.., LIBRIS 
D .. k 
 '] 1, I :,' ,:\ 

---'-'
--- f # ' 


 f/ / / 
 I /J 
_ .t 
 I;.;"';:J
 ,/ ,.. :;;Y /, . "\.,"" 


Giuseppe MirabeLla (Włochy) - drzeworyt
		

/KG_2012_181_0001.djvu

			POPULARYZUJĄ EKSLIBRISY 


181 


poświęcone tej tematyce. Dowiadujemy się z nich m.in., że swoje ekslibrisy 
posiada kilkanaście miejscowych instytucji i ponad 60 grudziądzan. 
Wszystko to świadczy, że po międzynarodowych wystawach ekslibrisu 
organizowanych w Grudziądzu w latach 1989-1997, o których było głośno 
w kraju i poza jego granicami, zainteresowanie małą grafiką w naszym 
mieście nie słabnie. 


"r
 
	
			

/KG_2012_182_0001.djvu

			, 


,
r 
.łh 
, t /:;; 
:Ii .- 
1" 1 " 

' 'i 
I" 

 


'
 


.'-'l:' 


-...; 


ł.. 



 -
 


.
 
, 
"- 


i I 


, Al 
- ,
 

 ' 


--I' 


.
 


, 


{
- 



 


.... "'II 



- 



' , 


(" 


. 


... 
. 


"- 
" 
-

' 

--
------(-j- , 
J. 



;
}
 11 
 
,
- :
':

 . PA 
i 
£
 , : - - " ( ; - " 
 \ ' - ' ' , ' , ; : -, ,
 
" ',;:' , ,;;.,., 

\'" _. 
; -

 i,Y
 

'<, - 
- 
Grobowiec rodziny lalkowskich - najstarszy pomnik (1895) na grudziądzkim 
cmentarzu w parku Miejskim - po renowacji 


',7 


I' 
r 
I, 
-, 



! _;i 



 ... 
.' 


Fot. Piotr Si/ski
		

/KG_2012_183_0001.djvu

			Adam Stenzel 


TOWARZYSTWO KOLEKCJONERÓW 


Grudziądzkie Towarzystwo Kolekcjonerów i Miłośników Sztuki Dawnej 
"POMORZE" obchodzić będzie 1 czerwca 2012 r. skromny jubileusz lO-lecia 
swojej działalności. Początki zorganizowanego ruchu kolekcjonerskiego 
w Grudziądzu sięgają połowy lat 80. ubiegłego wieku, kiedy to przy 
Grudziądzkim Towarzystwie Kultury powstała sekcja kolekcjonerów. 
Nie działała ona jednak prężnie i po kilku latach uległa likwidacji. 
Wówczas to pasjonaci "staroci" z naszego miasta zasilili szeregi Kwidzyń- 
skiego Klubu Kolekcjonera, gdzie mogli realizować swoje pasje i pogłębiać 
zainteresowania. Stan taki trwał do 1992 r., kiedy to kwidzyński klub zawiesił 
swoją działalność, a później uległ likwidacji. Od tego czasu w środowisku 
grudziądzkich hobbystów zaczęto odczuwać potrzebę utworzenia podob- 
nego stowarzyszenia. Kilkakrotne podejmowane próby zintegrowania 
ruchu kolekcjonerskiego w Grudziądzu spełzły jednak na niczym. Dopiero 
aktywność Henryka Przerwy - zbieracza odznak i medali - spowodowała, że 
pod koniec 2001 r. zaczęto organizować w Klubie "Apollo" przy ul. Dwor- 
cowej 14 pierwsze giełdy kolekcjonerskie. Wówczas to ponownie powrócił 
temat utworzenia w mieście organizacji, która skupiałaby w swych 
szeregach miłośników sztuki dawnej z Grudziądza i okolic. 
W połowie marca 2002 r. z inicjatywy Adama Stenzla zawiązała się grupa 
najaktywniejszych zbieraczy, która stworzyła podwaliny do zawiązania 
stosownego stowarzyszenia. Grupa ta powołała tzw. komitet założycielski, 
w którego skład weszli: Tadeusz Jewiczuk, Bogdan Neumann, Henryk 
Przerwa, Roman Radkowski, Wojciech Rudnicki, Adam Stenzel, Piotr 
Szynkowski, Mirosław Szypenpeil, Ryszard Tuptyński oraz Renata i Henryk 
Wojdowie. Przewodniczącym komitetu wybrano Adama Stenzla. Na 
pierwszym posiedzeniu zaproponowano dla stowarzyszenia nazwę -
		

/KG_2012_184_0001.djvu

			184 


Adam Stenzel 


Grudziądzkie Towarzystwo Kolekcjonerów i Miłośników Sztuki Dawnej 
"POMORZE". Opracowano także projekt statutu oraz omówiono założenia 
programowe Towarzystwa. 
1 czerwca 2002 r. odbyło się pierwsze walne zgromadzenie kolekcjo- 
nerów, na którym dokonano wyboru władz. Pierwszym prezesem został 
Adam Stenzel, sekretarzem - Ewa Stenzel, skarbnikiem - Renata Wojda oraz 
Stanisław Misztal i Bogdan Neumann jako członkowie zarządu. Do komisji 
rewizyjnej wybrano: Piotra Szynkowskiego jako przewodniczącego oraz 
Henryka Przerwę i Mirosława Szypenbeila. W skład sądu koleżeńskiego 
weszli: WiU Walkiewicz jako przewodniczący, a także Ryszard Tuptyński 
i Henryk Wojda. Towarzystwo liczyło wówczas zaledwie 24 członków, a do 
głównych jego statutowych zadań zaliczono: podejmowanie działań w celu 
ochrony ruchomych przedmiotów zabytkowych, pamiątek historycznych 
i patriotycznych, a w szczególności przedmiotów związanych z regionem, 
popularyzowanie idei zbieractwa, podnoszenie wśród członków wiedzy 
o przedmiotach ich zainteresowań, zapewnienie poradnictwa i fachowej 


,-,ONGA VITA BRE 

ę...S 
/S 


iD- 
J 


c,:{. K. i M.S I) 


1)) 


1\ 


. 
.. 


\ 


-)0 
r.--- .. 

\'<2
di 

( I 


'1- , 


----) 


Herb grudziądzkiego Towarzystwa KoLekcjonerów 
Fot. ze zbiorów autora
		

/KG_2012_185_0001.djvu

			TOWARZYSTWO KOLEKCJONERÓW 


185 


opieki, zwłaszcza początkującym kolekcjonerom, podejmowanie działań 
zmierzających do rozwijania kolekcjonerstwa wśród młodzieży, 
nawiązywania współpracy z muzeami, bibliotekami oraz stowarzyszeniami 
kulturalnymi, organizowanie giełd i spotkań kolekcjonerskich, odczytów, 
prelekcji i poznawczych wycieczek, 
Pierwsza prezentacja dorobku kolekcjonerskiego członków Towa- 
rzystwa miała miejsce 16 czerwca 2002 r. podczas III Kujawsko-Pomorskich 
Targów Turystycznych oraz Medycyny Naturalnej "Drwęca" w Golubiu- 
Dobrzyniu. Za propagowanie kolekcjonerstwa oraz prezentację swych 
zbiorów Towarzystwo zostało wyróżnione przez organizatorów dyplomem 
uznania. Ponadto 25 lutego 2003 r. GTK i MSD "POMORZE" wstąpiło jako 
członek wspierający do Społecznego Komitetu Odbudowy Klimka - 
grudziądzkiej wieży zamkowej. Rok później Towarzystwo uchwałą walnego 
zgromadzenia przekazało ze składek członkowskich kwotę 300 zł, jako 
darowiznę na rzecz Komitetu Budowy Pomnika Marszałka Józefa 


. 


t 

 


,-:., 


': 


" 
'-'. ,'- '" 

 ,'f" 
 :';_ .'-= 


, ,,-c "II 
 


. ".' ',', 


. . 


;
Lt. 


..;,. 


.
- 


J . ! 


\ 
Prezydent Robert Malinowski (z prawej) w asyście prezesa GTK i MSD "POMORZE" 
Adama Stenzla wręcza Krzysztofowi Wegnerowi z /ławy I nagrodę w konkursie na 
najciekawsze stoisko jarmarku staroci Fot. Ewa Stenzel
		

/KG_2012_186_0001.djvu

			186 


Adam Stenzel 


Piłsudskiego i Wojska II Rzeczypospolitej. W kwietniu 2006 r. osiemnastu 
członków Towarzystwa przekazało do Muzeum im. Jerzego Dunin- 
Borkowskiego w Krośniewicach różnego rodzaju walory kolekcjonerskie 
z przeznaczeniem na aukcję. Dochód z aukcji przeznaczono na utrzymanie 
muzeum. 
Kolekcjonerzy prowadzą także działalność wydawniczą. W maju 2004 r. 
Ryszard Kucharczyk - ówczesny członek Towarzystwa - wydał serię 16 re- 
printów pocztówek przedstawiających przedwojenny Grudziądz. W marcu 
2005 r. wydał pocztówkę - cegiełkę na rzecz Społecznego Komitetu 
Odbudowy Klimka, a w lipcu 2006 r. pierwszy tom albumu Grudziądz 
i okolice na starej karcie pocztowej. 
Dziś Towarzystwo liczy 72 członków i znane jest głównie z organizo- 
wania Ogólnopolskich Nadwiślańskich Jarmarków Staroci, które odbywają 
się na placu Niepodległości, tworząc jedną z atrakcji corocznych Dni 
Grudziądza. Z członkami Towarzystwa można się ponadto spotkać podczas 
cyklicznych giełd kolekcjonerskich, w trzecią sobotę każdego miesiąca 
w godz. 8.00-12.00 w sali widowiskowej Ogniska Pracy Pozaszkolnej przy 
ul. Chełmińskiej 104. Można tam m.in. złożyć deklarację wstąpienia 
w szeregi Towarzystwa, dokonać bezpłatnej wyceny monet, medali i innych 
"staroci", a także uzyskać fachowe porady. 
Zapał i zaangażowanie członków GTK i MSD "POMORZE" sprawia, że 
Towarzystwo jest tętniącym życiem zespołem ludzi, którzy nie tylko zbierają 
i chronią zabytki, ale pragną swój dorobek prezentować, upowszechniać 
oraz uczyć zbierania przez wykazywanie kształcących i poznawczych 
wartości, jakie niesie z sobą kolekcjonerstwo. W realizowaniu swych pasji 
zaś, członkowie starają się postępować zgodnie z łacińską sentencją 
"Semper recte" - zawsze uczciwie, godnie, szlachetnie.
		

/KG_2012_187_0001.djvu

			. .; . . 


Waldemar Baszanowski 
Bolesław J. Krzemień 
Zbigniew Szałkowski 
Zbigniew Żurowski
		

/KG_2012_188_0001.djvu

			188 


WALDEMAR BASZANOWSKI 
(1935-2011) 



.; 


- 
;\
 


,. -:.. -
 



 " 
t 
, ' 


! 


Fot. archiwum MKS START 
W Warszawie w wieku 75 lat zmarł Waldemar Baszanowski, pochodzący 
z Grudziądza nauczyciel akademicki, trener i sportowiec najwyższego 
formatu, najlepszy polski sztangista XX w., zaliczony do trójki najlepszych 
zawodników na świecie w historii podnoszenia ciężarów. Mistrz olimpijski 
z Tokio i Meksyku, wielokrotny mistrz świata i Europy. Odszedł od nas 
wspaniały Człowiek i wybitny sportowiec, legenda polskiego sportu, Człowiek 
o dużej wrażliwości i etyce. Mistrz, który z ogromnym zaangażowaniem 
przekazywał swoją pasję młodym. Wzór dla środowisk sportowych na świecie 
- napisał w nekrologu prezydent RP Bronisław Komorowski. 
Urodził się 15 sierpnia 1935 r. w Grudziądzu, syna Jana (podoficera 
artylerii, miłośnik koni i motocykli) i Elżbiety Pilcek. Mieszkał przy 
ul. Waryńskiego. Wyrastał w trudnych powojennych czasach, w mieście 
dźwigającym się z ruin. Już podczas młodzieńczych zabaw nad Wisłą czy na 
basenie w Tarpnie angażował się w siłowe współzawodnictwo. Dźwigał a to 
wagonowe kółko, a to żelazny wał, jaki znalazł się pod ręką na praktyce 
warsztatowej w Państwowym Technikum Mechanizacji Rolnictwa w Kwidzy- 
nie, w którym zdobył fach. Podczas odbywania zasadniczej służby 
wojskowej - w remontowej jednostce samochodowej - skonstruował 
"sztangę" z kół zamachowych i kilku zębów gąsienicy czołgu. Majsterko- 
wanie również było jego wielką pasją. Także w wojsku zetknął się po raz 
pierwszy z prawdziwą sztangą i zaliczył pierwsze zawody. A że uzyskiwał 
niezłe wyniki, otrzymał dobrą radę, aby zamiast wrócić do pracy kontrolera 
w POM - podjąć studia na AWF i trafić pod opiekę trenera Augustyna 
Dziedzica. - On zrobi z ciebie człowieka i ciężarowca - podpowiadał oficer
		

/KG_2012_189_0001.djvu

			Z ŻAŁOBN EJ KARTY 


189 


prowadzący w jednostce zajęcia z wf. Na Bielany trafił w 1957 r. Potrafił 
pogodzić obowiązki studenta i zawodnika. Reprezentował barwy AZS AWF 
i temu klubowi pozostał wierny do końca swojej kariery sportowej. Szybko 
awansował do kadry narodowej ciężarowców. Długą listę wspaniałych 
osiągnięć otworzył już w 1958 r. zdobyciem brązowego medalu na 
mistrzostwach Polski. Dwa lata później zadebiutował na igrzyskach 
olimpijskich w Rzymie (piąte miejsce tuż za Marianem Zielińskim, jego 
wielkim rywalem i przyjacielem), a w 1961 r. pojechał na pierwsze swoje 
mistrzostwa świata, z których wrócił ze złotym medalem. To był dla niego 
rok ważny jeszcze z innych powodów - ożenił się i ukończył studia, ale nie 
zerwał z uczelnią. Pracował jako nauczyciel akademicki. Pierwszy medal 
olimpijski zdobył na igrzyskach w Tokio (1964). Cenił go sobie najbardziej, 
bo został wywalczony po ciężkiej walce z kolegą z reprezentacji M. Zieliń- 
skim i czołowym sztangistą ZSRR Władimirem Kapłunowem. Na następ- 
nych igrzyskach w Meksyku (1968) zmiażdżył rywali, złoty medal zdobył 
z dużą przewagą. Był niepokonany, mówiono o nim: niesamowity, twardszy 
od stali. 
Znajdował się w świetnej formie również przed igrzyskami w Mona- 
chium (1972), na treningach osiągał wyniki zapowiadające fantastyczny 
rekord świata. Niestety, podczas rozgrzewki przed walką o medale przegrał 
z paraliżującym bólem w plecach. Mięśnie grzbietu i kręgosłup odmówiły 
posłuszeństwa. Nadludzkim wysiłkiem dźwignął ciężar o 35 kg lżejszy niż 
był w stanie osiągnąć przed olimpijską rywalizacją. Zajął czwarte, które 
uznał za swoją klęskę. Nie widząc szans na rewanż podczas kolejnych 
igrzysk, zakończył karierę. 
Jej bilans jest wspaniały, niepowtarzalny. Startując w tej samej wadze 
lekkiej (67,S kg) zdobył dwa złote medale olimpijskie, pięć złotych i tyleż 
srebrnych krążków mistrzostw świata, na mistrzostwach Starego Konty- 
nentu wygrywał sześciokrotnie, a trzy razy był wicemistrzem. Dziewięcio- 
krotnie wywalczył krajowy championat. Autor 24 rekordów świata i 61 rekor- 
dów Polski. Dwa z nich - w wyciskaniu (142,5 kg) i trójboju (425 kg) ustanowił 
w swoim rodzinnym mieście. Było to w 1966 r., podczas mistrzostw Zrze- 
szenia Sportowego Start, w wypełnionej po brzegi sali II LO. W tych zawo- 
dach mistrz olimpijski wystąpił poza konkursem. Przed kilkoma laty z kibi- 
cami, sportowcami i działaczami spotkał się ponownie - podczas obchodów
		

/KG_2012_190_0001.djvu

			190 


półwiecza grudziądzkiego MKS Start. Przyjechał elegancki mężczyzna, 
z krótko przystrzyżoną czupryną i nieznikającym z twarzy uśmiechem. Takim 
był od zawsze. 
Był pierwszym człowiekiem, który dźwignął dwuipółkrotną masę 
własnego ciała, wiele lat później poprawił go Naim Suleymanoglu (podniósł 
trzy razy tyle, ile ważył). Jakie efekty dały lata ciężkiej pracy (trenował przy 
muzyce) najlepiej widać na podstawie progresji wyników. Pierwszy rekord 
uzyskany jeszcze w wojsku, na początku przygody ze sztangą, to 215 kg 
w trójboju (55 wyciskanie+ 70 rwanie+90 podrzut). U schyłku kariery legity- 
mował się następującymi rekordami życiowymi: 450 kg (trójbój), 145 kg 
(wyciskanie), 137,5 kg (rwanie), 175 kg (podrzut). 
W latach 70. i 80. pracował z kadrą Indonezji, od 1988 r. był szefem 
wyszkolenia Polskiego Związku Podnoszenia Ciężarów. Cieszył się szacun- 
kiem i uznaniem za granicą. W 1999 r. został wybrany na szefa Europejskiej 
Federacji Podnoszenia Ciężarów i funkcję tę sprawował do 2008 r. Należał 
do nielicznego grona działaczy tego szczebla, którzy wcześniej uprawiali tę 
trudną dyscyplinę sportową. Świetnie władał językiem angielskim. Swo- 
boda, z jaką się nim posługiwał, robiła wrażenie. Nazywano go dżentel- 
menem polskiego sportu, był też jego ambasadorem. 
Przyszło mu się zmagać nie tylko z ciężarami, ale również z przeciw- 
nościami losu. W wypadku drogowym zginęła jego pierwsza żona - 
on i jego synek wyszli z kraksy bez obrażeń (dwa miesiące później zdobył 
tytuł mistrza świata, ustanawiając po drodze cztery rekordy globu!). Na 
nieuleczalną chorobę zmarła druga żona. W 2007 r. jego kręgosłup, który 
przez kilkanaście lat tolerował dźwiganie ciężarów liczonych w dziesiątki 
ton w każdym sezonie, nie wytrzymał upadku ze szczytu 3-metrowej 
drabiny podczas przycinania drzewa. Od tego czasu był niemal całkowicie 
sparaliżowany i przykuty do wózka inwalidzkiego. Jednak nie poddawał się, 
walczył o powrót do zdrowia. Nie tracił kontaktu z działaczami, interesował 
się tym, co dzieje się w polskich i światowych ciężarach, z radością odbierał 
dowody sympatii i pozdrowienia od kibiców i byłych sportowców. Przeszedł 
kilka operacji, po kolejnej zmarł 29 kwietnia 2011 r. Został pochowany 
w Warszawie, na nowym cmentarzu na Służewie. 
Zawodnicy, trenerzy i działacze wspominają go jako wspaniałego 
człowieka, kolegę przyjaciela, a przede wszystkim wybitnego sportowca,
		

/KG_2012_191_0001.djvu

			Z ŻAŁOBN EJ KARTY 


191 


wzór pracowitości, systematyczności, pilności, szlachetności i siły charak- 
teru. Wszyscy podkreślają, że przy swoich wielkich osiągnięciach pozostał 
osobą niezwykle skromną, zawsze chętną do pomocy i działania. 
Waldemar Baszanowski został uhonorowany tytułem Zasłużonego 
Mistrza Sportu, odznaczony Krzyżami: Kawalerskim i Oficerskim Orderu 
Odrodzenia Polski, trzynastoma złotymi medalami Za Wybitne Osiągnięcia 
Sportowe, medalem Orderu Olimpijskiego MKOl, medalem Kalos Kagathos, 
w 1969 r. przez czytelników "Przeglądu Sportowego" wybrany na 
najpopularniejszego polskiego sportowca, jeden z 20 najlepszych 
sportowców Polski XX w., według fachowego pisma "World Weightlifting" 
był trzecim najlepszym sztangistą wszech czasów, za Turkiem Naimem 
Suleymanoglu oraz Węgrem Imre Foeldim. 


Ryszard Byner
		

/KG_2012_192_0001.djvu

			192 


BOLESŁAW J. KRZEMIEŃ 
(1924- 2010) 


. ' ' 
"".",
':'::-" ", 
< 


T, 


.' 
I , , 
,......:- ,
 . 


" 


,..... ,.t:,\' 


Fot. ze zbiorów rodzinnych 


W Grudziądzu zmarł Bolesław Jan Krzemień, wielki miłośnik Lwowa i Kresów 
Wschodnich, wybitny nauczyciel, samorządowiec i społecznik, honorowy 
prezes Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury. Podczas uroczystości 
pogrzebowych wybijały się słowa powtarzane przez wiele osób: "Zawsze 
szanował przekonania innego człowieka. Kierując szkołami w bardzo 
trudnych czasach nigdy nie skrzywdził drugiego człowieka': 
Urodził się 2 stycznia 1924 r. w Zadwórzu, zwanym Polskimi Termopilami 
(30 km od Lwowa). Ukończył Gimnazjum Humanistyczne we Lwowie i także 
w tym mieście, podczas II wojny światowej, więziony był przez gestapo jako 
więzień polityczny. 
W latach 1946-1951 studiował chemię na Uniwersytecie Mikołaja 
Kopernika w Toruniu. W tym czasie pracował także w Państwowym Żeńskim 
Liceum Ogólnokształcącym w Grudziądzu jako nauczyciel chemii. Następ- 
nie uczył w Technikum Chemicznym w Toruniu, a w latach 1954-1960 oraz 
1963-1972 kierował grudziądzkim Technikum Chemicznym. Szkoła ta 
w 1961 r. rozporządzeniem Ministra Oświaty zmieniona została na 
Technikum Chemiczne i Elektryczne. Od 1972 do 1976 był dyrektorem 
II Liceum Ogólnokształcącego im. Jana III Sobieskiego, a także organizował 
i do 1979 roku kierował Centrum Kształcenia Ustawicznego w Grudziądzu. 
Przez wiele lat był radnym. W latach 1960-1963 przewodniczył 
Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Działał aktywnie w Związku Nauczy- 
cielstwa Polskiego, posiadał Złotą Odznakę ZNP. Za swoją działalność
		

/KG_2012_193_0001.djvu

			Z ŻAŁOBN EJ KARTY 


193 


edukacyjną dwukrotnie otrzymał Nagrodę Ministra Oświaty i Wychowania 
I stopnia (1973 i 1978). W 1979 r. otrzymał też Medal Komisji Edukacji 
Narodowej, który cenił sobie najbardziej. 
Nie sposób wymienić wszystkich działań i inicjatyw społecznych 
Bolesława Krzemienia. M.in. zrealizował niezwykłą, społeczną inicjatywę 
budowy Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Grudziądzu 
(dzisiejszy Zespół Szkół Technicznych), był wśród organizatorów Towa- 
rzystwa Miłośników Astronomii, Związku Kombatantów i Byłych Więźniów 
Politycznych, zorganizował Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów 
Wschodnich, któremu przez wiele lat przewodniczył. Współorganizował 
i był przez wiele lat wiceprezesem Grudziądzkiego Towarzystwa Kultury, 
a ostatnio honorowym prezesem Towarzystwa. Wspierał swoim autory- 
tetem wiele przedsięwzięć GTK, w tym: budowę Pomnika Żołnierza 
Polskiego na grudziądzkim Rynku, utrwalanie pamięci o wybitnych grudzią- 
dzanach, wielostronną działalność wydawniczą, estetyzację miasta poprzez 
konkursy "Ozdabiamy domy kwiatami" i wiele innych. Z ojcowską troską 
mówił o swoich szkołach, bywał na wielu szkolnych uroczystościach. 
Do swoich następców, kierujących grudziądzkimi szkołami, mówił: "Kieruj tą 
szkołą tak,jakja bym to robił". 
Odznaczony był między innymi: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odro- 
dzenia Polski, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi oraz odznakami: 
Zasłużony Działacz Kultury i Weteran Walk o Niepodległość. 
Bolesław J. Krzemień zmarł 10 grudnia 2010 r. i pochowany został na 
cmentarzu przy ul. Cmentarnej w Grudziądzu. 


Karola Skowrońska
		

/KG_2012_194_0001.djvu

			194 


ZBIGNIEW SZAŁKOWSKI 
(1924-2000) 


.
 
... < 


#' ' 


'

;

1 


- , 
l 


Fot. ze zbiorów autora 


Do grona najwybitniejszych przedstawicieli polskiej nauki drugiej połowy 
XX w. zalicza się pochodzącego z Grudziądza profesora Zbigniewa 
Ludomira Szałkowskiego. Jego dorobek naukowy na trwałe zajął poczesne 
miejsce w osiągnięciach rodzimego włókiennictwa. 
Urodził się 17 marca 1924 r. w Grudziądzujako syn Antoniego i Czesławy 
z Zielińskich. Po egzaminie dojrzałości, który zdał w 1942 r. w ośrodku 
tajnego szkolnictwa średniego w Wilnie, pracował jako robotnik i spawacz 
w szpitalu wojskowym. W tym też czasie należał do ZWZ/ AK i walczył 
w oddziale partyzanckim 4. Brygady "N a rocz". Gdy w lipcu 1944 r. Wilno 
opanowały wojska radzieckie, Szałkowski został internowany, ale udało mu 
się zbiec i wstąpił do II Armii Wp, w której służył do maja 1945 r. 
Po II wojnie światowej studiował rolnictwo na Uniwersytecie Poznańskim 
i był tam zatrudniony w Katedrze Roślin Przemysłowych. Po studiach, które 
ukończył z tytułem magistra inżyniera, pozostał na uczelni i objął sekcję 
mechanicznej technologii. Wkrótce potem podjął kolejne studia w szkole 
inżynieryjnej UP i otrzymał w 1951 r. stopień doktora nauk agro- 
tech n icznych. 
W 1952 r. znalazł się w Łodzi i otrzymał funkcję naczelnika Wydziału 
Roszarń w Centralnym Zarządzie Przemysłu Włókien Łykowych. Już dwa 
lata później był członkiem Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Prze- 
mysłu Włókienniczego, a od 1962 r. również Stowarzyszenia Włókienników
		

/KG_2012_195_0001.djvu

			Z ŻAŁOBNEJ KARTY 


195 


Polskich oraz wiceprzewodniczącym Komisji Postępu Technicznego. 
W latach następnych pełnił funkcję doradcy technicznego w Zjednoczeniu 
Przemysłu Lniarskiego w Łodzi i był adiunktem w Instytucie Włókiennictwa 
również w Łodzi. W latach 1958-60 był zatrudniony na Wydziale 
Włókienniczym Politechniki Łódzkiej i pracował jako wykładowca i adiunkt 
w Katedrze Przędzalnictwa Włókien Łykowych. Zorganizował przy tej 
katedrze Zakład Roszarnictwa i był jego kierownikiem. Równocześnie wydał 
drukiem prace odnoszące się do obróbki lnu. W 1961 r. został habilitowany 
i uzyskał stanowisko docenta. Przez pięć lat pełnił funkcję prodziekana ds. 
dydaktyki Wydziału Włókien Łykowych. Interesował się technologią 
włókien, która eliminowała pracochłonne procesy przetwórcze m.in. przę- 
dzenie, tkanie i dzianie. Doprowadził do powołania nowej specjalności - 
technologii włókien oraz zorganizował laboratoria i pracownie dydaktyczne 
do obróbki przędzenia włókien łykowych. Jego prace naukowe zostały 
docenione. 
W 1969 r. mianowano go profesorem nadzwyczajnym, a wkrótce potem 
objął funkcję dyrektora Instytutu Metrologii Włóknin i Odzieżnictwa, którą 
sprawował przez dziesięć lat. Był też kierownikiem specjalizacji roszarnictwa 
i technologii włókien. Przez siedem lat wchodził również do Rady Naukowej 
Instytutu Włókiennictwa w Łodzi. 
Pod jego kierownictwem opracowano szereg nowych technologii m.in. 
wytwarzanie z włókien wkładów barkowych do odzieży metodą igłowania 
oraz skonstruowania włókninowego wkładu do filtrów powietrza w silni- 
kach spalinowych. 
Szałkowski należał do współautorów pracy zbiorowej "Technologia 
włóknin". Ogłosił też pracę z zakresu technologii włókninowych w "Prze- 
glądzie Włókienniczym" i w "Zeszytach Naukowych" Politechniki Łódzkiej. 
Po 1980 r. kierował Instytutem Krajowych Włókien Naturalnych i równo- 
cześnie prowadził wykłady na Wydziale Włókienniczym PŁ. Dbał również 
o rozwój bazy surowcowej dla przemysłu włókienniczego. Dziękijego wysił- 
kom uruchomiono w Instytucie uboczną produkcje skarpet z zawartością 
włókna lnianego. W latach 1980-82 opublikował podręczniki z zakresu 
technologii i struktury włóknin. 
Był twórcą i współtwórcą 14 patentów i wzorów użytkowych. W 1984 r. 
otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Najego dorobek naukowy składa się
		

/KG_2012_196_0001.djvu

			196 


ponad 140 prac poświęconych przędzalnictwu włókien łykowych i techno- 
logii włóknin. Był promotorem 10 przewodów doktorskich i kilku habilitacji. 
Zajmował się też zagadnieniami ochrony pracy w przemyśle odzieżowym 
i włókienniczym. W latach 1982-1990 przewodniczył poznańskiemu 
oddziałowi Stowarzyszenia Włókienników Polskich. 
W uznaniu zasług uhonorowany został licznymi odznaczeniami 
wojennymi, państwowymi i branżowymi oraz nagrodami Ministerstwa 
Szkolnictwa Wyższego i Ministerstwa Przemysłu Lekkiego. Odznaczony był 
m.in. Krzyżem Partyzanckim, Krzyżem Kawalerskim i Oficerskim Orderu 
Odrodzenia Polski. 
Zmarł 12 października 2000 r. 


Stefan Rafiński
		

/KG_2012_197_0001.djvu

			Z ŻAŁOBN EJ KARTY 


197 


ZBIGNIEW ŻUROWSKI 
(1938-2011) 


::) 
.; 


!
> -t., t 



. ...... 
 
ł........ ._ 



 


Fot. ze zbiorów rodzinnych 


Twarde i bezlitosne prawo natury - przemijanie, dotknęło pułkownika 
w stanie spoczynku, doktora nauk medycznych Zbigniewa Żurowskiego. 
Były komendant grudziądzkiego Szpitala Wojskowego odszedł na wieczną 
wartę zimą 2011 r. Jego zawodowe życie wypełniła praca lekarska, 
społeczna i organizacyjna w wojskowej służbie zdrowia. 
Urodził się 1 września 1938 r. Po studiach na Wydziale Lekarskim 
Akademii Medycznej w Poznaniu, jako młody lekarz, został powołany 
w 1967 r. do odbycia wówczas obowiązkowej dwuletniej okresowej służby 
wojskowej w jednostce powietrzno-desantowej w Dziwnowie. Jednak 
w wojsku pozostał na dłużej. 
W latach 1969-1977 pracował w Oddziale Służby Zdrowia Kwater- 
mistrzostwa Pomorskiego Okręgu Wojskowego. W tym czasie uzyskał 
specjalizację z medycyny wojskowej, neurologii oraz tytuł doktora i awan- 
sował na kolejne stopnie wojskowe. Doceniono teżjego wybitne zdolności 
organizacyjne. W 1977 r. został powołany do grupy technicznej budowy 
szpitala wojskowego w Bydgoszczy. Na stanowisku komendanta szpitala 
w budowie pozostawał przez 9 lat. Kierował realizacją inwestycji, od wbicia 
pierwszej łopaty, aż do oddania tego wielkiego obiektu pod klucz. W 1986 r., 
mając stopień pułkownika i bogate doświadczenie zawodowe, został 
przeniesiony na równorzędne stanowisko komendanta Szpitala Wojsko- 
wego w Grudziądzu (wówczas 113 Wojskowego Szpitala Garnizonowego).
		

/KG_2012_198_0001.djvu

			198 


Tu z miejsca przystąpił do działania. Rozpoczął od starań o rozbudowę 
szpitala, zwiększenie etatów i pozyskanie nowoczesnej aparatury diagno- 
stycznej. Wkrótce ruszyły prace budowlane (dobudowano piętro nad 
oddziałem wewnętrznym, rozbudowano garaże). Powstały nowe oddziały. 
Znacznie zwiększyły się możliwości lecznicze szpitala, w którym dochodzili 
do zdrowia nie tylko wojskowi, ale całe rzesze osób cywilnych. Mało tego. 
Władze wojskowe w ramach restrukturyzacji włączyły jeszcze do szpitala 
składnicę sanitarną z ul. gen. J. Bema i składnicę żywnościową z ul. 6 Marca. 
Tym konglomeratem umiejętnie kierował komendant płk Zbigniew 
Żurowski - człowiek zawsze pogodny, życzliwy dla pracowników, choć 
pryncypialny. 
Kiedy, w trakcie wprowadzania dalszych oszczędności, nad grudziądzką 
lecznicą wojskową zaczęły gromadzić się czarne chmury, interweniował 
wielokrotnie o zachowanie szpitala, przedstawiał liczne argumenty. Ale 
ponieważ sprawa likwidacji 113 WSG została już przesądzoną na szczeblu 
centralnym, postanowił w 1985 r. przejść przedwcześnie w stan spoczynku. 
Zwykł wtedy mawiać: "jeden szpital zbudowałem, drugi rozbudowałem, to 
do likwidacji się nie nadaję". 
Na emeryturze wojskowej pracował dalej zawodowo oraz społecznie 
w Okręgowej Izbie Lekarskiej, Polskim Czerwonym Krzyżu oraz w lokalnych 
organizacjach i w macierzystej parafii w Fordonie, gdzie mieszkał, otoczony 
nimbem miejscowej społeczności. Często odwiedzał Grudziądz, żywo 
interesując się rozwojem miasta. 
Zmarł w Bydgoszczy 18 lutego 2011 r. W jednym z nekrologów napisano: 
"Żył z pasją, zaangażowaniem we wszystkim, co robił!". To intensywne życie, 
odpowiedzialna praca i sprawowanie funkcji kierowniczo-dowódczych 
osłabiły Jego serce. Przestało ono bić mimo leczenia i akcji reanimacyjnej 
w zaprzyjaźnionym 10 Wojskowym Szpitalu Klinicznym w Bydgoszczy. 
Płk dr Zbigniew Żurowski pochowany został na cmentarzu parafii 
św. Mikołaja w Starym Fordonie. Na pogrzebie z asystą wojskową niesiono 
Jego liczne ordery i odznaczenia resortowe, oddano pożegnalną salwę 
honorową. Były też wieńce i wiązanki kwiatów od przychodni, lekarzy 
i dawnych pracowników Szpitala Wojskowego z Grudziądza, obecnych na 
tym smutnym, ostatnim pożegnaniu Komendanta. 


Jerzy Krzyś
		

/KG_2012_199_0001.djvu

			Oprac. Janusz Hinz 


GRUDZIĄDZKIE PUBLIKACJE 


A Duch wieje kędy chce...: almanach poezji religijnej / [teksty wybrał, 
opracował i wstępem opatrzył Marian Mirosław Hermaszewski; aut. 
Magdalena Baszak et al.]. - Lublin: [s. n.], 2009. [Na ss. 157-160 wiersze 
grudziądzkiej poetki Wiesławy Sochy]. 
BIAŁECKI Mariusz, Geneza: Cezary Kopik, rzeźba. - Garwolin: Urząd Miasta 
Garwolina: Burmistrz Miasta Garwolin: Centrum Sportu i Kultury, 2010. 
BIESZK Janusz, Zamki państwa krzyżackiego w Polsce. - Warszawa: Bellona, 
cop. 2010. 
BOGDAŃSKI Mieczysław, Ceper: opowiadanie. - [Grudziądz: s. n., 2010]. 
BOGDAŃSKI Mieczysław, Wiersze. - Wyd. 2. - [Grudziądz: s. n., 2010]. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Fryderyk Chopin wśród Polaków na 
obczyźnie. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2011. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Kobiety w życiu Fryderyka Chopina. - 
Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2010. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Matki dola osobliwa. - Grudziądz: [s. n.], 
2010. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Ojczyste szlaki Fryderyka Chopina. - 
Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2011. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Polskość i patriotyzm Fryderyka Chopina. 
- Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2011. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Rodzina Fryderyka Chopina: fakty i do- 
mniemania. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2010. 
BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Szkolni przyjaciele Fryderyka Chopina.- 
Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2010.
		

/KG_2012_200_0001.djvu

			200 


Oprac. Janusz Hinz 


BORUCIŃSKA Krystyna (Borutka), Wakacje Chopina na Ziemi Dobrzyńskiej: 
Szafarnia 1824-1825. - Grudziądz: Studio Grafiki Komputerowej, 2010. 
BVKOWSKI Włodzimierz, Kujawsko-Pomorskie: przewodnik po zabytkach. - 
Bydgoszcz: Wydawnictwo Apeiron, 2010. 
BVNER Ryszard, Strażnik Miejski: publikacja okolicznościowa w związku z 20- 
leciem Straży Miejskiej w Grudziądzu. - Grudziądz, Urząd Miejski, 2011. 
Chór Męski "Echo" im. Prof Pawła Osińskiego Spółdzielni Mieszkaniowej 
w Grudziądzu 1925-2010. - Grudziądz: Chór Męski "Echo" Spółdzielni Miesz- 
kaniowej, 2010. 
CZEPEK Michał [et al.], Turystyka wodna w Grudziądzu i okolicach: prze- 
wodnik. - Grudziądz: Wydawca Miejski Ośrodek Rekreacji i Wypoczynku: 
Informacja Turystyczna, 2010. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, Centralny Zlot Aktywu Krajoznawczego 2004: opis 
trasy wycieczki Toruń - Chełmno - Świecie - Grudziądz - Radzyń Chełmiński - 
Toruń. - Grudziądz: [nakład autora], 2004. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, Centralny Zlot Krajoznawców: CZAK Kalisz 2006. - 
Grudziądz: [nakład autora], 2006. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, Przełom Bugu: III Przełomowa Wycieczka Koła 
Przewodników PTTK Grudziądz: Polesie, 3-6.05.2007. - Grudziądz: [nakład 
autora], 2007. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, Zestawienie publikacji zamieszczanych w dwu- 
miesięcznikach "Pomorze i Kujawy" od nr 1/98 do nr 4 (32)/2004 oraz "Kujawy 
i Pomorze" od nr 1 (1)/2006 do nr 3 (6)/2007. - Wyd. 5. - Grudziądz: [s. n.], 2008. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, II Wojewódzki Zlot Aktywu Krajoznawczego 13-14 
października 2007 roku: WZAK Toruń 2007. - Grudziądz: [nakład autora], 2007. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, III Wojewódzki Zlot Aktywu Krajoznawczego 
24-25 października 2008: WZAK Włocławek 2008. - Grudziądz: [nakład 
autora], 2008. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, IV Przełomowa Wycieczka Koła Przewodników 
Turystycznych i Pilotów Wycieczek Oddziału PTTK im. ks. ppłk. Władysława 
Łęgi w Grudziądzu: Przełom Drawy 2008, 22-25 maja 2008. - Grudziądz: 
[nakład autora], 2008. 
CZEREPOWlCKI Krzysztof, N Wojewódzki Zlot Aktywnych Krajoznawców 
17-18 października 2009 roku: WZAK Bydgoszcz 2009. - Grudziądz: [nakład 
autora], 2009.
		

/KG_2012_201_0001.djvu

			GRUDZIĄDZKIE PUBLIKACJE 


201 


CZEREPOWICKI Krzysztof, V Przełomowa Wycieczka Koła Przewodników 
Turystycznych i Pilotów Wycieczek Oddziału PTTK im. ks. ppłk. dr. Władysława 
Łęgi w Grudziądzu: Kurpie i Podlasie: Przełom Supraśli 2009, 11-14 czerwca 
2009. - Grudziądz: [nakład autora], 2009. 
CZEREPOWICKI Krzysztof, VI Przełomowa Wycieczka Koła Przewodników 
Turystycznych i Pilotów Wycieczek im. Józefa Błachnio w Grudziądzu: Ziemia 
Lubuska: Lubuski Przełom Odry 2010, 3-6 czerwca 2010. - Grudziądz: [nakład 
autora], 2010. 
CZEREPOWICKI Krzysztof, XVI Grudziądzki Sejmik Krajoznawczy oraz I Zlot 
Aktywu Krajoznawczego Województwa Kujawsko-Pomorskiego: WZAK 
Grudziądz 2006. - Grudziądz: [nakład autora], 2006. 
CZEREPOWICKI Krzysztof, XXXVII Centralny Zlot Krajoznawców CZAK 
Gdańsk 2007,22-26 sierpnia 2007. - Grudziądz: [nakład autora], 2007. 
CZEREPOWICKI Krzysztof, XXXVIII Centralny Zlot Krajoznawców CZAK 
Chełm 2008, 20-24 sierpnia 2008. - Grudziądz: [nakład autora], 2008. 
Do szarży marsz, marsz...: studia z dziejów kawalerii. T. l/pod red. Aleksandra 
Smolińskiego. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika, 2010. 
Dolina Dolnej Wisły dla ciekawych: przewodnik przyrodniczo-turystyczny / 
[pod red. Roberta Goni i Włodzimierza Bykowskiego; teksty Paweł Bykowski et 
al.; zdj. Hieronim Bykowski et aL]. - Świecie: Zespół Parków KrajobrazoW'jch 
Chełmińskiego i Nadwiślańskiego [etc.], 2010. 
Działalność narodowa Polaków na północnym pograniczu polsko- 
niemieckim w dwudziestoleciu międzywojennym: praca zbiorowa / pod red. 
Zenona Romanowa. - Bytów: Muzeum Zachodnio-Kaszubskie; Pruszcz 
Gdański: Wydawnictwo Jasne, 2010. 
FRANCZAK Jakub. GRABOWSKI Włodzimierz. NOWIŃSKI Piotr. 
ŻEBROWSKI Mariusz, Twierdza Grudziądz: monografia. - Grudziądz: 
Wydawnictwo Kalamarski, 2010. 
Gmina Grudziądz i Ziemia Grudziądzka / [oprac. Andrzej Urban, teksty Danuta 
Dulska et al.; tł. ang. Jerzy Mirecki]. - Grudziądz: Wydawca ART. F. W., [2010]. 
Grafika w czasie i przestrzeni / [pod red. Dominiki Raduńskiej, wstęp Bogumiła 
Przybielska i Małgorzata Kurzyńska, aut. Dominika Raduńska et aL]. - 
Grudziądz: Wydawca Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2010. 
Grafika w czasie i przestrzeni: ćwiczenia / [tekst oprac. Bernadeta Didkowska 
et aL, red. prowadzący Dominika Raduńska]. - Grudziądz: Wydawca Muzeum 
im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2010.
		

/KG_2012_202_0001.djvu

			202 


Op rac. Janusz Hinz 


Grudziądz miasto z ułańską fantazją: przewodnik: zabytki, hotele, restauracje, 
puby, kluby, informacje, wypoczynek, atrakcje / [zdj. Lesław Domowicz]. - 
Grudziądz: Wydawca Multi-Level, 2010. 
HINZ Janusz, Bibliografia grudziądzka wydawnictwa zwarte 2005-2010 wraz 
z uzupełnieniami z lat 1945-2004. - Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów 
Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, 2011. 
Historia towarzystw lekarskich regionu kujawsko-pomorskiego: praca zbio- 
rowa / pod red. Zygmunta Mackiewicza. - Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo 
Naukowe, 2010. 
JAWORSKI Michal, Sekrety tatuażu: poradnik dla tych, którzy chcą nauczyć się 
tatuować. - Grudziądz: [Michał Jaworski], 2010. 
Kalendarz Grudziądzki 2011, [t. 15] / pod red. Anny Janosz-Olszowy. - Gru- 
dziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2010. 
KAMIŃSKI Henryk, Cienie minionego czasu. - Bydgoszcz: Instytut Wydaw- 
niczy "Świadectwo", 2010. 
KARCZMAREK Andrzej Antoni, O żebrakach, ułanach i młodzieńcach: 
powiastki z czasów międzywojennych. - Grudziądz: Wydawnictwo Anda, 2010. 
Konferencja pt. Spotkanie z Prof. Alfonsem Hoffmannem, Zespół Szkół 
Technicznych w Grudziądzu, 26 maja 2011 roku / [oprac. Tadeusz Domżalski et 
al.; Zespół Szkół Technicznych w Grudziądzu im. J. J. Śniadeckich, Stowa- 
rzyszenie Elektryków Polskich. Oddział Bydgoszcz, Muzeum im. ks. dr. Wła- 
dysława Łęgi w Grudziądzu, Biblioteka Miejska im. Wiktora Kulerskiego 
w Grudziądzu. - Grudziądz: Zespół Szkół Technicznych, 2011. 
KOŚCIAŃSKI Zdzislaw, Organizacja i działania wojenne samodzielnej 
kawalerii polskiej w 1939 roku: wybrane przykłady działań bojowych 
samodzielnej kawalerii polskiej w 1939 roku. - Leszno: Wydawnictwo Instytutu 
im. gen. Stefana "Grota" Roweckiego, 2009. 
KRÓUKOWSKI Bohdan, Na ułańskich drogach: spotkania przedziwne. - Wyd. 
2. - Lublin: Norbertinum Wydawnictwo - Drukarnia - Księgarnia, 2010. 
KRZYŚ Jerzy, Służba zdrowia wojsk polskich w latach 1806-1807. - Grudziądz: 
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni Mieszka- 
niowej, 201I. 
Księga pamiątkowa: nadanie Szkole Podstawowej nr 21 w Grudziądzu imienia 
rotmistrza Witolda Pileckiego / oprac. Tomasz Gładkowski, Anna Składanek, 
Mariola Śledź, Zenona Wiącek, Hanna Włodarczyk. - [Grudziądz: Szkoła 
Podstawowa nr 21 im. Witolda Pileckiego, 2003].
		

/KG_2012_203_0001.djvu

			GRUDZIĄDZKIE PUBLIKACJE 


203 


KUBRAK Zygmunt, Generał Józef Kustroń 1892-1939. - Lubaczów: Zespół 
Szkół im. gen. Józefa Kustronia, 2009. 
KURZYŃSKA Małgorzata, WIEWIÓRA Marcin, "Wyniki badań na Górze 
Zamkowej w Grudziądzu". - Grudziądz: Urząd Miejski w Grudziądzu; Muzeum 
im. ks. dr. Władysława Łęgi; Toruń: Instytut Archeologii UMK, 2010. 
LEWANDOWSKI Stanisław, CISZKIEWlCZ Jolanta, Między IX a X Zjazdem 
(2006-2010): publikacja okolicznościowa z okazji 85-lecia Średniej Szkoły 
Rolniczej oraz X Zjazdu Absolwentów. Grudziądz: Zespół Szkół Rolniczych im. 
Władysława Grabskiego, 2010. 
Lustracja województw Prus Królewskich 1765. T. 2, Województwo chełmińskie. 
Cz. 2, Ziemia Chełmińska / wyd. Jerzy Dygdała; Uniwersytet Mikołaja Kopernika 
w Toruniu, Polska Akademia Nauk. Instytut Historii. - Toruń: Towarzystwo 
Naukowe, 2009. 
Materiały XV Seminarium Krajoznawczego Wojska Polskiego "Fortyfikacje 
Ziemi Chełmińskiej" Krajoznawczej Narady Towarzystwa Przyjaciół Fortyfikacji, 
Toruń - Chełmno - Grudziądz, 22-25 kwietnia 2002 r. / [pod red. Janusza 
Furtka, aut.: Wiesław Bąk, Jerzy Krzyś et al.]. - Warszawa: Departament 
Wychowania i Promocji Obronności Ministerstwa Obrony Narodowej; Toruń: 
Wojskowy Oddział PTTK przy Klubie Garnizonowym, 2002. 
MICHAŁOWSKI Piotr, Roman Michałowski: malarstwo. - Grudziądz: Muzeum 
im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2011. 
OLEJNICZAK Joanna, Wybory do Sejmu i rad narodowych w województwie 
bydgoskim w okresie tzw. małej stabilizacji (1956-1970). - Toruń: 
Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010. 
OSIPOWlCZ Grzegorz, Narzędzia krzemienne w epoce kamienia na ziemi 
chełmińskiej. - Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja 
Kopernika, 2010. 
OTREMBA Zbigniew, Grudziądz: kronika powiatu. - Gdańsk: Wydawnictwo 
Regnum, 2010. 
OTREMBA Zbigniew, 40 lat Grudziądzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa 
Numizmatycznego 1970-2010. - Gdańsk: Wydawnictwo Regnum, 2011. 
PASIK Henryk, Informator: budowle obronne powiatu grudziądzkiego. - 
Grudziądz: KRD Spółka jawna Rajmund Karolak i Dariusz Zieliński, 2010. 
PIERZYŃSKA-JELSKA Ewelina, Muzealnictwo w Polsce 1945-1974: funkcje 
pełnione przez muzea. - Kielce: Ewelina Leonarda Pierzyńska- Jelska, 2010.
		

/KG_2012_204_0001.djvu

			204 


Oprac. Janusz Hinz 


Prawa człowieka na lekcji (nie tylko) wychowawczej w szkole I oprac. mat. 
Jolanta Kamińska i Anna Ryczkowska. - Grudziądz: II Liceum Ogólnokształcące 
im. Króla Jana III Sobieskiego, 2011. 
Przebudowa ulic Starego Miasta w Grudziądzu w ramach Lokalnego 
Programu Rewitalizacji Miasta Grudziądza na lata 2009-2015. - Grudziądz: 
Urząd Miejski. Wydział Funduszy Europejskich, 2010. 
Przeszłość zachowana w pamięci... I [zespół red. Iwona Żurawska et aL] - 
[Grudziądz: Zespół Szkół Gastronomiczno-Hotelowych, 2010]. 
RAGINIAK Stanisław, Kwiaty na skale. - Grudziądz: Wydawnictwo RAS, 2010. 
RAUCHFLEISZ Tadeusz, N "Przełomowa" Wycieczka Koła Przewodników 
PTTK w Grudziądzu: Przełom D rawy, Pojezierze Pomorskie 22-25 maja 2008 r. 
- [Grudziądz: nakład autora, 2008]. 
ROGUCKI Krzysztof, Józef Piłsudski na Kujawach i Pomorzu. - Bydgoszcz: 
[s. n.], 2011. 
Rotmistrzowi Witoldowi Pileckiemu w 100 rocznicę urodzin i 53 rocznicę 
śmierci I [oprac. Marta Mróz et aL]. - Grudziądz: Szkoła Podstawowa nr 21 
im. rtm. Witolda Pileckiego, 200l. 
SUUŃSKI Jan, Oficerowie żandarmerii II RP: biogramy. - Warszawa; Legio- 
nowo: Wydawnictwo Centrum Szkolenia Policji, 2010. 
Święto Flagi: pieśni patriotyczne, Grudziądz, maj 2011 r. I [aut. Feliks 
Nowowiejski, Maria Konopnicka et aL]. - [Grudziądz: Urząd Miejski, 2011]. 
TRVBULSKI Kazimierz, Ballada o rycerzu Krzyża. - Gdynia: Wydawnictwo 
Region, 201l. 
Twarze bezpieki 1945-1990: obsada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpie- 
czeństwa i Służb Bezpieczeństwa w województwach pomorskimi bydgoskim, 
toruńskim i włocławskim: informator personalny I oprac. zespół Kamila 
Churska [et aL]; pod red. Marka Szymaniaka przy współudziale Alicji 
Paczoskiej-Hauke i Tomasza Rabanta; Instytut Pamięci Narodowej - Komisja 
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Gdańsku. 
Delegatura w Bydgoszczy. - Bydgoszcz; Gdańsk: Instytut Pamięci Narodowej - 
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2010. 
Uroczyste ogłoszenie Kolegiaty Św. Mikołaja w Grudziądzu Bazyliką Mniejszą, 
Grudziądz, 6 grudnia 2010 r. I [oprac. ks. Krzysztof Foligowski, konsultacja 
liturgiczna ks. Wojciech Niedźwiecki]. - Bydgoszcz: Wydawnictwo Koronis, 
2010.
		

/KG_2012_205_0001.djvu

			GRUDZIĄDZKIE PUBLIKACJE 


205 


WECKWERTH Marek, Walory przyrodniczo-turystyczne województwa 
kujawsko-po-morskiego. - Bydgoszcz: Wydawnictwo Margrafsen; Toruń: 
Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego, [ok. 2010]. 
WŁODARCZYK Hanna, Mały słownik pisarzy chrześcijańskich: pomoc 
dydaktyczna dla nauczycieli języka polskiego, historii i religii. - Grudziądz: 
[s. n.], 2004. 
Wojsko a społeczeństwo na Kujawach i Pomorzu / pod red. Zdzisława 
Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego. - Bydgoszcz: Bydgoskie 
Towarzystwo Naukowe, 2009. 
Wystawa Jednego Dzieła 2010 twórców grudziądzkich: Klimaty, Galeria 
w "Centrum" Spółdzielni Mieszkaniowej, Grudziądz, wrzesień-październik 
2010 r. / pod red. Małgorzaty Kosowicz i Tadeusza Rauchfleisza. - Grudziądz: 
Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni 
Mieszkaniowej, 2010. 
Wystawa Nauczycielskiej Grupy Twórczej "NaGrut", 21-31.12.2010 r. / [oprac. 
Grzegorz, Henryk Rygielski, Gabriela Murach-Pyszora; Związek Nauczycielstwa 
Polskiego]. - Grudziądz: Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2010. 
ZAREMBA Zenon, Śladami Boga. - Grudziądz: Wydawca Oddział Akcji Kato- 
lickiej przy Parafii św. Mikołaja, 1998. 
ZAREMBA Zenon, Wiersze o krzyżu: drzewo życia. - Grudziądz: Wydawca 
Parafialny Oddział Akcji Katolickiej przy Kolegiacie Grudziądzkiej, 2004. 
Zbigniew Smoliński: malarstwo, rysunek, grafika, collage. - Grudziądz: 
Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi, 2011. 
10 lecie istnienia Liceum Plastycznego, nadanie Liceum Plastycznemu imienia 
Józefa Czapskiego, Centrum Kultury Teatr, październik 2010. - Grudziądz: 
Zespół Szkół Budowlanych i Plastycznych im. Mikołaja Kopernika, 2010. 
XVDI Konkurs Poezji Religijnej im. ks. prof Józefa Tischnera: wybór wierszy / 
pod red. Marcina Ozorowskiego]. - Ludźmierz: Oddział Związku Podhalan 
w Ludźmierzu: Sanktuarium Matki Bożej Ludźmierskiej, 2010. [W książce na ss. 
34-35 wiersze grudziądzkiej poetki Janiny Fiałkowskiej]. 
25 lat działalności Koła Miłośników Dziejów Grudziądza (24 IX 1986 - 31 V 
2011): IV Księga pamiątkowa / [red. Janusz Hinz, Tadeusz Rauchfleisz]. 
- Grudziądz: Koło Miłośników Dziejów Grudziądza. Klub "Centrum" Spółdzielni 
Mieszkaniowej, 2011. 
54. Grudziądzkie Dni Techniki, listopad 2010. - Grudziądz: Rada Grudziądzka 
Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NOT, 2010.
		

/KG_2012_206_0001.djvu

			$, 
j:
t 

; 

 ..
. {. I" 


. f',,' 
.' 'c 


i.
ti
.. 


-"'\ j-, 
, ,\Ił ,. 
... ). 
.. . '" 
,. ; 


'" 

 --- 


11.- 
-'.,'---
 


'I 


\ 
 . . 


" 


'-- 


.;t 


(' 



 i.. '; 


.. 



. 


'ł 


,. 
r 


a 


f', .... _ 
-...... ' 

 r: C 


/ 


ł · · 
("ł.. 

! '" I, !'f 


Plenerowy koncert arii operetkowych w Ogrodzie Botanicznym 



. 
 \ ,: 


'
fr 
'.. " '-4'1>, ,;.,. ;. 
...'.', ';', 


.. 


:,>i.::' 
' 


-, 
, .. 


" , 



. 
,.y 


." ,.
.'f. 
'
,;;;. - , 
.'" , 


- I- _,o 


_..-:-.",.. 


:!, 
4ł
:
' :,:


f; 
':


.. 


'
f 
'l
 
:. 


;t' 


Fot. Piotr Bilski
		

/KG_2012_207_0001.djvu

			Stanisław Poręba 


WIERSZE 


Motyw z wiśniami 


Marysi 


Kiedy na kłosach spocznie ostatni już koLor, 
maki - rany na cieLe łanów zagoją się - 
porzucając płatki, 
powietrze dojrzałe od zapachu chLeba 
przekreśli jak głos nieznanego ptaka 
kLekot ostrzonej kosy - 
przyniosę Ci z ogrodu dwie płomienne wiśnie. 


Córki płomienia bez ciepła - 
fotografie warg, 
napojone winem i słodyczą z pucharu Lata, 


Całowane grzebieniami wiatru, 
oddechem Wisły i Lasu, 
piasku, 
macierzanki - 
w krajobrazie mojego dzieciństwa. 


Dwie wiśnie - jak z broszki, 
którą nosisz przypiętą do sukni.
		

/KG_2012_208_0001.djvu

			208 


Stanisław Poręba 


*** 


Nie dogonię tych dni 
zgasły w światłach naftowych Lamp, 
odeszły piaszczystą drogą, 
nie ma tej drogi 
drzewa starsze o pokoLenia Liści 
nie tamte drzewa 
jak dawniej 
zapisują w powietrzu swój Los, 
nie mój Los 
Od domów 
drążonych przez języki ognia 
nocy podpartych przerażeniem 
pachnących śmiercią 
oddzieLił mnie pancerz Lat 
Kruchy pancerz 
Mogę go zniszczyć myśLą 


* * * 


Z wiejskiej chaty wyszedłem w świat... 
Budził wrzesień w Liściach niepokój, 
jak na sprzedaż ucięty kwiat, 
Lecz nie z rosy - miałem łzę w oku. 


Niosłem z sobą swe małe sn,y, 
wiązki myśli - tLące ogniska. 
Stały sterty - stępione kły 
i mgła kołdrą słała ścierniska. 


Rzucić poLa - musiałem iść. 
Turkot wozów echa tłukł w Lasach. 
W rękę wziąłem jak sztandar Liść - 
zżółkły obraz pędzLa Picassa.
		

/KG_2012_209_0001.djvu

			WIERSZE 


209 


*** 


Rodzicom 


Powróciłem między moje światy 
Pod oknem 
z prawej strony stoi Las 
z Lewej 
jeziora wydłużony język 
z kapeLuszami żagli 
W południe dymi droga 
od łąk - 
aLarm krów 
Wozy zapisują się skrzypieniem 
w powietrzu 
Na podwórku kury kąpią się w piasku 
Z progu matka odgarnia dłonią słońce 
Kiedy tu powracam 
powracam w dzieciństwo. 


Pożegnanie 


Słońca mLeczów zwróciły do mnie oblicza, 
zdarte pędzLe koniczyn drgnęły na wahadłach łodyg - 
kiedy po językach traw 
przebiegł wiatr niewidzialną stopą 
i przyniósł znad strumienia 
modLitwę wody. 
Snopy wierzb 
kogucimi kosami gałęzi 
powiały jak dłonie 
zieLonymi chusteczkami. 
SkrzydLate okno 
posłało czerwony uśmiech. 
Wysmukła kopuła góry ŚLęży 
pochyliła się nade mną 
i owijała siebie smutkiem 
nadchodzącego wieczoru. 


Sobótka, Lipiec 1957
		

/KG_2012_210_0001.djvu

			210 


Stanisław Poręba 


Nad Osą 


Rzeka zakręca znakiem zapytania 
może chce się zapytać - do Wisły daLeko? 
Czarne smugi - krowy z łąk wygania 
Zachód czerwoną powieką. 


Stoją kępami olchy - karawany, 
w których noc swe zbLiżenia cieniami już pisze, 
wóz przez kogoś wśród traw zapomniany 
w przestrzeń wymierzył swój dyszel. 


Fot. archiwum KMDG 


STANISŁAW PORĘBA (1934-2010) znany był 
głównie jako historyk, działacz społeczno- 
kulturalny, bibliofil, krajoznawca, współzało- 
życiel Koła Miłośników Dziejów Grudziądza, 
jeden z inicjatorów wydawania KaLendarza 
Grudziądzkiego, autor licznych artykułów 
popularyzujących historię i dzieje Grudziądza 
oraz ludzi zasłużonych dla tego miasta. Ale 
w młodości parał się także poezją i prozą. 
Był członkiem Klubu Literackiego "Pomorze" 
i Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy 
przy ZW ZMW w Bydgoszczy. 
Debiutował wierszami Wieczór i Wiosna 
w tygodniku "Kierunki" w 1957 r. i opowia- 
daniem Jałmużna w tygodniku "Zarzewie" 
w 1960 r. Swoje utwory publikował w alma- 
nachu "Młoda wieś pisze" wydanym przez 
Ludową Spółdzielnię Wydawniczą (1961), ALmanachu Młodych 1958/1959, który 
ukazał się nakładem Wydawnictwa "Iskry" (1960), tomikach wierszy - Młody Gru- 
dziądz Literacki, którego wydawcą był oddział KPTK w Grudziądzu (1966) i Opowieści 
o pniaku (Łódź 1968) oraz czasopismach: "Pomorze", "Kamena", "Tygodnik Kultu- 
ralny", "Zielony Sztandar", "Nowa Wieś", "Dziennik Ludowy", "Żołnierz Ludu", 
"Na przełaj", "Głos Nauczycielski" i innych. Jego wiersze prezentowano także na 
antenie bydgoskiej rozgłośni Polskiego Radia. Pisał również wiersze dla dzieci, 
zamieszczały je "Świerszczyk" i "Płomyczek". Tłumaczył na język polski poezję 
autorów rosyjskich i radzieckich. 



. 
....:;.
		

/KG_2012_211_0001.djvu

			Oprac. Anna Granica 


KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH 
IMPREZ KULTURALNYCH, 
SPORTOWYCH I TURYSTYCZNYCH 


Styczeń 
* Zespół ORANGE TRANE - koncert jazzowy - Klub Akcent, 6 I 
* Koncert Noworoczny. Przed grudziądzką publicznością, obok chóru Alla 
camera, wystąpią: El Jazz Big Band pod dyrekcją Józefa Eliasza oraz 
soliści: Natalia Pastewska, Joachim Perlik, Janusza Szrom. Całość 
poprowadzi Marcin Kydryński - Centrum Kultury Teatr, 7 stycznia 
* XX Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy - Centrum Kultury Teatr 
i Klub Akcent, 8 I 
* XXXIII Kolarski Rajd Noworoczny - Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 8 I 
* Akwarele Zbigniewa Szczepanka - wystawa - Klub Akcent, 12 I 
* Zespół Open Blues - koncert bluesowy - Klub Akcent, 20 I 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze. Wystąpią: Barbara Triu - sopran, Henryk 
TriU - skrzypce, Szymon TriU - fortepian - Teatr, 22 I 
* Koncert z okazji rocznicy powrotu Grudziądza do Macierzy 
- Muzeum, 23 I 
* Zespół Zydeco Flow - koncert bluesowy - Klub Akcent, 27 I 
* "Nasi przyjaciele z Bullerbyn" - zajęcia literackie dla dzieci - Dział dla 
Dzieci i Młodzieży Biblioteki Głównej 
* Wystawa prac Ewy Waty - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Polski Mundur Kawaleryjski 1914-1945 - wystawa - Muzeum 
(spichrz nr 17), cały rok 
* Stacja Grudziądz - wystawa - Muzeum (spichrz nr 17), do 30 IX 
* Wacław Jankowski - wystawa - Muzeum (gmach główny), do 20 I 
* Potęga i upadek. Zamki Państwa Krzyżackiego - wystawa - Muzeum 
(gmach główny), do 29 I
		

/KG_2012_212_0001.djvu

			212 


Oprac. Anna Granica 


* Bronisław Malinowski (1951-1981). Mistrz olimpijski. lekkoatleta 
- wystawa - Muzeum (spichrz nr 17), do 29 I 
* Hanza i jej dziedzictwo - wystawa - Muzeum (gmach główny), 27 1-9 IV 
* Kuligi w lesie Komunalnym - MORiW 
* Noworoczny marsz nordic walking - MORiW 


Luty 
* Wystawa malarstwa Ewy Miller - Klub Akcent, 9 II 
* Co krokodyl ma w brzuchu? - wystawa - Muzeum (spichrz nr 17), 
13 11-9 IV 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Wystawa fotografii Doroty Tadajewskiej-Sysko - Biblioteka Główna 
* Wystawa plastyczna uczniów z Linowa i Lisnowa - filia biblioteczna 
nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Kuligi w lesie Komunalnym - MORiW 
Białe Wakacje 13-26 /I 
· Warsztaty artystyczne (plastyczne, lalkarskie, teatralne) 
- Centrum Kultury Teatr 
· Koncerty w Klubie Akcent 
· Cykl zajęć dla najmłodszych czytelników w czasie ferii zimowych 
w Dziale dla Dzieci i Młodzieży Biblioteki Głównej oraz filiach 
bibliotecznych 
· Nauka tańca, zajęcia na lodowisku - MORiW 


Marzec 
* Wystawa malarstwa i rysunku Kamila Emanuela Klonowskiego 
- Klub Akcent, 8 III 
* Dzień św. Patryka - koncert zespołu Beltaine - Klub Akcent, 16 III 
* Zajęcia edukacyjne z okazji Dni Kopernikowskich - Dział dla Dzieci 
i Młodzieży Biblioteki Głównej 
* "Polski plakat polityczny" - wystawa - Czytelnia Naukowa 
Biblioteki Głównej 
* Kiermasz wielkanocny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Jan Kanty Pawluśkiewicz - wystawa - Muzeum (gmach główny), 
16 III-29 IV
		

/KG_2012_213_0001.djvu

			KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ ... 


213 


* XXXII Kolarski Rajd Księżycowy - Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 24 III 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Inauguracja Festiwalu Teatralnego Grudziądzka Wiosna Teatralna 
"PRL w teatrze" - spektakle na scenie Centrum Kultury Teatr, 17 III-21 IV 
* Otwarte Międzynarodowe Mistrzostwa Grudziądza Młodzików w Judo 
o Puchar Prezydenta Grudziądza - GKS Olimpia 
* Turniej Karate "Mistrz Grudziądza" - Grudziądzki Klub SHORINRYU 
KARATE 
* Turniej Jiu-Jitsu ,,4 Formy Samoobrony" - Grudziądzki Klub SHORINRYU 
KARATE 
* Ogólnopolskie Zawody Pływackie "Mali Mistrzowie" - GKP Orka 
* Ogólnopolskie Zawody Pływackie "Grudziądzki Puchar Orki" - GKP Orka 
* Piłka nożna - I liga - GKS Olimpia, III-VI 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Powitanie wiosny - marsz nordic walking - MORiW 


Kwiecień 
* Wystawa malarstwa Tomasza Awdziejczyka - Klub Akcent, 12 IV 
* XXXVI Kolarski Rajd Szlakiem Martyrologii - Klub Turystyki Kolarskiej 
"Kalinka", 15 IV 
* Witkacy - wystawa z kolekcji Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku 
- Muzeum (gmach główny), 20 IV-3 VI 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Obchody Dni Książki - konkurs plastyczny oraz spotkanie z autorem 
lub ilustratorem książek - filia biblioteczna nr 1; Dział dla Dzieci 
i Młodzieży Biblioteki Głównej 
* Wystawa fotograficzna prac podopiecznych Joanny Zasady 
- filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Międzynarodowy Dzień Ochrony Zabytków - prelekcja 
- filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Międzynarodowe Zawody Balonowe o Puchar Prezydenta Grudziądza 
- Aeroklub Nadwiślański 
* Grudziądzkie Czwartki Lekkoatletyczne - GKS Olimpia, IV-X 
* Międzynarodowy Wyścig Kolarski Juniorów o Puchar Prezydenta 
Grudziądza - ALKS STAL, przełom kwietnia i maja
		

/KG_2012_214_0001.djvu

			214 


Oprac. Anna Granica 


* Żużel - I liga - GTŻ, IV-IX 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Zwiedzanie Wielkiej Księżej Góry z okazji Międzynarodowego Dnia 
Ochrony Zabytków - MORiW 


Maj 
* Koncert z okazji Narodowego Święta Konstytucji 3 Maja - Muzeum, 3 VI 
* Wystawa prac dyplomantów Liceum Plastycznego w Grudziądzu 
- Klub Akcent, 10 V 
* Grudziądzka Kieszeń Sceniczna - XII Przegląd Twórczości Dzieci 
i Młodzieży - Centrum Kultury Teatr, 14-18 V 
* Grudziądzkie Amatorskie Prezentacje Artystyczne GAPA 2012 (przegląd 
w kategoriach: muzyka, taniec, plastyka), 21-25 V 
* IV Święto Wisły - PTTK Oddział Grudziądz i Klub Turystyki Kolarskiej 
"Kalinka", 20 V 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Honor, Ojczyzna. Ordery i Odznaczenia II Rzeczypospolitej 
- wystawa - Muzeum (Pałac Opatek), 2 V-11 XI 
* Kaszuby - dawniej i dziś - wystawa - Muzeum (gmach główny), 
12 V-l VII 
* Tydzień Bibliotek - Odjazdowy Bibliotekarz - rajd rowerowy 
bibliotekarzy, czytelników oraz wszystkich miłośników książki, 
bibliotek i rowerów, 8-15 V 
* Obchody 100-lecia Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu - Dział dla Dzieci 
i Młodzieży Biblioteki Głównej 
* Maj w bibliotece - przyjmowanie wycieczek, lekcje biblioteczne, głośne 
czytanie bajek, zajęcia plastyczne i edukacyjne - Biblioteka Główna i filie 
* "Książka uliczna" - happening na 100-lecie Biblioteki Miejskiej 
* Turniej szachowy o Puchar Prezydenta Grudziądza - UKS Rotmistrz 
* Międzynarodowy Turniej Piłki Nożnej Oldbojów o Puchar Prezydenta 
Grudziądza - GKS Olimpia 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Dzień Otwarty Cytadeli - MORiW 
* Polska Biega - MORiW
		

/KG_2012_215_0001.djvu

			KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


215 


Czerwiec 
* Euro 2012 - wystawa pokonkursowa - Muzeum (spichrz nr 17), 
1 VI-26 VIII 
* Wystawa monograficzna Wacława Szczeblewskiego (1888-1965) 
z okazji 90. rocznicy powstania Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych 
- Muzeum (gmach główny), 15 VI-2 IX 
* V Rajd Waldka Gmińskiego - Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 17 VI 
* Kiermasz wydawnictw grudziądzkich z okazji Dni Grudziądza 
- Biblioteka Główna 
* Dzień Dziecka - zajęcia dla dzieci w wybranych bibliotekach 
* "Dziecko w malarstwie" - wystawa reprodukcji polskich malarzy- 
Czytelnia Naukowa Biblioteki Głównej 
* 50-lecie powstania filii bibliotecznej nr 4 
* "Szczęśliwa trzynastka" - Święto Filii - filia biblioteczna nr 13 
i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Inauguracja Festiwalu Kulturalnego "Lato na Starym Mieście" 
W ramach festiwalu raz w tygodniu w urokliwych zakątkach miasta 
odbywać się będą imprezy plenerowe - koncerty, spektakle, seanse 
filmowe, warsztaty artystyczne oraz wystawa prac grudziądzkich 
artystów. Organizator - Centrum Kultury Teatr 
* Turniej Piłki Nożnej Młodzików o Puchar Prezydenta Grudziądza 
- GKS Olimpia 
* Młodzieżowe Regaty Wioślarskie - KW WISŁA 
* Grand Prix MTB - UKS Tandem 
* Mistrzostwa Województwa w Wyścigach Konnych - JKS Rywal 
* Grudziądzki Rajd Samochodowy - Automobilklub Toruński 
* Ogólnopolski Memoriał Szymona Wołocha - ALKS STAL, VI-VII 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* Dzień Dziecka na Plaży Miejskiej - MORiW 
* Puchar Prezydenta Grudziądza w siatkówce plażowej 
- Plaża Miejska - MORiW 
Z okazji Dni Grudziądza 
· Wystawa pokonkursowa Grudziądz Foto 2012 - Klub Akcent 
· Koncerty plenerowe na Błoniach Nadwiślańskich i dziedzińcu Ratusza 
· Spływ kajakowy - MORiW
		

/KG_2012_216_0001.djvu

			216 


Oprac. Anna Granica 


Lipiec i sierpień 
* VIII Rajd Szlakiem Zabytków Sakralnych - Klub Turystyki Kolarskiej 
"Kalinka", 1 VII 
* XI Lato z Kalinką - Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 11-15 VIII 
* Festiwal Kulturalny "Lato na Starym Mieście" - raz w tygodniu 
imprezy plenerowe 
* Wystawa prac grudziądzkich artystów "Lato na Starym Mieście" 
- Klub Akcent, 12 VII 
* Marek Fijałkowski. Malarstwo - wystawa - Muzeum (gmach główny), 
6 VII-26 VIII 
* XXIV Zjazd Kawalerzystów II Rp, 17-19 VIII 
* 66. Międzynarodowy Motorowy Zlot Gwiaździsty Policji, 21-26 VIII 
* "Pożegnanie Wakacji" - impreza plenerowa - Błonia Nadwiślańskie 
* Plener Grudziądz 2012 - wystawa - Muzeum (spichrz nr 17) 
* "Lato w bibliotece" - cykl zajęć dla młodych czytelników w Dziale 
dla Dzieci i Młodzieży Biblioteki Głównej oraz filiach bibliotecznych 
* Piłka nożna - I liga - GKS Olimpia, VII-XI 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Amatorskie regaty kajakowe, gry i zabawy dla dzieci 
- Plaża Miejska - MORiW 
* Pokaz ratownictwa WOPR - Plaża Miejska - MORiW 
* Wakacyjne rozgrywki siatkówki plażowej - Plaża Miejska - MORiW 


Wrzesień 


* XXVII Rajd Kolarski Pamięci Września 1939 
- Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 1 IX 
* Huculskie reminiscencje - wystawa - Muzeum (gmach główny), 
7 IX-4 XI 
* Wystawa malarstwa Jana Zwolickiego - Klub Akcent, 13 IX 
* Zlot Ogólnopolski XXXVI Jesień Kolarska - Klub Turystyki Kolarskiej 
"Kalinka", 28-30 IX 
* Rozstrzygnięcie ogólnomiejskiego konkursu "Ozdabiamy domy 
kwiatami" - Klub Akcent. Organizator - Grudziądzkie Towarzystwo 
Kultury 
* Inauguracja sezonu teatralnego - Centrum Kultury Teatr 
* Inauguracja Niedzielnych Koncertów w Teatrze - Centrum Kultury Teatr
		

/KG_2012_217_0001.djvu

			KALENDARZ WAŻNIEJSZYCH IMPREZ... 


217 


* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
Przez cały sezon w każdy piątek odbywać się będą koncerty 
muzyki klubowej. 
* "Grudziądz w ekslibrisie" - wystawa ze zbiorów biblioteki 
- Czytelnia Naukowa Biblioteki Głównej 
* Wystawa malarstwa Marka Fijałkowskiego - filia biblioteczna nr 13 
i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Ogólnomiejski konkurs fotograficzny na projekt pocztówki z wakacji 
- filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* III Pomorska Gala Światła i Energii - imprezy plenerowe 
* Turniej Tenisa Stołowego o Puchar Prezydenta Miasta Grudziądza 
- ASTS Olimpia-Unia 
* Międzynarodowy Bieg Uliczny im. Bronisława Malinowskiego 
- GKS Olimpia 
* Ogólnopolski Turniej Miast Kopernikańskich w boksie - MKS START 
* Regaty Żeglarskie im. Tadeusza Imbierowicza - Toruński Okręgowy 
Związek Żeglarski 
* Wycieczka autokarowa - MORiW 
* Rajd rowerowy - MORiW 
* II marsz nordic walking im. B. Malinowskiego 
- Las Komunalny - MORiW 
Europejskie Dni Dziedzictwa 
· Spotkanie z przedstawicielem wybranej mniejszości zamieszkującej 
Grudziądz - Dział dla Dzieci i Młodzieży Biblioteki Głównej 
· Zwiedzanie Bazyliki Mniejszej św. Mikołaja - MORiW 


Październik 
* Wystawa grafiki i rysunku Dominika Jasińskiego - Klub Akcent 11 X 
* Ulice i zaułki Grudziądza - Aleja 23 Stycznia - wystawa 
- Muzeum (spichrz nr 17), 26 X-31 XII 
* Jerzy Brzuskiewicz. Collage - wystawa - Muzeum (gmach główny), 
5 X-31 XII 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* "I ty możesz być Królem Maciusiem Pierwszym" - zajęcia literackie 
w ramach obchodów Roku Janusza Korczaka - Dział dla Dzieci 
i Młodzieży Biblioteki Głównej
		

/KG_2012_218_0001.djvu

			218 


Oprac. Anna Granica 


* Wystawa podopiecznych Klary Stolp - filia biblioteczna nr 13 
i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Dzień Białej laski - Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 


Listopad 
* Wystawa zbiorowa prac artystów z Tucholi - Klub Akcent, 8 XI 
* Koncert z okazji Narodowego Święta Niepodległości 
- Muzeum, 11 listopada 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Scena Muzyczna w Klubie Akcent - koncerty 
* Światowy Dzień Pluszowego Misia - Dział dla Dzieci i Młodzieży 
Biblioteki Głównej 
* "Świat zwierząt egzotycznych" - X jubileuszowy, ogólnomiejski konkurs 
dla szkół podstawowych i specjalnych - filia biblioteczna nr 13 
i Ośrodek Czytelnictwa Niepełnosprawnych 
* Kiermasz świąteczny - filia biblioteczna nr 13 i Ośrodek Czytelnictwa 
Niepełnosprawnych 
* Ogólnopolski Memoriał Edmunda Brylińskiego w podnoszeniu ciężarów 
- MKS START 
* Dzień otwarty cytadeli - MORiW 


Grudzień 
* Mikołajki Kolarskie - Klub Turystyki Kolarskiej "Kalinka", 8 XII 
* Wystawa malarstwa Krzysztofa Kosowskiego - Klub Akcent, 13 XII 
* Jarmark św. Mikołaja - impreza plenerowa 
* Promocja Kalendarza Grudziądzkiego 2013 
* Niedzielne Koncerty w Teatrze - Centrum Kultury Teatr 
* Turniej Pomorski Jiu-Jitsu - Grudziądzki Klub SHORINRYU KARATE 
* Turniej "Puchar Karate Dzieci" - Grudziądzki Klub SHORINRYU KARATE 
* Mikołajki na lodowisku - MORiW
		

/KG_2012_219_0001.djvu

			Tekst sponsorowany 


TELEWIZJA PRZYSZŁOŚCI 


Na początku ostatniej dekady XX w. spółdzielcza "kablówka", udostępniając 
telewizję satelitarną otwierała grudziądzanom okno na świat. Teraz 
wprowadza telewidzów do nowej rzeczywistości. 
Godzi się przypomnieć, że narodziny telewizji kablowej przypadły na 
pierwsze lata transformacji ustrojowej i niejako były jednym z efektów 
zachodzących w Polsce przemian. Występowało wówczas ogromne 
zainteresowanie informacjami, filmami, rozrywką, relacjami sportowymi itp. 
serwowanymi przez inne źródła (czytaj nadawców zagranicznych) niż 
telewizja publiczna. TVP nie miała w kraju konkurencji, nadawała wtedy 
tylko dwa programy. 
Kiedyw 1991 r. startowała Telewizja Kablowa Spółdzielni Mieszkaniowej, 
niepodzielnie panowała technologia analogowa. Zarówno wreemisji 
i odbiorze programów telewizyjnych, jak i w systemie nagrywania i utrwa- 
lania obrazu na potrzeby programu lokalnego, którego pojawienie się na 
małym ekranie było w Grudziądzu sporym wydarzeniem. Dziś jesteśmy 
świadkami wielkiej zmiany, której na imię cyfryzacja. Bez przesady można 
powiedzieć, że to dwie różne epoki, choć dzieli je aż czy zaledwie 
dwadzieścia lat. 
Ostatnie S-lecie to czas wielu znaczących zmian w funkcjonowaniu 
"kablówki", i tych widocznych, i tych, których przeciętny abonent nie 
dostrzega. Rozmaite zmiany wymusza postęp, jaki dokonuje się w techno- 
logiach (z "cyfrą" na czele) i wola nadążania za nowinkami, aby nie pozostać 
w tyle, a także potrzeba sprostania obowiązkom operatora dużej sieci, 
wynikającym z przepisów prawa. Grudziądzka TVK SM dołączyła do dużych 
sieci, które za pośrednictwem jednego gniazdka oferują trzy usługi: 
telewizję, internet i telefon (tzw. triple play).
		

/KG_2012_220_0001.djvu

			220 


Tekst sponsorowany 


Dzięki przebudowie sieci, a w zasadzie budowie nowej, własnej 
kanalizacji teletechnicznej (wybudowano 46 km, dzierżawionych jest już 
tylko ok. 25 km) możliwe jest pozyskiwanie kolejnych odbiorców. O ile do 
niedawna spółdzielcza "kablówka" była dostępna głównie dla mieszkańców 
wszystkich osiedli SM, to aktualnie jest obecna także w wielu innych 
dzielnicach Grudziądza. Z jej usług (wirtualna sieć komputerowa, telewizja 
kablowa, dostęp do internetu, połączenia telefoniczne, w tym telefonia 
głosowa klasy biznes, transmisja danych) korzystają również instytucje 
i firmy miejskie. 
Otwarcie na technologię cyfrową nastąpiło w minionej dekadzie. 
W nowej siedzibie TVK SM przy ul. Piotra Skargi 1 uruchomiono w kwietniu 
2007 r. cyfrową stację czołową. Zapewniła ona zupełnie nową jakość 
reemisji programów. Już w następnym miesiącu w ofercie pojawił się 
pierwszy pakiet cyfrowy. W 2008 r. pakiet cyfrowy zawierał większość 
kanałów zdublowanych z analogu (łącznie 62 programy). 
Do końca lipca 2013 r. zakończone zostanie w Polsce rozsiewcze 
nadawanie analogowe. Wcześniej zrobiło to już 13 państw europejskich, 
jako pierwsze w 2008 r. Holandia i Luksemburg, ostatnimi będą w 2015 r. 
Rumunia, Węgry i Bułgaria. Decyzja w tej sprawie zapadła na forum UE 
w Genewie w 2006 r. i jest związana z zaprzestaniem w Europie ochrony 
prawnej emisji analogowych przed zakłóceniami i nieefektywnym wyko- 
rzystaniem pasma częstotliwości przez telewizję analogową. Przejście 
z "analogu" na "cyfrę" jest porównywalne z innymi dużymi operacjami 
w eterze - przejściem z czarno-bieli na kolor, czy jak w przypadku radia 
rezygnacją z dolnego UKF i nadawanie w górnym zakresie tych fal. 
Korzyści ze zmiany systemu nadawania są bezsporne. Telewizja cyfrowa 
to możliwość: przesyłania większej liczby programów, w tym także bez- 
płatnych oraz uzupełnienia ich o usługi dodane, takie jak np. Elektroniczny 
Przewodnik po Programach (EPG) z dostępem do informacji o pozycjach 
programowych (kraj produkcji, tytuł, aktorzy, reżyser); oglądania filmów 
w formacie 16:9 oraz w systemie dźwięku Dolby Surround lub Dolby Digital; 
uruchomienia telewizji wysokiej rozdzielczości HDTV. W tej technologii 
możliwe jest też przesyłanie łącznie z obrazem dodatkowych ścieżek audio 
(np. różne wersje językowe) oraz ścieżek z napisami dla osób niesłyszących 
lub lubiących oglądać program w oryginalnej wersji językowej. Telewizja 
cyfrowa to przede wszystkim lepszajakość obrazu i dźwięku, pozbawionych 
charakterystycznych dla transmisji analogowej zniekształceń oraz 
zaszumień.
		

/KG_2012_221_0001.djvu

			TELEWIZJA PRZYSZŁOŚCI 


221 


" j1
 r .,J: 
_!
i
 - '...:.

t

 i:' ': 
" ł' '
:""" 
, i<', : ::?

; , :, 
. ,J('". j .. " Ir 
'
f 4 · :\i,'j, 
'
/
 > !,
'. -' 
')
,'.;
"J" ;, 
, 'il


;1- ;je::9Frr-
, ; 


,', ',
..:

'	
			

/KG_2012_222_0001.djvu

			222 


Tekst sponsorowany 


jednorodzinna część Mniszka będą pierwszymi w Grudziądzu osiedlami, na 
których światłowód zostanie doprowadzony do domu. Budowa takiej sieci, 
wg technologii XXI w., właśnie jest prowadzona. Światłowód umożliwia 
tworzenie sieci pasywnej (bez kaskady wzmacniaczy po drodze) oraz daje 
możliwości przepustowe większe niż tradycyjny kabel koncentryczny. W tej 
technologii możliwe jest doprowadzenie transmisji ponad 2000 Mbps do 
każdego mieszkania, a więc w praktyce korzystanie niezależnie i równolegle 
ze wszystkich dotychczasowych i przyszłych usług (m.in. ultra szybki 
internet, cyfrowa telewizja, innowacyjne usługi multimedialne). Konsek- 
wentnie w tej technologii będą budowane przyłącza do innych budynków. 
Nowością jest Elektroniczne Biuro Obsługi Abonenta. To bezpłatna 
usługa ułatwiająca życie abonentom. Za jej pośrednictwem można bez 
wychodzenia z domu sprawdzić m.in. swoje aktywne usługi, rozliczenia 
zarówno faktury, jak i płatności, a od niedawna także bilingi telefoniczne. 
Można również zgłosić zmianę danych lub problemy z sygnałem czy 
działaniem jakiejś usługi. Docelowo operator zamierza doprowadzić do 
sytuacji gdzie abonent przez eBOA będzie mógł załatwić wszystkie swoje 
sprawy od zawarcia umowy przez zmianę umów, płatności, rozliczenia oraz 
reklamacje. 


* * * 


Grudziądzka "kablówka" ma od niedawna nowe logo. Zostało ono 
wybrane w wyniku konkursu ogłoszonego z okazji 20-lecia TVK SM. 
Dotychczasowe logo jest teraz znakiem firmowym programu lokalnego 
spółdzielczej TV. 


R.B. 


Telewizja Kablowa Spółdzielni Mieszkaniowej w Grudziądzu jest dzisiaj 
jedną z większych sieci w Polsce. W swojej ofercie ma: telewizję cyfrową 
(z ponad 100 kanałami, w tym 14 w jakości HO), telewizję analogową 
pełniącą funkcję multiroo
1fł rogramy planszowe i własny . 
program lokalny. . / 
 
,

 11: 
Z usług telewLZyjnyc ,of
tJa- 'l/fJi2 abonentów, w tym 6000 
abonentów telewizji ;;J;p"te)
;', z,., OJ
 f:1: 
 internetu - ponad 9500 
internautów oraz z tel Dnii.ś.fat-Q"iJ /fI O abonentów. 

....:I , , J 
Ta oferta, systemat 
ie'fcz..s " d s ia, że TVK SMjest poważną 
konkurencją dla platform' tr:. 
 h 
1ł
* 
ZI '"
		

/KG_2012_223_0001.djvu

			REKLAMY 


J- . 


. j ,"
		

/KG_2012_225_0001.djvu

			ł.1 


'\. 


,
- 
lO.. {;' 



 OPEC 


"j";l,(p 


ó''1
Lowl:&1< 


, - :,' 
, . , (
 
.'.. '---r- 


#
 
, .... 



 



,
 
,;:... J
" 


, " 



 \,
 
\ 


" 


, , '" - 
 


i " łłt, . 
".d
..
 .,'. 
oj' Iti.=?,y. . --ł- ' . 
"., " tf' 


I.,., 


... 


. - 
 .. 


, . 


\ 


f, "- . . 

. 

.. 
G 
G 


., 


:.. 


. -
... ;,;.... ,"- 
..... . 
)ł't. : ,.. 
,
. <

t.
_ 
, .- <;
,-
 
'" _' y..... 
'" 'ł. '_ 
- 
.:.. - 

-


: '. 


.
 



. 


, ".-ł-- 
 


\\...
		

/KG_2012_226_0001.djvu

			IlmeLBUD 


MELBUD S.A. · ul. Składowa 4, 86-300 Grudziądz. www.melbud.pl 
sekretariat@melbud.pl, tel. 56 46-400-94, fax 56 46-403-06 


Oferujemy 
- realizację obiektów z zakresu budownictwa wodnego, 
ochrony środowiska, robót inżynieryjnych, ziemnych i melioracyjnych 
- techniki bezwykopowe 
- projektowanie, wyceny, nadzory, zastępstwa inwestycyjne, 
rozruchy technologiczne 
- wynajem sprzętu 
- wyroby betonowe oraz usługi produkcji pomocniczej 


. 0. 


""'
 " .' 


i, P 



,,_. 
.... p 


'III; . 11 



. 


. . 
\ 


- '-- , 
 , -
 '- 1 
' - -. 


.- 


-:" -J

--- 


-. ,II- .
- I 
II 


it..,.. ; 


-,.--:- 
",
 j,
 


I 

'-f:' 


Y:..' 
 
.. \ ' ,," , 
..- 
 
 
 .' .. 
'.:
/" ol 
-'" 
 ...." ,- 



 


-. 
'.... 
'.. ". ił..," 
er ..., 
,t-' _ :


::',



 
 

t ... --' - . 
...: ,

 -.... 
. ' 
, 
-- .'... " ' " ' X ' ,/ "' , "'Y . '" ,
 
.. ... 
'
, ,": .. ,_.: -: .... 
";' 
. .... fI." ....... 
 - -. _ . - 

 ." ".....' 
,o. '. '" 


, j., 


1:. 


° ..ł 1:, 
 :. 
" 
1 . 


!;: 


10. 
 


.- 


.. ' 
.. \. \. 
. } 4 ..-. 


-0.' j 


.-;--'-;!
 -
. -: 
'-- 


.
, 


'"-..,. 
 


. r.A
R"
LAY 


Budowa małej elektrowni wodnej 
w Obornikach Wielkopolskich na rzece Wełna 
wraz z przepławką dla ryb oraz jazem
		

/KG_2012_227_0001.djvu

			Korporacja Przemysłowa 


...... 'h 


Sp. z 0.0. 


3. 
: ..... ...,. - 


,_o _. 
 _ _h,........'.:I.:I
'I..
_-.
I.....'.-'--....::_ .'.....L-. 




 

 


CERTYFIKAT 
ZERTIFIKAT 


KOfpof.<:.J"
 
FIRMIT .. n. 


ul .."..-,0 MIa' 
............- 


..'
 :;.""..... ......_ _.. I._
'" ..... ___ .:I ....t__ 
-
- ... 
-- ,..-.. 
 - ...-- ----- - -.... 
--,...,-..-- 
---"--
----'.""'- .--. ......,,--- 
--.- --
"""" _._
..._----- 

...__..__..........._'" 


_
'_......CIIIK.UI.._"..._..'I"CDII_ 
.
__.
_""_ao.

_._.o_OIt 
_..U,tpCMDO__.ftIl..U""'O'_
 
...,,*""-lIIOCZTCMoou.r_g

.UIV'YIlDI 


....IKu....-_-=_.........-._.....-___....-.._ 
I ____-".
"""' _n __ _....... _
_.. 
. __.0...____._....._ 


.-.. .._.-.
 ......, 
__ -s..,._-.......
 


--..?"-,- __...t kitU U{A. "- 
::..-r.:
 "'... 
,; 
) , u.-:- 


.. 
. 


II 


IIł ł . 
I:]"
, . 
, . . 


Zakres certyfikacji: 
PRODUKCJA CZĘŚCI MASZYN 
I CZĘŚCI DLA PRZEMYSłU 
ENERGETYCZNEGO I SAMOCHODOWEGO, , 
WYKONANIE FORM WTRYSKOWYCH, 
TłOCZNIKÓW, WYKROJNIKÓW, 
PRZYRZĄDÓW DO OBRÓBKI 
SKRAWANIEM, 
PRZYRZĄDÓW MONTAŻOWYCH, 
SPAWALN ICZYCH 
ORAZ PROTOTYPÓW MASZYN I URZĄDZEŃ 


I · 



' 


. 


. . 
, .. 
'J 


.', -. . "
'. .:..:. 
-. - 


.' 


ul. Waryńskiego 85, 86-300 Grudziądz 
tel. 00485664401 30,5664301 70, fax 00 48564629568 
e-mail :formit@formit.com.pl, www.formit.com.pl
		

/KG_2012_228_0001.djvu

			c:Il1:mD 


Miejskie Wodociągi 
i Oczyszczalnia 
sp. z 0.0. w Grudziądzu 
86-300 Grudziądz, ul. Mickiewicza 28/30, 
tel. +48564504901, fax +48 56 4504934 
e-mail: mwio@mwio.pl http://www.mwio.pl 


e-Ił::: 



:ł 
. (JJ., 
 'i:ł lI1J::!I:1:> 
. 


WYKONUJEMY: 
- montaż, regulację i legalizację wodomierzy 
- układanie przyłączy i sieci wod-kan 
- inspekcję TV sieci sanitarnej i deszczowej 
- asfaltowanie nawierzchni recyklerem 
- czyszczenie sieci sanitarnej 
- dezynfekcję wewnętrznej instalacji 
- wykonywanie projektów przyłączy wod-kan 



 J
 ,;. 



_:' 
_',' ł 


.... 
" " : . I 


\ " 
. ,'-, 


, . 
 \ \ \.\ .' 
, \ 


ł 


Akredytowane Laboratorium wody i ścieków 
proponuje po atrakcyjnych cenach następujące usługi: 
- pobór próbek do badania 
- badanie mikrobiologiczne wody 
- badania wody na obecność: 
*bakterii rodzaju Legionella 
*Pseudomonas aeruginosa 
- badania fizyko-chemiczne wody, 
ścieków, gleby, osadów ściekowych 
- badania w zakresie monitoringu jakości wody 
- testy zgodności odpadów 


111 '11 
£/1/ 111 


()
 )1 

'
 l 
 
//1 J JJ 
il 11 
Ił 
I. 


I 
Składowisko odpadów w Zakurzewie 
Do zakładu przyjmuje się odpady pochodzące 
z gospodarstw domowych, instytucji, urzędów, 
lokali handlowo-usługowych itp. z terenu miasta ( 
Grudziądza oraz gmin Grudziądz, Rogóźno, Gruta. 
Prowadzimy również usługi wywozu odpadów 
z terenu miasta, posiadamy nowoczesny sprzęt 
oraz własne pojemniki na odpady 


'- 


IIII1 
\ł 
 I
 

 '
u...\
 


111 


- 


-
Ił 
I 



 



 
...., SGS 
ISO 14001:2004 


,
.
:
l 
. 


__ CiJ_ 
 
\\OIJO('l,<,'POLSKU, 
CZŁONEK 


CEEP CSRI!3 


ISO 9001 :2008 


SA 8000 


AS 680 
LABORATORIUM 
CENTRALNE
		

/KG_2012_229_0001.djvu

			"\' 


--. ,,,,- 


\ 
( \ 


r.' 
'-
 \ 


..- 


-' \ 

 \:," 


:, \\' 


.-_..

-=- 


· Administracja budynków 
· Zarządzanie nieruchomościami 
· Sprzedaż mieszkań 
· Wynajem mieszkań 
· Wynajem lokali użytkowych 
· Najem boksów na Pasażu Handlowym 
· Zarządzanie obiektami sportowymi 
· Prowadzenie targowisk 
· Zarządzanie Cmentarzem Komunalnym 


""-. 



, 


t:' 
-
 


\ 
 


lr. 
II ! II 
r IJf 


'r 
, 


,/ - 


r q
' 
n 
jJ I . 
 


......... 


I 
l 
, I "'t 
I ... , , ! ,1', 
, 
 
r 1Imnr . - , \ 
, ,- 
IW Ił m 11 ł fi' 


- 
I 
 
r-. OAI3Il
 
/, ' OWl{J 
., - -/ / ,I 5 
1
		

/KG_2012_230_0001.djvu

			II 


Dl 
III 
111 
-III 
-łll 
III 
'III 
III 


"
 
ł 



Ihł- 
IlI"": 11tb.. , 
IIUUi - 
. 
Dl'" 'Ił"', 


".;, 


.". il
':I.."I(.'1 - 


\1: 


Grudziądzki Park Przemysłowy 
Sp. z 0.0. to 40 ha dobrze 
skomunikowanej i zorganizowanej 
infrastruktury przemysłowej oraz 
trzy hale przemysłowe. 


a-- 


Grudziądzki Park 
Przemysłowy Sp. z 0.0. 


ul. Budowlanych 7 
86-300 Grudziądz 
tel. +48 S6 4S 06 113, 
e-mail: gpp@opec.grudziadz.pl 


:wJ:!! 


"',
!J:a
m.."n.!1 


., 


....j " 


\
 
" 
'.' 

 ,. 
,'. >
1 .'.. , , - " , ,',\
, 
 i ' , 
.. --. ,\ '\. 
... " 
_ \ ,'o' - ,
 "51 
. .-. 


. 

-.. 


, . 


.' 
'. . . . . 
'.' " 
" t' ,. 
; I 
.,. C 


. .t. .... 


Atrakcyjne warunki 
gospodarowania decydują 
o tym, że jest to najlepsze 
miejsce w Grudziądzu 
do rozwijania biznesu, 
Szerzej na: 
www.gpp.grudziadz.pl 



 


... .
.\ 



. :p. -. 
" 


--o 
. 


. 


. . 


. 


I.J'
, , ł 
 


_' _-_I.. - 
 


,,
' 


... '. 



 ":
		

/KG_2012_231_0001.djvu

			SN 


PRZEDSIĘę
IORSTWO WIELOBRANŻOWE 


. __0- -
, ,- 


o- '
"i .t 


',,'
 . 


GRUDZIĄDZ " ,', ',''',>
--' :':,: 
"'., , 
UL. GRANICZNA 35, 


PROFESJONALNE WYBURZENIA 
ROZBiÓRKI 
KOMPLEKSOWE ZAGOSPODAROWANIE ODPADów 


... UTYLIZAC.JA AZBESTU - Z ODBIOREM 

 SPRZEDAŻ KRUSZYW BUDOWLANYCH 
... WYNA.JEM SPRZĘTU BUDOWLANEGO 
.. WYKOPY I WYMIANA GRUNTU 

 USŁUGI KONTENEROWE 
.. TRANSPORT CIĘŻKI DO 60 TON 

 SKUP ZŁOMU METALI 


tel. 56/4648174 , fax. 56/4649350 
www.sonnenfeld.pl e-mail: sonnenfeld@wp.pl
		

/KG_2012_232_0001.djvu

			HORYZONT 


Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe 
Rok założenia 1995 


. 


. 


. 


I I - 


- I I I . . I - I . . 
I I I - - 
\ 
\ 
'"'o 
,. 
\ , . 
"" 
/' 

 
"'- 
"" 

 ........-. 
. : : . . . . . . . 
I
		

/KG_2012_233_0001.djvu

			. 


'. 

 "'I"- .., 


to' 


. 


. . 


. 


. 


. 


:. 


. 


I 


. 


.. . 


. 


. 


. 


· 
 L 


'- '-- 


, ' 
SM 


,e 


. 


. . . 


\ 


"" , 
 , 

 L L l'!.LLq l'!. Z. l! 


. 
 


.
		

/KG_2012_234_0001.djvu

			Asortyment firmy: 
- Rękawy, półrękawy i taśmy folii 
- Folie termokurczliwe 
- Opakowania 
dla przemysłu chłodniczego 
- Opakowania dla przemysłu 
mięsnego i tłuszczowego 
- Worki, półrękawy i rękawy 
opakowaniowe dla przemysłu 
meblowego 
- Wyroby z folii 
dla firm poligraficznych 
- Folia stretch 
- Folie modyfikowane 
- Folie ogrodnicze i rolnicze 
- Folie budowlane 



 


I. '. 


ISO 900 I : 2008 


'-- 


',I: 


I' 


RAF POL 


OPAKOWANIA FOLIOWE 
lucyna i Zbigniew Rafińscy 
Zakład Produkcyjny Ruda 7 k / Grudziądza 
ul. M. Konopnickiej 13,86-300 Grudziądz, 
tel. 5645-08-100, fax 5645-08-109 
www.rafpol-folie.com.pl. 
e-mail: sekretariat@rafpol-folie.com.pl 


/Ił 


GRUDZIĄDZ 


Warszaw. 
- 


RUDA 
.ł	
			

/KG_2012_235_0001.djvu

			@ 


'1... 


, ---.-.. 
- =;.' 
.. "". 



 
k
t 


Sklepy 
zaopatruj e 
hurtownia 



dsn 



 
 
 "- 
/ ',,-:,,- 
( 
/ .-. '" 
/<;:;. , 
, ,
<
 


. - 


I 


, 


ul. Włodka 16B 
pn-sob 9.00-20.00, nd 10.00-16.00 
ul. Mickiewicza 20 
pn-pt 8.00-18.00, sob 8.00-14.00 
ul. Solna 1 
9.00-16.00, wt-pt 8.00-17.00 
so b 8.00-13.00 


ul. Chełmińska 68 
pn-pt 7.30-18.00, sob 7.00-14.00 
ul. Groblowa 3 
po-pt 8.00-17.00, sob 8.00-14.00 



 \ 
 


ul. Waryńskiego 65 
tel. 56 45 04 700 
ul. Łyskowskiego 37 
tel. 564613216 



Itl.r
 
/ 


ta Sprzedajemy energooszczędne domy 
w cenie mieszkań 


ta Budujemy na gruntach własnych 
lub inwestora 
ta Trwałe I ekologiczne materiały 
.. Atrakcyjna oferta 


DSN Sp. z 0.0. Ul. Waryńskiego 65, 86-300 Grudziądz, tel. 605 516488 
e-mail: k.kaluzna@dsn.com.pl, www.dsn.com.pl
		

/KG_2012_236_0001.djvu

			II I I 
I I " I 
I I I 
I I I I II 
I I I 
. I 
. 


I I I I 
I I I I I I I I I II 
I I , I I 
I I I I I I I I 
I I I ' I I I I 
I 
I I , I 
I I 
.. , " I 
;: 


,ł'.., 


. 
.... 


. 


A. 


. I 


I . 



 


I 


I 


, 


I 


I' I 


. 


I 


I 


II II II , 


"I 


, , 


I 


I 


"'"' 


... 


I 
I 


I JI, ,I' II 


I 


. . 


- ;::JEJ[' EJ 


.... 


-'" - . 



. 


,. 


6 



 \. - 
_. 
S : .. .. ." 
t. MAT _. ' ł__ 
. 


\..1. 


J . I 
,ł- 


. ;\ 



 


.--1 
!1IIIl.- 
- 


,
 
,r J l->:.
 
. l 


: '" . 


., ,
		

/KG_2012_237_0001.djvu

			WYTWÓRNIA OCTU I MAJONEZU "OCETIX" SR Z 0.0. 


-----:-'iii( ; 


. . 


. 


. 
. 


. 


. I . 


. 


. . . 


. 


. 



.J 


J 


.
 . 


" 


..
J ": 

,. lo 


. \' , 


.. . 


. 


. . ...' 


--- 
t,. ";> / 


O', .......' 
, ",-,,-- 


-'-II 


.,,-) - 
 


.,_ .ł!.. _<"'" 


. tt . . . . . 
.1 
I 
 I . I 
 I . 
. . 
. . . A . . . . . A . .
		

/KG_2012_238_0001.djvu

			GRUDZIĄDZKA 
SPÓŁDZIELNIA MLECZARSKA 


" " 
v -: 
-
, 
v -. \,' 


86-300 Grudziądz 
ul. Rapackiego 12/14 
tel./fax 56 461 36 54, 
tel. 56 461 36 59, 461 36 60 


Polecamy 
- mleko spożywcze 
20/0 i 3,2 00 


- serki homogenizowane 
- tw, rogi 
- śmietanę i śmietankę 
- maślankę 


'. 
t 


1,.. 
.:! ...--........_-........ 

 


, ,,

......... 
- 
 -...
 
\\\\
 


[-. \ 


,; 
\ 


- kefir 
- jogurt owocowy 1,50/0 
- rry- 
ło 
- sery topione 
- sery dojrzewające 
Midi Gouda 
Tylżycki 
Morski 


... 


".. 


.A 



G" 
: 
 -' 
l"a ",oGOWY 
 

'to 

 .....-- 

 
... "",,
.., 
. (9 '
c.oW'" 

 ..
 ....
 I t-\L:

..'('( .......;::.ł 
, .
 .' .:i:-.",- ... 
'_ 
.'_
' 
..,
..
 I 
..;- "',ce- 
. J \ 

 - 
'
;. ','
 .....r
:
 ' 


" 


,
.. 


. . 

, . 
... ..

. ;.' 
 
. . fi" 


. . 
. ' 
. 


,. 



. 


.
		

/KG_2012_239_0001.djvu

			''\ 
NTRUM MEDYCZNE 
..lnicmed 


ł. . 


.. .. 


..... 


ł ... .t.. 


." ..... 


: .. . .. .. . 


o:.. .. 


chirurgiczny 
chorób naczyń 
chorób płuc 
dermatologiczny 
fizjoterapii i masażu 
kardiologiczny 
chirurgii dziecięcej 


-. ol .. 


chirurgiczna 
dermatologiczna 
laryngologiczna 
wad postawy 


ul. Warvńskiego 6 
86 - 300 Grudziądz 


. . 


... o.. 


laryngologiczny 
logopedyczny 
neu rologiczny 
neurochirurgiczny 
okulistyczny 
onkologiczny 
psychologiczny 


neurologiczna 
okulistyczna 
reumatologiczna 
logopedyczna 


rejestracja@amicmed.pl 
www.amicmed.pl 


-, 


ortopedyczny 
psych iatrycz ny 
reumatologiczny 
sto matologicz ny 
wad postawy 
rehabilitacji medycznej 


stomatologiczna 
urologiczna 
laryngologii dziecięcej 


tel. (56) 4517 100 


" 



 


:,< 


\ 


l' 


\
		

/KG_2012_240_0001.djvu

			v 


OPUS II sp. z 0.0. 
NZOZ OŚRODEK REHABILITACJI 
DZIECI SPECJALNEJ TROSKI 


METODA VOJTY 
Metoda usprawniania, która opiera się na 
wywoływaniu specyficznych reakcji 
ruchowych, dzięki wykorzystaniu specjalnie 
do tego celu opracowanych pozycji 
złożeniowych oraz stref stymulacji. 
Głównym założeniem jest przywrócenie 
człowiekowi prawidłowych wrodzonych 
fizjologicznych wzorców ruchowych. 
METODA NIEZAWODNA U NIEMOWLĄT!!! 


Wykorzystywane w: 
* zaburzeniach centralnej koordynacji 
nerwowej, 
* przepuklinach oponowo-rdzeniowej 
oraz mózgowo-rdzeniowej, 
* porażeniach mózgowych oraz nerwów, 
* antrogrypozie wielopostaciowej wrodzonej, 
* kręczu mięśniopochodnym wrodzonym 
i kostnym, 
* zaniku rdzeniowym mięśni, 
* stwardnieniu rozsianym, 
* innych schorzeniach. 


",...,. 


-I , 


.. . 
I , 
. . 


l, 



 .
 - I 
...
 'C._- 
. ,. ',''1 


'P"" 
. . \fł.. :
- 
I . .I--:.L. 
. . . - 


-. 
"I I 


'", 


, ' 


ul. Moniuszki BA, 86-300, Grudziądz 
tel./fax 56 64 32 281, 603 963 593 
e-mail: poczta@rehabilitacja.twoje-miasto.pl 
ordst@wp.pl 


TERAPIA MASTER 
Metoda aktywnej terapii i ćwiczeń 
z wykorzystaniem systemu pasków, linek 
i podwieszek do ćwiczeń. Terapia Master 
poprawia siłę oraz wytrzymałość mięśniową 
jak również działa rozluźniająco. 


Wykorzystywane w: 
* schorzeniach kręgosłupa, 
* bólów kręgosłupa u kobiet w ciąży 
i po porodzie, 
* chorobach zwyrodnieniowych stawów, 
* stanów po operacjach kręgosłupa, 
po urazach kończyn oraz unieruchomień 
opatrunkami gipsowymi. 


'-0'1 - 


.( 
I 


...-' 


'-ł 



 


- 


,I 


. . . . I. :t . . 
 ... I :t 
'Y I =-. 
 
I . . l:t I . . . =- . . . . I . I II 
. . . I =- 
. , .
		

/KG_2012_241_0001.djvu

			. 


. c- 


. . 


[ . ., . 


. ::I 


. I 


: ' 


I 
 


. 


. 


.. . 


.. 


. 


. 
. 
. 


..... 


- ,
 . ł-f- "'4'_- , .. " ' , 

 
 " , -
 . 
 . ..

 . ';"
 , ' 
'-"';,
.. -.. ... 
I \ 
 ł ... 
-.:. , O 'j 
.
..-
 


n ' 


. 


.. 


. 


11 
 


! 
 


;' 
 J 


.r ,
.... 


.":i>'
 


-- 


\ '. 


- } 


. 


, l,!' 



,.:; 


.' 


-:: 


.-.ł".- 



 


. "", 



 '..-. 


..---:.- 



-- 


---
 
 . 
..I-ł.- .....'" 
". 
, 
"-- 
 


-, 
, \ ' 


, :-.. 

' 


./ '-
: . 


. . , e., . , .,. . , , . . , ., . 
, " , , : -" -,. , " 
e , , - , . . , - , , 
. 
 I I : I . 
 II . 
. 


l. .1. 


, . 


. 


u. U. 


. I . 


':TI."- 


.
		

/KG_2012_242_0001.djvu

			Zespół Szkół Technicznych im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich 
86-300 Grudziądz, ul. Hoffmanna 1-7 
teL/fax sekretariat: 56465-83-83 
tel. kom. sekretariat: 609004891 
tel. dyrektor: 56 465-83-87 
e-mail: zst@grudziadz.com.pl 


Szkoły wchodzące w skład Zespołu Szkół Technicznych: 


1. Technikum (4-letnie) zawody- 
. technik elektryk 
· technik elektronik 
. technik analityk 
. technik ochrony środowiska 
· technik informatyk 
· technik mechatronik 


\[V; 



 '.- 


2. Zasadnicza Szkoła Zawodowa (3-letnia) 
. zawód - elektryk 


3. VI Liceum Ogólnokształcące (3-letnie) 


Wyposażenie Zespołu: 
· pracownie elektryczne 
. pracownie elektroniczne 
. pracownie informatyczne 
. pracownia Apple Macintosh 
. pracownia mechatroniczna 
· pracownie chemiczne 
. pracownie ochrony środowiska 
. pracownie przedmiotowe 
. multimedialne centra informatyczne 
. kompleks boisk sportowych 
. sala gimnastyczna 
. basen wioślarski 
. siłownia 
. sala fitness 
. planetarium i obserwatorium astronomiczne 
. aula 
. sala kinowa 


- ..!! 


.
 


_o,. 


,\.: \. , 'o', 


..",
-, ł' - 
. ,. \ ' , 


.u 


...1 


r I 


\ 


\ ",' 


.... 


,. . - 


r-I 


, -;: 1(_#:..\' 1\ 


c; c C \I 1 


c C #. I 


. r -/1 



 


;1 ' 


" 


. . 


wl 


- . 
. . 


, 


I> .L 


j 


.. 


" 



.r 
 

 .. 


... 


:
 I--i. 


,,';:' 



 _,1.-;. 1. "'- 


. 
.' 


. . . 


. . .
		

/KG_2012_243_0001.djvu

			-; . 
-., 

 - 
. . . . . . 
. . . - . - . 
. - .. . . 


- . 
-I . :: - :: 
. . 
- ... . 


, ".j.: 


.... . _i 
. . - . . 
.L . 
.- . 
 . : : 
:: e (o. ! ... 
- . . - . 
. - :: ! . - . 


II 


r><. ". 
Planerarium Ile I 
A ,f!


a;f!


m I,..
		

/KG_2012_244_0001.djvu

			... I, ., I' 


. I t 


, I , , , 


. ..--'
 


....: 
'. I ___ 
 - ...............
 - -----
,,_
 


. 


II 


- ,
-----=-
--;;;-- 
:':-=
--,,- -_..." 


. , 


 


. , 
,f J 
" l, J j 


, II 


,. :f;-:
 ,
 I.. 


;ł l 


. . ;;z="' 
Wojskowe Zakłady Uzbrojenia S.A. 
Grudzi,dz, u,. Parkowa 42 
tel. 56/ 6446200, fax: 56/ 4623783 
www.wzu.p', e-mail: wzu@wzu.p' 


.,.,ł' , 


ŚLUSARSTWO Firma Tucholsl
i 
istnieje ;.
d 1911 r. 


- 
"'2'" 
.. 


. -, 

. 1'I
...	
			

/KG_2012_245_0001.djvu

			I . I 


. .- 


.: I. 


. . 


. 


...... 


". 
i 


". 
l- 


J 


li 


j l 
1 


---- 


- 


-t 


"-Ll
 


-':..:J 


" '--1 


! 
I 


\ 
I 


.i- ..
 


"' :" 




-
 


I . 



I . n 

f r r ',1 III ":"': I 


.. . 


. ., 


.. : . 


. . 


I . 


. . 


. I 


I .. 


. . . 


- :. . 


IH 
-v-- 
Grudziądzkie 
. . . 


Grudziądzkie Poręczenia Kredytowe Sp. z 0.0. oferuje 
dla mikro, małych i średnich przedsiębiorstw 
poręczenia kredytów i pożyczek do 350000 zł 


ul Sienkiewicza 22, 86-300 Grudziądz, tel./fax 5646 12 377 
e-mail:gpk@pksp.pl. www.gpk.grudziadz.pl 


PROGRAM REGIONALNY 
NARODOWA STRATEG'A SPóJN
1 


WOJEWÓDZTWO 
KUJAWSKo-POMORSKIE 


UNIA EUROPEJSKA 
EUROP£JSKI FUNDU
Z 
AOZWOJu AE	
			

/KG_2012_246_0001.djvu

			.. YAMAHA 
SZKOŁA MUZYCZNA 


. . 
, 


. 


. 


. .. . 


www.yamahaszkola.pl 


. 


.. I 


P ARK O W Y-:: D O M W E S E l N Y " 'M';; 


"'-':-"'_,,,--;.-?'..-:. 


. ś j 
", 


.. -t.....!. 
 
_7...uni
;Z"wka -- 
, ślllADAlIlA . OBIADY. KOLACJE 
 


.-.;, 


": cżynne codziennie': 
od godz. 10:00 do Z1.0C ;." 
.
. -'o 
'"" ,. 


. '\. 
ł . 


'1 ' 


i 
I 'I, 
.J 


. . - 
. : I

',( ;,:. 
. " 
 '
J '!-;. 
. . 


, . .. 


.;.0 



 . 
].,...
.. 


\\
 ;': 




/
 .." 
. -""" . - 
. -' ..... 


. i , 


:'J 


. I. 


, . 

O
I 


. . . 


Grudziądz, ul. Wigury 1 (park Miejski), tel. 56 46 287 44, wwwJesniczowka.twoje-miasto.pl 


. .'; ,--
. 
-,
';"
 ", . r--", 

.. 


I . II 


I . I 
..'.-......-;... 


. . 


'1. 


f . 


-

 ot --;:-, _ 

 - 
::....:.
.. .-: 
. 
 -':",:",,- 'r" ,".... =-, 

 -, .!. \' i
 ;" f:1
		

/KG_2012_247_0001.djvu

			... 


. . 


'- ',"""i 
. . ,,, " 

'!t 
.4 
.- 

 
iIiI . t
' ", 
" 
, , , 
I 
°.1.1°, I - . I .
 . _. I 
. I . II . II . . . . I I , I I 
 , . 
. . . 


projektowanie 
graficzne 


reklamy 


. . 


. . 


. .. 


. . 


- .ł. 


re 
:: 
o 
E 
re 
3:2 

 


re 
t+= 

 
(j) 
o 
...... 
o 
- 


.
		

/KG_2012_248_0001.djvu

			r-0 cf? 


Górna Grupa, ul. Klasztorna 4, 86-134 Dragacz 
tel. +48523306377, fax: +48523306378
		

/KG_2012_249_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_250_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_251_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_252_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_253_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_254_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_255_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_256_0001.djvu

			NOTATKI
		

/KG_2012_257_0001.djvu

			-'0,
		

/KG_2012_258_0001.djvu

			' 
 
l" I 
t 
-111'n' t 
 1- 1 :-1 
ig III 
.. .. .. I 
.. .. ..--ł---L- 
-', .. .. ..----.-- 


: . :: . II
: : 


w 
11I1111111 
II
IIIIIIII 
II 
213394 


lo . .. . 
Jt.,. . . 
. .) 'W-... 
,.:.. a t.. a · 
.. 
 . ,',.. .... 
ef.i e 
d): 

.. 

 

 
OJ: 



 
" 
.' :'".