Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Rolnictwo, z.35 (187), 1994

AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 187 


ROLNICTWO 35 



 
3
 


I 
ł 


ZMIANOWANIA I MONOKULTURY 
ROŚLIN UPRAWNYCH 


BYDGOSZCZ - 1994
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 187 


ROLNICTWO 35 


ra 


c
 'JJ
 
.JA
",/ 


B Y D G O S Z C Z - 1994
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
prof. dr hab.Ojcumiła Stefaniak 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr hab. Franciszek Rudnicki 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Dorota Ślachciak, Zbigniew Gackowski 


Wydano za zgodą Rcktora 
Akademii Tcchniczno-Rolnic7.ej 
w Bydgoszczy 


ISSN 0208-6344 


WYDAWNICTWO UCZELNIANE AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ 
W BYDGOSZCZY 


Wyd. L Nakład 150 egz. Ark. wyd. 6,5. Ark. druk. 7,5. Papier kl. IV. 
Oddano do dmku \'ol sierpniu 1994 r. Druk ukończono w !;ierpniu 1994 r. 
MEN 
Zakład Poligraficzny Kubik & Krausc, 85-184 Bydgoszcz, ul. Cmentarna 84, teL 719-546 



 I J ,,'
>>>
Spis treści 


str. 


l. Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - Wpływ 
iłości opadów na efekty uprawy roślin w wieloletnich monokulturach. 
I. Burak cukrowy ............................................................................. 7 


2. Teresa Rajs, Stanisław Urbanowski, Franciszek Rudnicki - Wpływ 
iłości opadów na efckty uprawy roślin w wieloletnich monokulturach. 
11. Groch pastewny................................ ......................... ..... ...... ...... 15 


3. Franciszek Rudnicki, Teresa Rajs, Stanislaw Urbanowski - Wpływ 
ilości opadów na efekty uprawy roślin w wieloletnich monokulturach. 
III. Jęczmień jary....... .......................... ............ ................. ....... ........ 21 


4. Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Franciszek Rudnicki - Wplyw 
ilości opadów na efckty uprawy rośłin w wieloletnich monokulturach. 
IV Żyto ozime ................................................................................ 27 


5. Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - Wplyw 
ilości opadów na efekty uprawy roślin w wieloletnich monokulturach. 
V. Rzepak ozimy. ................. ........ .......... .................. ........ ............... 33 


6. Stanisław Urbanowski, Teresa Raj s, Ewa Kaszkowiak - Wpływ 
ilości opadów na efekty uprawy roślin w wieloletnich monokulturach. 
VI. Pszenica ozima........................................... ........ .................. ...... 39 


7. Andrzej Blccharczyk, Grzegorz Skrzypczak - Tolerancja żyta ozi- 
mego na uprawę w wieloletniej monokulturze .................................. 45 


8. Jan Adamiak, Ewa Adamiak - Reakcja owsa na udział zbóż w plo- 
dozmianie i na monokulturę............................................................. 53 


9. Marian Wesolowski, Karol Bujak, Maria Jędruszczak - Reakcja 
nicktórych odn1ian ziemniaka na ich uprawę w monokulturze........... 61
>>>
4 


str. 


10. Kazimiera Zawiślak, Irena Rzeszutck - Badania nad dopuszczalnym 
udziałem w płodozmianie dwóch odmian ziemniaka o różnej odpor- 
ności na G/obodera rostochiensis Woll. .......................................... 67 


11. Roman Stanisław Reszel. Janusz Kopaczewski - Zachwaszczenie ła- 
łanów roślin uprawianych w zmianowaniach z narastającym udzia- 
łem ziemniaka................................... ............... ............................... 79 


12. Jan Majda. Maria Radomska - Dynamika zachwaszczenia pszenicy 
ozimej i pszenżyta uprawianych w monokulturze ............................. 87 


13. Irena Małecka. KrzysztofRóżaiski - Zachwaszczenie pszenicyozi- 
mej w zmianowaniach z różnym udziałcm zbóż w warunkach desz- 
czowania i zróżnicowanego nawożenia azotowego.......................... 97 


14. Stanisław Deryło - Wpływ międzyplonów ścierniskowych na kształ- 
towanie się struktury i jakości plonu pszenicy ozimej i jęczmienia 
jarego w płodozmianach zbożowych ................................................ 103 


15. Irena Suwara, Alicja Gawrońska-Kulesza - Wpływ przedplonów 
i nawożenia azotem na plony pszenicy ozimej .................................. 113
>>>
Contents 


page 


l. Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - The ef- 
fcct of precipitation on the results of cultivation of plants in many 
year monocultures. I. Sugar beet .................... ......... ........................ 7 


2. Teresa Rajs, Stanisław Urbanowski, Franciszek Rudnicki - The ef- 
fect of precipitation on the results or cultivation of plants in many 
year monocultures. II. Fodder pea .................... ............................... 15 


3. Franciszek Rudnicki, Teresa Rajs, Stanislaw Urbanowski - The ef- 
fect of precipitation on the results of cultivation of plants in many 
year monocułtures. III. Spring barłey .............................................. 21 


4. Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs, Franciszek Rudnicki - The ef- 
fect of precipitation on the resułts of cultivation of płants in many 
year monocultures. IV. Winter rye .................................................. 27 


5. Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs - The ef- 
fect of precipitation on the results of cułtivation of plants in many 
year monoculturcs. V. Winter rape .................... .............................. 33 


6. Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs, Ewa Kaszkowiak - The effect 
or precipitation on the results of cultivation of plants in many year 
monocultures. VI. Winter wheat ....................................................... 39 


7. Andrzej Blecharczyk, Grzegorz Skrzypczak - The tolerance ofwin- 
ter rye to continuous cultivation ....................................................... 45 


8. Jan Adamiak, Ewa Adamiak - Response or oats to the share of cere- 
ais in crop rotation and to monoculturc ............................................ 53 


9. Marian Wesołowski, Karol Bujak, Maria J
ruszczak - Responsc 
of some potato varietics to their cultivation in monoculture ............... 61
>>>
6 


page 


10. Kazimicra Zawiśłak, Irena R.zeszutek - Studies on the critical pro- 
portion in crop rotation oftwo potato cultivars of difTcrent rcsistance 
to Globodera ro.'itochiensis Woll. ......._.._......................._............... 67 


11. Roman Stanislaw Reszel, Janusz Kopaczewski - The state of weeds 
in plant.canopies cultivated in rotated crops with mcreased addition 
of potatoes ................................................................. ............... -... -. 79 


12. Jan Majda, Maria Radomska - Weed dynamics in monocultures of 
winter wheat and triticałe ................................................................ 87 


13. Irena Małecka, KrzysztofRóżaiski - The weed infestation ofwintcr 
wheat in thc erop rotations willi difTercnt concentrations of cereals 
undcr conditions ofsprinkling and diversified nitrogen fertilization ... 97 


14. Stanislaw Dcrylo - The influcncc ofstubble intercrops on the crea- 
tion of strueture and quality of winter wheat and spring barlcy yields 
in cereal crop rotation . ... ....... ........... ........ ...... ...... ..... ...................... 103 


15. Irena Suwara, Alicja Gawrońska-Kulesza - The efIect or rorccrops 
and nitrogcn on grain yield of winter wheat ...................................... ] 13
>>>
AKADEMIA TECHNICZND-ROLNICZA lM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYfY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/ - 1994 


WPL YW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKULTURACH. 
I. BURAK CUKROWY 


Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Teresa Rajs 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


s y n o p s i s: W latach 1974-1991 badano reakcję buraka cukrowego 
na uprawę w monokullur.lC w porównaniu z uprawą w płodozmianie 
6-polowym na glebie lekkiej. Stwierdzono dużą wrażliwość buraka na uprawę 
po sobie. W monokulturze plony kOfZCni buraka zmniejszały się do l2 roku 
uprawy i wykazywały tendencję zwiększania się w późniejszych latach. Im 
większe były ilości opadów, tym silniej
za byla redukcja plonu buraka 
uprawianego w monokulturze. 


WSTĘP 


Względy ekonomiczno-organizacyjne skłaniają do upraszczania zmianowań. 
Opłacalność produkcji, bliskość rynku zbytu danego produktu, możliwość 
efektywnego wykorzystania specjalistycmych maszyn i nar
 sprawiają, 
ż.e skracanie rotacji zmianowań aż do upraw monokulturowych, staje się niekiedy 
decyzją konieczną, jcdnak zazwyczaj wiąże się to z ujemnymi skutkami 
produkcyjnymi. 
Burak cukrowy należy do roślin o dużej wrażliwości na częstą uprawę 
po sobie [1-9]. Pomimo to, w korzystnych warunkach fitosanitarnych pól, 
skrócenie rotacji do trzcch lat nic musi zmniejszać plonów buraka [3,4,6j. Znane 
są natomiast Iicme dowody ujemnych skutków uprawy buraka w monokulturzc 
[l-8]. Poglądy w tym względzie są zgodne, a jedynie stopień redukcji wielkości 
plonu i pogorszcnia jego jakości bywa różny, zależnie od czasu trwania 
monokultury buraczanej i warunków realizacji badań. Okazuje się przy tym, 
ż.e niewielkie są możliwości lagodzcnia skutków uprawy buraka po sobie, poprzcz 
nawoż.enie, uprawę roli, ochronę przed patogenami [1,5,8]. Nie dość poznanym 
zagadnieniem jest wplyw warunków meteorologicznych na efekty uprawy 
monokulturowcj buraka. Stąd zamicrzenicm niniejszcj pracy jest próba occny 
wpływu ilości opadów i czasu trwania monokultury na wielkość plonów korzeni 
buraka w zmianowaniu i w monokulturzc.
>>>
8 


FranciS7.ek Rudnicki, Stanislaw Urbanowski. Teresa Rajs 


METODYKA BADAŃ 


W pracy wykorzystano wyniki statycznego doświadczenia polowego z lat 
1974-1991. Doświadczenic zlokalizowano w gospodarstwie RZD w Mochełku 
klBydgoszczy, na głebie płowej właściwej, wytworzonej z gliny zwałowcj. Jest to 
głeba lekka (15-17% cĘści spławiałnych), kompleksu żytniego dobrego, klasy 
bonitacyjnej IVa. 
Z doświadczenia założonego wszystkimi roślinami płodozmianu jednocześnie 
wykorzystano wyniki dotyczące uprawy buraka cukrowego w: 
a) płodozmianie 6-polowym (burak cukrowy, groch pastewny, jęczmień jary, 
żyto, rzepak ozimy, pszenica ozima); 
b) w wieloletniej monokulturze buraka cukrowego. 
Szczegółową metodykę badań i informacje o stosowanej agrotechnice podano 
we wcześniejszej pracy [7J. 
Osiemnastolctni okres badań pozwolił na określenic zależności między 
sumami opadów w łatach uprawy a wielkością plonu korzeni buraka. W tym celu 
zastosowano analizę wielozmiennej regresji kwadratowej z eliminacją wyrazów 
przy p = 0.1. Zmiennymi niezależnymi były: lata uprawy (1-18) oraz sumy 
opadów w okresie od kwietnia do września, a zmienną zależną plon korzeni 
buraka w płodozmianie lub w monokulturze. Wysoko istotne współczynniki 
korelacji wielokrotnej (R = 0,71 dla plonów w płodozmianie i R = 0,80 
w monokulturze) pozwoliły na oszacowanie plonów względem zmicnnych 
niezależnych. Poprzez porównanie oszacowanych regresją plonów buraka 
w zmianowaniu i w monokulturze wyliczono różnicc plonów między tymi 
sposobami uprawy przy różnych sumach opadów. 


WYNIKI 


Burak cukrowy silnie reagował na uprawę w monokulturze. Średni plon 
korzeni z 18-1etniej uprawy ciągłej po sobie był mniejszy o 42,9% niż 
w 6-polowym płodozmianie. Biorąc pod uwagę identyczny, w obu przypadkach, 
poziom agrotechniki i nakladów, ten stopień redukcji plonu buraka, w systemie 
monokulturowym należy uznać za wysoki, a opłacalność uprawy za wątpliwą. 
Płony buraka wykazały związek z warunkami meteorologicznymi. Świadczy 
o tym duża rozpiętość między plonami minimalnymi i maksymalnymi, a także 
zmienność plonów w latach badań (tab. l). Okazało się jednak, że zmienność 
plonów buraka uprawianego w monokulturze (43,1%) była zdecydowanie 
większa niż w plodozmianie (29%) i większa niż zmienność sum opadów 
(34,2%). Wynik taki sugeruje silniejszą reakcję na warunki meteorologiczne 
buraka uprawianego po sobie niż w systemie płodozmiennym. 
Zestawieni c średnich plonów z lat o różnych sumach opadów wykazało, 
 
spadki plonu buraka w monokulturze były tym większe, im większa była suma 
opadów (tab.2).
>>>
Wpływ ilości opadów na efckty uprawy roślin... 


9 


Tabela l. Statystyczna charakterystyka plonów korzeni buraka cukrowego 
i sum opadów w latach 1974-1991 
Tablc l. Statistical characterization of sugar beet root yields and rainfall sums 
in the years 1974-1991 


Odchylenie Współczynnik 
zmienności 
Wyszczególnienie Średnio standardowe Variation 
Specificalion Min. Max. Mcan Standard 
coefficient 
deviation % 
Plon w płodozmianie 
Yield in crop rotation 13,1 48,8 30,5 8,8 29,0 
t x ha. 1 
Plon w monokulturze 
Yicld in monoculture 6,3 33,9 17,4 7,5 43,1 
t x ha-I 
Sumy opadów 
Sums of rainfaH 147 539 292 99,9 34,2 
(mm) 


Jeśli w latach posusznych (poniżej 250 mm opadów) zmniejszenie plonu w mono- 
kulturze wynioslo średnio 36%, to w latach obfitujących w opady 49,2%. 
Wynik taki znalazł potwierdzenie w regresyjnej zależności plonów od sum 
opadów i lat uprawy w monokulturze (rys. l). Okazało się, że najsilniejszy wpływ 
sumy opadów na stopień obniżenia plonu w monokulturze ujawnił się w pier- 
wszych kilku latach uprawy buraka po sobie. Oszacowane, dla trzeciego roku 
uprawy, różnice plonów między zmianowaniem a monokulturą wyniosły 20,6% 
przy sumie 200 mm i 37,2% przy 350 mm opadów (tab. 3). Wraz z uplywem lat, 
aż do 12 roku, obniżki plonów buraka w monokulturze były coraz wi
ksze, ale 
też wpływ ilości opadów na te względne różnice był coraz mniejszy. I tak, w 12 
roku plony w monokulturze były, niezależnie od sumy opadów, mniejsze niż w 
płodozmianie aż 049-51 % (rys. l, tab.3). 
NaleŹ)' zwrócić uwag
, że skutki uprawy buraka w monokulturze układają 
się nieco inaczej, gdy wyrażane są w wartościach względnych (procentach) niż 
w bezwzględnej (t z ha) obniżce plonów (tab. 3). Otóż wraz z większą ilością 
opadów (do 350 mm) zwiększały się plony buraka zarówno w płodozmianie 
jak i w monokulturze (rys. l). Jednocześnie im większa była suma opadów tym 
większe były bezwzględne straty plonu powodowane uprawą buraka po sobie 
(tab. 3). Okazało si
 więc, że ujemne skutki uprawy w monokulturze były tym 
większe, im wyższe było plonowanie buraka w płodozmianie i im dłużej 
(do 12 roku) trwala uprawa monokulturowa (tabA). Wynik taki wskazuje na 
ograniczoną zdolność wykorzystania sprzyjających warunków meteorologicznych 
przez burak uprawiany po sobie.
>>>
10 


FranciSi'.ck Rudnicki. Stanislaw Urbanowski, Tcresa Rajs 


Tabela 2. Średnie plony korzeni buraka cukrowego w latach o różnej sumie 
opadów od kwietnia do września 
Table 2. Average yields ofsugar beet roots in thc ycars with different sum 
of rainfall rrom April to September 


Przedziały Śrcdnia Plon - Yicld Różnicc 
sum opadów suma Liczba lat (t x ha-I) Diffcrcncc 
Jntervals of opadów Number of 
rainfall sums Mcan sum of years płodozmian monokultura t x ha- 1 % 
rainfaU 
(mm) (mm) crop rotation monoculturc 
250 198 6 24,7 15,8 8,9 36,0 
251-320 285 6 36,7 21,2 15,5 42,2 
320 394 6 30,1 15,3 14,8 49,2 
Śrcdnio 292 30,5 17,4 13,1 42,9 
Mean - 


Tabela 3. Zmniejszenie plonów korzeni buraka cukrowego uprawianego 
w monokulturze w porównaniu z uprawą w plodozmianie 
Table 3. Reduce ofsugar beet roots yields in monoculture cultivation 
in comparison with crop rotation 


Liczba lat Suma opadów - Sum of rainfall 
uprawy (mm) 
Number of 
cultivation 200 275 350 
years t x ha- 1 % t x ha-I % l x ha-I % 
3 5,1 20,6 10,4 33,0 1l,8 37,2 
6 9,4 36,7 13,6 42,5 14,8 44,2 
9 12,2 46,5 15,6 48,0 17,1 48,8 
12 13,5 50,1 16,2 49,3 18,7 50,9 
15 13,1 47,4 15,5 46,6 19,3 50,6
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


11 


30 


20 


10 


o 


p 


M 


P M P M 
Uczbo lat uprawy - CultlvotJon years 


8- 3 


_-6 


EIJ ............ 
...... - 9 
...... 


_ - 12 _ - 15 


Rys. l. Plony kor.leni buraka cukrowego w płodo71uianie i w wieloletniej monokulturze w :zależ- 
ności od liczby lat uprawy i swuy opadów; 
200,275, 350 - suma opadów od kwielnia do lipca, P - płodozmian, M - monokultura 
Fig. l. Yields of sugar beet roots in crop rotation and in many years monoculture depending on 
cultivation years and rainfall sums; 
200, 275, 350 - swus of rainfall from April to July, P - crop rotation, M - monoculture 


W okresie 18 lat badań wystąpił trend wzrostu plonów buraka w płodozmianie 
(rys. I ), jako rezultat postępu biologiczno-agrotechnicznego (nowsze odmiany, 
skuteczniejsze pestycydy itp.). Oszacowany wzrost plonu między l a 15 rokiem 
badań wyniósł 2,8 t z ha (11,3%) w warunkach posusznych (200 mm opadu) i 
6,6 t z ha (20,8%) przy obfitszych opadach (350 mm). W uprawie 
monokulturowej natomiast plony buraka zmniejszały się do 10-12 roku uprawy i 
wykazały trend wzrostowy w późniejszych latach. Między l a 12 rokiem uprawy 
obniżka ta wyniosła 5,4 t/ha, natomiast wzrost plonu między 12 a 18 rokiem 
uprawy wyniósł 3,5 t z ha. Stąd różnice plonów między uprawą w płodozmianie 
i w monokulturze byly największe w 12 roku trwania monokultury i zmniejszały 
się w ostatnich latach badań (tab.3).
>>>
12 


Francis7.ek Rudnicki, Stanisław Urbanowski. Teresa Rajs 


WNIOSKI 


l. Burak cukrowy uprawiany na glebie kompleksu żytniego dobrego wykazał 
silną reakcję na uprawę po sobie. Ujemne skutki takiej uprawy pogłębiały się 
do około 12 roku uprawy monokulturowej, po czym ulegały zlagodzeniu. 


2. Wzrastające ilości opadów (200-350 mm) sprzyjały większym plonom buraka 
tak w płodozmianie jak i w monokulturze. Różnica plonów między tymi 
sposobami uprawy była jednak tym większa, im obfitsze były opady. 


3. Burak uprawiany w monokulturze wykazał ograniczoną zdołność reakcji na 
korzystne warunki meteorołogicme i agrotechnicme. Stąd im większe byly 
plony buraka w plodozmianie, tym wi
ksza utrata plonu w wyniku uprawy 
monokultury. 


LITERATURA 


[1] Adamiak 1., Niewiadomski W., Adamiak E., 1991: Tolerancyjność buraka 
cukrowego na uprawę w trójpolowych płodozmianach i w monokulturL.C na glebie 
ciężkiej. Biul. Insi. Hod. Akłim. Rośl., 178, 121-127 


[2J Gawrońska-Kulcsza A, Roszak W., 1987: Plonowanie, zdrowotność i zachwasz- 
czenie roślin uprawianych w zmianowaniu tradycyjnym i uproszczonym. Rocz. 
Nauk Roln., A-I06(3), 45-67 


[3J Gonet 1., Gonct Z., 1981: Reakcja niektórych roślin na uprawę w okresowej 
monokulturze w różnych warunkach siedliskowych. L Burak cukrowy. Pam. Puł., 
74,47-57 


[4] KaC'4rowski G., 1991: Plonowanie buraka cukrowego uprawianego w płodozmia- 
nach 3-łetnich. w: Syntc:t.8 i perspektywa nauki o plodozmianach, ART Olsztyn - 
VSZ Brno, Zbiór prac źródłowych, cz. 111, 113-120 
[5] Olędzka-Żyła H., Urbanowski S., Rudnicki F., 1988: Wpływ zmianowań 
i głębokości orki na plony i tcchnologiczną jakość buraka cukrowego. Zesz. Nauk. 
ATR Bydgoszcz (145), Rolnictwo 24, 79-87 


[6] Tyburski 1., Zawiśłak K., MarkiewiC'.l S., 1991: Plonowanie i jakość technologiC'lJ13 
buraka cukrowcgo w płodozmianach specjalistycznych na glebie lekkiej. W: Syn- 
teza i perspektywa nauki o plodozmianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, Zbiór prac 
źródłowych, cz.IU, 107-112 
[7] Urbanowski S., Ol
-Żyła H., 1988: Plonowanie buraka cukrowego 
w plodozmianie klasycznym, specjalistycznym i w monokulturze. Zesz. Problem. 
Post. Nauk Roln., 331, 195-203
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


13 


[8J Zawiślak K., Rychcik B., Tyburski J., Kosecki A, 1991: WrażliwoŚĆ buraka cukro- 
wego na uprawę w wieloletniej monokulturze na glebie średnio zwięzłej. W: Syn- 
tcza i perspektywa nauki o plod07mianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, Zbiór prac 
źródłowych. cZ. III, 235-242 


[9J Zawiśłak K., Tyburski l, 1992: The tolerancc of root, industrial and fodder crops to 
continuous cultivation. Acta Acad. Agricult. Tcch. Olst., Agricultura 55, 149-162 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL TIV A TION OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
I. SUGAR BEET 


Summary 


The response of sugar bect to cultivation in a monoculture in comparison to 
cultivation in a 6-field crop rotation was studied in the years 1974-1992 on 
a light soil. A high susceptibilty of sugar beet 10 a cultivation after itself was 
found. The yield of sugar bect roots was decreasing up to the 12th year of 
cultivation in a monoculturc, whereas it increased in subsequent years. The higher 
was the rainfall the bigger was the decrease of thc yield of sugar beet cultivated in 
a monoculturc.
>>>
AKADEMIA TECHNICZN0-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/ - 1994 


WPL YW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKUL TURACH. 
II. GROCH PASTEWNY 


Teresa Rajs, Stanisiaw Urbanowski, Franciszek Rudnicki 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


S Y n o p s i s: W latach 1974-1991 w doświadczeniu polowym badano 
reakcję grochu pastewnego na uprawę w monokultur.lC na tle uprawy 
w płodozmianic 6-polowym po buraku cukrowym. Groch wykazał du:i..ą 
wrażliwość na uprawę po sobie. Wraz z upływem lat trwania monokultury, 
negatywne skutki takiej uprawy ulegały poglębieniu. Większe ilości opadów 
sprzyjały lepszemu plonowaniu grochu, ale również powodowały zwiększenic 
ró:l.nicy plonów między badanymi sposobami uprawy. Dodatni wpływ opadów 
na plonowanie nasion malał wraz z upływem czasu. 


WSTĘP 


Groch, podobnie jak inne rośliny motylkowe, jest powszechnie uważany za 
gatunek wrażliwy na częstą uprawę po sobie. Według wielu badaczy [1,2,4], 
uprawa grochu powoduje duże obniżenie plonu, choć nie zawsze występuje ono 
już w pierwszych latach trwania monokultury. Gawrońska-Kulesza [2] uważa, że 
groch może być uprawiany po sobie przez 4 lata bez obawy zmniejszenia plonów, 
o ile zastosuje się odpowiednio wysokie nawożenie mineralne, a warunki 
klimatyczne będą sprzyjające. 
Duże wahania w plonach grochu, notowane w poszczególnych latach, 
świadczą o bardzo silnej reakcji tej rośliny na warunki pogodowe, a zwłaszcza na 
iłość i rozkład opadów. lelinowski i inni [3] uważają, że wysokość plonów 
w większym stopniu zależy od przebiegu pogody niż od stanowiska, w którym 
jest uprawiany groch. 
W niniejszej pracy próbowano ocenić wpływ iłości opadów i czasu trwania 
monokultury na wysokość plonu grochu pastewnego uprawianego w 6-polowym 
płodozmianie i w wieloletniej monokulturze przez 18 lat. 


METODA BADAŃ 


Ogólna metoda prowadzenia doświadczenia zawarta jest w części I [5], 
a szczegółowe dane dotyczące agrotechniki grochu opisano we wcześniejszej
>>>
16 


Teresa Rajs, Stanislaw Urbanowski, Franciszek Rudnicki 


publikacji [4]. Zastosowano tcż taką samą metodę analizy regresji [5] z tym, 
 
sumy opadów w latach dotyczą okresu od kwietnia do lipca. 
W badaniach wykorzystano odmiany grochu Mazurska - (od 1974) i Fidelia 
(od 1987 do 1991 r.). 


WYNIKI 


W warunkach, w których prowadzono doświadczenie polowe groch wykazał 
zaskakująCo silną reakcję na uprawę w monokulturze. Średni rzeczywisty plon 
nasion z okresu 18 lat badań wyniósł 1,49 z ha w płodozmianie i tylko 0,55 t z ha 
w monokulturze. Plony nasion w latach były bardzo zmienne. Ta zmienność 
plonów wystąpiła szczególnie wyraźnie w ciągłej uprawie grochu (tab. l). Przy 
tym sposobie uprawy, szczególnie w latach o małej ilości opadów, uzyskiwano 
plon nie większy niż masa wysiewanych nasion. Zarówno w posusznych, jak 
i w pozostałych latach uprawy monokulturowej, obserwowano wyraźnie 
obniżoną obsadę roślin, zredukowaną liczbę strąków na roślinach, a także 
silniejsze zachwaszczenie [4J. 
Na lekkiej glebie wynik uprawy grochu pozostawał w wyraźnym związku 
z warunkami meteorologicznymi w okresie wegetacji, zwłaszcza z iJością 
opadów. Zarysowała się ogólna prawidlowość tym lepszego plonowania, 
niezałemie od systemu uprawy, im większe były opady. I tak w latach z sumą 
opadów od kwietnia do lipca przekraczającą 220 mm, plony w plodozmianie były 
średnio o 8,3 t z ha, tj. o 74%, większe, a w monokulturze o 5,4 t z ha (174%) niż 
w latach z opadami poniżej 150 mm (tab.2). 


Tabela l. Statystyczna charakterystyka plonów nasion grochu pastewnego 
i sum opadów w latach 1974-1991 
Table l. Statistical characterization offield pea seed yields and rainfall sum 
in the years 1974-1991 


Odchylenie Współczynnik 
Wyszczególnienie Średnio standardowe zmienności 
Spccification Min. Max. Mcan Standard Variation 
deviation coefficient 
Plon w płodozmianie 
Yield in rotation 0,28 2,29 1,49 0,644 43,2 
t x ha-I 
Plon w monokulturze 
Yield in monoculture 0,06 1,29 0,55 0,378 68,7 
t x ha-I 
Sumy opadów 
Sums of rainfall 88,0 459 198 86,4 43,6 
(mm)
>>>
Wpływ ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


17 


Tabela 2. Średnie plony nasion grochu pastewnego w latach o różnej sumIe 
opadów od kwietnia do lipca 
Table 2. A verage seed yields of field pea the years with different sum of rainfall 
from April to July 


PrL.edzialy Średnia Plony ziarna 
sum opadów suma Liczba lat Yields oC grain Różnice 
Intervals of opadów Number of l x ha-I Difference 
rainfall sums Mean sum oC years 
(mm) rainfall płodozmian monokultura t x ha-I % 
(mm) crop rotation monoculture 
 150 108 5 1,12 0,31 0,81 72,3 
151-220 191 7 1,41 0,50 0,91 64,5 
220 282 6 1,95 0,85 1,10 56,5 
Średnio 198 1,49 0,55 0,94 63,0 
Mean - 


Tabela 3. Zmniejszenie plonów nasion grochu pastewnego uprawianego 
w monokulturze w porównaniu z uprawą w płodozmianie 
(t x ha-I i %), w zależności od liczby lat uprawy i sumy opadów 
Tablc 3. Reduce of field pea seed yields in monoculture cultivation 
in comparison with crop rotation (t x ha- l and %), 
depending on cultivation years and rainfall sum 


Liczba lat Suma opadów - Sum of rainfaU 
uprawy (mm) 
Number of 
cultivation 130 175 220 
years t x ha-I % t x ha" % tx ha-I % 
3 0,22 58,8 0,36 52,5 0,59 46,3 
6 0,54 63,2 0,75 58,4 0,91 53,7 
9 0,83 67,5 1,06 64,3 1,17 61,1 
12 1,09 71,9 1,24 70,1 1,33 68,5 
15 1,30 76,2 1,27 76,0 1,33 75,8
>>>
18 


Teresa Rajs, Stanisław Urbanowski, Franciszek Rudnicki 


Utrata plonu grochu uprawianego po sobie w porównaniu z uprawą 
w płodozmianie była duża już w 3-4 roku trwania doświadczenia i zwiększała się 
wraz z wydłużeniem okresu uprawy monokulturowej (rys. l, tab.3). W ostatnich 
latach badań różnice plonów między tymi sposobami uprawy przekraczały 70%. 
Wystąpił modyfikujący wpływ ilości opadów na stopień redukcji plonu 
grochu w monokulturze w porównaniu z plonem w płodozmianie. Generalną pra- 
widłowością były tym większe zniżki plonu grochu uprawianego po sobie, im 
większe były sumy opadów w okresie wegetacji (tab.2 i 3). Wprawdzie w obu 
sposobach uprawy groch plonował lepiej przy dostatku opadów, lecz ta reakcja 
na ilość wody była wyraźnie silniejsza, gdy wysiewano go po buraku cukrowym 
niż po sobie. 


t/ho 
2.
 
2 
1.5 
1 
0,5 
o 
P M 


P M P M 
Liczba lat uprawy - Cultivation years 


6-:S 


_-6 


r:"'W
 9 
....'....... - 
. .... 


_-12 _-15 


Rys. l. Plony nasion peluszki w płodozmianie i w wieloletniej monokuItune w zależności od 
liczby lat uprawy i sumy opadów; 
130, 175, 220 - suma opadów od kwietnia do lipca, P - płodozmian, M - monokultura 
Fig.l. Seed yields of field pea in crop rotation and in many years monocuIture depending on 
cultivatioll years and rainfall swns; 
130, 175,220 - sums of rainfall from April to July, P - crop rotation, M - monoculture
>>>
Wplyw ilości opadów na cfckly uprawy roślin... 


19 


Znaczenic ilości opadów w ksztaltowaniu różnicy plonów mi
dzy 
porównywanymi sposobami uprawy w kolejnych latach badań bylo 
nicjcdnakowc. 1I0ść opadów wyraźnie wplywala pozytywnie na plony w okrcsie 
kilku picJWszych lat badań. Wraz z wydlużanicm okresu uprawy w monokulturze 
zwi
kszaly si
 różnice plonów mi
dzy uprawą w plodozmianic i w monkulturze 
i byly one coraz mniej zależnc od ilości opadów (rys. I ). I tak, oszacowana 
obniżka plonu w monokulturze dla 3-go roku badań wyniosla 0,22 t z ha przy 
sumie 130 mm opadów i 0,59 t z ha przy 220 mm, natomiast w 15-tym roku 
wyniosla okolo 1,3 t z ha, niezależnie od ilości opadów (tab.3). Należy zazna- 
czyć, że straty plonu powodowane uprawą grochu w monokulturze ukladają się 
inaczej, gdy wyrażane są w wielkościach bezwzględnych (t z ha), a inaczej we 
względnych (procentowych) porównaniach (tab.2 i 3). 
Wraz z uplywcm lat badań plony grochu w plodozmianie zwiększaly się, 
zwlaszcza na tle mnicjszej sumy opadów. Przy wi
kszej ich ilości plony 
zwi
kszaly si
 do 12 roku (1985) a w latach późniejszych wykazaly tcndcncję 
zniżkową (rys. l). Przypuszczalnie taki wynik uzyskano dzi
ki zmanie odmiany 
grochu w 14 roku. Wprowadzenie dlugolodygowcj, latwo wylcgającej odmiany 
Fidelia ograniczalo wydajność grochu przy dużej ilości opadów. Nic stwierdzono 
natomiast znaczenia zmiany odn1iany dla wielkości różnic plonów 
w porównywanych systcmach uprawy grochu. 


WNIOSKI 


I. Groch paslewny bardzo silnie ujcmnie reagowal na ciąglą upraw
 po sobic, 
nawct już w krótkotJWalej 3-4 letniej monokulturze. 


2. Plonowaniu grochu, zarówno w plodozn1ianie jak i w monokulkturze, 
sprzyjaly wi
ksze sumy opadów (ponad 200 mm) w okresie wcgetacji, Iccz 
wyraźnicj reagowal na ten czynnik groch uprawiany w plodozmianie. 


3. Utrata plonu wynikająca z uprawy grochu w monokulturze byla tym większa, 
im okres wcgctacji bardzicj obfitowal w opady. 


LITERATURA 


[l] Adamiak 1.. 19RO: Sludia lIad upraw
1 roślin w monokulturzc. Zesz. Nauk. ART 
Olsztyn. Rolniclwo 30. 87-97 


[2] GawrOllska-Kules:t..a A. 1975: Uprawa kukurydzy i peluszki w monokulturze i w 
zmianowaniu. Rocz. Nauk RoI., A-IOO(4). 105-118 


[31 GawrOllska-Kulesza AJ979: Uprawa peluszki w monokulturzc. Rocz. Nauk. Roln., 
A-95, 70.6
>>>
20 


Teres,1 Rajs, Stanislaw Urbanowski, Francis:t..ek Rudnicki 


[4] lelinowski S., Siuta A., Kamińska M., 1989: Wpływ doboru gatunków roślin l1Q 
wydajność paszową zmianowania. Mat konf. nauk. Puławy, cz.III, 68-73 


[5] Rajs T., Urbanowski S., Ellmann T., 1989: Plonowanie grochu pastewnego w zmia- 
nowcłniu 6-1etnim, 3-letnim i monokultul7.e. Mat. konf. nauk. Pulawy, cz. III, 35-41 


[6] Rudnicki F., Urbanowski S., Rajs T., 1994: Wpływ ilości opadów na efekty uprawy 
roślin w wieloletnich monokulturach. L Burak cukrowy. Zesz. Nauk. ATR Byd- 
goszcz, Rolnictwo 35 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL TIV A TION OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
II. FODDER PEA 


Summary 


The response of fodder pea to cultivation in a monoculture in comparison to 
cultivation in a 6-field crop rotation after sugar beet was studied in a field 
experiment during 1974-1992. A high susceptibilty of fodder pea to a cultivation 
after itsclf was found. The longer the monoculture cultivation lasted the deeper 
were negative effects of such a cultivation. Higher rainfall enhanced the yield of 
pea, but it also cause.d an incrcasc of differences bctween the yields obtained from 
both kinds of cultivation studied. A positive effect of rainfall on secd crops was 
decreasing with time.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA ł JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/ - 1994 


WPŁYW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKULTURACH. 
III. JĘCZMIEŃ JARY 


Franciszek Rudnicki, Teresa Rajs, Stanisław Urbanowski 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


s y n o p s i s: Na podstawie 18-lelnich doświadczcń polowych 
stwierdzono wyraźnc zwi
kszanie si
 płonu j
.lffiienia wraz z upływem lat. 
Dynamika w/.rostu plonów byla wi
ks:t.a w płodozmianie 6-polowym niż w 
monokulturLC. Większe ilości opadów łagod:tjły ujemne skutki uprawy jęcz- 
mienia jarego po sobic przez kilka picrwszych lat takicj uprawy. Wydłużanie 
uprawy jęczn1icnia po sobie ponad 3-4 lata prowadziło do znacznego zmnicj- 
szenia plonu w porównaniu z uzyskanym w płodozmianie. Dostatek opadów 
pogł
bial wówc:t..as rÓ7.nice plonuj
czmienia mi
dzy sposobami jego uprawy. 


WSTĘP 


Jęczmień jary na ogół źlc znosi uprawę w monokulturze. W licznych 
doświadczeniach wykazywano znaczne zmniejszenie plonu ziarna już w drugim 
roku uprawy po sobie i dalszą redukcję plonu w latach następnych [ł,3,4,7]. 
Jednak jęczmień jary jest gatunkiem bardzo plastycznym. Toteż liczne czynniki 
mogą modyfikować jego reakcję na odrzucenie plodozmianu. Na bardzo dobrych, 
urodzajnych glebach utrata plonu możc być nieduża [8 J. Stąd spotyka się nawct 
pogląd o możliwościach stosowania krótkotrwałych monokultur jęczmiennych, 
bez obniżenia plonu, zwłaszcza gdy rolnicza przestrzeń produkcyjna ma wysokie 
walory użytkowe 12 j. 
Pewne możliwości lagodzenia skutków uprawy jęczmienia po sobie tkwią 
w nawożeniu mineralnym i organicznym oraz w ochronie przed chorobami 
i chwastami [4,5]. Duże znaczeni c przypisuje się wymianie odmian [3,4}. Rola 
zmienianej odmiany może być nawet większa niż nawożcnia lub stosowania 
herbicydów. 
Znaczenie warunków wodnych dla wyników uprawy jęczmlema 
w monokulturze nic jest dotychczas dostateczni c pomane. Niniejsza praca możc 
być przyczynkiem w objaśnieniu tego zagadnienia. Podjęto w niej pró
 oceny 
reakcji jęczmicnia jarego na czas trwania monokultury i ilość opadów, na tle 
płodozmianu o 6-lctniej rotacji.
>>>
22 


Franciszek Rudnicki. Teresa Rajs, Slanislaw Urbanowski 


METODYKA BADAŃ 


Warunki ekologiczne i agrotcchnicznc prowadzenia doświadczcnia polowcgo 
podano wc wcześnicjszcj publikacji PI. Należy zaznaczyć, że w okresic 18 lat 
trwania doświadczenia trzykrotnie zmieniano odn1ian
 jęczmicnia jarcgo. I tak, 
przez pierwsze 3 lata byla to odmiana Elgina, a w następnych latach kolejno 
Trumf(4-6), Diva (7-16), Bielik (17-18 rok). 
Metody opracowania danych podano w I części niniejszcj pracy 16/. Dla 
jęczmienia uwzględniano sumy opadów od kwietnia do lipca. 


WYNIKI 


W latach realizacji badań (1974-1991) zmicnność opadów w okresie wege- 
tacji jęczmicnia byla wysoka (43,6%). Wyst
powaly lata skrajnie posuszne 
i ciepłe (I978, 1979, 1983, ] 989), jak i obfitujące w opady i chlodniejszc (1974, 
1980, 1991). W tych warunkach zmicnność plonów jęczmienia była duża, ale 
wyraźnie mnicjsza niż zmienność sum opadowych (tab. I). Wskazuj c to na 
znaczną plastyczność tego gatunku. 
Uprawa jyczmienia jarego w monokulturzc nieco ograniczała t
 plastyczność 
i jednocześnie powodowała utrat
 plonu średnio o 0,55 t z ha (21,5%). Ujemne 
skutki uprawy jęczmienia po sobie ujawniły się wyraźniej w latach o małej ilości 
opadów (1978, 1979, 1983, 1986, 1989). W tych latach przy ogólnie niskich 


Tabela l. Statystyczna charakterystyka plonów ziarna jęczmienia jarcgo 
i sum opadów w latach 1974-] 991 
Tablc l. Statistical characterization of spring barley grain yields and rainfall 
sums in the ycars 1974-1991 


Odchylenie W spółczynnik 
Wysi'.czególnicnie Średnio standardowe zmienności 
Specificalion Mili. Max. Mean Standard Variation 
devialion cocfficienl 
% 
Plon w płodo:t.J11ianie 
Yiełd in crop rotation 1,31 4,81 3, II 0,957 30,8 
t x ha-I 
Plon w monokultur7.c 
YicId in monoculture 0,67 3,78 2,56 0,803 34,1 
t x ha-I 
Sumy opadów 
Sums of rain[all 88,0 459 198 86,4 43,6 
(mm)
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


23 


plonach j
cznlienia, rcdukcja plonu wskutck uprawy monokulturowej wyniosla 
śrcdnio 0,86 t z ha, tj. 33,9% (tab. 2). W latach o umiarkowanej ilości opadów 
(l50-220 mm) obniżenic plonu bylo wyraźnic mnicjszc niż w latach posusznych, 
ale bylo ono także duże, śrcdnio o 0,59 t z ha (19,6%). Okazało się jednak, 
że korzystny wplyw dostatku opadów na wzgl
dnie dobrc plonowanie jęczmicnia 
uj awni I si
 tylko w okrcsic picrwszych 6-7 lat trwania uprawy ciągi ej (tab.3). 
W trzecim roku różnica plonu między porównywanymi sposobami uprawy może 
być jcszczc niewielka (0,18 t z ha, tj. 6,6%), gdy suma opadów w okresie 
wcgetacji jcst dość duża (220 mm). Wskazywaloby to na możliwość uprawy 
jęczmicnia jarcgo po sobic przcz 2-3 lata, bcz znaczącego zmniejszenia plonu. 
Jednak w warunkach posusznych ryzyko takicgo postępowania może być dość 
duże. Przy sumie 130 mm opadów, oszacowana strata plonu wyniosla już 
w trzecim roku 0,57 t z ha, tj. 28% (rys. l, tab.3). Skoro zatcm susza pogłębiala 
ujcmne skutki uprawy ciąglcj, a dostatck wody je niwelowal, to si usznym wydajc 
si
 przypuszczenic o możliwości uprawy j
czmienia po sobic przcz 2-3 lata 
w rcjonach obfitujących w opady, lub gdy istniejc możliwość stosowania 
dcszczowania. 


4 


3 


2 


o 


p 


M 


p 


M 


p 


M 


Liczba lat uprawy - CulUvation years 


E;3-3 



- 6 


r.:::7.':I 9 
L:u:uJ - 


. - 12 . - 15 


Rys.l. Plony ziama j\(C/mienia jarego w pIodolmianie i w wieloletniej monokullurLC w Illlci.- 
ności od liczby lal uprawy i sumy opadów; 
130, 175, 220 - sllIna opadów od kwielnia do lipca, P - pIodolmian, M - monokultura 
Fig.l. Gmin yields ol' spring barlcy in crop rolalion and in many ycars monoculturc dcpcnding 
on culli valion ycars and rainlitll sums; 
13U, 175, ZZO 
 sums ol' rainlitlltro111 i\prillo July, l' - crop rolation, M - monoculturc
>>>
24 


Franciszek Rudnicki, Tcrcsa Rajs, Stanislaw Urbanowski 


Tabela 2. Średnic plony ziarna jęczmienia jarego w latach o różnej sumie opadów 
od kwietnia do lipca 
Table 2. Avcrage grain yields of spring barlcy in years with diITerent sums 
ofrainfall from April to July 


Prl'.edziały Średnia Plony i"jarna Różnicc 
sum opadów suma Yiclds o[ grain Diffcrencc 
Intcrvals o[ opadów Lici"ba lat 
rainfaU sum s Mcan sum o[ Numbcr o[ plodozmian monokultura 
(mm) rainfalI ycars t x ha-I % 
(mm) crop rotation monoculturc 
 150 lOH 5 2.53 1,67 0,86 33,9 
151-220 191 7 3,01 2,42 0,59 19,6 
220 282 6 3,70 2,86 0,84 22,7 
Średnio 198 3.11 2,56 0,55 21,5 
Mcan - 


Tabela 3. Zmniejszenie plonów ziarna jęczmienia jarego uprawianego 
w monokulturze w porównaniu z uprawą w płodozmianie 
(t x ha-l i %), w zależności od liczby lat uprawy i sumy opadów 
Table 3. Reduce of spring barlcy grain yiełds in monoculture cultivation 
in comparison with crop rotation (t x ha-) and %), 
depending on cultivation ycars and rainfall sums 


Lic7ba lat Sumy opadów - Sums o[ rain[all 
uprawy (mm) 
Number o[ 
cultivation 130 175 220 
years 
t x ba-' % t x ha-I % t x ha-I % 
3 0.57 28,2 0,36 16,4 0,18 6,6 
6 0,74 31,2 0,62 18.6 0,54 18,1 
9 0,85 31,6 0,84 32,4 0,83 25,2 
12 0,H8 29,5 0,96 32.7 1,03 28,0 
15 0.79 24,8 0,95 24,6 1,09 26,4
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


25 


W długotrwałcj monokulturze jęczmienia., trwającej ponad 91at, większe 
ilości opadów nie redukowały już skutków tego sposobu uprawy. W ostatnich 
latach badań, przy wi
kszej sumie opadów, zaznaczyła si
 wr
cz siłnicjsza 
obniżka plonu w uprawic ciągłcj w porównaniu z płodozmianem (tab. 3). Tak 
odmienne dla efektów uprawy jęczmienia w monokulturze znaczenie ilości 
opadów w pierwszych i dalszych latach wynika z rómcj dynamiki zwiększania się 
plonów wraz z uplywem lat. Otóż plony j
czmicnia w obu sposobach uprawy 
wykazały wyraźny trend wzrostowy (rys. I )f1cdnak przy uprawie płodozmiennej 
tempo zwi
kszania si
 plonów bylo wyraźnie szybsze, szczególnie przy większych 
sumach opadów.....Tak na przyklad w warunkach dostatku opadów oszacowany 
przyrost plonu miydzy 1976 a 1988 rokicm wyniósł 1,42 t z ha w płodozmianic 
0,51 t z ha w monokulturze, natomiast przy mnicjszej sumie opadów (130 mm) 
odpowiednio 1,18 i 0,96 t z ha. Zwiększanic si
 plonów wraz z upływem lat 
można przypisać skuteczniejszemu zwalczaniu chwastów oraz stosowaniu 
plennicjszych odmian jęczmienia. 


WNIOSKI 


l. Plony j
czmienia jarego zwi
kszaly si
 wyraźnie wraz z upływem lat jako 
wynik postępu agrotechnicznego i biologicznego (plenniejsze odmiany). 
Dynamika wzrostu plonów byla wi
ksza w płodozmianic. 


2. Większe sumy opadów w okresie wegetacji przez kilka pierwszych lat 
lagodziły ujemne skutki uprawy j
czmienia jarego w monokulturze. 


!3. Wydłużenie uprawy j
czmienia jarego po sobie ponad 3-4 lata prowadziło do 
znacznego zmniejszenia plonu, w porównaniu z uzyskanym w płodozmianie, 
a dostatek opadów pogl
biał tc rómice. 


LITERATURA 


II j Baraniccki A.. Wa1c:tak S., 1979: Oddzjalywanic zmianowania i monokultury na 
plony jęczmienia jarego i żyla ozimcgo. Zesz. Problcm. Post. Nauk Roln., 218, 
117-121 


12] Gonet 1., Gonct Z.. 1979: Rcakcja :tbóż na uprawę w narastającej monokultur
. 
Zesz. Problem. Post. Nauk Roln., 218, 123-131 


pj Niewiadomski W.. Zawiślak K.; 1978: ProduktywnoŚĆ jęczmienia jarcgo w zmia- 
nowaniu tradycyjnym uproszczonym i w monokulturLC, Acta Univ. Agric., XXVI 
(I). 31-37
>>>
26 


Franciszck Rudnicki, Tcresa Rajs, Stanislaw Urbanowski 


[4J Pawłowski F., Wesołowski M., 1983-1984: Studia nad plonowaniem i zachwasz- 
czenicm roślin w monokultur:t.c. Cz. II. lęczmicń jary. Ann. Univ. Maria Curie- 
Sklodowska. E, 38-39, 39-53 


[5J Rous D., 1992: On problcms of monocultures and high concenlrations of cereals, 
Acta Acad., Agricult. Tcch. Olst., Agricultura, 55, 193-200. 


16] Rudnicki F., Urbanowski S., Rajs T.. 1994: Wplyw ilości opadów na efekty uprawy 
roślin w wieloletnich monokulturach. r. Burak cukrowy. Zesz. Nauk. A TR Byd- 
goszcz, Rolnictwo 35 


[7] Urbanowski S., 1991: Plonowanic zbóż w zmianowaniu i monokulturze. W: Synteza 
i perspektywa nauki o płodozmianach. ART Olsztyn - VSZ Brno, Zbiór prac 
źródłowych. cz. 111, 205-211 


[8] Zawiślak K., Sadowski T., 1992: Thc tolcrance or ccrcals to continuous cultivation. 
Acta Acad. Agricult. Tech. OISL, Agricultura 55, 137-147 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL TIV A TION OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
m. SPRING BARLEY 


Summary 


Results of 18 years field experiments showcd a significant increase of the 
yield of spring barley with timc. Dynamics of this phenomena was higher for 
a 6-field rotation of crops than in casc of a monoculture. Higher rainfall 
attcnuated negative c1Iects of cultivation of spring barlcy after itself for the first 
couplc of years of such a cultivation. Cultivation of spring barley after itself 
prolonged for more than 3-4 years caused a considcrable decrease of crops whcn 
comparcd to crops obtaincd in rotation of crops. In such a casc, a proruse rainrall 
deepened di1Icrenccs bctwccn thc yields of spring barley occurring ror both kinds 
or cultivation.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/ - 1994 


WPŁYW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKULTURACH. 
IV. ŻYTO OZIME 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Franciszek Rudnicki 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


S Y n o p s i s: W latach 1974-199ł przcprowadzono badania nad reakcją 
żyta o7imego uprawianego w monokulturze w porównaniu I. plodozmiancm 
6-polowym. Żyto ozime oka/.alo Si9 rośliną odporną na upraw9 w monokultu- 
rze. Spadek plonu ziarna do 9 roku uprawy ciągłej był niewielki. W następ- 
nych lalach tcndcncja spadkowa wzrastala. Przy średnich sumach opadów 
w miesiącach od kwielnia do czcrwca. różnice w plonach między mono- 
kultur'ł a uprawił w plodozmianie byly ni:i.sze niż przy opadach niskich lub 
wysokich. 


WSTĘP 


Produkcyjność zbóż uprawianych w monokulturach jest przedmiotem badań 
licznych ośrodków naukowych w Polsce. Uzyskane wyniki nie są jednoznaczne 
i zależą od warunków ekologicznych, poziomu stosowanej agrotechniki, a także 
gatunku uprawianej rośliny. Z przytoczonych publikacji wynika, że zniżka 
plonów ziarna żyta uprawianego w krótkotrwałych i wieloletnich monokulturach 
jest stosunkowo niższa niż innych zbóż i wynosi od 12 do 32% [1,3,4,7,8,IOJ. 
Obniżkom plonów w monokulturach najcĘściej towarzyszy przerzedzenie Janów 
oraz zdrobnienie ziarna 11,4,5,7,10 J. Ograniczenie ujemnych skutków uprawy 
żyta po sobic poprzez zwi
kszenic nawożenia mineralnego oraz nasilenie ochrony 
przed chwastami i patogcnami są raczej nicdużc [2,4,9, 101. Dotychczas malo 
poznanym zagadnieniem jcst wplyw warunków meteorologicznych, glównic 
opadów, na efekty uprawy monokulturowej żyta ozimego. 
W niniejszej pracy przedstawiono occn
 wpływu ilości opadów i czasu 
trwania monokultury w okresic 18 lat (1974-1991) na wielkość plonu ziarna żyta 
oZimego.
>>>
28 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Franciszek Rudnicki 


METODYKA BADAŃ 


Została omówiona szczególowo w cz.ąści I [6J, a także we wcześnicjszych 
publikacjach 17,8/. Do wyliczeń zalcżności plonów żyta ozimego od ilości 
opadów przyjęto opady w micsiącach od kwictnia do czerwca. 


WYNIKI 


Plonowanie żyta ozimego w przeciągu 18 lat charakteryzowało się niezbyt 
wysoką zmicnnością zarówno w płodozmianie jak i w uprawie ciągłej. 
Potwierdzają to stosunkowo niskie współczynniki zmienności (tab.l). Plony żyta 
ujawniły wyraźny związek z sumą opadów od kwietnia do czerwca. Najwyższe 
plony w obu wariantach następstwa roślin osiągano wówczas, gdy opady 
układały siv w granicach 102-150 mm (tab.2). Zarówno niższe jak i wyższe sumy 
opadów powodowały zniżki plonu ziarna. 
Znamienne, że niskie opady, podobnie jak i wysokie, sprawiły podobną 
obniżkę plonu ziarna w uprawic ciąglej żyta, o okol0 15,5%, nieco wyższą niż 
przy średnich opadach (tab.2). Spadck plonu ziarna żyta w uprawie ciąglej na tle 
różnych sum opadów do 9 roku był stosunkowo niski, zwłaszcza gdy suma ich 
była wyższa niż 90 mm. Poczynając od 12 roku uprawy ciągłej, w zasadzie 
niezalcżnie od sumy opadów, powivkszaly sil( zniżki plonu ziarna w porównaniu 
do uprawy w płodozmianie (tab.3). W 15 roku badań, zmnicjszenie plonu ziarna 
wynosiło aż 20,1% przy opadach niskich (90 mm) i 19,0% przy bardzo wysokich 
(180 mm). 


Tabela l. Statystyczna charakterystyka plonów żyta i sum opadów 
w latach 1974-1991 
Table l. Statistical characterization of rye grain yields and rainfall sums 
in the years 1974-1991 


Odchylcnie Wspólczynnik 
Wyszczególnicnic Średnio standardowe zmienności 
Specification Min. Max. Mcan Standard Variation 
coefficient 
dcviation % 
Plon w plodozmianie 
Yield in rolation 2,48 6,47 4,66 0,88 18,8 
t x ha-) 
Plon w monokulturzc 
Yicld in monocuHure 2,00 4,95 3,99 0,78 19,5 
t x ha-I 
Sumy opadów 
Sums of rainfall 44 306 125 64,2 51,3 
(mm)
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty upmwy roślin... 


29 


Tabela 2. Średnie plony ziarna żyta w latach o różnej sumic opadów od kwietnia 
do czerwca 
Table 2. Average grain yiclds orryc in the years with dilTerenl sum orrainrall 
from April to June 


Pr7.cdziały Średnia Plony :tjarna Różnice 
sum opadów suma Lic:tba lat y iclds of grain Difference 
Intcrvals of opadów Numbcr of l x ha- ł 
rainfall sllms Mean sum of 
(mm) rai n fall years plodo:tJllian monokultura t x ha-I % 
(mm) crop rolation monoculture 
 100 74 7 4,26 3,61 0,65 15.3 
łOl-150 110 5 5.11 4,45 0.66 12.9 
 150 198 6 4.76 4JJ2 0.74 15,5 
Średnio 125 4,71 4,03 0.68 14,4 
Mean - 


Tabela 3. Zmniejszenie plonów ziarna żyta uprawianego w monokulturze 
w porównaniu z uprawą w plodozmianie (t x ha- l i %), 
w zależności od liczby lal uprawy i sumy opadów 
Table 3. Rcduce of ryc grain yields in monoculture cultivation in comparison 
with crop rotalion (l x ha-I and %), depcnding on cultivalion years 
and rai n fali sum 


Liczba lat Suma opadów - Sum of rainfilll 
uprawy (mm) 
Numbcr of 
cuHivation 90 135 180 
ycars t x ha-I % t x ha-I % t x ha-' % 
3 0.29 6,3 0,32 6,6 0,66 13,2 
6 0.34 8.2 0.23 5,1 0,J9 -ł,O 
9 0,46 1l,2 0,28 6,5 0,09 1,9 
12 0,67 15,2 0,53 10,9 0,34 6,9 
15 1,3 20,1 1,00 18,3 0,34 19,0
>>>
30 


Stanisław Urbanowski. Teresa Rajs. Franciszek Rudnicki 


W przekroju I S-lecia, średnic zniżki plonu micścily siC w granicach 12,6 do 
14,5%. W porównaniu do innych uprawianych w tym doświadczeniu roślin, był 
to spadek najmniejszy . co potwierdza powszechnic znaną opini
, że żyto jest 
stosunkowo odpornc na uprawę po sobic LI,4,8j. 
Poziom plonów żyta w płodoznlianie i monokulturze od 12 roku wykazał 
trcnd wzrostu niczalcżnic od sumy opadów, zapewne w wyniku postępu 
biologiczno-agrotechnicznego (rys. l ). Jednak różnica w plonach na niekorzyść 
monokultury wzrastala, szczególnie przy opadach wysokich 150 i 180 mm, ale 
także w przypadku niższych opadów. 


5 



 


.3 


2 


1 


o 


p 


P M' P M 
liczba lot uprawy - Cultivation )leO/'!J 
E3 - 3 _ - 6 mI] - 9 _ - 12 _ - 15 I 


M 


Rys.l. Plony ziarna żyta Oi,jmego w pIoJoImianie i w wieloletniej monokullurt.e w zaleŻl10sci 
od liczby lat uprawy i sumy opadów; 
90, 135, 180 - swna opadów oJ kwietnia do lipca, P - p1oJonuian, M - monokultura 
Fig. I. Secd yiclds of winler ryc in erop rolalion and in many years monocullure depending on 
cuItivation years and rainfall sums; 
90, 135, 180 - sums of rainfall from April to July, P - crop rotation, M - monoculturc
>>>
Wpływ ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


31 


WNIOSKI 


I. Żyto ozime okazalo się rośliną dość odporną na uprawę w monokulturze, 
i do 9 roku badań zniżka plonu ziarna, niezaJeżnie od sum opadów w okresie 
od ruszenia wegetacji do czerwca, była niewielka. 


2. Średnic sumy opadów (101-150 mm) sprzyjały uzyskaniu wysokich plonów 
zarówno w płodozmianic jak i w monokulturze. Wówczas różnice 
w plonowaniu były najniższc. 


3. Wysoka suma opadów - ponad 150 mm w ciągu wymienionych trzech 
miesięcy. zapewniła również wysoki płon ziarna, łccz w monokulturze 
ujawniły się większe ich zniżki 


LITERATURA 


[l) Adamiak 1., 1980: Studia nad uprawą roślin w monokulturze. Zesz. Nauk. ART 
Olsztyn, Rolnictwo 30, 87-107 


[2J Gawrońska-Kulesza A. i in.,1979: Wpływ uprawy roślin :łbożowych w monokultu- 
rze i uproszczonym zmianowaniu na ich plonowanic i żyzność gleby. Zesz. Probl. 
Posl. Nauk Roln., 218. 109-116. 


[3] Gonel Z., Stadejck H., 1991: Płonowanic roślin uprawnych w zmianowaniu oraz w 
okresowej i ciągłej monokulturze. CĄ:ŚĆ l. Rośliny wżowe. W: Synteza i pers- 
pektywa nauki o płod07JTIianach, ART Olsztyn- VSZ Brno, Zbiór prac źródłowych, 
cz. IlI, 189-195 


[4] Niewiadomski W., Zawiślak K., 1979: Tolerancja żyta ozimego na uproszczenie 
zmianowania. Zesz. Probl. Posl. Nauk Roln., 218, 23-30 


[5J Nicwiadomski W.. Grcjncr M., 1984: Monokulturowa uprawa zbóż. Zesz. Probl. 
Post Nauk Roln., 305, 321-327 


[6] Rudnicki F., Urbanowski Sl., Rajs T., 1994: Wpływ ilości opadów na efckty 
uprawy roślin w wielolelnich monokulturach. l. Burak cukrowy. Zesz. Nauk. ATR 
Bydgoszc;{
 Rolnictwo 35 


I7J Urbanowski Sl. 1984: Dobór, uwjał i micjsce zbóż w Z01ianowaniu. ATR Byd- 
goszcz, Rozprawy nr 16, 1-64 


[8J Urbanowski Sl., 1991: Plonowanic zbóż w zmianowniach i monokulturL.C. W: Syn- 
tcza i perspcktywa nauki o plodoznlianach. ART Olsztn-VSZ Brno, Zbiór prac 
źródłowych, cz. III, 205-211
>>>
32 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Franciszek Rudnicki 


[9] Zawiślak K., 1983: Slopień specjalizacji zmianowań a wydajność roślin i zmiany 
w glebie. Zesz. Nauk. ART Olsztyn, Rolnictwo 37,3-47 


[10] Zawiślak K.. Tyburski 1., Rychcik B., 1988: Tolerancja zbóż na wieloletni siew 
po sobie. Acta Univ. Agric. Brno. Fac. agron., 36, c (2-4), 191-199 


[11] Zawiślak K., Sadowski S., 1992: The lo1crance of cereais of oontinuous cultiva- 
tion. Acta Acad. Agricult. Tech. Olst., AgricuItura 55, 137-147 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL TłV A TłON OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
IV. WINTER RYE 


Summary 


A responsc of wintcr ryc cultivatcd in a monoculture in comparison to 
a 6-field rotation of crops was studied during 1974-1991. Winter ryc was found 
to be a plant rcsintant to a monoculture cultivation. A dccrease or seed yicld up to 
the 9th ycar of continuous cultivation was smalI. However, in scquent years this 
decreasc was more pronounced. Mcan month sums or rainfall during April 
to June resultcd in small difTercnccs betwccn crops obtained from both kinds of 
cultivation, whcreas !he difTcrcnces werc biggcr in case or both high and low 
prccipitation.
>>>
AKADEMIA TECHNICZND-ROLNICZA IM. JANA l JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


WPL YW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKUL TURACH. V. RZEPAK OZIMY 


Franciszek Rudnicki, Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


S Y n o p s i s: Na glebie lekkiej. kompleksu żytnicgo dobrego. krótko- 
trwała (do 3 lal) uprawa rf..cpaku ozimego w monokulturze nie powodowała 
znaczącego zmniejsJ".cnia plonu nasion. W dalszych latach nast
powała coraz 
silniejs7.a redukcja plonu w monokulturL.C w porównaniu z uprawą w plodo- 
zmianic. Dostateczna iloŚĆ opadów, w okresie wioscnnej wegetacji roślin, 
łagodziła ujemne skutki monokultury r/.epaku. 


WSTĘP 


Spośród ważniejszych roślin uprawnych rzepak ozimy jest niekiedy zaliczany 
do gatunków wzgl
ie tolerancyjnych na uprawę po sobie [1,2 J albo przeciwnie, 
do nic znoszących takicgo następstwa [3,4]. W generalnych trendach różnice jego 
plonów, między uprawą w plodozmianie i monokulturze, zwiększają się wraz 
z wydłużaniem okresu uprawy monokulturowej [1,2,4,6]. Jednak wykazywana 
reakcja rzepaku na uprawę po sobie jest różna w poszczególnych doniesieniach 
literatury i w różnych warunkach prowadzenia badań [1,2,4,6,7], Toteż zbliżony 
poziom plonów tej rośliny w monokulturze i w zmianowaniu stwierdzano zarów- 
no w krótkotrwałych (2-4 lata) monokulturach 12), ale także w ósmym roku [l], 
a nawet w 16 i 17 roku [7 J wysiewu rzepaku po sobie. W tych samych badaniach 
wyniki, z lat wcześnicjszych lub późniejszych monokultury, świadczą o maczą- 
cej, a nickiedy dużej reakcji tcgo gatunku na uprawę po sobie [1,2,4,5,6]. Można 
stąd wnosić o silnym modyfikacyjnym wpływie warunków meteorologicznych 
w latach na wynik uprawy rzepaku w monokulturze. Dlatego w ninicjszej części 
pracy podjęto próbę oceny stopnia reakcji tej rośliny na uprawę po sobic 
w zależności od iłości opadów wioscnnych i liczby lat uprawy monokulturowej. 


METODYKA BADAŃ 


W tcj części pracy wykorzystano wyniki tcgo samego doświadczenia polo- 
wego co w czc;:ści I [51, ajcgo szczegółowa metodyka zawarta jest wc wcześ- 
niejszej publikacji [6]. Zastosowano tcż identyczny sposób analizy danych meto- 
dami regresji [5J, z tym że uwzględniono sumy opadów w latach dla okrcsu od 
kwietnia do czerwca.
>>>
34 


Franciszck Rudnicki. Stanislaw Urbanowski, Tcresa Rajs 


WYNIKI 


W latach 1975-1991 zmicnność sum opadów wioscnnych (IV-VI) była 
bardzo duża (51,3%). Rzepak wyraźnie reagował na te warunki, ajego plony 
w latach były labilne. O ilc jcdnak zmicnność plonów w płodozmianic była 
mnicjsza niż zmienność sum opadów, to w monokulturze były one w latach 
szczególnie mocno zróżnicowanc (tab. I). 


Tabcia l. Statystyczna charakterystyka plonów rzepaku ozimcgo i sum opadów 
(IV-VI) w latach 1975-1991 
Table l. Statistical charactcrization ofwintcr rapc sccds yields and rainfall 
sums (IV-VI) in thc ycars 1975-1991 


Odchylenic Wspólczynnik 
Wyszcze- zmienności 
gólnicnic Min. Max. Średnio slandardowe Devialion 
Spccification Mean Slandard cocflicicnl 
dcviation % 
Plon 
w plodozmianic 
Yicld in crop 0,25 3,50 1,84 0,83 45.2 
rotation 
(t x ha-I) 
Plon 
w monokullurzc 
Yicld in 0,20 2,93 1.32 0,83 62,8 
monoculturc 
(t x ha. l ) 
Suma opadów 
Sum of rai nfa II 44 306 125 64,2 51,3 
(mm) 


Długotrwała monokultura rzepaku okazala si
 zdecydowani c nickorzystna. 
Średni plon nasion z lat badań był przy tym sposobi c uprawy o ponad 0,5 t/ha, 
tj. o 28,3% mniejszy niż w zmianowaniu 6-polowym. Zauważa si
, że niezalcżnic 
od okresu trwania uprawy rzepaku po sobie, w latach o obfitych opadach 
(4, 7, 12, 18 rok), obniżka plonu w monokulturze byla wyraźnic mnicjsza 
(średnio o 15,8%) niż w latach o mniejszych ilościach opadów (tab.2). To prostc 
zestawienie plonów z lat o różncj ilości opadów wskazuje na maczenie czynnika 
wodncgo dla wyniku uprawy rzepaku w monokulturze. Szczegółowa analiza 
potwierdziła tą obscrwację oraz wykazała istotny (R = 0,81) intcrakcyjny wpływ 
ilości opadów i okresu trwania uprawy w monokulturze na stopień rcdukcji plonu
>>>
Wplyw ilości opadów na efekly uprawy roślin... 


35 


Tabela 2. Średnic plony nasion rzepaku ozimego w latach o różnej sumie opadów 
od kwietnia do czerwca 
Table 2. Average secds yields ofwintcr rape in the years with difIerent sums of 
rainfall from April tu Juny 


Przedziały sum Średnia Plon nasion Różnica 
opadów suma Liczba Yicld of secds Diffcrence 
lnterwals of opadów lat (t x ha. l ) 
rainfall sums Mean sum Number 
(mm) of rainfall of ycars plodozmian monokultura t x ha. l % 
(mm) crop monoculture 
rotalion 
100 69 6 1,70 1,15 0,55 32,4 
100-160 120 7 1,74 1,14 0,60 34,5 
160 219 4 2,22 1,87 0,52 15,8 
Średnio 125 1,84 1,32 0,52 28,3 
Mean - 


nasion rzepaku uprawianego po sobie, w porównaniu z obiektcm kontrolnym 
(rys.l). Okazało si
, ż.e krótkotrwała uprawa rzepaku w monokulturze (do 3 lat) 
nic spowodowala maczącego obniż.enia jego plonu (rys. l, tab.3). Potwierdziła się 
też obserwacja Goneta i Stadejek (2), że w pierwszych latach trwania mono- 
kultury rzepaku ilość opadów nie wpływa zasadniczo na różnicę plonu między 
tymi sposobami uprawy. 
Wraz z uplywem lat plony rzepaku w zmianowaniu zwiększały się, ale byl0 
to zalcżnc od iłości opadów. Z oszacowania plonów wynika, że przy mniejszej 
sumie opadów (100 mm) zwiększały si
 one do siódmego (tj. 1980) roku trwania 
badań, przy sumie 140 mm opadu do 10 roku, a przy 180 mm do 12 roku 
(1985). W późniejszych latach zaznaczyla się tendencja spadku plonów wraz 
z upływem lat (rys. I). Taki wynik sugeruje, że wraz z postępem biologiczno- 
agrotechnicznym zwiększaly si
 wymagania wodnc rzepaku. Spostrzeż.enie to 
wymaga jednak potwierdzenia na szerszym matcrialc doświadczalnym. 
W monokulturze plony rzepaku ulegały stopniowej redukcji wraz z upływem 
lat uprawy, gdy ilość opadów, od kwietnia do czerwca, by la mnicjsza niż 
150 mm. Przy większej sumie opadów rzepak wysiewany po sobic zwiększał 
swoją wydajność do 12 roku uprawy, ale ten trend był wyraźnie słabszy niż 
w płodozmianie (rys. I ). 
Wydłużanie okrcsu uprawy w monokulturze, ponad 3 lata, powodowało 
wyraźne rozwieranic się plonów między porównywanymi systemami następstwa 
roślin. Już w 6 roku oszacowana różnica plonów, niczależnic od ilości opadów, 
wyniosła okolo 20% (tab.3). W późniejszych latach ujemne skutki uprawy
>>>
36 


Franciszek Rudnicki, Stanisław Urbanowski, Tcresa Rajs 


w monokulturze były tym większe, im bardziej posuszny był okres wegetacji 
rzepaku. W 11-12 roku trwania monokultury redukcja plonu sięgała l {/ha przy 
100 mm opadów, a była dwukrotnie mnicjsza (około 0,5 t/ha) przy dostatecznej 
(180 mm) ilości opadów. Okazało się, że w warunkach niedoboru wody utrata 
plonu rzepaku, uprawianego po sobie przez wielc lat, może przekraczać 50%. 
Gdy iłość opadów była większa, to analogiczna strata plonu utrzymywała się na 
poziomic 19-21% (tab. 3). Wynik taki skłania do przypuszczenia, że jedną 
z przyczyn reakcji rzepaku na uprawę po sobie może być oddziaływanie 
autoallelopatycznc tcgo gatunku. Być może w warunkach większej ilości opadów 
następuje szybsza dcgradacja, bądź wyplukiwanie do głębszych warstw gleby, 
substancji aUelopatycznych i stąd słabsza reakcja rzepaku na uprawę 
monokulturową. Hipoteza ta wymaga sprawdzenia w szczególowszych badaniach 
biologicznych i biochemicznych. 


3 
2,5 
2 
1,5 
1 
0,5 
O 
P M P M P 


M 


Liczba lat uprawy - Cultivalion years 
E3 - 3 L\\Wj - 6 Er) - 9 l'ilIa - 12 _ - 15 I 


Rys. I. Plony nasion r.t.epaku ozimcgo w plodozmianic i w wieloletniej monokulturze 
w zależności od liczby lat uprawy i sumy opadów; 
100, 140, 180 - swna opadów od kwietnia do lipca, P - plodolJI1ian, M - monokullura 
Fig.l. Seed yields ol' winlcr rape in crop rotatioll and in many years monoculture dcpending 011 
cultivalion years and rainfall swns; 
100, 140, 180 - sums ofrainfall from Aprillo July, P - crop rotation, M - monoculture
>>>
Wpływ ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


37 


Tabela 3. Zmniejszenie plonu nasion rzepaku ozimcgo (w t/ha i %) uprawianego 
w monokulturze w porównaniu z uprawą w płodozmianie w zalemości 
od liczby lat uprawy i sumy opadów 
Table 3. Reduce ofwinter rape sccds yields (tlha i %) in monoculture culti- 
vation in comparison with crop rotation, depcnding on cułtivation years 
and rainfall sum 


Lic:tba lat Sumy opadów - Sums of rai nfa 11 
uprawy (mm) 
Numbcr of 100 
cuItivatjon 140 180 
ycars t x ha" % t x ha-I % t x ha" % 
3 0.09 4.7 0.11 5,6 0.11 6.5 
6 0.41 20,4 0.43 19.1 0,43 19.1 
9 0.77 38,9 0,60 25.4 0,49 18,9 
12 1,00 54.6 0,74 32,0 0,50 18.5 
15 0.74 47,4 0,58 27,9 0.55 21.1 


WNIOSKI 


l. Krótkotrwala, 3-1ctnia uprawa rzepaku ozimcgo w monokulturze nic powodo- 
wała znaczącego zmniejszenia plonu i okazala si
 możliwa do stosowania 
w produkcji. 


2. Wraz z wydłużaniem okresu uprawy rzepaku po sobie nast
powala coraz 
silnicjsza redukcja jego plonu przy tym sposobie uprawy w porównaniu 
z uprawą w plodozmianie 6-polowym. 


3. Dostateczna ilość opadów, w okresic wiosennej wcgetacji roślin, lagodziła 
ujemne skutki dlugotrwalcj monokultury rzepaku. 


LITERA TURA 


[l J Gawrońska-Kules:t.a A., 1976: Plonowanic rL.Cpaku ozimcgo uprawianego w zmia- 
nowaniu i monokultur/.c. Rocz. Nauk RoI.. A-lO 1(4). 165-176 


[21 Gonct Z.. Stadejek H.. 1991: Plonowanie roślin uprawianych w zmianowaniu oraz 
wokresowej i ciągłcj monokulturzc. II. Rośliny nic:tboi.owe. W: Syntcza i pers- 
pektywa nauki o plodozmianach. ART Olsztyn - VSZ Brno. Zbiór prac żródlo\rych, 
cZ.lll. 197-203
>>>
38 


Franciszek Rudnicki, Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs 


[3J Konnecke G., 1974: Zmianowanic. PWRiL Warszawa 


[4] Niewiadomski W., Adamiak J., Zawiślak K., 1980: Tolerancja ważniejszych gatun- 
ków uprawnych na wielolctni siew po sobie. Zesz. Nauk. ART Olsztyn, RolniclWO 
29,271-281 


[51 Rudnicki F., Urbanowski S., Rajs T.,; 1994: Wplyw ilości opadów na efekly uprawy 
roślin w wieloletnich monokulturach. l. Burak cukrowy. Zesz. Nauk. A TR Byd- 
goszcz, Rolnictwo 35 


[6] Urbanowski S., 1990: Plonowanie rzepaku ozimego w zmianowaniach i mono- 
kulturl'.c. Zesz. Problem. Post. Nauk RoI., 376, 143-148 


[7] Zawiślak K., Rychcik B., Tyburski 1., 1991: Wrażliwość fL.epakU ozimego na 
upraWI;: w monokultur/.e na glebie średniozwięzłej. W: Syntcza i perspektywa nauki 
o plodo:llnianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, Zbiór prac i..ródlowych, cdU, 227-234 


[8] Zawiślak K., Tyburski J., 1992: The lolerance ofr001, industrial and fodder crops to 
continuons cultivation. Acta Acad. Agricult. Tech. Olst., Agriculture 55,149-162 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL T1V A TION OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
V. WINTER RAPE 


Summary 


A short, 3 year, monoculture cultivation of wintcr rape on a light soil of 
good ryc complex did not causc any substantial decreasc of sced yicld. Howcvcr, 
during sequent years a more and more big dccrcasc of the yield was noted when 
comparcd to a rotation or crops. Satisfactory rainfall during spring vegctation 
period of plants attenuated negative efTects or cultivation of rape in monoculture.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA l JĘDRZE1A ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


WPL YW ILOŚCI OPADÓW NA EFEKTY UPRAWY ROŚLIN 
W WIELOLETNICH MONOKULTURACH. 
VI. PSZENICA OZIMA 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Ewa Kaszkowiak 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin A TR w Bydgoszczy 


s y n o p s i s: W łatach 1974-1991 przeprowadzono badani c nad rcakcją 
pszcnicy ozimej uprawiancj w monokułtur:t..c w porównaniu z płodozmiancm 
6-polowym. Stwierdzono wysoką wrażliwość pszcnicy ozimej na glebie lekkiej 
w przypadku uprawy ciągłej tej rośliny. W monokulturzc plony 7jarna psze- 
nicy zmniejs:t.ały si
 do 15 roku uprawy, a w łatach następnych wykazały tcn- 
dencjv zahamowania trendu 7Jli7.kowcgo. Obniżenie płonu w monokulturole 
występowało w lalach posus:tJlych a także obfitujących w opady, natomiast 
było v"yra:lnie mniejsze w warunkach umiarkowanej ilości opadów. 


WSTĘP 


Oceną produkcyjności pszenicy ozimej uprawianej w monokulturze zajmują 
się Hcme ośrodki naukowc w Polsce [2-5,7-9). Wyniki badań są na ogół zgodne 
i zależą od warunków ckologicznych oraz poziomu stosowanej agrotechniki. 
Z przytoczonych publikacji wynika, 
 ubytki plonów ziarna pszenicy ozimej 
uprawianej w krótkotrwalych i wieloletnich monokulturach wynosiły od 1948%. 
Zniżkom plonów w monokulturach najczęściej towarzyszyło przerzedzenie łanów 
oraz zdrobnienic ziarna li, 4,7,9 J. Możliwości łagodzenia skutków uprawy ciągłej 
pszenicy ozimej przez zwiększone nawożenie, ochronę przed chwastami i pato- 
genami są niewielkic [2,4,91. Mało poznanym zagadnieniem jest wpływ warun- 
ków mcteorologicznych na cfckty monokulturowej uprawy pszenicy ozimej. 
W niniejszej pracy przedstawiono ocenę wpływu ilości opadów i czasu 
trwania monokultury w okresic 18 lat (1974-1991) na wysokość plonu ziarna 
. ., 
pszenicy oZlmcj. 


METODYKA BADAŃ 


Zostala omówiona szczególowo w części l [6J, a także we wcześniejszych 
publikacjach [7,81. Do wyliczeń zalcżności plonów pszenicy ozimej od ilości 
opadów przyjęto opady w miesiącach od kwietnia do lipca.
>>>
40 


Stanislaw Urbanowski, Tcrcsa Rajs, Ewa Kaszkowiak 


WYNIKI 


Plonowanic pszenicy ozimej w badanym okresie charakteryzowało si
 dużą 
zmiennością. Szczcgólnie wyraźnie wystąpiło to zjawisko w uprawie ciągłej, co 
potwierdza wysoki współczynnik zmienności (tab. l ). Zmicnność plonów pszenicy 
uprawiancj w monokulturze (40%) była zdecydowanic wyższa niż w płodo- 
zmianic (26,3%), a trochę niższa niż zmicnność sum opadów (43,6%). Płony 
pszcnicy ozimej wykazaly też wyraźny związek z warunkami meteorologicznymi, 
głównie z opadami. Wskazuje na to duża rozpiętość między plonami maksy- 
małnymi i minimalnymi. 


Tabela l. Statystyczna charakterystyka plonów ziarna pszenicy ozimej i sum 
opadów w latach 1974-1991 
Tabłc l. Statistical characterization of winter whcat grain yields and rainfall 
sums the years 1974-1991 


Odchylenie Wspólczynnik 
Wysi'.ci'.eg6Inicnic Średnio zmicnności 
Min. Max. standardowe Variation 
Specification Mean Standard 
cocfficicnl 
dcvialion % 
Plon w plodozmianic 
Yicld in rotation 1,43 5,14 3,31 0,870 26,3 
t x ha-I 
Plon w monokulturze 
Yield in monocu1ture 0,99 3,52 2,16 0,862 40,0 
t x ha'. 
SUmy opadów 
Sums of rainfall 88,0 459 198 86,4 43,6 
(mm) 


Zestawienie średnich plonów z lat o różnych sumach opadów ujawniło, 
że zarówno przy niskich opadach jak i przy wysokich, spadki plonu pszenicy 
w monokulturze były większe (tab. 2). Jeżeli w latach o średnich opadach 
(151-220 mm) zmniejszenie plonów w monokulturze wyniosło średnio 26,6%, to 
w latach posusznych « 150 mm) 35,9%, a w latach obfitujących w opady 
( 220 mm) o 43,0%. Stwierdzono, że wyraźny wpływ sumy opadów na stopień 
obniżcnia plonu w monokulturze ujawnil si
 już w pierwszych latach uprawy 
pszcnicy po sobie, gdy opady były wysokie. Oszacowane dla trzeciego roku 
uprawy różnicc plonów pomiędzy płodozmianem a monokulturą wynosiły 33,8% 
przy sumie 160 mm, 31,4% przy sumie 190 mm i 28,6% gdy suma opadów 
wyniosła 220 mm (tab. 3). Natomiast przy niskich opadach, gdy suma ich 
wynosiła tylko 130 mm, obniżenie plonu pszcnicy w monokulturze wyniosło za- 
ledwie 5,9%.
>>>
Wplyw ilości opadów na cfekty uprawy roślin... 


41 


Tabela 2. Średnic plony ziarna pszenicy ozimcj w latach o różnej sumie opadów 
od kwietnia do lipca 
Table 2. A verage grain yiclds of wintcr whcat in thc ycars with different sum of 
rainfall from April to lunc 


Przedziały Średnia Plony ziarna Różnice 
sum opadów suma Yiclds of grain Diffcrence 
lntervals of opadów Liczba lat t x ha') 
rainfaU sums Mcan sum of Number of 
(mm) rai ufaU years plodozmian monokultura t x ha-I % 
(mm) crop rotation monoculture 
 100 108 5 2,92 1,87 1,05 35,9 
101-150 191 7 3.35 2,46 0,89 26,6 
 150 282 6 3.58 2,04 1,54 43,0 
Średnio 292 3,28 2,12 1,16 35,4 
Mean - 


Tabela 3. Zmnicjszenie plonów ziarna pszcnicy ozimej uprawianej 
w monokulturzc w porównaniu do uprawy w płodozmianie 
Tablc 3. Rcducc of winter whcat grain yiclds in monoculture cultivation 
in comparison willi crop rotation 


Liczba lat Suma opadów - Sum or rainfaU 
uprawy (mm) 
Numbcr or 
cultivalion 130 160 190 220 
ycars t x ha-) % t x ha-I % t x ha-I % t x ha- 1 % 
3 0.12 5,9 0,86 33,8 1,14 31,4 1,00 28,6 
6 1.04 33,6 1.20 35,6 1,27 35,7 1,23 33,9 
9 1.42 47,8 0,29 40,1 1,47 36,6 1,38 47,3 
12 1.43 48,3 1.16 37,4 1,14 34,2 1,42 38,8 
15 2,00 32.5 0,83 37,4 0,91 28,5 1,37 38,6 
t8 0.28 8,5 0,31 10,1 0,69 19,4 1,21 36,4 
Średnio 1.06 29,9 0,77 32,4 1,10 31,0 1,27 37,3 
Mcan
>>>
42 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs. Ewa Kas:tlowiak 


W miar
 uplywu lat (aż do 9 roku) obniżki plonów pszenicy ozimej w mono- 
kulturze były coraz większc, a wplyw ilości opadów na tc względne różnicc był 
coraz mniejszy. W 9 roku badań plony pszenicy w monokulturze były niższc niż 
w płodozmianic aż o 36,6-47,8%, przy czym byly onc jednakowe zarówno dla 
niskich jak i wysokich opadów. W nast
pnych szcściu latach nastąpiła stagnacja 
spadku plonów pszenicy. Natomiast w 18 roku badań odnotowano nawet wyra- 
źnc złagodzenie obniżki plonu, gdyż wyniosła ona tylko 8,5-19,4%, a jedynie w 
przypadku najwyższej sumy opadów (220 mm) wyniosła 36,4% (tab. 3). 
W okresie 18 łat badań utrzymai się średni poziom plonów pszcnicy ozimej 
w płodozmianie (rys. I), przy opadach niskich (130 mm) i wysokich (220 mm). 
Natomiast obniżył si
 nieco w przypadku opadów średnich (175 mm). 
W uprawie monokulturowej plony pszenicy zmniejszały się do 15 roku uprawy, 
szczególnie przy opadach niskich, natomiast w przypadku opadów wysokich 
(220 mm) utriymywaly się na zbliżonym poziomie. Zmniejszyly si
 różnice 
mi
zy uprawą w płodozmianie a monokulturą. 


4 


220 


3 


2 


o 


p 


M 


p 


M 


p 


M 


Liczba lat uprawy - Gult/vat/on years 

 - 3 _ - 6 ITZTI - 9 _ - 12 _ 
 


Rys.l. Plony ziama pszenicy ozimej w płodozmianie i w wieloletniej monokultu17.c w zależności 
od liczby lat uprawy i sumy opadów. 
130, 175, 220 - sumy opadów od kwietnia do lipca P- płodozmian, M- monokultura 
Fig. I. Grain yields 01' winter wheat in crop rotation and in many years monoculturc depcnding 
on cnltivation years and rainfall sn111S. 
130, 175,220 - SUIllS of rainfall from April to July P - crop rotalion, M - monoculture
>>>
Wplyw ilości opadów na efekty uprawy roślin... 


43 


WNIOSKI 


l. Pszenica ozima wykazala silną ujemną rcakcj« na uprawę po sobie, a skutki 
takiej uprawy pogl«biły się w miar« upływu czasu. 


2. Zwi«kszone ilości opadów (160-220 mm) w okresie kwiecień-lipiec sprzyjały 
wyższym plonom pszenicy ozimcj uprawiancj zarówno w plodozmianic jak 
i w monokulturze. 


3. Pszenica ozima uprawiana w monokulturze, wykazała niższą zdolność 
wykorzystania korzystnych warunków meteorologicmych. 


LITERATURA 


lIJ Adamiak l, 1980: Sludia nad uprawą roślin w monokulturĘ. Zesz. Nauk. ART 
Olszlyn, Rolnictwo. 30. 87-107 


[2J Gawrońska-Kules:r.a A. i in., 1979: Wplyw uprawy roślin zbożowych w mono- 
kulturze i uproszczonym zmianowaniu na ich plonowanie i żyzność gleby. Zesz. 
ProbI. Post. Nauk Roln., 218,109-116 


[3J Gonel Z., Gonet Z.. 1979: Reakcja zbóż na uprawę w narastającej monokultur/..c. 
Zesz. ProbI. Post. Nauk Roln., 218, 123-132 


[4] Niewiadomski W., Zawiśłlk K., 1979: Tolerancja ps:r..cnicy ozimcj na uproszczenic 
zmianowań. Zcsz. ProbL Post. Nauk Roln., 218, 13-22 


[51 Niewiadomski W., Adamiak 1.. Zawiślak K., 198U: Tolcrancja wai.niejszych gatun- 
ków uprawnych na wicloletni sicw po sobie. Zcsz. Nauk. ART Olsztyn, Rolnictwo 
29,272-282 


[61 Rudnicki F., Urbanowski St., Rajs T. 1994: Wplyw ilości opadów na efekty uprawy 
roślin w wieloletnich monokulturach. L Burak cukrowy. Zesz. Nauk. ATR Byd- 
goszcz. Rolniclwo 35 


[7J Urbanowski St. 1984: Dobór, ud:rjal i miejsce zbóż w zmianowaniu. ATR Byd- 
goszcz, Rozprawy nr 16, 1-64 


[8J Urbanowski St., 19l)1: Plonowanie zbóż w zmianowniach i monokulturLe. W: Syn- 
teza i perspektywa nauki o plodozmianach. ART Olsztyn- VSZ Brno, Zbiór prac 
źródlowych, cz. 111, 2U5-2 I I 


[9J Zawiślak K., Tyburski l, Rychcik B., 1988: Tolerancja zbóż na wielolctni siew po 
sobie. Acta Univ. Agric. Brno, Fac. agron., 36, c (2-4), 191-1l)9 


[10] Zawiślak K., Sadowski S., 1992: Thc tolerance of cereals of continuous 
cultivation. Acta Acad. Agricult. Tech. Olst., Agricultura 55, 137-147
>>>
44 


Stanislaw Urbanowski, Teresa Rajs, Ewa Kaszkowiak 


THE EFFECT OF PRECIPITATION ON THE RESULTS 
OF CUL TfV A TION OF PLANTS IN MANY YEAR MONOCUL TURES. 
VI. WINTER WHEA T 


Summary 


A responsc or winter wheat to cultivation in a monoculture in comparison to 
a cultivation in a 6-field crop rotation was studied during 1974-1991. A high 
susceptibility or winter whcat cultivated continuously on a light soi] to this kind 
of cultivation was found. Seed yield was decreasing up to the 15th year of 
cultivation, but during scqucnt years the yiclds were similar. Mean month sums 
of rainfall from April to Junc causcd smaller ditTerenccs betwcen the yields found 
ror both kinds of cultivation than higher and smaller rainfall.
>>>
AKADEMIA TECHNICZND-ROLNICZA lM. lANA I lĘDRZE1A ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO f35/- 1994 


TOLERANCJA ŻYTA OZIMEGO NA UPRAWĘ 
W WIELOLETNIEJ MONOKULTURZE 


Andrzej Blecharciyk, Grzegorz Skrzypczak 
Katedra Uprawy Roli i Roślin AR w Poznaniu 


s y n o p s i s: W pracy omówiono wyniki wieloletniego (35 lat) doświa- 
dczcnia z uprawą żyta w monokultura: w RZD Brody kIPoznania. Badano 
wpływ różnych wariantów nawozowych na plonowanie oraz stan fitosanitar- 
ny roślin na glebic plowej. Plony żyta uprawianego w monokulturze średnio 
711 35-Jetni okres badań były niższe o 26% w porównaniu do zmianowania. 
Łącznc naw07.cnie organiczno-mineralnc w najwi
kszym stopniu ograniczało 
ncgalywny wpływ monokullury na plonowanie żyta. W glebie spod monokul- 
tury żyta zanotowano wzrosl populacji mątwika zbożowego, nic stwierdzono 
natomiast zróżnicowanego w stopniu porażenia roślin przez choroby 
podsuszkowe pomiędzy zmianowaniem amonokullurą. 


WSTĘP 


Ocena reakcji żyta na wieloletni sicw po sobie była przedmiotem szeregu 
wielolctnich studiów ll,2,4,5,7,9-11,13,14j. Wyniki dotychczasowych 
doświadczeń polskich przeprowadzonych w latach 1957-1991 wskazują na 
ujcmną reakcję żyta na uprawę w monokulturzc, wyrażającą się zniżkami średnio 
016,2% [13,14j. Wśród wielu przyczyn powodujących spadki plonów, do 
ważniejszych zalicza się równicż obniżenie zdrowotności roślin [8] oraz 
zwiększenie populacji pasożytniczych nicieni [6,12}. 
W pracy przedstawionc są rezultaty statycznego doświadczenia 
prowadzoncgo w RZD Brody kIPoznania. Cclcm pracy była ocena plonowania 
oraz występowania chorób podsuszkowych i mątwika zbożowego w zależności od 
stosowancgo nawożenia oraz następstwa roślin. 


MATE
AŁYIMETODYKABADAŃ 


Wyniki badań oparto na materiałach z wieloletniego doświadczenia pło- 
dozmienno-nawozowego, założonego w 1957 roku w RZD Brody (AR Poznań). 
Obickty doświadczcnia zlokalizowano na glebie płowej, o składzie granulo- 
metrycznym piasków gliniastych lckkich i mocnych, klasy bonitacyjnej IIIb-IVa.
>>>
46 


Andrzej Blccharczy!, Grzegorz Skrzypu.ak 


Żyto ozimc uprawiano w monokulturze oraz w 7-polowym zmianowaniu po 
rzepaku ozimym. W przedstawionym opracowaniu uwzględniono 5 z II stoso- 
wanych w doświadczeniu wariantów nawozowych: kontrola bez nawożcnia, 
obornik, NPK, CaNPK, Obornik+NPK. Corocznie stosowano: N - 75 kg/ha, 
P 2 0 S - 60 kg/ha, K 2 0 - 120 kg/ha, obornik - 30 t/ha i CaO - I t/ha. 
Gleba przed założcniem doświadczenia charakteryzowala się odczynem na 
poziomic 6,0 (pH w in KCl), wysoką i bardzo wysoką zawartością fosforu, śred- 
nią potasu i magnezu oraz zawierała okolo 0,6-0,7 C organicznego. Zmiany, 
jakie zaszły w ocenie właściwości chemicznych gleby po wieloletnim oddzialy- 
waniu nawożenia i nastQpstwa roślin, przedstawiono we wcześniejszych opraco- 
waniach L 2,31- 
Wyniki dotyczące plonowania żyta przedstawiono jako średnie za poszcze- 
gólne 7-1etnie rotacje badań w latach 1958-1992, natomiast wystQpowanic mąt- 
wika zbożowego i chorób podsuszkowych podano za lata 1990-1992. Ocenę po- 
rażenia żyta chorobami podsuszkowymi przeprowadzono przed zbiorem, wyli- 
czając następnie wskaźnik porażenia "K" wg następującego równania: 
K=[(la+2b+3c)/d], gdzie a,b,c -liczba porażonych roślin (odpowiednio w stop- 
niu slabym, średnim i silnym),d - całkowita liczba ocenianych źdźbeł. W próbach 
gleby pobranych jesienią oznaczono liczbQ cyst or
 jaj i larw mątwika 
zbożowego (Hctcrodera rostochicnsis Woll.). 
Klimat w Stacji Doświadczalnej Brody dla wielolecia 1958-1992 charak- 
teryzuje si y średnią temperaturą roczną w wysokości 7,9 oC oraz roczną sumą 
opadów 547 mm. Szczegółowy wykaz temperatur i opadów w poszczególnych 
miesiącach dla wiclolccia podano w tabeli l. 


OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Wieloletnia uprawa żyta po sobie wplynQla negatywnie na jego plonowanie; 
spadek plonu ziarna w porównaniu do zmianowania średnio za 35-letni okres 
badań wyniósł 25,7% (tab. 2). O wielkości uzyskiwanych plonów ziarna żyta 
obok następstwa roślin decydowało nawożenie oraz dl ugość cyklu badawczego. 
W zmianowaniu notowano przez caly okres badań wzrostowy trend plonów 
Średni plon zwiększył się od 3, U
 tlha w I rotacji badal} do 5,80 l/1m w osiatiliej 
rotacji. Wzrost plonów przez 35 lat tnvania doświadczenia byl vvynikiem 
wprowadzenia lepszych odmian, stosowania chcmicznej walki z chorobami 
i szkodnikami, rctardantów itp. W monokulturze odwrotnie niż w zmianowaniu 
przez 4 kolejne rotacje (28 lat) utrzymywal się zbliżony poziom plonów (poniżej 
3,0 t/ha). Wynikala to niewątpliwie z oddziaływania w tym stanowisku czyn- 
ników ograniczających poziom plonowania, m.in. w dużym slopniu wysokiego 
poziomu zachwaszczenia [21. W ostatniej rotacji badań zanotowano w mono- 
kulturzc znacmy wzrost poziomu plonowania (do 4,8 t/ha), co bylo wynikiem 
zastosowania pelnej, kompleksowej ochrony chemicznej plantacji. Przedstawiony
>>>
Tolerancja żyta ozimego na uprawę... 


47 


trend plonowania w monokulturze decydowal o wielkości różnicy w uzyski- 
wanych plonach pomi
dzy stanowiskami. Po siedmiu latach badań spadek plonu 
żyta w monokulturze wynosil 15,4%, zwiększając się następnie do okol o 30% 
w II i 1lI rotacji badań oraz 35% w IV rotacji. W ostatniej rotacji spadek 
plonu w monokulturze uległ zmniejszeniu do 17,2% a więc do poziomu zbliżo- 
nego za pierwszy 7 -letni okres trwania monokultury w tym doświadczeniu. Dla 
porównania, średni spadek plonu żyta uprawianego w monokulturze wyliczony 
dla polskich doświadczeń wieloletnich za lata 1957-1991 wynosił 16,2% [13,14j. 


Tabela l. Charaktcrystyka warunków pogodowych w Stacji 
Doświadczalnej Brody za okres 1958-1992 
Tablc l. The weahtcr condition in Brody Research Station 
for thc pcriod 1958-1992 


I Micsiąc - Month Temperatura Opady - Rainfalls 
Tempcrature 
Średnio - Mcan oC mm 
I -2,1 33,6 
II -1,3 26,0 
Hl 2,6 32,3 
IV 7,3 38,3 
V 12,7 52,3 
VI 16,2 61,8 
Vll 17,6 70,7 
VIII 17,0 57,0 
IX 13,0 43,5 
X 8,4 39,1 
XI 3,6 44,1 
XlI -0,3 47,1 
Średnio -Mean 7,9 
Suma - Sum 545,8
>>>
48 


Andrz.cj Blccharczyk, Grzegorz Skrzypczak 


Zarówno w zmianowaniu jak i monokulturze najwyższc plony uzyskano przy 
łącznym nawożeniu obornikicm z NPK. Wymienione nawożenie jednocześnic 
w najwyższym stopniu przcciwdziałało spadkowi plonów w monokulturze 
(średnio ] 8,2% za cały okres badań). Przy braku nawożenia spadek plonu żyta 
w monokulturze pogłębił się do 46%. Średni plon żyta w zmianowaniu po na- 
wożeniu wyłącznic organicznym (obornik) i mineralnym (NPK) był zbliżony, 
w monokulturze natomiast nicznacznic wyższy plon (o 0,28 tlha) uzyskano po 
nawożeniu mineralnym. Nalcży jednak stwierdzić, że w I rotacji badań zazna- 
czyła się wyraźna przewaga nawożenia NPK nad obornikiem zarówno w zmia- 
nowaniu jak i w monokulturze. Podobnc zróżnicowanie w ocenie efektywności 
nawożenia organicznego i mineralnego uzyskano w innych doświadczeniach 
wieloletnich [4,5 J. 


Tabcia 2. Wpływ nawożenia na plonowanie żyta ozimego uprawianego 
w zmianowaniu i monokulturze (ziarno, tlha, 1958-1992) 
Tablc 2. EITcet of fcrtilization on yiclds ofwintcr ryc grown continuously 
and in erop rotation (grain, tlha, 1958-1992) 


Okres - Period 
I II III IV V 
ObieklY 1958- 1965- 1972- 1979- 1987- 1985- 
Treatments -1964 -1971 -1978 -1986 -1992 -1992 
Zmianowanie - Crop rotation 
Kontrola - Controla 2,12 3,26 3,64 3,70 4,30 3,40 
Obornik - Manure 2,95 3,98 4,33 5,10 6,05 4,48 
NPK 3,54 3,74 4,31 4,82 6,23 4,53 
CaNPK 3,54 3,92 4,08 4,25 6,17 4,39 
Obornik +NPK 3,76 4,29 4,35 5,10 6,24 4,74 
Manure + NPK 
Średnio - Mean 3,18 3,82 4,19 4,59 5,80 4,32 
Monocultura - Monoculture 
Kontrola - Control 1,75 1,59 1,64 1,70 2,49 1,83 
Obornik - Manure 2,29 2,74 3,30 3,41 4,77 3,30 
NPK 3,16 2,82 3,17 2,97 5,76 3,58 
CaNPK 3,08 2,81 3,11 2,80 5,19 3,40 
Obornik + NPK 3,15 3,53 3,79 3,70 5,78 3,90 
Manurc I NPK 
Średnio - Mea" 2,69 2,70 2,88 2,97 4,80 3,21
>>>
Tolerancja żyta ozimcgo na uprawę... 


49 


Analiza występowania chorób podsuszkowych żyta pomiędzy 33 a 35 rokiem 
monokultury wskazuje na dominację łamliwości źdźbła i fuzariozy podstawy 
źdźbła (tab.3). Pozostale choroby podsuszkowe występowaly w doświadczeniu 
jedynie sporadycznie. O podobnej dominacji tych dwóch chorób świadczą 
rezultaty większości doświadczeń z monokulturową uprawą zbóż [8]. 
Uzyskane wyniki wskazują. że żyto bylo w większym stopniu porażone przez 
łamliwość źdźbla (Pseudocercosporella herpotrichoides) niż przez fuzariozy 
(Fuzarium sp.). Nie zanotowano większych różnic w stopniu porażenia roślin 
przez wymienione choroby pomiędzy żytcm uprawianym w zmianowaniu 
i monokulturze. Uzyskane wyniki są zgodne z opisywanymi w literaturze [8]. 
Jedynie bowiem w pierwszych latach trwania monokultury odnotowuje się 
gwałtowny wzrost występowania chorób podsuszkowych, następnie nasilenie ich 
występowania zwykle spada (zjawisko "declinc cfTect"). 
Tabela 3. Porażenie roślin przez choroby podsuszkowe oraz zasiedlenie gleby 
przez mątwika zbożowego (średnio za lata 1990-1992) 
Table 3. Plant inrection by soil-born discases and population of cereal cyst 
nematode (mean for years 1990-1992) 


Łamliwość Fusariozy Mątwik zbożowy 
podstawy źdźbła Brown foot rot Ccreal cysl 
Eyspot nematodc 
Obickty (jaj i larw 
(indeks porażenia "K") w 100 cm 3 gleby) 
Trcatments (infection index "K") (egss and larve 
in 100 cm 3 0f 
soi!) 
a* b** a b a b 
Kontrola 61 33 24 29 9 98 
Control 
Obornik 72 66 19 19 3 54 
Manurc 
NPK 66 68 21 14 8 62 
CaNPK 92 78 19 23 11 186 
Obornik + NPK 78 80 29 27 6 58 
Manurc + NPK 
Średnio - Mean 74 65 22 22 7 92 


* żyto w zmianowaniu - ryc in crop rotation 
.. żyto w monokulturze - ryc in monocultura
>>>
50 


Andrzej Blecharczyk, Grzegorz Skrzypczak 


Zasiedlenie gleby przcz mątwika zbożowego (Heterodera avenae WolI.) 
omaczono w ostatnich trzech latach doświadczenia (tab.3). Pod uprawą żyta 
w zmianowaniu populacja tego nicienia utrzymywała się na niskim poziomie 
(od 3 do 11 jaj i larw w 100 cm 3 gleby). Żyto uprawiane w monokulturze 
przyczyniło się do wzrostu populacji mątwika zbożowego (od 54 do 186 jaj 
i larw w 100 cm 3 glcby), jcdnak stwierdzony poziom liczebności kształtował siC( 
poniżej progów szkodliwości podawanych w literaturze. Brak oznaczeń 
w pierwszych latach doświadczcnia nic pozwala na occny dynamiki populacji 
mątwika zbożowego pod wpływem narastającej monokultury. Utrzymywanie się 
niezbyt wysokiego poziomu populacji tego pasożytniczego nicienia może być 
ponadto spowodowane pasożytowanicm grzybów na samicach i jajach tego 
gatunku, co na ogół stwierdza się pod wieloletnimi monokulturanIi [121. 


WNIOSKI 


l. Uprawa żyta w monokultrurze przez 35 lat spowodowała obniżcnie plonu 
ziarna o 26,0% w porównaniu do zmianowania. Skala ujemnej reakcji żyta 
na uprawę po sobic zależala od długości trwania monokultury oraz zmienia- 
jącej się w okresic badań agrotechniki. W warunkach stosowania komplckso- 
wej ochrony chemiczncj plantacji spadek plonu żyta w monokulturze ograni- 
czono do 17,2%. Łącznc nawożenie obornikiem z NPK w największym 
stopniu ograniczalo negatywny wpływ monokultury na plonowanie żyta. 


2. Nic zanotowano większych różnic w stopniu porażenia żyta przcz Pseudo- 
ccrcosporclla herpotrichoidcs i Fusarium sp. w zależności od stosowanego 
nast
pstwa; uprawa żyta w monokulturzc przyczyniła si y do wzrostu populacji 
Hctcrodera avenae w glebic. 


LITERA TURA 


lI] Bender 1.. 1972: Wpływ zmianowania i monokultury na kształtowanie żywości 
gleby lckkicj. Zesz. Probl. PoSl. Nauk Roln., 137, 139-153 


[21 Blecharczyk A., 1986: Wpływ zróżnicowanego nawożcnia na plony roślin, 
zachwaszczcnie i chemic:t..ne wlaściwości gleby w monokulturl.e i zmianowaniu. 
Zcsz. Nauk. AR POZnał), 145, l-50 


[3] Błecharczyk A., Skrzypczak G., Malccka 1.,1993: Effccl oflong-tcrm organic and 
mineral fcrtiłization on chemical propcrtics and cnzymatic aClivity of soi!. 
Proceedings Longterm slalic fertilizer experiments, Warsl.awa-Kraków, Part II 


[4] Garz 1., 1979: 100 jahrigcs Bcstehcn dcs Vcrsuchcs "Ewiger Roggenbau" Halle. 
Arch. Acker-u. Pflanzcnbau u. Bodenkd., 9, 563-571
>>>
Tolcrancja żyta oi'jmcgo na upraw
." 


51 


[51 Gawrońska A, 1978: Plonowanic żyta w i'mianowaniu i monokultrurLe. Rocz. 
Nauk Roln., Scria Ą 1,89-98 


[61 Głąba B., 1991: Dynamika populacji mątwików (heteroderidae) w glcbie pod 
ró:i.nymi gatunkami roślin w płodozmianie i monokulturze. Cz.1. Zboża. W: Syn- 
teza i perspcktywa nauki o plodozmianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, 2, 127-131 


[7] Gonct Z., Stadejek H., 1991: Płonowanie roślin uprawianych w zmianowaniu oraz 
okresowcj i ciąglej monokulturze. C7.ęŚĆ l. Rośliny zbożowc. W: Synteza i pers- 
pektywy nauki o plodozmianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, 3, 189-195 


[8] Kurowski T, Mikołajska 1., Wojciechowska-Kot H., 1991: Zdrowotność pod- 
stawowych zbóż w uprawi c monokulturowcj. W: Ekologici'.l1e procesy w mono- 
kulturowych uprawach zbóż, UAM POi'.l1ań, 223-231 


[91 Mercik S., 1989: Plonowanie żyla, pszcnicy i ziemniaków w zależności od 
wicloletniego zróżnicowancgo nawo/-enia i zmianowania. Cz. l. Żyto. Roczniki 
Glebozn., l, 191-201 


[10] Schonhammer A, Fischbeck G., 1987: Untersuchungcn an getreidereichcren 
Fruchtfołgcn und Gctrcidemonokulturen. Bayer Landwirtsch. Jahrb., 64, 2, 
175-191 


[II] Urbanowski S., 1991: Plonowanic zbóż w zmianowaniach i monokulturzc. W: Syn- 
teza i pcrspektywa nauki o plodozmianach, ART Olsztyn - VSZ Brno, 3, 205-211 


[121 Wolny S., Skwicrcz A, Wronkowska H., Rychcik B., 1990: Nicienie - pasożyty 
roślin wyższych w monokulturach zbóż ze szczególnym uwzględnieniem 
Hcterodera avcnac i związanych z nim grzybów. W: Badania monokultur 
zbożowych, SGGW-AR, Warsz.awa, 93-106 


[13] Zawiślak K., Adamiak 1., Gawrońska A, Pudelko 1., Blecharczyk A, 1991: 
Plonowanic podstawowych zbóż i kukurydzy w monokulturach. W: Ekologiczne 
procesy w monokulturowych uprawach zbóż, UAM POi'.l1ań, 197-222 


[14] Zawiślak K., Sadowski S., 1992: Thc tolcrance of cereais of continuous 
cullivalion. Acta Acad. Agricul1. Tcch. Ols1., Agricultura 55 


THE TOLERANCE OF WINTER RYE TO CONTINUOUS CULTIVATlON 


Summary 


In this papcr thc rcsults of long term expcrimcnt wiili 35 ycars continuous 
cropping of ryc in Brody Research Station havc bccn presented. Thc studies 
focuscd on yiclding and phytosanitary statc of crops were carried out on lessives 
soi!. Thc yields of ryc grown in monoculturc on awcrage for 35 years o[ rcsearch
>>>
52 


Andrzej Blecharczyk. Grz.cgorz Skrzypc7.ak 


wcre 10wer at 26% compared to crop rotation. The oost result in decrease of 
negative effect of monoculture has becn obtained when the farmyard manure and 
mincrał fertilization applied together. The population of cereal cyst nematode 
incrcased in soi! under rye grown continuously. Thc was no difference ootween 
crop rotation and monoculture conccming to infcstation of plants by soil-bom 
diseases.
>>>
AKADEMIA TECłłNICZND-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


REAKCJA OWSA NA UDZIAL ZBÓŻ W PLODOZMIANIE 
I NA MONOKULTURĘ 


Jan Adamiak, Ewa Adamiak 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin ART w Olsztynie 


S Y n o p s i s: W latach 1986-1992 w RZD Pozorty- Tomaszkowo badano 
reakcję owsa na zwiększony udział zbóż w płodozmianie z 50 do 67% i na 
11-17-letnią monokulturę. Badania wykonywano z zastosowaniem chemi- 
cznej ochrony roślin przed chorobami grzybowymi, a także bez stosowania 
tych zabiegów. Nie stwierdzono ujemnej reakcji owsa na podniesienie udziału 
zbóż w płodozmianie do 67%. Natomiast uprawa owsa w monokulturze 
prowadziła do istotnego pogors:l.cnia jego produkcyjności. 


WSTĘP 


Wprowadzenie owsa do płodozmianów zbożowych zwiększa globalną pro- 
dukcję ziarna zbóż o 10-20% [4-7,11]. To korzystne działanie owsa wynika zje- 
go dużej odporności na choroby grzybowe, słabszej podatności na chwasty oraz 
mniejszej niż innych zbóż wrażliwości na dobór przedplonów [1,2,10-12]. 
Te walory czynią owies, na tle pozostałych gatunków. bardziej tolerancyjnym na 
duży udział zbóż w płodozmianie. Literatura dotycząca tego ostatniego za- 
gadnienia jest jednak dosyć skąpa [3.5,9 J. Ponadto można tcż spotkać i odmienne 
sądy [8]. Celowe więc wydają się dalsze eksperymenty z tcgo zakresu, 
realizowane w różnych warunkach siedliskowych. 
Celem niniejszych badań była ocena reakcji dwu odmian owsa na wzrost 
udziału zbóż z 50 do 67% i 100% w strukturze zasicwów w warunkach 
zastosowania chemicmej ochrony roślin przed chorobami grzybowymi, a także 
bez stosowania tych zabiegów. 


MATERIAŁ l METODA 


Podstawą 7-1etnich (1986-1992) badań było statyczne, ścisłe doświadczenie 
polowe, prowadzonc od 1976 roku na ciężkiej glebie brunatnej właściwej. klasy 
bonitacyjnej IIIa-IVa, kompleksu pszennego dobrego w RZD Pozortach- 
-Tomaszkowie. Obejmowało ono 6 gatunków roślin z różnym ich udziałem w 
płodozmianie. Przedmiotem niniejszych rozważań jest analiza plonowania i zach- 
waszczenia owsa. Uwzględniono następujące czynniki badawcze.
>>>
54 


lan Adamiak, Ewa Adamiak 


I. Plodozmiany z różnym udzialem zbóż 


6-polowy 
(50% zbóż) 
burak cukrowy ++ 
jęczmień jary 
koniczyna rłerska 
owics 
bobik 


ps:t..cnica ozima 


J-polowy 
(67% zbóż) 
burak cukrowy++ 
owies 
pszenica ozima 


monokultura 
(100% zbóż) 


oWIes 


II. Chemiczna ochrona przed chorobami grzybowymi 
O - bez ochrony 
F - stosowanie fungicydów (1-2-krotny oprysk w okresie wegetacji owsa 
preparatami: Tiltem 250EC, Sportakiem 45EC, lmpactem) 


III. Odmiany owsa 
a) Boruta b) Rumak (1986-1988) / Komes (1989-1992) 


Nawożenie owsa, jednakowe we wszystkich płodozmianach, wynosiło 
80 kg N, 80 kg P 2 0 S i 100 kg K 2 0 na l ha. Odmiany wysiewano w zagęszczeniu 
5 mln ziaren na l ha. Chwasty zwalczano chemicznie aktualnie zalccanymi 
herbicydami. 
Zachwaszczenie owsa badano w fazie kwitnienia na próbnych powierz- 
chniach 0,25 m 2 w 2 powtórzeniach na każdym poletku, uwzględniając skład flo- 
rystyczny, liczebność i powictrznic suchą masę chwastów. Przed zbiorem owsa 
określono obsadę źdźbeł i wiech na l m 2 . Pomiarom biometrycznym poddano po 
100 płodnych źdźbeł z każdcgo obiektu. Plony ziarna z poletek, po dosuszeniu do 
15% wilgotności, przeliczono na wydajność z hektara i opracowano statystycznie. 


OMÓWIENIE WYNIKÓW 


Reakcja owsa na wzrost udziału zbóż w płodozmianie z 50 do 67% była 
nieznaczna i nieistotna (tab. 1). Na obiektach bez ochrony przed chorobanli 
osiagnięto praktycznie takie same plony ziarna jak w płodozmianie 6-polowym. 
Zastosowanie fungicydów nieco wzmogło wrażliwość owsa na 67% konccntrację 
zbóż, lccz 5% różnica w plonach mieściła się nadal w granicach błędu doś- 
wiadczenia. W ciagu 7-1etniego cyklu badawczego istotny regres wydajności 
ziarna w 3-polowym płodozmianie wystąpil w latach 1986, 1987 i 1992 oraz w 
1989 tylko w obiekcie traktowanym fungicydami (rys. l). Odwrotni c, w latach 
1988 i 1990 w tym płodozmianie owics wydał znacznie wyższe plony niż w 
zmianowaniu z 50% zbóż.
>>>
Reakcja owsa na udział zbóż w plodozmianie... 


55 


Tabela l. Plony owsa w t/ha, średnie z lat 1986-1992 
Table l. Yiełds of oats, tlha, average for 1986-1992 


Stosowanie fungicydów Odmiany Plodozmiany - Crop rotations 
Used fungicides Cultivars 6-polowy 3-polowy monokultura 
6-field 3- field monoculture 
Boruta 5,96 5,99 4,73 
bez fungicydow RumakIKomes 6,01 5,91 4,72 
without fungicides 
x 5,99 5,95 4,73 
Boruta ".. 5,97 5,74 4,76 
z fungicydami Rurnak/Komes 6.15 5.83 4.83 
with fungicidcs 
x 6,06 5,79 4,80 
średnio dla płodozmianów 6,02 5,87 4,76 
average for crop rotations 


NlRo.05 dla: plodozmianów - 0,18 t; stosowania hcrbicydów - o.ist.; odmian -o.ist.; 
płodozmian x stosowanic fungicydów - n.ist.; płodozmian x odmiana - n.ist.; 
stosowanie fungicydów x odmiana - o.ist.; 
LSD oo5 for: crop rotations - 0,18 t; used fungicides - n.sigo.; cultivars - n.sign.; 
crop rolation x used fungicides - n.sigo.; crop rotation x cultivar - n.sigo.; 
used fungicidcs x cultivar - n.sign.; 


Siew owsa w monokulturze istotnie obniżał jego produkcyjność, 
za wyjątkiem lat 1988 i 1990 (rys. l). Średnio dla rozważanego 7-lecia zniżka 
plonów, zarówno na parcelach niechronionych jak i chronionych przed 
chorobami, wyniosła 21 % (1,26 t). Uprawa bez płodozmianu istotnie pogorszyła 
plenność kłosa (rys. 2). Stwierdzono o 17% mniej ziarniaków w wiesze i o 19% 
mniejszą masę ziarn z wiechy. Obsada wiech w tym stanowisku, a także 
w trójpolówce była łepsza niż w płodozmianie kontrolnym. 
Ochrona chemiczna owsa przed chorobami okazała się niecelowa. 
Minimalne przyrosty plonów w 6-polowym płodozmianie i w monokulturze, 
obserwowane praktycznie tylko u odn1iany Komes, nie zostały potwierdzone 
statystycznie, mimo iż tendcncja spadku była silniejsza. Na aplikacje fungicydów 
owics reagował obniżeniem liczby i masy ziarn z wiechy (rys.2). 
Uprawiane w latach 1986-1988 odmiany Boruta i Rumak nie różniły się rea- 
kcją na zwiększony udział zbóż w płodozmianie i na uprawę w monokulturze. 
Spośród nich średnio o 0,2 t z ha gorzej plonowała odmiana Rumak. Wprowa- 
dzona na jej miejsce w 1989 roku odmiana Komes charakteryzowała się z kolei o 
0,3 t z ha lepszą wydajnością ziarna aniżeli Boruta na koncentrowanie się zbóż w 
płodozmianie.
>>>
56 


Jan Adamiak. Ewa Adamiak 


t Z ha 
9 
8 - 
7 
6 


bez fungicydów 
without fungicides 


z fungicydami 
with fungicides 



. 


*' monokultura 
monoculture 


* 


5 


I -----ł--_._. 


1986 87 88 89 90 91 1992 92 


Rys. l. ZmicIIDość plonów owsa w latach 
Fig.l. Variability of yiclds of oat in years 


Tabela 2. Liczba (szt.) i powietrznie sucha masa chwastów (g) na l m 2 w fazie 
kwitnienia owsa średnie z lat 1986 - 1992 
Table 2. Number (szt.) and dry - matter ofwecds (g) per sqm of oats stands at 
110wering averagc of 1986 - 1992 


4 


3 
2 


-8- 6-polowy 
6-field 


* 
+ 3-polowy 
3-field 


1 


1-.__.1... J. __ j 


Płodozmiany - Crop rotation 
Stosowanie fungicydów Odmiany 6-polowy 3-polowy monokultura 
Used fungicides Cullivars 6-fields 3-fields monocultura 
szt. g szt. g szt. g 
bez fungicydów Borula 13 5,7 25 3,9 100 91,2 
without fungicides RumakIKomes l3 3,9 24 4,1 108 93,9 
x 13 4,8 25 4,0 104 92,6 
z fungicydami Boruta 10 2,8 23 5,9 93 77,5 
RumakIKomes 13 8,4 29 8,0 94 88,3 
with fungicides 7,0 94 82,9 
x 12 5,6 26 
średnio dla plodozmianów 12 5.2 25 5,5 99 87,7 
averange for crop rotations 


1986 87 88 89 90 91 1992
>>>
Reakcja owsa na uwjał zbóż w plodozmianie... 


ID 
U 
C 
'" 
D- 
E 
o 
c 
'. 
C. 
'O 

 
D 
E 
: 
Z 



 
l! 

 
o 

 
.. 

 

 
... 
o 
c 
o 
E 



i 
.2u 
",- 
.aJ 


00 


'O 
! 
;, 


,.. 
" 
o 
"O 
\" 
.., 


la 
o 
ID 
j 

 
C 

 
... 
'" 
D 
... 
" 
::; 


:2 

 
,j, 


C; 
S 
E 

 o 
, 


,.. 

 
"O 
\" 
e 


... 
. 


10 o tO o 110 o 

 
 10 110 
 . 


o 
.., 


., 
.., 


E 
c- 
o 

 
c- 
o 
ID 
3 
c 
lU 
c- 
'O 

 
D 
E 
: 
Z 
" 


.. 
z 

 
u 
o 
c 

 
. 
li 

 
"" 
o 
c 
o 
E 
'O 

 
.., 
, 
i 
"O 
.. 
;, 


E 
c- 
. 
. 
0- 
C; 
.a 
E 
" 
c 
i 


'O 

 
e 
, 
j 
o 
f- 
e 


'" 
c 
.c 
t.) 
.!! 

 
'" 
D 
... 
" 
::; 


.. 
c 
... 
. 


o o o o o o o o o 
o tO o 
 o 10 o tO o 

 tO 110 . 
 
 
 N N 


CI 
oj 
c 
'. 
C. 
o 
o 
52 
'O 
:E 
CI 
D 

 


, 
CI 
c 
.!! 
... 
o 
o 
52 
'" 
o 
'" 

 


'" 


CI 
aj 
u 
c 
'" 
D- 

 
c- 
c 
'. 
C. 
'O 
:E 
CI 
D 

 


CI 
:; 
.c 
t.) 
ID 
j 
... 
c 
iw 
N 
'" 
o 
'" 

 


. 
'O. 
,..'0 
.!:!u 
",a. 
c c: 
.=J!. 


00 


.. 


 
-ij.
 
c c: 
.=z 


00 


o o 
cO ci 
.., .., 


o 
. 
.., 


o 
rłi 
'" 


o 
rłi 
'" 


o 
N 
.., 


o 
ci 
.., 



i 
.2'0 
g-
 
::J '" 
-- 


00 


'" 


N....OGID....

..,..

-
Q 
N ci w": - 


57 


.. 

 

 
u 
o 

 
. 

 
:; 
"" 
o 
c 
o 
E 
'O 

 
.., 


i 
"O 
\" 
.., 


N 
0\ 
0\ 
- 
I 
'" 
00 
0\ 
- 
("
 ... 

8 
- IJ 
J:, bIJ 

 
 
;. 
.... col 
..:s !l" 
N '" 
IJ o 
:g 'o 

 
 
'10 B 
'" '" 


 
o U 
IJ .£ 
!;J IJ 
t
 
IJ' 
8-& 
B"Ó 
t::: i:: 
;;.-.'" 
-5 
 
8:-g 

 
]
 
.
 o 

ł 
;:JZ 


'O 

 
.. 


,.. 
" 
o 
"O 
\" 
.. 


o 
. 
'" 


. 

 

 
o 
c 
o 
f 

 
:; 
... 
o 
c: 
o 
E 


'O 

 
.., 
, 
,.. 
" 
o 
"O 
\" 
.., 


" 

 
.. 
, 
j 
o 
f- 
e 


"!N 

 ob
>>>
58 


Jan Adamiak. Ewa Adamiak 


Podniesienie udziału zbóż w płodozmianie z 50 do 67%, co prawda 
zwiększyło 2-krotnie obsadę chwastów na jednostce powierzchni, lecz ich masa 
praktycznie nie ulegla zmianie (tab.2). Jedynie w łanie odmiany Boruta na 
obiekcie z zastosowanymi fungicydami wzrostowi liczebności chwastów 
towarzyszył przyrost ich biomasy. Natomiast monokultura stymulowała 
występowanie chwastów w łanie owsa, a zwłaszcza stwarzała poszczególnym 
osobnikom korzystne warunki rozwoju, czego dowodzi następujące porównanie. 
W odniesieniu do 6-polowego płodozmianu liczebność chwastów wzrastała 
8-krotnie, podczas gdy ich powietrznie sucha masa aż 17-krotnie. Można więc 
sądzić, iż ta silna presja chwastów była główną przyczyną spadku plonów owsa 
w monokulturze. Dobór odn1iany, jak rownież aplikacja fungicydów nic miały 
większego znaczenia na różnicowanie się zachwaszczenia owsa. 


WNIOSKI 


1. Podniesienie udziału zbóż w płodozmianie z 50 do 67% nie mialo nega- 
tywnego wpływu na plonowanie owsa. 


2. Wieloletni siew owsa w monokulturze istotnie pogarszal plenność wiechy. 
Skutkiem tego był 21 % spadek wydajności ziarna. 
3. Stosowanie fungicydów okazało się zbędne. Nic sprawdziły się one ani w roli 
czynnika plonotwórczego ani rekompensującego straty powodowane wzrostem 
koncentracji zbóż w płodozmianie. 


4. Stwierdzono, przy podobnym poziomie plonowania, nieco silniejszą reakcję 
odn1iany Komes na wzrastający udział zbóż w strukturze zasiewów 
i stosowanie fungicydów. 


5. Uprawa owsa w ] 1-l7-1ctniej monokulturze doprowadziła do silnego roz- 
woju chwastów w jego łanie. 


LITERA TURA 


[1] Adamiak E., 1992: Weed infestation of cereals grown in specializ.cd cereal rota- 
tions and monocultures. Acta Acad. Agricull. Tcch. Olsl., Agricultura 55, 115-128 


[2] Adamiak E., Zawiślak K., 1990: Zmiany w zbiorowiskach chwastów w mono- 
kulturowej uprawie podstawowych zbóż i kukurydzy. W: Ekologiczne procesy w 
monokulturowych uprawach zbóż, DAM Pozna D, 33-61 


[3] Adamiak 1., 1982: Wpływ zmianowania i nawożenia na plonowanie owsa. Acta 
Univ. Agric. Brno, Fac. agrafi., XXX, 3, 21-25
>>>
Reakcja owsa na uwial 7.ooŻ w plodozmianie... 


59 


[4] Adamiak 1., 1988: Plonowanie pszenicy ozimej w specjalistycznych plodo- 
zmianach zbożo\\)'ch. Acta Univ. Agric. Brno, Fac. agron., XXXVI, 2-4, 274-280 


[5] Adamiak 1., 1992: Proportions of cereais in crop rotation. Acta Acad. Agricult. 
Tech. Olst., Agricultura 55, 173-182 


[6] lelinowski S., 1979: Znaczenie i wartość przedplonowa owsa w zmianowaniach 
o dużym udziale zbóż. Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 218, 235-242 


[7] lelinowski S., Kuś J., 1988: Wpływ doboru i następstwa gatunków zbóż na plony 
ziarna w zmianowaniach o różnym udziale zbóż. Acta Univ. Agric. Brno, Fac. 
agron., XXXVI, 2-4, 227-233 


[8] Konnecke G., 1974: Zmianowania. PWRiL Warszawa 


[9) Krześlak S., Sadowski T., Nożyński A., 1991: Plonowanic owsa w płodozmianach 
o różnej koncentracji zbóż na glebie żytnicj słabej. W: Synleza i perspektywa 
nauki o plodozmianach, ART Olsztyn, cZ. III, 63-69 


[lO] Kurowski T. i inni., 1991: Slan sanitarny owsa uprawiancgo w płodozmianach 
zboi..owych i w monokulturze. W: Synteza i perspcktywa nauki o płodozmianach, 
ART Olsztyn, cz. II, 57-6 


[II] Pawłowski F., Deryło S., 1988: Plonowanie i wartość przedplonowa owsa w zmia- 
nowaniach o zróżnicowanej koncentracji zbóż. Zesz. Probl. Post. Nauk RoI., 331, 
101-107 


[12] Truszkowska l lOni., 1983: Zagadnienia zgorzeli podstawy źdźbla owsa 
(Avena sativa L.) w świetlc doświadczeń agrotechnicznych. Rocz. Nauk Roln., 
E-15, 1-2, 73-83 


RESPONSE OF OA TS TO THE SHARE OF CEREALS IN CROP 
ROTATlON AND TO MONOCULTURE 


Summary 


In 1986-1992 a field experiment was conducted a heavy brown soił, class 
lIla - IVb to study the respons of oats to growing in a crop rotation with 67% of 
cereals and in 11-17 year monoculture. A six - field crop rotation with 50% of 
cereais was a control. Some plots were teatcd with herbicides and fungicides and 
some were not. 
Increasing cereal proportion in crop rotation of 50% to 67% had no 
significant cffect on the cat yield. There was a tcndency to decrease in yields of 
crops only in objects of total chemical protection. Due to continous cultivation, 
the grain yicld was reducted by 21 %, on an avcrage. Of the cultivars studied, 
Komes appeared somcwhat less sensitive to increased proportions of cereals in
>>>
60 


Jan Adamiak. Ewa Adamiak 


crop rotation and continous cultivation than CV. Boruta. Continous cropping of 
0015 resulted a decrease in the weight and the num ber of number of culms and 
panicles. Continuous cropping favoured the growth of wecds. Their num ber was 
8-fold higher and air dry weight 17-fold higher than in the crop rotation with 
50% of cereais.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


REAKCJA NIEKTÓRYCH ODMIAN ZIEMNIAKA NA ICH UPRAWĘ 
W MONOKULTURZE 


Marian Wesolowski, Karol Bujak, Maria Jędruszczak 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin AR w Lublinie 


S Y n o p s i s: W pracy prL.Cdstawiono wyniki 7-letnich doświadczeń nad 
porównaniem plonowania czterech odmian ziemniaka uprawianego w pło- 
dozmianie i monokulturze, na glebach lessowych środkowej Lubelszczymy. 
Dowiedziono, ŻJ:, monokultura zmniejszała plon bulw ziemniaka o 19%. 
Spośród porównywanych odmian najbardziej przydatnymi do uprawy 
w monokulturze byly odmiany mątwikoodporne. 


WSTĘP 


Dotychczasowe badania wskazują na doŚĆ znaczne spadki plonów ziemniaka 
w warunkach uprawy monokulturowej [1-6]. Zdaniem niektórych autorów, zja- 
wiska tego nie eliminuje nawet zwiększony poziom agrotechniki [1,3,6]. W tym 
miejscu rodzi się więc pytanie: czy istnieją inne sposoby ograniczenia strat 
powstałych w wyniku całkowitego odejścia od zmianowania. Interesujące wydaje 
się zwłaszcza, co sugerują niektórzy badacze [4], określenic reakcji różnych 
odmian, w tym mątwikoodpornych, na ich uprawę w wydłużonej monokulturze. 
Celem niniejszej pracy była analiza plonowania trzech odmian mątwiko- 
odpornych ziemniaka na tle odmiany wrażliwej na mątwika ziemniaczanego, 
w warunkach glebowo-klimatycznych środkowej Lubelszczyzny. 


METODYKA BADAŃ 
Doświadczenic polowe prowadzono w latach 1986-1992, w RZD CzesIawice 
należącym do AR w Lublinie, na glebie płowej wytworzonej z lessu oraz chara- 
kteryzującej się lekko kwaśnym odczynem, dobrą zawartością fosforu i średnią 
zawartością potasu. 
Schemat doświadczenia, założonego metodą bloków losowych, w 3 powtó- 
rzeniach, o powierzchni poletka 30 m 2 do zbioru, uwzgl
ał uprawę ziemniaka 
w plodozmianie (ziemniak - jęczmień jary - rzepak ozimy - pszenica ozima) oraz 
w monokulturze. W obu systemach użytkowania ziemi uwzględniono 4 odmiany 
hodowlane ziemniaka, a to: Janka (odmiana wrażliwa na mątwika ziemniacza- 
nego), Fala, Foka, Fauna (odmiany odporne na mątwika ziemniaczanego).
>>>
62 


Marian Wesolowski. Karol Bujak. Maria Jędruszczak 


Uprawa roli pod ziemniak była typowa, natomiast nawożenie mineralne w kg 
czystego składnika na I ha wynosiło: N - 80, PPs - 70, 
O - 150. W obu 
systemach uprawy, prócz nawozów mineralnych, stosowano raz na cztery lata 
obornik w dawce 30 t/ha. 
Zawartość skrobi w bulwach ziemniaka omaczano na wadze 
Rejmanna-Parowa. 


WYNIKI BADAŃ 


W warunkach glebowo-klimatycmych RZD Czcslawice plon bulw ziemniaka 
istotnie zależał od wprowadzonych czynników eksperymentalnych (tab. l ). 
Tabela l. Plon bulw zicmniaka w t/ha (średnio z 6 lat) 
Table 1. Tuber yield ofpotato in t/ha (6 year mcan) 


Odmiana System uprawy - Cultivation system Średnio 
Variety płodozmian monokultura Mean 
crop rotation monoculture 
Janka 30,47 24,54 27,50 
Foka 23.36 20,35 21,85 
Fala 34,33 27,01 30,67 
Fauna 28,95 22,95 25,95 
Średnio 29,28 23,71 
Mean 
NIR - (p9J,05) LSD - (P
.05) 
pomiędzy odmianami - among varieties = 1,16 
- " - syslemami uprawy - cultivation syslems = 0,63 
we wspóldziałaniu: odmiana x system uprawy = 1,95 
in interaction: variety x cultivation system = 1,95 


Uprawa tej rośliny w 7 -letniej monokulturze zn1niejszała wydajność bulw 
z ha średnio o 5,57 t (19%) w porównaniu z uprawą w płodozmianie. Szczególnie 
ujemnie na warunki "wiecmej uprawy" reagowały odmiany Fala i Fauna, które 
obniżały plonowanie o około 21 % w stosunku do systemu płodozmiennego. 
Natomiast najmniejszą miżką bulw legitymowała się odmiana Foka, gdyż spadek 
produkcji bulw wynosił zaledwie 13% względem płodozmianu. Wrażliwa na 
mątwika ziemniaczanego odmiana Janka zajęla pod tym względem miejsce 
pośrednie, ponieważ udowodniony statystycmie spadek plonu jej bulw pod
>>>
Rcakcja nicklórych odmian ziemniaka... 


63 


wpływem monokultury wynosił średnio 19,5%. Porównując plonowanie 
poszczególnych odmian, niezależnie od ich umiejscowienia w systcmach uprawy, 
okazuje się, że istotnie największy plon bulw produkowała odmiana Fala 
(30,67 t/ha), mnicjszy Janka - 27,5 t/ha, jeszczc mniejszy Fauna - 25,95 t/ha, zaś 
najmnicjszy Foka - 21,85 t/ha. 
Analizując dynamikę plonowania badanych odmian w monokulturze na tle 
plonowania w płodozmianie widać, re systematycznym spadkicm plonu bułw, 
począwszy od 2 roku uprawy, wyróżniała si
 tylko odmiana Janka (rys. 1). 
W rezultacie odmiana ta w siódmym roku trwania monokultury uformowała płon 
bulw w wysokości zaledwie 28% plonu płodozmianu. Odmiany mątwikoodporne 
do piątcgo roku monokultury plonowały w zasadzie na poziomic płodozmianu 
lub nawct większym (odmiana Fala i Fauna). Wyraźny spadek ich wydajności dał 
się zauważyć dopicro w szóstym roku monokultury, by w rok później dać plon 
bulw w grankach od 42 (Fala) do 59% (Foka) plonu płooozmianu (rys. l ). 
Uprawa ziemniaka w monokulturze zwiększ.ała zawartość skrobi w bulwach 
średnio o 0,8% (tab.2). Przyrost ten udowodniono statystycznie oraz, co godne 
podkrcślcnia, był on rezultatem wyższego nagromadzenia skrobi w każdej 
odmianie, z wyjątkiem odmiany Foka. 


Tabela 2. Zawartość skrobi (%) w bulwach zicmniaka 
Table 2. Starch content (%) in potato tubers 


Odmiana Syslem uprawy - CuUivation system Średnio 
Variety płodozmian monokultura Mean 
crop rotation monoculłure 
lanka 13,7 14,5 14, I 
Foka ł4,2 14,1 14,1 
Fala 12,7 14,1 13,4 
Fauna 10,9 11,7 11,3 
Śrcdnio 12,8 13,6 
Mean 
NIR - V=O,OS) LSD - V=O,OS) 
pomiędzy odmianami - among varielies = 0,5 
- " - systcmami uprawy - cullivation systems = 0,3 
we współd7jałaniu: odmiana x system uprawy = 0,8 
in interaction: varicty x cultivation system = 0,8
>>>
64 


Marian Wesołowski. Karol Bujak, Maria JędruszcUlk 


odmiana/vońety FAlA 
odmlano/ -"- JANkA 


odmiana/varieły rOkA 
odmiana/ -"- FAUNA 


% 
120 
110 
100 
90 
80 
70 
60 
50 
40 
30 
20 
10 
O 


--. 


-. 


'" 


........ 
...., 
'" 


2 3 
Lato monokultury 


4 5 6 7 
Years ot monoculture 


Rys. l. Plon bulw odmian ziemniaka uprawianych w monokulturze w procentach ich plonu 
otnymanego w płodozmianie 
Fig. L Tuber yield of potato varieties cultivatcd in monoculturc as percentage of thc yield 
oblained in crop rotation 


W warunkach prowadzonego doświadczenia istotnie najwyższą zawartością 
skrobi w bulwach cechowały się odmiany Janka i Foka - 14, I %. Odmiana Fala 
gromadziła o 0,7% mniej interesującego nas skladnika, natomiast odmiana Fauna 
była pod tym względem najmniej wydajna, gdyż skrobiowość jej bulw nie 
przekraczała 11,3% (tab.2). 
Reasumując należy stwierdzić, ż.e badane odmiany ziemniaka cechowała 
różna przydatność do uprawy w warunkach 7-1etnicj monokultury. W świetle 
otrzymanych wyników okazało się iż do tego celu były przydatne tylko odmiany 
mątwikoodporne, a zwłaszcza odmiana Foka. Odmiana ta, mimo relatywnie 
mniejszego plonu bezwzględnego charakteryzowała się wysoką skrobiowością 
bulw oraz największą wiernością plonowania w poszczególnych latach 
eksperymentu. Pozostałe odmiany mątwikoodporne, a szczególnie Fauna, były 
mało stabilne pod względem plonowania w monokulturze, zaś stosunkowo 
wysoki przeciętny plon bulw w 7-leciu był rezultatem dobrej ich wydajności do 
piątego roku trwania monokultury. Z tej racji, odmiany te powinno się zalecać 
jedynie do warunków krótkotrwałej monokultury. W sytuacji przedłużania 
uprawy w monokulturze ponad 5 lat ich miejsce powinna zająć inna odmiana 
ziemniaka (np. Foka).
>>>
Reakcja nicktórych odmian 7icmniaka... 


65 


WNIOSKI 


l. Uprawa ziemniaka w 7-letniej monokulturze na glebach lessowych środkowej 
Lubelszczyzny prowadziła do obniżenia wydajności bulwo 19%. 


2. Spośród porównywanych odmian ziemniaka najbardziej przydatnymi do 
uprawy w krótkotrwałej monokulturze (do lat 5) były odmiany Fala i Fauna, 
natomiast do uprawy dluższcj - odmiana Foka. 


LITERATURA 


[I] Birecki M., Gawrońska-Kulesza A., 1968: Badania m07Jiwości uprawy roślin 
w monokulturze i zmianowaniu na tle różncgo nawożenia. Cz.{I. Ziemniak. 
Rocz.Nauk Roln. 94, A4 


[2] Dzienia S., 1977: Uprawa ziemniaków w upros7.c7.onych zmianowaniach i mono- 
kulturze. Zesz. Nauk. AR SJ'..czccin, Rolnictwo, t. XVII, 66 


[31 Pawłowski F., Wesołowski M., 1983/1984: Studia nad plonowaniem i zachwasz- 
czcniem roślin w monokulturze. Cz. L Ziemniak. Ann. Univ. Mariae Curie- 
-Skiodowska, scctio E, vol. XXXVIIIIXXXIX, 3 


[4] Reszel R.S., Bożek Cz., 1988: Plonowanie ziemniaka w zmianowaniach o ró7..nym 
ud7iale tej rośliny i ośmioletniej monokulturLC. Acta Univ. Agriculturae, t. XXXVI, 
2-4 


[5] Zawiślak K, Niewiadomski W., Gronowicz H., 1980: Monokulturowa uprawa 
ziemniaka a niebezpieczeństwo zamątwiczenia głeby. Zesz. Nauk ART Olsztyn, 
Rolnictwo nr 29 


[6] Zawiśłak K, Niewiadomski W., Hruszka M., 1976: Reakcja dwóch odmian 
ziemniaka na uprawę w monokulturze na glebie średniej i ciężkiej. Biul. Ins1. 
Ziemniaka, 17 


RESPONSE OF SOME POTATO VARlETIES TO THEIR CULTIVATION 
IN MONOCUL TURE 


Summary 


The field invcstigations were conducted in 1986-1992 on lcssive soil 
developed [rom loess undcr the climatic conditions of the central part of Lublin 
regIOn. 
The yield of four potato varieties, including threc nematoderesistant ones, 
cultivated in crop rotation (potato - spring barley - winter rape - winter wheat) 
and monoculture, was cxamined. It was proved that 7-years potato cultivation in
>>>
66 


Marian Wesołowski. Karol Bujak, Maria lędruszczak 


the monoculture decreased the tuber yield by 19%, in comparison with those in 
the crop rotation. Among the varieties compared, Fala and Fauna tumed out be 
useful for short-term (up to 5 years) monoculture cultivation whereas only Foka 
variety for more than 5 years
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


BADANIA NAD DOPUSZCZALNYM UDZIAŁEM W PŁODOZMIANIE 
DWÓCH ODMIAN ZIEMNIAKA O RÓŻNEJ ODPORNOŚCI 
NA GLOBODERA ROSTOCHIENSIS WOLL 


Kazimiera Zawiślak, Irena Rzeszutek 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin ART w Olsztynie 


s y n o p s i s: Omówiono ważniejsze wyniki z trLCCiej rotacji statysty- 
cznego doświadczenia prowadzonego od 1978 roku, a dotyczącego narasta- 
jącego udzialu ziemniaka w plodo71uianie (20, 40, 60%) z wykorzystanicm 
odmian Sowa, nieodporna, i Tarpan, odporna na G. rostochiensis, pat. Ro-l. 


WSTĘP 


Uprawa ziemniaka, podobnie jak roślin przemysłowych i warzywnych, 
podlega tendencjom specjalistycznym, wywolywanym rynkiem zbytu. Duże 
zapotrzebowanie na odmiany jadalne występuje wokól aglomeracji miejskich, zaś 
na skrobiewe wokół zakładów przemysłu ziemniaczanego [2,5,9]. Bliskość rynku 
zbytu optymalizuje koszty transortu bulw. W gospodarstwach odpowiednio 
umaszynowionych i zasobnych w silę roboczą wymienione czynniki stymulują 
niekontrolowany rozwój powicrzchni uprawy ziemniaka. Takie działanie 
prowadzi do chaotycznego następstwa roślin, a przede wszystkim do zbyt 
częstego powracania ziemniaka na to samo pole [13-14]. W rezultacie następuje 
wzrost populacji G. rostochiensis oraz wielu chorób grzybowych i bakteryjnych 
ograniczających plonowanie ziemniaka [10,11]. 
Prowadzone studia mialy na celu ustalenie dopuszczalnego progu wysyccnia 
płodozmianu ziemniakiem. Trwaly onc 15 lat (trzy S-polowe rotacje). Dane 
liczbowe Ż pierwszej i drugiej rotacji przedstawiono w kilku artykułach [1,9-11, 
13-15]. W niniejszej pracy przedstawiono w skrócie ważniejsze wyniki uzyskane 
w trzeciej rotacji za lata 1988 - 1992. 


METODA l ZAKRES BADAŃ 


Doświadczenie jako statyczne prowadzono na glcbie płowej pylastej, 
wytworzonej z piasku gliniastego pylastego lub gliny lekkiej zalegającej na glinie 
lekkiej lub średniej, kJasy bonitacyjncj llIa - llIb, kompleksu żytniego bardzo 
dobrego z pogranicza z pszennym dobrym. Studia dotyczące koncentracji uprawy
>>>
68 


Kazimiera Zawiślak. Irena Rzeszulck 


ziemniaka w plodozmianie od 20 do 40 i 60% realizowano w wieloletnim 
(1987 - 1992), statycznym doświadczeniu polowym w RZD w Bałcynach, 
należącym do ART w Olsztynie. W latach 1988 - 1992 przeprowadzono trzecią 
rotację badań w ramach kontynuowania modcli plodozmianów i założonego 
poziomu agrotechniki, na wszystkich polach płodozmianów jednocześnie. Dla 
przypomnienia podajcmy modele płodozmianów: 


Zboi.owy /kontrolny / Ziemniaczany I Ziemniaczany II 
20% ziemniaka: 40% ziemniaka: 60% ziemniaka 
ziemniak ++ 7jemniak H zicmniak H 
jęczmicń jary jęc:tJuień jary jęc:tmień jary 
żyto ozime · ziemniak' ziemniak' 
kukurydza kukurydza kukurydza 
jęczmień jary jęczmień jary ziemniak 


Uprawiano dwie odmiany ziemniaka: 
Sowa - jadalna, średnio wczesna, nieodporna na mątwika 
Tarpan - jadalna, średnio pÓŹJ1a, odporna na mątwika, pat. Ro l 


Pod ziemniak - w zależności od miejsca w płodozmianie - stosowano 
nawożenie organiczno-mincralne bądź tylko mineralne. W pierwszych polach 
przyorywano 30 t obornika oraz aplikowano 325 kg NPK (w tym 90 N), 
w trzecich polach plodozmianów ziemniaczanych l i II po 15 t obornika i 420 kg 
NPK (w tym 120 N), zaś w piątym polu modelu ziemniaczanego II stosowano 
wyłączne nawożenie mineralne 600 kg NPK (w tynl 180 N). W zależności od 
potrzeb uwzględniano chcmiczną ochronę roślin przed zarazą zicmniaka i stonką 
ziemniaczaną, ogólnie dostępnymi preparatami. Sadzeniaki całe, podkiełkowane 
o standardowym wymiarze 30 - 50 mm wysadzano w terminach optymalnych 
w północno - wschodniej Polsce. 
Corocznie badano wielkość i strukturę biomasy ziemniaka w fazie kwitnie- 
nia, plon i rrakcje bulw podczas zbioru, zawartość skrobi w bulwach, oraz pro- 
wadzono obserwacje stanu zdrowotncgo roślin i dojrzalych bulw. W okresie wio- 
sennym i po zbiorach roślin ze wszystkich pól plodozmianowych pobierano próby 
gleby na obccność i wielkość populacji mątwika ziemniaczanego. Analizy wyko- 
nywano mctodą Buhra. Szczegóły metodyczne podano we wcześniejszych 
pracach [9-11,13-15]. 


OMÓWIENIE WYNIKÓW 


ROZWÓJ FENOLOGICZNY ROŚLIN 


Różnicowanie rozwoju biomasy nadzicmncj roślin notowano corocznie już 
w początkach wegctacji ziemniaka. W okrcsic kwitnienia wykazano zmienną 
dorodność przeciętnej rośliny odmiany Sowa, gdy jej udział zwiększał się do
>>>
Badania nad dopuszczalnym udziałem w płodozmianie... 69 


40%, a zwłaszcza do 60% (tab. l ). Największe ujemne różnice dotyczyły masy 
zawiązanych bulw, współczynnika LAI oraz masy listków. Już wtedy na korze- 
niach roślin w plodozmianach ziemniaczanych obserwowano dojrzewające cysty 
G. rostochiensis. 
Podobny Lrcnd słabszego rozwoju roślin, lecz w znacznie mnicjszej skali, 
wystąpił u odmiany Tarpan, mimo ż.e na korzeniach jcj roślin nie obserwowano 
obecności tcgo pasożyta. 


PWNY I WIELKOŚĆ BULW W PWNIE ODMIANY SOW A, NIEODPORNEJ 


Dynamika plonowania ziemniaka odmiany Sowa przedstawiona graficznie 
(rys. l) informuje o ksztaltowaniu się poziomu plonów bulw w każdym roku oma- 
wianej rotacji. Wyrażono je w wartościach wzgl
dnych, przyjmując płodozmian 
z 20% udziałem ziemniaka jako obiekt kontrolny (plony równe 100%). 
W modclu ziemniaczanym l 40% zicmniaka - w porównaniu do 
kontrolnego - średnie plony z dwóch pól były corocznie niższe. Szczególnie duż.e 
różnice ujemne wystąpiły w latach niedoborowych w opady (1989, 1992), 
wysoce niekorzystnych dla ziemniaka. W modelu ziemniaczanym II, średnie 
plony z trzech pól dalece odbiegaly od uzyskanych zarówno w modelu zbożowym 
jak i ziemniaczanym l. W ostatnim roku omawianej 5-latki osiągnęły one 
zaledwie 21 % plonu kontrolnego. 
Przeciętnie dla 5-1ctnicj rotacji plony bulw w płodozmianie kontrolnym wy- 
niosły 38,6 t z l ha, natomiast w zicmniaczanym I już tylko 91 %, a w ziemnia- 
czanym II zaledwic 62% plonu kontrolncgo (rys.2). Temu silnemu zróżnicowaniu 
towarzyszyło znaczne drobnicnic bulw, a więc miżki plonu frakcji bulw jadal- 
nych, o średnicy ponad 50 mm, odpowiednio do 90 i 55% oraz frakcji sadzenia- 
ków, o średnicy 30 - 50 mm, do 97 i 73%. Zawartość skrobi mieściła się w grani- 
cach 15,2 - 15,4%. a więc nic podlegala większym wahaniom w płodozmianach 
różnie wysyconych zicmniakiem. 


ZAGI
SZCl.ENIE POPULACJI GLOBOUHRA ROS1VCHlJiNSIS WOU. 


Jako główną przyczynę ograniczania rozwoju roślin i plonowania ziemniaka 
odmiany Sowa uznajemy nasilenie się w glcbic, już od trzeciego roku badań, 
mątwika ziemniaczancgo [9,10,13,14]. Stan zaistniały w ostatniej 5-latce ilustru- 
ją dane z roku 1991, przedstawione jako przeci
tne dla całych plodozmianów 
(tab.2). W płodozmianic zbożowym, z punktu widzenia wymagań ziemniaka 
w pelni przyrodniczo poprawnynl, zarówno w latach wcześniejszych, jak równicż 
w prezentowanym roku jaj i larw mątwika w glcbic nic stwierdzono ani w okresie 
wiosennym. ani po zbiorach zicmniaka. Potwierdziły to obserwacje korzeni 
ziemniaka w pełni wegetacji.
>>>
70 


Kazimiera Zawiślak, Irena Rzeszutek 


Tabela l. Dorodność roślin zicmniaka w fazie kwitnienia średnio za lata 
] 988 - 1992 
Table l. Shapeliness of potato plants in the 110wering period averange 
for the ycars 1988 - 1992 


Wskaźniki dorodności Płod07JDian i udział ziemniaka 
jednej przeciętncj rośliny Crop rotation and proportion of potato N1Ro.os 
Indices of shapclinnes LSDo.os 
one plant ziemniaczany I, ziemniaczany 11, 
zbożowy 40% 60% 
20% potato I crop potato II crop 
rotation rotation 
Odmiana Sowa: 
Cultivar Sowa: 
Masa ogółem w g 1160 1156 852 144 
Total mass in g 
w tym - in this: 
listki 257 252 197 28 
leaves 
c
sci nadziemne 535 530 434 76 
overground of plant parts 
bulwy 565 548 353 56 
tubers 
Wskai..nik powierzchni liści 3,4 3,2 2,4 0,6 
Leaf area index 
Odmiana Tarpan: 
Cultivar Tarpan: 
Masa ogólcm w g 1336 1266 1208 n.i. 
Total mass in g 
w tym - in this: 
listki 235 230 217 n.l. 
leaves 
części nadzicmne 579 578 549 n.i. 
overground of plant parts 
bulwy 626 627 566 n.i. 
tubers 
WskaŹllik. powier/..chni liści 3,] 3,1 2,9 n.i. 
Leaf area index 


n.i. - zróżnicowanie nieistotne 
 no significance
>>>
Badania nad dopus7.czalnym ud:tjałem w plodozmianie... 


71 


% 


odmiana Sowa 
cultivar Sowa 


20 


2 


100 


80 


60 


40 1 - płodozmIan zbozowy (kontrołny) = 100% 
cereal crap rolabon (contraI) 


2 - płodozmian ziemniaczany I 
polało crap rotation I 


3 


o 


3 - płodozmian ziemniaczany II 
potato crap rotation II 


1988 


1989 


1990 


1991 


1992 rok - years 


Rys.l. Względne plony bulw ziemniaka odmiany Sowa w trz.eciej rotacji plodozmianów. 
lata 1988-1992 
Fig. I. Relati ve yields of polalo lubers culli var Sowa, lhe lhird erop rotation, 1988-1992 


bulwy t z ha 
/IJbBr5 t per ha 
40 38,6 


odmiana Sowa 
culwar Sowa 


10 


35,1 


&\\\1  30 mm 
rn 3O-50mm 
. 50mm 
NIR p=O.
 2,3 t 
24 


30 


0'0 . ..... ........... 
..........--.........-. 
............................................... 
::-.
:;::;:=::::

$?-

:::
::
::
:::::: 
....................... 
:
it
%Ił





@;i

 


20 


o 


2 


3 


zbożowy 
cereal erop 
rolaLion 


plodozm 
ziemniac/11I1Y I 
potato erop 
rolalion I 


a n y 
ziemniaewny II 
polato crop 
rolation II 


Rys.2. Srednie plony zienU1iaka odmiany Sowa, ogółem i frakcje bulw w t z l ha, lata 1988-1992 
Fig.2. Avcragc yields ofpolato cullivar Sowa, tolal and fraelion oftubers, t per l ha, 1988-1992
>>>
72 


Kazimiera Zawiślak, Ircna Rzcszutck 


Tabeła 2. Średnie zagęszczenie populacji mątwika ziemniaczanego w glebie 
pod uprawą odmiany Sowa, w warstwie O - 20 cm, w 1991 roku 
Table 2. Avcrange population density orpotato cyst - nematode in O - 20 cm 
laycr of soi! cultivar Sowa, 199 I year 


Jaja i larwy w 100 g gleby 
Płodozmian i ud7iał Eggs and larvac per 100 g of soi l 
zicmniaka wiosną pf7.ed siewem latem i jesienią 
Crop rotalion and i sadzeniem roślin po zbiorze roślin 
proporti"on of potato before planting aftcr harvest 
Zbożowy, 20% O O 
Ccrcal crop rotation 
Ziemniaczany I, 40% 480 840 
Potato I crop rotation /40 - 1290f' /160 - 2390/ 
Ziemniaczany II, 60% 3220 6210 
Potato 11 crop rotation /1750 - 3830f' 12180 - 8470/ 


x _ w nawiasach podano wartości skrajne w rotacji płodozmianów 
in brackets arc given extrcme value for crop rotation 


W płodozmianic zicmniaczanym l, w którym na pięć pól ziemniak zajmowal 
dwa, a przerwy w jego powracaniu na to samo pole skróciły się z czterech do lat 
dwóch i jednego roku, populacja mątwika w tym okrcsic opanowała wszystkie 
pola płodozmianu. Po zbiorach roślin średnic jcj zagC(szczcnic osiągn
ło 840 jaj 
i larw w 100 g gleby, a zatem osiągnęła próg szkodliwości biologicznej. 
W stanowiskach po zbiorzc ziemniaka była ona prawic 3-krotnie większa aniżeli 
wartość średnia. 
Zwiększenie udziału ziemniaka do 60%, to jest do trzech pól w S-polowej 
rotacji (model ziemniaczany 11) oznacza dalsze skracanie przerw w jego uprawie. 
do jednego roku, a nawet nałożenic się uprawy ziemniaka po sobie. W tych wa- 
runkach średnie zagęszczenie populacji w okresie łetnio-jesiennym wyniosło 6000 
larw i jaj, a na polach po zbiorze ziemniaka 8500 jaj i larw w 100 g gleby. Tak 
wiclkic populacje G. rostochiensis w glebie stwarzały siedlisko bardzo nieko- 
rzystnc dla ziemniaka. Corocznie młode rośliny były narażane na stresy powo- 
dowane przez wnikanie do ich korzcni coraz większcj liczby łarw pasożyta, które 
uszkadzają tkanki i zakłócają procesy fizjołogiczne. 


PWNY I WIELKOŚĆ BULW W PLONIE ODMIANY TARPAN, ODPORNEJ 


Odmiana Tarpan odporna na mątwika zicmniaczanego, pat. Ro-I, okazała 
się bardziej tolerancyjna na zwiększoną koncentrację uprawy ziemniaka aniżeli 
Sowa. Wyraziło się to mniejszym zróżnicowaniem dorodności roślin, współczyn- 
nika LAI. masy listków i innych elementów biomasy roślin w fazie kwitnienia 
(tab. 1).
>>>
Badania nad dopuszcJ'.alnym udzialem w plodozmianie... 73 


Plony bulw podczas zbioru wyrażone wartościami wzgl
dnymi, 
w płodozmianie ziemniaczanym I (40% ziemniaka) w początkowych latach 
5-1atki nawet nieznac:mie przcwyższały uzyskane w modelu kontrolnym (rys.3). 
W roku przekropnym - 1990 - uległy one obniżeniu do 88%, a w pozostałych 
sięgały średnio 95% plonu kontrolnego. W płodozmianie zicmniaczanym II (60% 
ziemniaka) plony CQTocznie si
gały od 94 do 80% wydajności płodozmianu 
kontrolnego. Większe obniżcnia występowaly w latach posusznych. 
Przeciętne dla S-lecia plony bulw w plodozmianach kontrolnym 
i ziemniaczanym I były zbliżone i wynosiły odpowiednio 39,8 i 39,0 t z ha 
(rysA). Mimo braku wyraźnych różnic w plonach w modelu ziemniaczanym, 
wystąpiło zdrobnienie bulw, wyrażone zwiększeniem udziału frakcji sadzeniaków 
do 116%, kosztem zmniejszenia do 92% plonu bulw konsumpcyjnych. 
W płodozmianie ziemniaczanym II poziom plonu ogółem osiągnął 89% plonu 
kontrolnego. Nastąpiło zmniejszenie udziału frakcji bulw dużych do 62%, 
zwiększenie sadzeniaków do 158%, a bulw drobnych odpadowych do 117%, 
relatywnie do struktury bulw w modelu kontrolnym. 
A więc mimo nieobecności mątwika ziemniaczanego na korzeniach roślin 
oraz w glebie, niezależnie od rodzaju płodozmianu, wystąpiło pogorszenie plonu. 
Przyczyny tej sytuacji dostrzegamy w rozwoju chorób grzybowych 
i bakteryjnych, których wyniki podano w pracy Rzeszutek PIJ. Zapewnc nie bez 
znaczcnia pozostają inne nic badanc przez nas czynniki zmęczeniowe. 


DYSKUSJA 


Dotychczasowe wyniki zaprezentowane w szerokim piśmiennictwie 
krajowym i zagranicznym dowodzą, że w warunkach niektórych regionów Polski, 
na glebach żytnich bardzo dobrych i zbliżonych, ziemniak wymaga uprawy w 
regularnym płodozmianic 4-5-polowym [1,4,6-8,10,16]. Głównym wyznaczni- 
kiem długości rotacji jest mątwik zicmniaczany, kwarantannowy szkodnik, 
pasożyt zicmniaka [2,7,14,15]. Duża rozrodczość i żywotność jego larw 
zabezpieczonych w cystach sprawiają, że tylko odpowiednio długie przerwy w 
uprawic rośliny żywicielskiej prowadzą do jego wygłodzenia, a przynajmniej 
wyhamowania rozwoju, nawet wtedy gdy wraz z sadzeniakami pochodzącymi 
z nickontrolowanego źródla dostają si
 na pole nowe jego cysty wypelnione 
jajami [3,7, ł 2]. 
Obccność w naszym kraju dużcgo wachlarza odmian mątwikoodpornych 
daje możliwość złagodzenia tych wymagań ziemniaka, lccz całkowite wyłączenie 
płodozmianu, ani tcż skrócenie przerw w uprawie poniżcj dwóch lat, nie jest 
możliwe [1,2,10,16]. 
Jak podaje Malec [5 J, odmiany odporne mogą stanowić skuteczny czynnik 
zwalczania mątwika, co również sami doświadczyliśmy w wieloletnich doś- 
wiadczeniach. Womawianej pracy odmiana Tarpan została użyta w serii doś-
>>>
74 


Kazimiera Zawiślak. Irena Rzeszutck 


80 


odmiana Tarpan 
------.::"'arT""'" 1 
"
 2 
3 


% 
100 


60 


40 


1 - płodozmian zbożowy (kontrolny) = 1 00% 
cereal crop rotation (controI) 


20 


2 - płodozmian ziemniaczany I 
potało crop rotation I 


o 


3 - płodozmian ziemniaczany II 
potato crop rotaUon II 


1988 


1989 


1990 


1991 


1992 rok - years 


Rys.3. Względne plony bulw zienmiaka odmiany Tarpan. w lI7.cciej rotacji plodonnianów, 
lala I 988-1992 
Fig.3. Relalive yields of polato lubcrs cnllivar Tarpan, lhe lhird crop rola li on, 1988-]992 


10 


39 


m\1  30 mm 
E'3 30 - 50 mm 
.  50 mm 
NIR p-G.05 2,3 t 
35,6 


bulwy t ha 
tubets I per hs 39 8 
40 . 


odmiana Tarpan 
cultivar Tarpan 


30 


:::::
;:.:::.:.::::::::::;.:i::::::::::.:::::-; 
.:::..:.:.:.
:.z.:.:.:.:.:r,,:':i':':':':':" 


:

:
:


:
:
;
$




{
:
:


: 
........................ 

[1
fjfJ

)

\
1
it{f:1
j 


20 


o 


2 


3 


zbożowy 
ccreal crop 
rolation 


płodozmia 
7icnUliaczany I 
polalo crop 
rola li on 1 


n y 
;ricnUliacl.1lny II 
polalo crop 
rolalion II 


RysA. Średnic plony zicmniaka odmiany TaI1)(1n, ogółem i frakcje bulw w l z 1 ha, 
lala 1988-1 992 
FigA. A vcragc yields ol' polato cuJti var Tarpan, lolał and fraction oftubcrs, l per I ha, 
1988-1992
>>>
Badania nad dopuszczalnym udziałem w plodozmianie... 75 


wiadczeń równoległych do uprawy odmiany wrażliwej Sowa jako czynnik 
profilaktyki i w pełni potwierdziła tę swoją przydatność. Niemniej nicobecność 
mątwika nie wykłucza dużej wrażliwości ziemniaka na choroby [11-13]. Źródłem 
infekcji są pozostające po zbiorze bulwy i resztki organiczne korzeni i łętów. 
Zagadnienia wykorzystania odmian mątwikoodpornych oraz synergicznego wspó- 
działania szkodników i chorób płodozmianowych w uprawie ziemniaka zostały 
szeroko naświetlone na międzynarodowej konferecncji w Wageningen w 1988 
roku [3,6,12-14]. 


WNIOSKI 


Wyniki 15-łetnich badań, z których w pracy przedstawiono niektóre dane 
z trzeciej, końcowej, 5-letniej rotacji, pozwałają na sfonnułowanie nastl(pujących 
wniosków: 


l. Narastający w płodozmianach 5-polowych udział ziemniaka odmiany Sowa, 
nieodpornej na G/obodera rostochiensis, z 20% Gedno pole) do 40% (dwa po- 
la) i do 60% (trzy pola) w dłuższym okresie czasu wywołuje-zniżki plonu bulw 
odpowiednio z 38,7 t (100%) do 35,1 t (91%) i do 24,0 t (62%) z l ha. Zmia- 
nom w plonowaniu towarzyszy postl(pującc drobnienie bulw oraz spontaniczne 
zwiększanie się w glebie zagęszczenia populacji mątwika ziemniaczanego. 


2. W identycznych warunkach następstwa roślin odmiana Tarpan odporna na 
mątwika nie reaguje zniżką plonu, gdy udział ziemniaka w płodozmianie wzra- 
sta z 20 do 40%. Średnie plony z przedstawionego okresu wyniosły odpo- 
wiednio 39,8 t (100%) i 39,0 t z ha (98%). Zwiększenie udziału tej 
odmiany do 60% wywołało zniżkI( plonu do 35,6 t (89%) i drobnienie bulw. 


3. Płodozmian zbożowy z 20% udziałem ziemniaka nawet z uprawą odmia- 
ny Sowa nieodpornej na mątwika, zawierający 60% zbóż i 20% kukurydzy, 
prowadzony rygorystycznie przez 15 lat wszystkimi rośłinami jednocześnie, 
w pełni ochronił ziemniaka i glebę przed mątwikiem ziemniaczanym. Również 
w pełni profilaktyczą rolę ochronną przed tym pasożytniczym nicieniem ode- 
grała odmiana odporna Tarpan, niezależnie od udziału ziemniaka w pło- 
dozmianie. 


4. Wyrażamy pogląd, że uprawiając ziemniaka odmian nicodpornych na matwika 
ziemniaczanego udział ziemniaka w płodozmianie nic może być większy 
aniżeli 20 - 25%. Przy odmianach odpornych można go podnieść do 33%, 
a przejściowo tylko do 40%, aby zapewnić dwuletnie przerwy w jego 
powracaniu na to samo pole. 


5. Przedstawione uogółnienia wymagają weryfikacji w świetle wyników badań 
prowadzonych równoległe w innych krajowych ośrodkach naukowych.
>>>
76 


Kazimiera Zawiślak. Irena Rzeszutek 


LITERATURA 


[1] Adamiak l.. 1992: Acta Acad. Agricult. Tech. 0Isl.. Agricultura 55. 183-191 


[2] Gonet Z.. Ploszyńska W.. 1990: Zesz. Probl. Posl. Nauk Rol., 376, 133-141 


L3] Keller E. R.. 1989: In: Effects oC Crop ROlation on Potato Production in the 
Temperate Zones (Proc. of the Inl. Conference, Wageningcn, 1988). Kluwer 
Acad. Publ., Dordrechl. 40,291-301 


[4] Kubo R.. 1988: Tag. Ber. AdL DDR. Berlin, 261,175-180 


[5] Malec K., 1985: Wyd. Insl. Ziemn.. Bonin, 32 


[6J Philips M. S., 1989: In:Effects ofCrop Rotation on Potato Production in the Tcm- 
perate Zones (Proc. of the lnt. Confcrencc. Wageningcn, 1988). Kluwer Acad. 
Publ., Dordrecht, 40. 95-109 


[7] Roth R.. Stelter H., 1978: In. Tag. Ber. AdL. Berlin, 166, 129-136 


[8] Roth R.. Torne 1., Zaspel 1., 1988: Tag. Ber. AdL Berlin, 261, 281-286 


[9] Rzeszutek 1., 1991: Acta Acad. Agricull. Techn.Olst., Agricultura 53, 115-128 


[10J Rzeszutck l.. Zawiślak K., 1992: Acta Acad. Agricult. Techn. Olsl. Agricultura 
54, 183-193 


[J l] Rzes7.utek 1.. 1992: Fragmenta Agronomica 4(36), 43-56 


[12] Vos J.. van Loon C.D., 1989: In: Effects oC Crap Rotation on Potato Produc- 
tion in the Temperate Zones (Proc. of the Int. Conferencc. Wageningen. 
1988). Kluwcr Acad. Publ., Dordrecht, 40, 1-23 


[13] Zaag D.E. van der. 1989: In: Effects oC Crop Rotation on Potato Production in thc 
Temperate Zones (Proc. oC the Int. Confcrcncc. Wageningen. 1988). Kluwer 
Acad. Publ., Dordrecht, 40. 303-310 


STUDIES ON THE CRITICAL PROPORTlON IN CROP ROTATlON 
OF lWO POT ATO CULTIV ARS OF DlFFERENT RESIST ANCE 
TO GLOBODERA ROSFOCHIENSIS WOLL. 


Summary 


Two potato cultivars. Sowa, non-rcsistant, and Tarpan, resistant to 
Globodera rostochensis /pat. Ro-II were grown in crop rotations with 
proportions oC 20, 40 and 60% oC potato. Thc tuber yield oC cv. Sowa,
>>>
Badania nad dopuszczalnym udziałem w płodozmianie... 77 


non-resislant, was 38.6 t/ha (100%),35.1 t (91%) and 24.0 t (62%), respectively. 
The yield ofthe resistant cv. Tarpan amounted to 39.8 ttha (100%),39.0 t (98%) 
and 35.6 t (89%), rcspectively. 
The non-rcsistant cv. Sowa increased thc population of G/obodera 
rostochiensis in the soi!, especially when the proportion of potato in rotation was 
60%. 
In appears that the proportion oC non-resistant potato cultivars in a crop 
rotation should not be higher than 20-25% and of resistant cultivar even to 35%, 
and in shortcr periods to 40%. 
The rcsults prezented incJude only the third cycJc of five-fiełd crop rotations 
(1988-1992).
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


ZACHWASZCZENIE LANÓW ROŚLIN UPRAWIANYCH 
W ZMIANOWANIACH Z NARASTAJĄCYM UDZIALEM ZIEMNIAKA 


Roman Stanislaw Reszel, Janusz Kopaczewski 
Instytut Nauk Rolniczych w Zamościu AR w Lublinie 


S Y n o p s i s: W pracy przedstawiono wyniki szesnastoletnich obser- 
wacji wpływu stopnia wysycenia plodozmianu ziemniakiem na zachwasz- 
czcnie łanów roślin. Stwierdzono zmniejszanie się liczby chwastów i ubożcnie 
ich składu gatunkowego w miarę zwiększania ud7jału lej rośliny w strukturze 
zasiewów. Zjawisko to powtórzyło się we wszystkich rotacjach. 


WSTĘP 


Problem zagrożenia przez chwasty roślin uprawnych, zdaniem wielu autorów 
LI,2,4,6], zaostrza się w przypadku upraszczania uprawy roli i zmianowań. 
a szczególnie zaś wprowadzania monokultur. Istnieje wtedy możliwość 
występowania kompensacji chwastów charakterystycznych dla poszczególnych 
grup, a nawet gatunków roślin. Jest to tym bardziej prawdopodobne, im dlużej 
trwa uprawa z pominięciem zasad zmianowania. Na skalę tego zjawiska ma 
wpływ także wiele innych czynników, w tym rodzaj rośliny uprawnej. 
Obecna praca, będąca fragmentem szerszego eksperymentu, a oparta na 
rezultatach szesnastoletnich badań, może przyczynić się do pełniejszego poznania 
tego zagadnienia. 


WARUNKJ I METODYKA BADAŃ 


Ścisłe badania polowe przeprowadzono w latach 1977-1992 w Rolniczym 
Zakładzie Doświadczalnym w Bezku (woj. "Chełmskie) należącym do AR 
w Lublinie. 
Pole doświadczalne należy do kompleksu gleb brunatnych właściwych, wyt- 
worzonych z gliny zwałowej (glina lekka pylasta), pseudoglejowej (oglejenie opa- 
dowe na głębokości 90 cm) i gleb brunatnych wytworzonych z piasków wodno- 
-lodowcowych, słabo gliniastych (oglejenie opadowe na głębokości 60 cm), 
należących do klasy bonitacyjnej IVb i kompleksu żytniego dobrego. Odczyn 
gleby przed założeniem doświadczenia był lekko kwaśny (pH w 1M KCL 6,4).
>>>
80 


Roman St. Res7.e1, Janusz Kopaczewski 


Eksperymcnt założono metodą rozczepionych poletek sp lit-splot, na polach 
ustalonych, w czterech powtórzeniach. Porównywano w nim zachwaszczenie 
łanów roślin uprawnych w zmianowaniach zawierających w swojej strukturze 
zasiewów: 25% ziemniaka (płodozmian norfolski traktowany jako kontrolny), 
50%, 75% i 100% - monokulturę ziemniaczaną (tab. 1). Rośliny uprawiano 
według zasad poprawnej agrotechniki. 


Tabela l. Układ zmianowań i nawożenia roślin w doświadczeniu 
Table r. Structure or crop rotations and fertiłization of plants in the experiment 


Udział Dawka nawozów Chemiczne 
ziemniaka zwalczanie 
Proportion of Roślina Fertilization ratcs chwastów 
potato in crop Plant (kg/ha) Chemical 
rotation N P 2 0 5 K 2 0 wecd controi 
ziemniak H - potato 90 90 145 A 
jęczmień jary + wsiewka koniczyny 
25% czerwonej 
spring barley + red clover 40 90 140 O 
koniczyna czerwona - red clover . 90 140 O 
- 
pszcnica ozima - winler wheaC 70 70 90 D 
ziemniak H - potato 90 90 145 A 
50% jęczmień jary - spring barley 60 90 90 D 
ziemniak - potato 180 180 240 A 
pszenica ozima - winter wheat" 70 90 90 D 
ziemniak H - potato 90 90 145 A 
75% ziemniak - potato 180 180 240 D 
pszenica ozima - winter wheaC 70 90 90 A 
7jcmniak - potato 180 180 240 D 
ziemniak H - potato 90 90 145 A 
100% ziemniak - potato 180 180 240 D 
ziemniak - potato 180 180 240 A 
ziemniak - potato 180 180 240 D 


N - saletra amonowa - norway saltpetre 
p - superfosfat potrójny - doble superphosphate 
K - sól potasowa 60% - potash salt 60% 


D - Aminopielik D 
A - Afalon 
O - walki chemicmej nie pro- 
wadzono 
no chemical wecd control 


Od r. 1989 - from!he year 1898:' micszanka zbożowo-strączkowa 
mixturc grain + pulse 
.. pszenica jara - spring wheat
>>>
Zachwaszc7.enie łanów roślin uprawianych w zmianowaniach... 81 


Corocznie, w pierwszym polu płodozmianu, wnoszono jesienią pod ziemniaki 
pełną dawkę obornika. Pozostałe poletka z ziemniakiem otrzymywały podwójną 
dawkę nawozów mineralnych, picl
gnację przeprowadzano metodą 
mechaniczno-chemiczną (tab. l). 
Przed zbiorem każdej rośliny, przeprowadzano analizę zachwaszczenia łanu 
metodą botanicmo-wagową. Polegała ona na oznaczeniu składu gatunkowego, 
liczebności oraz określeniu powietrznie suchej masy chwastów zebranych 
z powierzchni próbnych, wyznaczonych ramką o wymiarach 0,5 x l m, w dwu 
losowo wybranych punktach poletka. 
Otrzymane wyniki poddano analizie statystycznej z zastosowaniem 
programów własnych, Quattro Pro 3,0 i Statgraphics 5,0. 


OMÓWIENIE WYNIKÓW 


W łanach roślin wystąpiły łącznie 54 gatunki chwastów, z czego aż 74,5% 
stanowiły przedstawiciele krótkotrwałych (tab. 2). One też determinowały poziom 
zachwaszczenia, czego dowodzi wysokość modułu współczynnika korelacji po_ 
między liczebnością egzemplarzy gatunków krótkotrwałych i chwastów ogółem 
(tab. 3). Podobne zjawisko wystąpilo w badaniach innych autorów [3,5,7,8J. 
Zwiększenie udziału ziemniaka w zmianowaniu ograniczyło liczebność 
chwastów obu grup biologicznych w łanach roślin (tab A). Tym samym nie 
potwierdzily się rezultaty Dzieni [l] oraz Pawłowskiego i Wesołowskiego [6J 
dowodzące, że uprawa ziemniaka w uproszczonych zmianowaniach, a szcze- 
gólnie monokulturze, powoduje zwiększenie zachwaszczenia łanu wyrażanego za- 
równo liczebnością jak i suchą masą chwastów. Można natomiast mówić o buj- 
niejszym rozwoju pojedynczych egzemplarzy wybranych gatunków w sprzy- 
jających warunkach, jakie stwarza plantacja zicmniaka, co potwierdzają wyniki 
Malickiego i Reszela [3] oraz Pawłowskiego i Pomykalskiej [5]. Szczególnie, że 
przeciętnie w calym doświadczeniu, liczebnością chwastów poniżej progu 
szkodliwości charakteryzowały się jedynie monokultury ziemniaczane. 
Powodem większej liczebności chwastów w płodozmianie kontrolnym 
i pośrednich, w porównaniu z monokulturą, było silne zachwaszczenie zbóż. 
Oddziaływało ono negatywnie na stan zachwaszczenia roślin następczych, 
o czym świadczy wi
ksza liczba chwastów w ziemniaku uprawianym po pszenicy 
i po mieszance zbożowo-strączkowych niż stwierdzona w monokulturze (tab. S). 
Najbogatszym składem florystycmym charakteryzowały się zbiorowiska 
płodozmianów z niższym udziałem ziemniaka, w których przeciętnie odnotowano 
34 gatunki, a najuboższa pod tym względem była monokultura z 24 gatunkami. 
Podobne zjawisko sygnalizowali inni autorzy [4,7,8]. 
Spośród chwastów krótkotrwałych najsilniej korelowała ze stanem zach- 
waszczenia liczebność: Chenapadium album, Setaria glauca i Echina- 
chlaa cruss-galli (tab. 3). Udział przedstawicicli tych trzech gatunków w popu-
>>>
82 


Roman Si. Rcs7.e1, Janusz Kopaczewski 


Tabela 2. Zachwaszczenie łanów roślin (1977 - 1992) 
Table 2. Weed infestation ofcanopies (1977 - 1992) 


Liczba chwastów na 1 m 2 
Udział Number weeds on I m 2 
ziemniaka Roślina Sucha masa 
Proportion Plant krótko- wiclo- Dry InasS 
of potato trwałych letnich ogółem (g/m) 
in crop short - peren- total 
-lived nial 
ziemniak - potato 38,0 18,3 56,3 74,4 
jęczmień jary - spring barley 108,3 9,6 117,9 62,2 
mieszanka zboż.-strącz. 
25% mixture grain + pulscs 78,2 20,5 98,7 90,9 
pS7.enica jara - spring wheat 86,9 19,6 106,5 45,6 
średnio - average 77,9 17,0 94,9 68,3 
ziemniak - potato 29,6 6,8 36,4 55,9 
mieszanka jęczmień + owies 
mixture barley + pulscs 94,3 6,5 100,8 42,9 
50% ziemniak - potato 31,6 8,0 39,6 64,9 
pszenica jara - spring wheat 87,0 10,7 97,7 43,0 
średnio - average 60,6 8,0 68,6 51,7 
ziemniak - potato 33,0 10,7 43,7 72,0 
ziemniak - potato 35,0 6,9 41,9 57,9 
75% pszenica jara - spring wheat 87,3 9,9 97,2 54,0 
ziemniak - potato 41,6 7,7 49,3 70,0 
średnio - averagc 49,2 8,8 58,0 63,5 
ziemniak - potato 27,6 9,3 36,9 65,0 
ziemniak - potato 25,4 9,9 35,3 59,1 
100% ziemniak - potato 37,3 8,9 46,2 72,3 
ziemniak - potato 28,2 12,0 40,2 72,5 
średnio - avcrage 29,6 10,0 39,7 67,2 
NIR - LSD(p=Oos) 
pomiędzy plodozmianami 
between crop rotation 14,7 2,4 14,5 brak 
pomiędzy roślinami w plodozmianie 
between plants in crop rolation 14,1 2,4 14,5 13,5
>>>
Zachwas7.c7.enie łanów roślin uprawianych w zmianowaniach... 83 


Tabela 3. Współczynniki korelacji pomiędzy niektórym i elementami 
zachwaszczenia (1977-1992) 
Table 3. Corelation coemcien1s between certain elements orwccd infestation 
(1977-1992) 


Liczba chwastów 
Number of weeds 
Ogółem Krótkotrwałych 
Total Short-lived 
Krótkotrwałych - Short-lived + 0,9903 
Chenopodium album + 0,9934 + 0,9699 
Gatunki Setaria glauca + 0,7196 - 0,7971 
Species Echinochloa crus-galli 
- 0,5593 - 0,4921 
Wieloletnich - Pcrcnnial + 0.7351 + 0,6337 


współczynniki istotne z ryzykiem błędu 1% 
coefficients significant at 1% 


Tabela 4. Wpływ udziału ziemniaka na liczebność chwastów w szt.lm 2 
( 1977-1992) 
Table 4. Influencc ofpotato contribution on num ber ofweed in no.lm 2 
(1977 -1992) 


Udział ziemniaka w zmianowaniu Rotacja 
Po tato contribution in rotation of crop Rotation Średnia 
I II III IV Average 
25% 100,5 86,1 107,0 80,7 94,9 
Liczba roślin na 
1m 2 50% 66.6 62,2 75,5 69,9 68,6 
Numbcr of plants 75% 39,9 47,8 89,8 54,7 58,0 
per 1 m 2 
100% 18,6 44,8 64,1 31,2 39,7 
średnio - avcrage 57,7 60,2 84,1 59,1 65,3 
NIR - LSD(p-005) 
pomiędzy rotacjami - betwcen TOtations = 14,5 
pomiędzy płodozmianami - between crop rotation = 14,5
>>>
84 


Roman St. Res7.cl. Janusz Kopaczewski 


Tabela 5. Wpływ przedplonu na zachwaszczenie łanu ziemniaka (1977-1992) 
Table 5. Influence of forccrop on lhe wecd infestation in potato (ł 977-1992) 


Ziemniak - Potato 
Gatunki 
Spccies monokultura po ziemniaku po pszenicy po miesz. zboż. 
monoculture arter potato after the wheat after grain 
mix. 
Krótkotrwałe 
Short-lived 29,6 34,0 36,4 31,6 
Wieloletnie 
Perennial 10.0 8,8 10,9 8,0 
Ogółem 39.6 42,8 47,3 39,6 


lacji chwastów w poszczególnych rotacjach przedstawiał się następująco: w pier- 
wszej dominowała Chenopodium o/bum i ..\'etorio glouco; w drugiej 
Chenopodium. w trzeciej niepodzielnie panowala Echinochloo cnls-golli. 
w czwartej doląezyla doń ponownie Chenopodium olbum. Relacje te 
modyfikowały udział ziemniaka w zmianowaniu (ryS. l). 


90 


80 


70 


60 


50 


40 


30 


20 


10 


o 


25% 50% 75% 100% 25% 50% 75% 100% 25% 50% 75% 100% 25% 50% 75% 100% 
Udział ziemniaka w zmianowaniu 
Proporlion ot poIato in crop rotation 


IBIiIChBnopodium album _ Sa/1Nia g/auca 
 EchinochJoa cr.-gsI EHE_lale 


Rys. I. Procenlowy udzial gatunków dominujących 
Fig. I. Proportiol1 or dominanl species
>>>
Zachwaszc7.enie lanów roślin uprawianych w zmianowaniach... 85 


WNIOSKI 


Wyniki szesnastoletnich badań prowadzonych na kompleksie gleb 
brunatnych, w klimatycznych warunkach Wyżyny Lubelskiej, pozwalają 
stwierdzić, że: 


l. Zwiększając udział prawidłowo pielęgnowanego ziemniaka w strukturze zasie- 
wów, można oczekiwać zmniejszenia się liczby chwastów w łanie roślin. 
Zjawisku temu nie towarzyszy jednak obniżenie się ich suchej masy. 


2. W specjalistycznych płodozmianach ziemniaczanych, wraz ze zmniejsze- 
nicm się liczebności chwastów i ubożeniem ich składu botanicznego, może 
występować kompensacja nielicznych gatunków krótkotrwałych zmieniają- 
cych sil( w poszczególnych rotacjach. 


3. Racjonalna walka z chwastami pozwala utrzymać ich liczebność w łanach 
monokultur ziemniaka na poziomie progu szkodliwości. 


LITERATURA 


[1] Dzienia S., 1977: Zesz. Nauk. AR Szczecin, Rolnictwo 66,3-11 


[2] Harasim A., 1977: Nowe Rolnictwo, 14,4-6 


[3] Malicki L., Reszel R, 1986: Międzynarodowe Czasop. Roln. 4, 59-62 


[4] Pawłowski F., Kapeluszny J., Kolasa A., Wesolowski M., 1991: Zesz. Nauk. AR 
Kraków 166, 75-84 


[5] Pawłowski F., Pomyka1ska A., 1978: Mat. XI Sesji Nauk Wiad. Instytutu 
Ziemniaka, Bonin, 132-134 


[6] Pawłowski F., Wesołowski M., 1983: Ann. Univ. Mariae Curie-Skłodowska, sectio 
E, vot. XXXVIII/XXXIX, 23-27 


(7] Reszci S. R, 1987: Ann. Univ. Mariae Curie--Skłodowska, sectio E, vot. XLII, 
15-25 


[8] Reszel S. R, Bożek., 1991: Mat. V Seminarium plodozmianowego, ART Olsztyn, 
cz. II, 248-255
>>>
86 


Roman Si. Reszel, Janusz Kopaczewski 


THE ST A TE OF WEEDS IN PLANT CANOPIES CUL TIV A TED IN 
ROTATED CROPS WITH INCREASED ADDITION OF POTATOES 


Summary 


In depth field investigation was conducted in the years 1977 -1992 
in Agriculture Experiment Establishment in Bezek connected to the Agricultural 
Collage in Lubli. 
The field experiment was conducted on typical brown soil complex. This 
complcx was gencratcd from boulder clay, and brown soi! from water glacier 
sands with clay traces, belonging to class lVb soil cvaluation and good rye 
complex. 
The experiment was conducted using the split plot method. Compared were 
the amount of weeds in plant canapy cultivated in crop rotations comparised of 
sowing structurc oC: 25% potatocs (Norfolk crop rotation was used as control), 
50%, 75% and 100% potato monoculture. 
Before gathering each crop, analysis was pcrformed on the weeds using 
botanical gravimetric method. 1l1at is, designation of spccies was determined, as 
well as its count, and the weight of air dry mass of weeds. 11le weeds were taken 
rrom sample areas with dimcnsions or 0.5 x l m in two random points of the 
field. 
It has been determincd that incrcasing thc amount of correctly cultivated 
potato in appropriate sowing structure, brings about dccrcased amount of weeds 
in the plant canapy and also makes it poorer in botanical composition connected 
with increase of few short -lived species of weeds.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA lM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


DYNAMIKA ZACHWASZCZENIA PSZENICY OZIMEJ I PSZENŻYTA 
UPRAWIANYCH W MONOKULTURZE 


Jan Majda, Maria Radomska 
Katedra Technologii Produkcji Rolniczej 
AR w Krakowie, Filia w Rzeszowie 


S Y n o p s i s: Analizy zachwaszczenia monokultur pszenicy ozimej 
i pszenżyta oraz nie obsianego pasa kontrolnego prL.Cprowadzono w latach 
1988-1990. Uwzględniono w tej pracy wyniki z obieklów nie pielęgnowanych 
oraz z pielęgnowaniem mechaniczno-chemicznym. Stwierdzono wię
 dy- 
namikę zachwaszczenia w monokultur Le pszenicy ozimej niż pszenżyta. 


WSTĘP 


Jednym z ujemnych następstw uprawy roślin w monokulturze jest 
wzrastającc zachwaszczenic pól [3,4,5]. Generalną zasadą w badaniach nad 
monokulturami jest równoległa uprawa tych samych roślin w typowych [1,6] lub 
uproszczonych [1,4] płodozmianach. Materiały prezentowane w tej pracy 
pochodzą natomiast z doświadczeń nad mechanizmem różnicowania się 
zachwaszczenia. Chodziło w nich o stwierdzenie, w jakiej mierze skład 
florystyczny i liczebność chwastów zależą od rodzaju i tenninu zabiegów 
agrotechnicznych poprzedzających siew, a w jakiej od gatunku uprawianej 
rośliny. Porównywano więc trzy rośliny ozime: najwcześniej wysiewany rzepak, 
pszenicę ozimą i pszenżyto oraz dwie jare: pszenicę i bobik. Między nimi 
pozostawiono nie obsiewane, a tylko poddawane zabiegom uprawowym dwa 
pasy kontrolne - oddzielnie dla roślin ozimych i jarych. Ze względu na cel badań 
zastosowano trzy warianty traktowania pól po zasiewie: bez pielęgnowania, 
z bronowaniem i zastosowanicm odpowiedniego herbicydu. 
Ponieważ przedplonem całości była pszenica jara, a zboża ozime uprawiano 
po sobie przez trzy lata, okres ten pozwala potraktować je jako monokulturę 
poczynając już od pierwszego roku doświadczeń. 
Celem tej pracy jest porównanie wpływu pszenicy ozimej i pszenżyta - 
w konfrontacji z nie obsiewanym obiektem kontrolnym - na zachwaszczenie 
w kolejnych latach monokultury, pod kątem oceny ich konkurencY-iności 
w stosunku do chwastów segetalnych.
>>>
88 


lan Majda. Maria Radomska 


OPIS DOŚWIADCZENIA I METODYKA BADAŃ 


Ścisłe doświadczenie polowe przeprowadzono w latach 1987/88 - 1989/90 
na polu doświadczalnym Akademii Rolniczej, na glebie kompleksu pszennego 
dobrego. Założono je mctodą bloków losowanych w 4 powtórzeniach. 
Powierzchnia poletek do zbioru wynosiła 15 m 2 . 
Przedplonem w 1988 r. była pszenica jara, po której przez 3 kolejne lata 
uprawiano po sobie pszenicę ozimą i pszenżyto. Na całokształt zabiegów skła- 
dały się uprawki pOŻlliwne i przedsiewne wykonywane także na nie obsiewanym 
pasie kontrolnym szerokości 3 m. Nawożenie stosowano w dawkach na l ha - 
przedsiewne P 205 i 
O po 100 kg, N - 30 kg oraz pogłównic wiosną N - 80 kg. 
Siew wykonano w 3 dekadzie września. Pszenicę ozimą odmiany Emika 
w pierwszych dwóch latach wysiano w ilości 300 kglha, a w 1989 r., odmianę 
Jana - 260 kglha, pszenżyto w 1987r., odmiany Grado - w ilości 240 kglha 
i w następnych latach odmiany Malno po 220 kglha. 
Zróżnicowanie obiektów rozpoczynało się na wiosnę bronowanicm w dwa 
ślady poletek pielęgnowanych, na których po upływie 2-3 tygodni stosowano 
Chwastox DF 3 l/ha w terminie zależnym od rozwoju zbóż i chwastów. 
Analizy zachwaszczenia przeprowadzono co roku przed zbiorem zbóż 
metodą jakościowo-ilościowo-wagową w 3 powtórzeniach na poletku i pasie 
kontrolnym. 


WYNIKI BADAŃ 


Stan zachwaszczenia pszcnicy ozimej i pszenżyta oraz nie obsiewanego pasa 
kontrolnego przedstawiono syntetycznie w tabeli l. 
Największe zachwaszczcnie wystąpiło na pasic kontrolnym, gdzie oprócz. 
zabiegów uprawowych poprzedzających siew zbóż nie wykonywano innych 
czynności, więc chwasty mialy nicograniczone możliwości rozwoju. W kolejnych 
latach stwierdzono tam 16, 20 i 19 gatunków, w tym 1/) wieloletnich. W łanie 
pszenicy ozimej i pszenżyta traktowanych w ten sam sposób na obiektach nie 
pielęgnowanych liczba gatunków była najwyższa w pierwszym roku - wynosząc 
odpowiednio 20 i 14, a w trzecim roku zmalała do 15 w pszenicy i 10 w pszen- 
życie. Bronowanie i opryskiwanie Chwastoxem DF ograniczało florystyczny 
skład chwastów do 8- I O taksonów. 
Przeciętna liczba chwastów na pasic kontrolnym najmniejsza w 1988 r. - 
147 szt.lm 2 wzrosła w 1990 r. do 186 sztuk, a więc o okolo 25%. Nasilenie 
chwastów w obu zbożach - nawet na obiektach nie pielęgnowanych było macznie 
mniejsze, wynosząc zaledwie 32 i 24,5 szt.lm 2 w pierwszym roku monokultury, 
natomiast w trzecim roku wzrosło w pszenicy ozimej 3-krotnie, a w pszenżycie 
około 2,5-krotnie.
>>>
Dynamika zachwas7.c7.enia pS7.enicy ozimej i pszenżyta... 89 


Tabela l. Stan zachwaszczenia pszenicy ozimej i pszenżyta w latach 1988-1990 
Table I. Weed state in winter wheat and Triticalc in years 1988-1990 


Liczba gatunków Liczba chwastów Świeża Powietrznic sucha 
Rok Number of species Number of masa masa 
Year weeds Frcsh Air-dIy maUer 
weight 
1-rocz- wicia- razem 
nych letnich pcr 1m 2 % g/m 2 % g/m 2 % 
annual pcrenial sum 
L Bez pielęgnowania - No tending 
Nie obsiany pas kontrolny - Control without sowing of plants 
1988 11 5 16 147,0 100 1126 100 275 100 
1989 13 7 20 173,5 118 2664 236 573 208 
1990 12 7 19 186,0 126 2420 215 563 204 
Pszenica ozima - Winter wheat 
1988 15 5 20 31,0 100 249 100 73 100 
1989 13 5 18 80,5 259 1169 469 361 493 
1990 12 3 15 93,0 300 680 273 235 320 
PS7.enżytO - Triticale 
1988 10 4 14 24,5 100 112 100 32 100 
1989 9 4 13 51,0 208 860 768 246 768 
1990 7 3 10 59,0 240 512 457 137 429 
II. Bronowanie + Chwastox DF - lIarrowing and herbicide Chwastox DF 
Pszenica ozima - Winter wheat 
1988 5 3 8 17,5 100 104 100 34 100 
1989 5 3 8 37,0 211 254 244 65 189 
1990 6 3 9 27,0 160 166 160 42 122 
PszenZyto - Triticale 
1988 4 2 6 9,0 100 32 100 11 100 
1989 5 4 9 35,0 388 251 697 64 559 
1990 7 4 11 28,0 350 124 344 34 316 


Na obiektach pielęgnowanych liczba chwastów na l m 2 była jeszcze 
mniejsza, wynosząc w 1988 r. - 17,5 szt./m 2 w pszenicy ozimej i tylko 9,0 szt./m 2 
w pszenżycie. Następnie okazała się w obu zbożach podobna, wykazując 
maksimum w 2 roku monokultur. 
Największa świeża i powietJ711ie sucha masa chwastów na l m 2 była 
poczynając od l roku na pasie kontrolnym, gdzie w 2 i 3 roku wzrosła niespełna 
2-krotnie. Na nie pielęgnowanym łanie pszenicy ozimej wartości te były 
w pierwszym roku 4- i 5-krotnic, a w 3 roku monokultury około 3-krotnie 
mniejsze niż w pasie kontrolnym. W pszenżycie świeŻ4 i powietrznie sucha masa
>>>
90 


Jan Majda, Maria Radomska 


była w l roku o połow
 mniejsza niż w pszenicy, w drugim roku o 1/ 3 , 
a w trzecim roku monokultury różnice te jeszcze bardziej zmalały. Jednak naj- 
wyższą świeżą i powietrznie suchą masę wytworzyły chwasty w 1989 r., gdy 
zboża na skutek obfitych opadów burzowych wyłożyły si
 i chwasty silnie 
je przerosły. 
Skład gatunkowy i liczbę chwastów na l m 2 podano w tabeli 2 
z pominięciem gatunków reprczentowanych przez pojedyncze egzemplarze, które 
wliczono do "innych", oddzielnie dla taksonów jednorocznych i wieloletnich. 
Dominującym gatunkiem na pasie kontrolnym była Echinoch/oa crus-ga//i; 
liczniej występowały też Chenopodium album i Stel/aria media, a z wieloletnich, 
szczególnie w 2 i 3 roku, Agropyron repem' i Convulvu/us arvensis. 
W łanie obu zbóż na obiektach nie pielęgnowanych najgroźniejszymi, bo 
zwiększającymi swoją liczebność gatunkami były Ga/ium aparine, 
Tripleurospermum inodorum oraz tylko w pszenżycie Stel/aria media. 
Dominująca na nie obsiewanym pasie kchinoch/oa crus-gal/i występowała 
w zbożach tylko w pierwszym roku badań. Natomiast Apera spica venti, której 
na pasie nie było, pojawiła się w pszenicy ozimej w 1988/89, a w pszenżycie 
w 1989/90, zajmując pod względem liczebności drugie miejsce po Ga/ium 
aparine. 
Pielęgnowanie mechaniczno-chemicznc wyeliminowało calkowicie komosę 
białą, ostrożeń, rdesty i niektóre inne gatunki chwastów. Pozostały w łanie tylko 
bardziej odporne taksony: Ga/ium aparine, Stel/aria media i Tripleuro
permum 
inodorum, jednak w zredukowanej liczbie z wyjątkiem powoju, którego było 
więcej niż na obiektach nie pielęgnowanych. 
Przez wszystkie trzy lata pszenżyto wyróżniało się najmniejszym 
zachwaszczeniem. 
Przedstawiona w tabeli 3 powietrznie sucha masa chwastów z l m 2 wska- 
zuje, że o jej zróżnicowaniu między obiektami decydowały gatunki dominujące. 
Zwiększenie się liczby chwastów na m 2 w kolejnych latach monokultury nie 
malazło natomiast odbicia w odpowiednio wzrastającej ich masie, a to wskutek 
wspomnianego uprzednio wylegnięcia obu zbóż w 1989 roku. Jednak w 3 roku 
monokultury powietrznie sucha masa chwastów na l m 2 była znacznie większa 
niż w l roku badań. Jednak w 3 roku monokultury powietrznie sucha masa 
chwastów na l m 2 była macznic większa niż w l roku badań. 
Przeciętnic, powietrznie sucha masa l rośliny kilku wybranych gatunków, 
przedstawiona w tabeli 4 wskazuje pewną zależność od miejsca występowania. 
Była bowiem prawie w każdym przypadku największa na nie obsicwanym pasie 
i na ogół większa u chwastów rosnących w pszenicy ozimej niż w pszenżycie.
>>>
o 
. 0'1 
....0\ 
0- 
0'1, 
0'1 CI) 
-- 
ro 

 .
 
i!'E 
.
. !- 


 
VI 
c..
 
.- CI) 
'=.p 
CI) 
 
.
 
 
O...... 
G"
 
'S '- 

 O 
VI
 
c.. t 


 
.$2 CI) 

.s 

 
 

c8 
.... CI) 
0....0 
1fl= 

- 
VI .... 
CI) 

c.. 


 
-O 
 
j
 
U .... 
ro.B 

 S 
U =' 
;JZ 


C"I 
roC"l 
- CI) 
CI)_ 


 
!-!- 


Dynamika 7.achwasi'..czenia pszenicy o7jmej i pszenżyta... 



 

)( 
O
 


 
-:;;.= 

u 
,.c;,g 
u.- 
U 
+.... 
C!)-e 
.

 
ot)j) 
== 
e'
 


 


OC!) 


 
'
'p 

'I:: 

E- 


S'" 
'f::3 
 
o
 

::: 
'S
 
= 

'S: 
VI... 
c.. 


t)j) 
= 
:.ci 
= 
CI) 
... 

 


OC!) 
.

 

'p 

'I:: 

E- 


S'" 
'f::3
 
o
 

.... 
'a
 

.!3 
VI
 
c.. 


.; 

 
O' 
Q) 
'0. 
N 
C!) 

 


.....f!J 
6'=='= 
(1jO", 
'--5- 

'::' c.. 
o
'(; 
C!)- 
's e gp 
.... 
 
VIS:: 
[8
 


j 
 
.... 
U 
"'& 
c.:; en 


3' 


"" 
N'"'. I 


"" "" ° "l 
rrł . ..-4'" Ń M 
I _ 


"""" 
" " , 
MO 


"" 
00.... · 


""0 
, . I 
-M 


0.0.0., 0" 
M&r)
 
 


.,.. 
\O"" I 


0.,..000 ° ° 
0\ ,...; -' N 'C. I 'C" r..r 
- - "" 


"lO. 0000""00 ° 
.,.. - I "". _' ,,' ..,f Ń _' Ń 0\' 
-ot M --. f'. 


000000000 0. 
. 
..,) 0\" N' \O. ""..,) .,) \Ć " 
--ł I.r\ --ł 
 --ł 
 
- 


t: 

 
 c 
=


 '" .g 

 = t: 
 
 
 'l;; " .;: 
 .
 VI 
 

 l::: '" .- t: i:;''1::S'- '" ... 
;. i:r..
 
.,.t:C!) 
I 8t:

c
t:s
-5 en 
C!) ._ .:: 
 
 c::s t: 
 t: (O · 

 
 '1::S 
 t: 
 c';:: ... I::: I e 
u C-I::::Sc



C!) 
 
8 
 
 
 
 '" ......:::::: 
o 
 
] 
 
 .
 c3 

 
 
:::..... 


6
 
 
 
-. kJ ]. 

 


--NM
""'Cl'ooO\S 


00""0 
... ... ... ... I 
M-ooN 


"" .,..0 
..... "'.... 
- M- 


""0"" ° 
I 01.1"\'"'0'" I r-: 


000 
('f')'"'N'o\" . 


00000 ° 
ł-='M'MN
' 0\ 
- - M 


ca .
 
'3", '" '" 
= t: 
 1::._ 
C!)
t:
"'
 
t)fi}
(
C!) a 
Q.,r..cl:::c-5 ;3 
I 
I:::

O en 
.C!) r.. t:..... C::S' , 
.s?-.::S
-I::C!) e 

 
'E c i:: Ej 
 
o 
.- ;.
..!:j 
Q)
ut:- 
:i' (3 


_-NM
"" 
.................-1............... 


91 


.,.. 

. 
- 


° 
00' 
N 


° 
'C. 


° 
r-" 
N 


0. 
0\ 
"" 


° 
..,f 
- 


0, 
M 
0\ 


° 
\Ć 
00 
- 



 
E- 


e 
C!) 
:o 
t)j) 
o 


- 
...... 


+
>>>
92 


...; 
o 
C1\o 
;::C1\ 

;:: 
ł 
 
'C 
jg.f-o 
..... 'O 
'Q)' 
 
.
 
 

i 
'j:! 
 
[o
 
50 
:5
 
:ij
 

l! 
5.-5 
... CI) 
.g :5 
01):8 

... 

 E 
I
 
,.e Q.. 
t) Ol) 

1 
l! c.... 
t) o 
::s 
 
fi) CI) 
CI) E 
.
 e 
.
 .ę 

 
 

 


M 
(o;jM 
...... CI) 
CI) ...... 


 
f-oE- 


1.1.. 
o 
I.I..
 
oB 
(I) 


 
1i!
 


 
u'Q 
+.... 
C!)-e 
.

 
Obi) 

o
 


 


Scu 
'F:j C!) 
o
 


 
'EB 

.
 

:$ 


gp 
:a 
c:: 
B 

 


S'" 
'F:j 
 
o
 
ri
 
'!:j C!) 
Ma 

.,", 


 


'1 

 
'O 
os. 
N 
C!) 

 





 
CII°CÓ 
.... oS....... 

.,", CI. 
o
'a 
C!).... 
'8 o bI) 
a'
 

o:$ 
Cl.U
 


1
 
31 


CI. 

 


lan Majda, Maria Radomska 


OC!) 


 

'C: 

f-c 


00 
M 


I I 


--.:t ° 
.... .... I ... I 
-.:to N 



.... . 
- 


00 

 
 I 
NN 


MOO 
Ń;iŃ 


OC!) 

B 
'Ej .
 

'C: 

f-c 


..ł. MV'lN_O o-. 00 
N' · 00.... 
 rr) Ń -:- · r-.: \D.... 
_ -.:t _..ł. N 
- 


0- OO-.:to-.Ił')ON_ ° 
\Ci _
 I 00'...: o' r-: 0-.' _' M' 0-.' 
N \ONr- 
 


-OO\OMNN.,\OOO 0, 
I óŃr-: M
oC")
 OO'\O
 - 
Ił')-.:t-.:t V'lM_ M 
 


t:: 
"';;:!;.::: 
 
=';':: 

 '" 
 

 t::S 
 
 't;; 
.Sł g .
 (I) 
 
l\a"'._t:","I:s'-"'
 
;o ;:s... I\ l\ t: C!) 
I at::02.(t::t::
l\oS V) 
C!).
.
 a a a 
 a 
 (C) I 
!5 
"I:s..8 
 
 O'L: ... a I Ej 
g °4::::ro
l\l\aCIJ 
 

 
 
 \,.);.::: "'
::::: 
 C 
 

 
 
 .
 
 
d: 
 
 s: .... 
'

6
 
 l\ 
..... kJ 
 

 


--NM-.:tV'l\Or-OOo-.
 


r- 00 0. 
ÓN' M 
- 


\ONOOo-. V'I 

 rr)'....:..... ci 
- N 


'ł'1. 
'M 
M 


° \OV'I - 
N I 
""......." I 00 


V'lr-\O 00 
I -łttt....
...o.. I 0'\" 


OOV'l V'I 
rr)'oŃ' I .,..,'" 
-- N 


\OM_\O-.:t 0, 
.,)V'I
 o\oCŃ - 



 ...-4 o 
- 



 .
 
. '" '" '" 
t: 
 t:._ 


t:
t!
 
C!) l\ l\ ... I\ C!) 13 
IJ.. ... ( a (oS .
 
I t:a
aC) "U 
.
 
 
 
 a I 
.t:I
::r-4::C!) r,; 
Q) 
't;; - i:: c:: M 
............. a... :) = 
 
O ....- ;o
.... 
.... 
U t:- 


 (3 


....-NM-.:tV'l 
---..II-ł....-
I"""""II...... 


'ł'1. 
M 
M 


\O. 
- 
..ł. 


\O 
\Ci 
M 
- 


V'I 
..,f 
M 
N 


00, 
N 
\O 
Ił') 


'5 
O 
f-c 


e 
CIJ 
:a 
o 


.... 
.... 


+ 


....
>>>
Dynamika 7..achwas7.c7.enia pszenicy ozimej i pszenżyta... 


93 


Tabela 4. Przeciętna powietrznie sucha masa pojedynczej rośliny 
Table 4. Average air-dry maUer of one plant 


Gatunki -Species 
Rok Ga/ium Stel/aria Trip/eurospermum Cirsium Convo/vu/us 
Year aparine media inodorum arvense arvensis 
L Bez pielęgnowania - No tcnding 
Nie obsiany pas kontrolny - Control without sowing of plants 
1988 8,40 1,37 8,24 6,66 2,32 
1989 6,90 2,56 27,40 15,10 1,79 
1990 5,00 1,40 12,01 15,00 1,20 
Średnia - Mean 6.76 1,78 15.88 12,25 1,77 
Pszenica ozima - Winter wheat 
1988 2,66 0,64 8,90 16,00 2,00 
1989 4,17 2,50 13,25 11,20 3,30 
1990 1,96 1,88 6,32 5,00 1,39 
Średnia - Mean 2,93 1,67 9,49 10,73 2,23 
Pszenżyto - Triticalc 
1988 1,17 0,60 2,28 6,20 0,88 
1989 6,00 1,10 19,00 13,60 1,86 
1990 2,54 1,01 3,28 4,50 0,85 
Średnia - Mean 3,24 0,90 8,19 8,10 1,20 
II. Bronowanie + Cbwastox DF - Harrowing and berbicide Cbwastox DF 
Pszenica ozima - Winter wheat 
1988 4,03 1,00 7,20 - 2,25 
1989 2,86 - 4,95 - 2,00 
1990 2,00 0,77 2,80 - 1,31 
Średnia - Mean 2,96 - 4,98 - 1,85 
Pszenżyto - Triticalc 
1988 2,10 0,57 - - 1,40 
1989 2,80 0,58 - - 1,50 
1990 1,17 0,57 - 3,20 1,39 
Średnia - Mean 2,02 0,57 - - 1,43
>>>
94 


lan Majda, Maria Radomska 


Wszystkie przytoczone dane świadczą, ŻJ; pszenżyto było mniej podatne na 
zachwaszczenie niż pszenica ozima. Natomiast zniżki plonów ziarna obu zbóż 
spowodowane zaniechaniem pielęgnowania mechaniczno-chemicznego okazały 
się prawie jednakowe, wynosząc średnio z 3 lat 22% w przypadku pszenicy 
ozimej i 20% u pszenżyta [2j. 


WNIOSKI 


l. Uprawiane w jednakowych warunkach pszenica ozima i pszenżyto wywierały 
niejednakowy wpływ na zachwaszczenie w okresie 3-1etniej monokultury. 


2. Liczba gatunków, ich nasilenie i masa wytworzona na jednostce powierzchni 
były poczynając od l roku większe zarówno w pielęgnowanym jak i nie 
pielęgnowanym łanie pszenicy ozimej niż łanie pszenżyta. 


3. W kolejnych latach monokultury obu zbóż skład florystyczny zachwaszczenia 
ulegał redukcji, natomiast wzrastała liczebność i masa chwastów na l m 2 - 
w przeciwieństwie do wyników z nie obsiewanego pasa kontrolnego. 


4. Zastosowane kryteria świadczą o większej dynamice wzrostu zachwaszczenia 
w monokulturze pszenicy ozimej niż pszenżyta. 


LITERATURA 


[1] Adan1iak L, Adamiak E., 1991: V seminarium plodozmianowe, ART Olsztyn- 
-VSZ Brno, 175 - 183 


[2] Majda l, Radomska M., Kryńska B., (w druku): Mat. Konf. Nauk., Wiodące 
problemy rozwoju rolnictwa w Płd.-Wsch. Polsce, AR Rzeszów, wrzesień 1993 


[3J Pawłowski F., Wesołowski M., 1986: Ann. UMCS, s.E., vol. XLI 2, 9-21 


[4] Pawłowski F., Deryło S., Wesołowski M., 1991: V scminarium plodozmianowe, 
ART Olsztyn - VSZ Brno, 185-190 


[5] Urbanowski S., Rajs T., 1991: V scminarium płodozmianowe, ART Olsztyn - 
-VSZ Brno, 185-190 


[6J Zawiślak K., lanczak D., 1979: Zesz. Nauk. ART Olsztyn, Rolnictwo 27,37-49
>>>
Dynamika 71łchwaszc7.enia pszcnicy ozimej i pszenżyta... 


95 


WEED DYNAMICS IN MONOCULTURES OFWINTER WHEAT 
AND TRITlCALE 


Summary 


The analysis of weed in the monocultures of winter wheat and Triticale as 
well as of control strip without sowing plants were carried out in the period of 
1988-1990 in field experiment of Agricultural University of Kraków, Branch in 
Rzeszów. As summcr wheat was the forccrop the first year of growing winler 
com can' be treated as the beginning of the monocultures. 11 bas been observed 
that tloristic composition, intensity and weight of weeds per l m 2 were greater in 
winter wheat than in Triticale. On the subsequcnt years of monoculture the 
num ber of spccies of weeds decreased in both kinds of com while their intensity 
increased more rapidly in thc wheat than in Triticale. The applied criteria lead to 
the conclusion that weed dynamics in the monoculture of wheat is greatcr than in 
Triticalc.
>>>
AKADEMIA TECHNICZND-ROLNICZA IM. JANA l JĘDRZEIA SNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/- 1994 


ZACHWASZCZENIE PSZENICY OZIMEJ W ZMIANOWANIACH 
Z RÓŻNYM UDZIAŁEM ZBÓŻ W W ARUNKACH DESZCZOWANIA 
I ZRÓŻNICOW ANEGO NAWOŻENIA AZOTOWEGO 


Irena Malecka, Krzysztof Różaiski 
Katedra Uprawy Roli i Roślin AR w Poznaniu 


S Y n o p s i s: Doświadczenia polowe przeprowadzono w latach 
1991-1993 w RZD Zlotniki na glcbie płowej w celu określenia wplywu płodo- 
zmianów z różnym udziałcm zbóż, wariantu wodnego oraz zróżnicowanego 
nawożenia azotowego na zachwaszczenie łanu oraz gleby w uprawie pszenicy 
ozimej. 
Liczba i świcża masa chwastów oraz ilość diaspor w glebie zwiększały sifi: 
w miarę WL1'ostu udziału zbóż w płodozmianie. Deszczowanie powodowalo 
wzrost liczby oraz świeżej masy chwastów w łanie odpowiednio o 69 i 95%. 
Najwyższa liczba chwastów w łanic występowała przy nawożcniu 60 kg N/ha, 
natomiasl świeża ich masa przy 120 kg N/ha. Skład gatunkowy chwastów 
w łanic modyfikowany był udziałem zbóż w płodozmianie i deszczowaniem, 
natomiast w glebie jedynie rod7.ajem płodozmianu. 


WSTĘP 


We współczesnym rolnictwie istnieje tendencja do specjalizacji, a więc 
i upraszczania struktury zasiewów przcz ograniczenie liczby uprawianych 
gatunków, co prowadzi do częstej uprawy tych samych roślin po sobie. Dotyczy 
to głównie zbóż jako roślin o największej powierzchni uprawy w Polsce i na 
świecie. Mimo korzyści ekonomiczno-organizacyjnych prowadzi to jednak 
do zakłócenia równowagi w agrocenozie objawiającej się spadkiem plonów. 
Jednym z głównych czynników ograniczających plony zbóż w płodozmianie 
z dużym ich udziałem jest nadmiemy wzrost zachwaszczenia [2,5]. 
Inwazyjności chwastów w jedno- bądź wielogatunkowych monokulturach 
zbożowych nie jest w stanie zapobiec nawet stosowanie selektywnych 
herbicydów, zatem celowe wydaje się poszukiwanie takich rozwiązań, które 
przede wszystkim zwiększyłyby konkurencyjność roślin uprawnych. 
Celem przeprowadzonych badań było określenie wpływu płodozmianów 
z różnym udziałem zbóż, deszczowania i zróżnicowanego nawożenia azotowego 
na zachwaszczenie łanu oraz gleby w uprawie pszcnicy ozimej.
>>>
98 


Irena Małecka. KrzysztofRóżaiski 


METODYKA l WARUNKI BADAŃ 


Badania polowe przeprowadzono w latach 1991-1993 w RZD Złotniki, 
należącym do Akademii Rolniczej w Poznaniu. 
Doświadczenie zlokalizowano na glebie płowej z rodzaju utworów zwało- 
wych i gatunku gleb lekkich, klasy IVa, kompleksu żytniego bardzo dobrego. 
Założono je jako trzyczynnikowe, metodą bloków losowanych w układzie 
zależnym. w 4 powtórzeniach. 
Podbloki I rzędu stanowiły trzy płodozmiany z udziałem zbóż 50, 75 
i 100%; II rzędu - dwa warianty wodne: deszczowany wg kryterium optymalnego 
uwilgotnienia gleby i niedeszczowany o naturałnym układzie warunków 
wilgotnościowych w glebie; III rzędu - cztery poziomy nawożenia azotowego: 
0,60, 120 i 180 kg N/ha. 
Podczas wegetacji pszenicy ozimej przeprowadzono ocenę: liczby i świeżej 
masy chwastów w lanie, liczby diaspor chwastów w warstwie ornej gleby oraz 
składu gatunkowego chwastów w łanie i diaspor w glebie. 


DYSKUSJA 


Wzrost udziału zbóż w płodol111ianie spowodował l111iany w ogólnym stanie 
zachwaszczenia łanu pszenicy ozimej i liczbie diaspor w glebie (tab. l ). 
W monokulturze zbożowej w porównaniu do płodozmianu z udziałem zbóż 50% 
stwierdzono wzrost liczby chwastów w łanie o 29 szt./m 2 (o 116%), świeżej masy 
chwastów o 233,4 g/m 2 (o 332%) oraz liczby diaspor w glebie o 44,4 tys. szt./m 2 
(o 47%). Wyniki te zbieżne są z uzyskanymi przez innych autorów [1,4,8,9]. 
Większe wysycenie plodozmianów zbożami przyczniło się również do zmian 
składu gatunkowego chwastów zarówno w łanie jak i glebie. Zdecydowanie zwię- 
kszał się udział gatunku Apera spica-venti w łanie oraz Viola arvensisy w glebie, 
natomiast malało nasilenie występowania Viola arvensis w łanie oraz 
Chenopodium album w glebie. Nie notowano zbieżności pomiędzy zach- 
waszczeniem łanu i gleby, co potwierdzają także badania Wesołowskiego [11]. 
Deszczowanie przyczyniło się do istotnego zwiększenia liczby oraz świeżej 
masy chwastów w łanie (tab.2). Przyrost obu parametrów wynosił odpowiednio 
69 i 95%, podobny efekt uzyskał w swoich badaniach Bieszczad [3]. Wyższe 
zachwaszczenie na obiektach nawadnianych nic wynikało jednak ze zwiększonej 
liczby diaspor w glebie, gdyż udział ich był podobny w obu wariantach wodnych. 
Na obiektach deszczowanych stwierdzono mniejsze występowanie Viola 
arvensis. Poa anmw i Geranium pusillum. natomiast zwiększały swój udział 
Apera spica-venti i Stel/aria media. 
Nawożenie azotowe modyfikowało jedynie zachwaszczenie łanu, przy czym 
w większym stopniu świeżą masę chwastów aniżeli ich liczbę (tab.3). Największą 
liczbę chwastów stwierdzono na poletkach nawożonych dawką 60 kg N/ha, 
a świeżą masę przy nawożeniu 120 kg Ntha. Natomiast najwyższe nawożenie 
azotowe, jak i jego brak przyczyniły się do obniżenia obu oznaczanych parame-
>>>
Zachwaszczenie pS7.enicy o7imej w zmianowaniach... 


99 


trów. Podobnc rezultaty, potwicrdzające powyższe tendencje zmniejszania zach- 
waszczenia przy wysokich dawkach nawozów mineralnych, uzyskali w swoich 
badaniach Jabłoński i Szumilak [6] oraz Stupnicka-Rodzynkiewicz i wsp. llO]. 
Badania własne nie wykazały zmian w skladzie botanicznym chwastów pod 
wpływem zróżnicowanych dawek azotu. 


Tabeła l. Liczba i świeża masa chwastów w łanie pszenicy ozimej oraz 
liczba diaspor chwastów w glebie w zależności od plodozmianu z 
różnym udziałem zbóż 
Table l. Number and fresh matter of weeds in winter wheat canopy and 
num ber of weed diaspores in soi! depending on crop rotation with 
different concentration of cereals 


Udział zbóż Zachwaszczenic lanu Liczba diaspor w glcbie 
w płodozmianie Weed infestation of canopy Number of diaspores in 
Concentration liczba chwastów świeża masa chwastów soil 
of cereals number of wecds fresh maUer of weeds tys. szt./m 2 
szt.lm 2 _ pcs./m 2 g/m 2 thous. pcs./m 2 
50% 25 70,3 94,2 
75% 25 127,2 118,4 
100% 54 303,7 138,6 
NlRoos 11,8 59,83 9,22 
LSDo.os 


Tabela 2. Liczba oraz świeża masa chwastów w łanie pszenicy ozimej 
w zależności od deszczowania 
Tabłe 2. Numbcr and fresh matter wecds in winter wheat canopy depcnding on 
sprinkling 


Wariant wodny Liczba chwastów Świeża masa chwaslów 
Water variant Number ofweeds Fresh maUer of weeds 
szt.lm 2 - pcs./m 2 g/m 2 
Deszczowany 44 220,9 
Sprinkled 
Niedeszczowany 26 113,3 
Not sprinkled 
szt./m 2 - pcs./m 2 18 
Przyrost g/m 2 107,6 
Increase % 69 95 
NIRoos 6,7 51,48 
LSDoos
>>>
100 


Irena Małecka, Krzysztof Różaiski 


Tabela 3. Liczba oraz świeża masa chwastów w łanie pszenicy ozimej 
w zależności od nawożenia azotem 
Table 3. Number and fresh matter weeds in winter wheat canopy depending on 
nitrogen fertilization 


Dawka azotu Lic7Da chwastów Świeża masa chwastów 
Nitrogcn dose Number of weeds Frcsh matter of weeds 
kglha szl./m 2 g/m 2 
pcs./m 2 
O 36 94,3 
60 39 168,8 
120 35 234,6 
180 30 170,6 
NIRo.os 4,9 41,10 
LSDo.os 


WNIOSKI 


1. Wzrost udziału zbóż w płodozmianie zwiększał liczbę i świcżą masę 
chwastów w łanie oraz iloŚĆ diaspor w glebie. 


2. Deszezowanie powodowało wzrost liczby oraz świeżej masy chwastów 
w łanie odpowiednio o 69 i 95%. 


3. Nawożenie azotowe w istotny sposób modyfIkowało zachwaszczenie łanu 
pszenicy. NajwyŻ'5za dawka azotu powodowała obniżenie liczby chwastów 
w porównaniu do pozostałych poziomów nawożenia. 


4. Zróżnicowanie gatunkowe chwastów w łanie uzależnione było od udziału 
zbóż w płodozmianie i wariantu wodnego, natomiast w glebie jedynie od ro- 
dzaju płodozmianu. 


LITERATURA 


[1] Adamiak E., Zawiślak K., 1990: Wyd. Nauk, UAM Poznań, 47-77 


[2] Adamiak 1., Adamiak E., 1991: V scminarium płodozmianowe, ART Olsztyn, 
cz. II, 175-181 


[3] Bieszczad S., 1976: Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 218, 13-19 


[4) Ellmann T., Urbanowski 5.,1988: Zesz. Probl. Post. Nauk Roln., 331, 421-424 


[5) Gawrońska A., 1979: Mat. Symp. Nauk., Lublin, 79-89
>>>
Zachwas7£zenie pszenicy ozimej w zmianowaniach... 


101 


[6] labłoński 8., Szumilak G., 1979: Mat. Symp. Nauk., Lublin, 5-19 


[7] Niewiadomski W., Zawiślak K., 1979: Zesz. Probl. PosL Nauk Roln., 218, 13-19 


[8] Pawłowski F., Wesołowski M., 1984: Rocz. Nauk Roln., s. A(108), 185-196 


[9] Pawłowski F., Deryło S., Wesołowski M., 1991: ART Olsztyn, 161-163 


[IOJ Stupnicka - Rodzynkicwicz E., Kozłowska A., Lepiarczyk A., Hocho) 1., 1985: 
Zesz. Nauk. AR Kraków, 129, 25-33 


[11] Wesołowski M., 1981: Zesz. Nauk. AR Lublin, Rozpr. Nauk., 70 


11iE WEED INFEST A TION OF WINTER WHEA T IN THE CROP 
ROTA TIONS WITH DIFFERENT CONCENTRA TIONS OF CEREALS 
UNDER CONDITIONS OF SPRINKLING AND DIVERSIFIED NITROGEN 
FERTILIZA TION 


Summary 


The experiments were carried out in the years 1991-1993 in the 
Experimental Station Zlotniki on on the grcy-brown podsołic soi! to investigate 
the effect of crop rotations with different concentrations of cereals, water varants, 
and different nitrogen doscs on the wecds infestalion of wheat canopy and soi!. 
The num ber and fresh matter of wecds as well as the number of diaspores in 
soil increased as the concentration oC cereals in crop rotation increased. 
Springkling increased the number and fresh matter of weeds in wheat canopy 
respectively was found at the nitrogen dose of 60 kg/ha, and the fresh matter was 
the hcaviest at 120 kg N/ha. The weed species composition in canopy was 
modyfied by springkling and concentration of cereals in crop rotation. This 
feature was modyfied in soil by crop rotation onJy.
>>>
AKADEMIA TECHNICZN0-ROLNICZA IM. JANA I lĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYfY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO /35/ - 1994 


WPŁ YW MIĘDZYPLONÓW ŚCIERNISKOWYCH 
NA KSZTAŁTOWANIE SIĘ STRUKTURY I JAKOŚCI PLONU 
PSZENICY OZIMEJ I JĘCZMIENIA JAREGO 
W PŁODOZMIANACH ZBOŻOWYCH 


Stanislaw Derylo 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin AR w Lublinie 


S Y n o p s i s: W ścisłym doświadczeniu polowym, założonym na glebie 
kompleksu pS7.ennego dobrego, oceniano oddzjaływanie międzyplonów ścier- 
niskowych na strukturę i ski ad chemiczny ziarna pszenicy ozimej 
i jęczmienia jarego uprawianych w plodozmianach o różnym udziale zbóż 
(50, 75 i 100%). Międzyplony ścierniskowe istotnie przyczyniły się do WLrOS- 
tu badanych elementów struktury plonu i polepszenia skladu jakościowego 
ziarna w obu roślinach uprawnych. 


WSTĘP 


Zbyt częsta uprawa zbóż po sobie, jako efekt postępująccj specjalizacji. po- 
woduje szereg negatywnych skutków wyrażąjących się między innymi w pogor- 
szeniu większości cech struktury plonu i jego jakości, a w konsekwencji obniżkę 
plonu [3,4,5]. 
Jednym ze sposobów przeciwdziałania temu zjawisku jest dostarczenie glebic 
dodatkowej ilości materii organicznej pozwalającej na utrzymanie równowagi 
biotycznej, a tym samym jej potencjału antyfitopatogennego [1,2]. 
Najlepiej to zadanie spełniają międzyplony, a przede wszystkim gatunki roś- 
lin z rodziny krzyżowych i motylkowatych, wysiewane w siewie czystym lub 
mieszankach [6,7]. 
W niniejszej pracy przedstawiono oddziaływanie międzypłonów ściernisko- 
wych na strukturę plonu i skład chemiczny ziarna pszenicy ozimej i jęczmienia 
jarego, uprawianych w plodozmianach o różnym stopniu nasycenia zbożami. 


METODYKA BADAŃ 


Ścisłe doświadczenie polowe przeprowadzono w latach 1986-1989 w RZD 
Czesławice, należącym do AR w Lublinie, na glebie płowej wytworzonej z lessu 
(kompleks pszenny dobry), o miąższości poziomu orno-próchnicznego nie
>>>
104 


Stanislaw Dcrylo 


przekraczającego 30 cm, słabo kwaśnej, odznaczającej się dobrą zasobnością 
w fosfor i potas. 
Ścisły eksperyment polowy zalożono metodą kwadratu lacińskiego, 
w 4 powtórzeniach. Uwzględniał on 4 płodozmiany o różnym udziale zbóż, na- 
zwane umownie: A - 50% zbóż (burak cukrowy - jęczmień jary - mieszanka roś- 
lin strączkowych - pszenica ozima), B - 75% zbóż (burak cukrowy - jęczmień ja- 
ry - owies - pszenica ozima), C - 75% zbóż (mieszanka roślin strączkowych - 
jęczmień jary - owies siewny - pszenica ozima), D - 100% zbóż (pszcnica jara - 
jęczmień jaty - owies siewny - pszenica ozima). 
Na obiektach doświadczenia oceniano skuteczność oddziaływania między- 
plonów ścierniskowych, uważając je za jeden z istotnych czynników regeneru- 
jących i fitosanitarnych eliminujących w pewnym stopniu skutki niewłaściwych 
przedplonów. 
Międzyplony wysiewano na połowie każdego poletka w postaci mieszanki 
roślin strączkowych o następującym składzie (w kg/ha): bobik-90 + peluszka-70 
+ wyka jara-50 po jęczmieniu jarym oraz mieszanki roślin krzyżowych: rzepak 
ozimy-3 + gorczyca biala-4 + facelia-4 po pszenicy ozimej. Druga połowa polet- 
ka, w obu przypadkach, stanowiła obiekt kontrolny. 
Strukturę plonu jęczmienia jarego i pszenicy ozimej określono na roślinach 
pobranych z 1m 2 każdego poletka, omaczając masę tysiąca ziarn (MTZ), plon 
ziarna z kłosa i liczbę ziarniaków w kłosie. Ponadto w ziarnie zbóż, oznaczono 
zawartość białka ogólnego, fosforu, potasu, wapnia i magnezu; posłużyły do tego 
powszechnie mane mctody analityczne l8]. 
Uprawa roli, ilość i termin wysiewu oraz nawożenie i zabiegi pielęgnacyjne 
uprawianych gatunkow roślin mieściły się w normach poprawnej agrotechniki. 
W każdym roku badań wysiewano pszenicę ozimą odmiany Liwilla, 
a jęczmień jary odmiany Diva. 


WYNIKI BADAŃ 


Kształtowanie się ocenianych elementów struktury plonu pszenicy ozimej is- 
totnie zależało od badanych czynników doświadczcnia (tab. I). Największy 
wpływ na dorodność ziarna (MTZ), plon z kłosa i liczbę ziarn w kłosie 
wywierały przedplony w postaci międzyplonu ścierniskowego, składającego się 
z mieszanki roślin strączkowych, oraz struktura zasiewów. Średnio w 4-1cciu, 
niezależnie od płodozmianów, poplon ścierniskowy zwiększał MTZ pszenicy ozi- 
mej o 0,5g, masę ziarna z klosa o 8,6% oraz liczbę ziarn w kłosie o 3,2% (tab.2). 
To dodatnie oddziaływanie międzyplonu obserwowano we wszystkich badanych 
płodozmianach i latach trwania doświadczenia. 
Średnio, niczalcżnic od lat i przedplonu, najwyższą dorodność ziarn pszenicy 
ozimej, plon ziarna z kłosa i liczbę ziarniaków w kłosie, stwierdzono po mie- 
szance roślin strączkowych w płodozmianie norfolskim, a najniższą w sta- 
nowisku po owsic w płodozmianie D (100% zbóż). Różnica ta wynosiła:
>>>
- 
0'\_ 
000'\ 
0'\ Q() 
-0'\ 
1- 


\l:) I 
Q() \l:) 
0'\ Q() 
-0'\ 
.....- 
..!:! m 
N .... 
O 
 

 
. 
.....;3 
'm 
 
-O 


'n' 
 
.
 S 
0- 
,(1) 
U .... 
'a t 
.
 2 

t;; 
;:j m 
S 8' 
_ .... 
o.. U 
c
 


 
t;;
 
..c:: .
 

 
 
U lo- 
..c:: O 
U m 
,(1) 

 .... 
15
 


 
Q)'
 
.- U 
m (1) 
(1) - 
.

 
O Ol) 

.
 
m..c:: 

en 


- 

- 
- (1) 
(1) _ 
.D .D 

 
 
E--E-- 


Wpływ międzyplonów ścierniskowych... 


.0 fl 
.

 
 S 

 .S 

.
 
E.... .D 

 Ol) 
'1'3 lo- 

 o 

 lU 
u.D 

 
 
Z 
 


O 
0I)"g 
 
 
ta 
 .... S 
Ii..c:: 'I) 
o .... 

8. 
i'
 .D 

 Ol) 
'1'3 'o 
s:s! 
- (1) 
j:!., = ro 


bO .S 
E 
 
ro Ol) 
'1'30 
00 
00 
0- 
_lo- 
o 

 m 


 


m 

 
oN .... 
-o (1) 
.D U 
N::!2. 
o o 
a::, , 
I s::: 
O 

 ''::: 
.- 5 

 e 
o m 
'80.. 
_ O 
j:!.,u 


C"I \O
 Q()
 't
 
N ....... ....... --ł I 
C"I C"I C"I C"I 


't
 't
 "l ł"'l 't
 
...-4 ____ ........... ....... --ł 
C"IC"IC"INC"I 


....... 1'-,. O V} ....... 
C')-C"I
-N
 
N N C"I N N 


't - O 0'\ 
O
 O
 O
 0'\ , 
....... ....... 
 6' 


0'\ \l:) \l:) \l:) \l:) 
0'\ 0'\ 0'\ 0'\ 0'\ 
0'0'0'0'0' 


00 \l:) nC"\ n 
O
 O
 O
 O
 O
 
1""""4 ....... --ł ....... ........ 


O 
.- 
 

 S 
'm 


\l:)
\o
\l:)O 
........ ........ ....... O'" I 
't 't 't 't 



 
.D 


ł"'l "l 't
 C"I - 
...-4 ....... ....... ci ....... 
't 't 't 't 't 


'" 
ro 


Q()
 Q() oo
 Q() \l:)
 
.....................0'........ 
't 't 't 't 't 


v; 
o 

 1 
(1) 
 
O n n O :E en 
nr-r-:;:, ....:I 


I I . 1 


- 
 U O 


O I 

 
 
(1) o 
-c/} r! 
Z 


Q() 
O 


n 
O 


n 00 
O O 
o
 O' 


I I 


't C') 
o
 o
 


ł , 


.
 85m 

.- S o.. 
.
 S - e 

 e_

 
o 0..,& 
 
'8 e.-. 
"Q. U S 


105 


m 
o.. 
m e 
8'e 
.... (1) 
u..... 
lU .S 
t:1!:j 
.;::j o 


 

 
 
ł 



 
.- -o 


 
i
 

Q)' 
"3,' S 
's 
 
N.D 


'" 
 
ro.D
>>>
106 


- 
0\ 
00_ 
0"\0\ 
-00 
I 0"\ 
\0- 
00 I 
0"\\0 
-00 
Jg
 
N V) 
j
 
-
 -S 

 +- 
O O 


 
'-' e 


 
'c CD 
.
 a 

u 
u 2 
.2; t;) 
::s V) 
88- 
- .... 
o.. U 
C6' 


 
2,Q 
t;).
 
-fi
 
8+- 
.s:: o 
u V) 


 
I-.a 
.p
 

 
CD'i 
'(ij g 
CD - 
.

 

 o 
Ob/) 
j'
 
V).s:: 

oo 
N . 

N 
a3.£ 


 
f- f- 


o 

 
 
_
 e 


"O 
CD 
 
'1S 
 
;:;2 . s 

.
 

 bb ,Q 
. 
 +- 

 o 
i! t 
.
s 
....J ::s 
Z 


b/)
 

.s:: 
o .... 
;:;28.. 

.
 

 b/) 
.
 s 
d"O 
0- 
- CD 
p.., .- 
- 


o 

 
 
.... e 
-V) 


b/) .S 

 
 
.
 o 
00 
0 0 
0- 
-+- 
o 

 
 


 


o 
.- 
 
]e 
-V) 


V) 
i 
oN .... 
-o 8 
oD 
N::f? 
o o 

I 
I d 
o 

 ',p 
.- ;g 

 e 
o V) 
"88- 
- .... 
p.., u 


Stanislaw Deryło 



OO\DN 
o O\A O\A a\ I 
t"1 .......ł --ł ....... 


o V) "t o '" 
OA O\A a\ a\ a\ 
N ....... ....... ....... ....... 



 


\DOOO
O"\ 
OA o a\ a\ O"\A 
NN--- 


r--oo "t N 
t"- r-- r-- r-- I 
0000 


oD 


"t r-- N - "t 
t"- r-- r-- r-- r-- 
o. o o o o 



 


oo\O
r-- 
00 00 r-- r-- r-- 
00000 


"tA

N"tA 
rr, ("f') ('f....... I 
"t "t "t "t 



 
oD 


("i 00" o rr,,, rr, 
M 1"'1 I"'i - I"'i 
"t "t "t "t "t 


'" 

 


\Doo
"tAoo 
M M I"'i - ("oi 
"t "t "t "t "t 


o;;- 
o 
o 
o Ir) V) o 
 
& 
'" r-- r-- :; I 
 


o:IU
 



 
.... 
-V) 


"t N 
o. o 


I I 


ł.r, ("....., 
o o. 
o o 


I , 


"t 

 
o o 


I I 


o;;- 
o 
« 
r:l' 
....... 
z 


'a V) e 

SCDV) 
d .- d c.. 
Cd .... o o 
'''''''.5- ...... 
!==° ł U 
"'.... .... 
Oc.. 
 
"8 e.- .S 
j5. u e 


CD 

 
.S 

 
V) 
8 
.
 

 
CD 
I 


..o 
;g 

 

 
'-' 

 
'c 
CD 
'2 
-V) 

 
'-' 
.g 
I 
'" 
,Q 


"
>>>
Wplyw mi
zyplon6w ścierniskowych... 


107 


MTZ - 1,0 g (2,4%), plonu ziarna z kłosa - 4,8% oraz liczby ziarniaków w kłosie 
- 3,6%. Natomiast w zmianowaniach B i C (75% zbóż), w których pszenicę 
ozimą również wysiewano po owsie, badane elementy struktury plonu 
kształtowały się na poziomie plodozmianu norfolskiego (tab. 1). 
Z liczb tabcli 2 wynika, żc occniane elementy stryktury plonu jęczmienia ja- 
rcgo, podobnie jak pszenicy ozimej, istotnic zależały od badanych czynników do- 
świadczenia. Średnio w rotacji, międzyplon ścierniskowy w postaci mieszanki 
roślin krzyżowych, zwiększał liczbę ziarniaków, wydajność pojedynczego kłosa 
i MTZ jęczmienia jarego odpowiednio o 2,0%, 3,9% i 1,0%. I ten korzystny 
wplyw zaznaczył się również we wszystkich badanych zn1ianowaniach. 
Oprócz międzyplonu ścierniskowego, wyraźny wpływ na oceniane cechy 
struktury plonu jęczmienia wywarło samo zmianowanie roślin, a ściślej biorąc, 
stopień jego wysycenia kulturami zbożowymi. Najwyższą dorodność ziarn 
(MTZ) stwierdzono w płodozmianie A(50% zbóż) i B(75% zbóż), które nie róż- 
niły się pod tym względcm między sobą - średnio 43,4g, naj niższą w wieloga- 
tunkowej monokulturze zbożowcj (D) - 41,lg. Różnica ta wynosiła 2,Og, czyli 
4,6% (tab. 2). 
Podobnie jak MTZ, również liczebność i wydajność ziarna z kłosa jęczmie- 
nia jarego, przybierały najwyższe wartości w płodozmianach A i B (50 i 75% 
zbóż) w stanowisku buraka cukrowego, zaś najniższe w płodozmianie D (100% 
zbóż) po pszenicy jarej. Różnica ta powyższych cech odpowiednio wynosiła 4,8% 
i 7,7% (tab.2). 
Warto również podkrcślić, że w płodozmianach B i C z udziałem 75% zbóż, 
stanowisko- buraka cukrowego okazało się wyraźnie korzystniejsze na kształto- 
wanie się omawianych cech struktury płonu jęczmienia w porównaniu z mieszan- 
ką roślin strączkowych (plodozmian C). 
Skład jakościowy ziarna pszenicy ozimej i jęczmienia jarego, podobnie jak 
struktura plonu, był modyfikowany przez badane czynniki doświadczenia 
(tab.3 i 4). Średnio, niezależnie od lat i międzyplonu, najwyższą zawartość białka 
stwicrdzono w ziarnie pszenicy ozimej wysicwanej w płodozmianie norfolskim 
(A) w stanowisku mieszanki roślin strączkowych - odpowiednio 89,16% 
i 12,18%, naj niższą po owsie w pozostałych zmianowaniach B, C i D 
(75% i 100% zbóż). Obniżka ta wynosiła średnio 12,5% i 0,5% (tab.3). 
Koncentracja składników mineralnych w ziarnic pszenicy ozimej zależała 
również od badanych zmianowań (tab. 3). Najwyższą zawartość wapnia stwier- 
dzono w płodozmianie norfolskim (A), a najmniejszą w pozostałych płodozmia- 
nach (B,C i D). Różnica ta wynosiła 25%. Natomiast najzasobniejsze w magnez 
było ziarno zebrane w płodozmianach B i A (75 i 50% zbóż),a najuboższe w wie- 
logatunkowej monokulturze zbożowcj (D). Spadek ten wynosił średnio 18,2%. 
Natomiast drugi z badanych czynników, tzn. poplon ścierniskowy, dodatnio 
wpłynął na zawartość białka w ziarnie, zaś ujemnie na fosfor. Przyrost białka 
wynosił 2,4%, natomiast obniżyła się zawartość fosforu o 3,3%. Koncentracja 
pozostałych składników mineralnych (
O, CaO i MgO) w ziarnie pszenicy 
kształtowała się niezależnie od powyższego czynnika (tab.3).
>>>
108 


--- 
o-. 
00 
o-. 
- 


\O --- 
000-. 
0-. 00 
_o-. 
- 

, 
-\O 
Noo 
ł
 
.l;; 5 
'-" . 
.".,., Q) 
Q)-s 
. 
 c- 
o o 
-ił 

.
 
:!i 
-5
 
'5 

.
 

.S 
.S 
 
e 5 

5 


 

.s 
..de 
o o 

.- 
o
 

] 
-g .S 
o.. Q) 
.- (5 
,!2C5. 

c- 
._ o 
.o-a 
:
 B 
o c:: 
H 



 


 
Q1.!a 

{j 
E- E- 


o 
i I 
 
 
.= 
 . 
:
 
 








 

 .t! 
, s'- 
S o 
 
 
iii Po. Po. 


E 
N ::I 

'fJ 
cofo 
 


 
, 



 
i:' 
"O 
'CI 
= 

 
= 
8 
.8 

 



 ' 
'0 
ł 
 
... 2 

 

 
= &.8 
u 
 

 
Po. 


= 
0'- 


 
.- Po. 
j:Q, 



 
 

 E 
..c: i:' 
go 
t/) 


= 
= o II 
.
 :
fE 
 
I:J ł3 e u 
o c II o 
"O a::. c.. 
 
.e I o c 
Po. ..., 
U 


Stanisław Deryło 



 o 
 .... 0\ 00 
M C"'ł - 
.111 o o o ci 



 
 
 !:: g 
o o o o o 


'" 


N N 
 
 g 
o o o o o 



 
 
o ci 


r-- r-- 
e e 
o o 


r-- r-- r-- 
e e e 
o o ci 


'" 



 :g :g 
 
 
o o ci ci ci 


r-- 
..... 
o 



 :;; 
o ci 


00 
..... 
ci 


lO 


00 ł""" "lit' \O \O 
1#")V\v\V)"", 
o o o o o 


]
gg
d1;
 
]
ciooo 



 


00 
00 
o 



 
 
 
 
o ci ci ci 


lO 


ł""" 00 0'\ 0'\ 

. 
 
 
 
+ 


c 
11



 ' 



 


V) ł"'ł o 
Pl. 1""-.. q OC!.. 
ł"'i _ - 



 


f"") V) 00 - 0'\ 
. 




 


c 
:ijB"'$
oo 
.
 E g- gg" gg" gg" 


a 

 


00 V) \O N 00 
0\ tn ł- 00 I""- 
00 oó oó ocr 00 
00 00 00 00 00 


M.. 



 
 
 
 
 
0\" 00 00 00'" oó 
00 DO 00 00 00 



 
u 

 
 
 8 ::E 
..... , 


IXIUQ 


00 
..... 
o 


o 
i 
... 
.t/) 



. 
o 
Ó 
. 
c. 
Q
 
t/) 
...:I 
'
 
J 


..... 
o 
ci 
. 


= 
,.; 
I 


('ol 
o 
ci 
I 


= 
,.; 
I 


= 
,.; 
. 


= 
,.; 
, 


..... 
o 
ci 
I 


N 
o 
ci 
, 


..... 
\O 
ci 
I 


ł-- 
('ol 
ci 
. 


N 
M 
ci 
, 


= 
,.; 
. 


;;...II
 
= g = tli 

._ o Po 
'8 g- e 
!;3o f o 
o... t) 
'U c.. ... 
o 0 '::= = 
0.!:3 &:::'- 


Q) 

 
.S 

 
en 
a 

 
a 
p. 

 
Q) 
. 
- 


.- 
Q) 
s 

 

 
....... 

 
'j:! 
Q) 
'j:! 
.
 
:E' 
o 


11 
.o 

>>>
,...., 
'" 
00 
'" 
- 


'" 
00 ,...., 
",,,, 
_ 00 
'" 
- 


.rg 
N", 


 


 
O ;.-. 

Q) 

-S 
. -. 0-0 

 O 
:
 
 

g 
g,.S 
'-' 
 
Ol) .... 
.
 
 
'1'1- 


 
...cOl) 

,'a 


 

.S 
.5 ;!1 
8 5 
! 8 


 
.ge 
- Ol) 

 .5 
...c 8 
u u 

';n 

 
 

.c 


 
"8.5 
Q.
 
.- o 

5. 


 
.c..... 
-u 5 
-VI ..... 
g S 
lIS u 
::: Ol) 
;g
 

 

oq- 
'i)
 
.g.g 
f-ol- 


Wpływ mi
zyplonów ścierniskowych... 


o 

i



 
'!e ci ci ci ci 
.." 


8 
N ::I 
Q)'r::J 

 
 oC 
:E
 
I 


rQ 


("'I r::: N 
o" ci ci 


.... 
ci 


o 

 
 
 
 

 .t;j e ci ci 
's.. '0 

 a oC 



 
.a 
..... 
o 
-- 
c:: 
B 
c:: 
8 

 


o 

 
 
 

 ] e ci 
U)._ 
5U) 
eo
oC 
vi p... p... 

 



 
o 
;; o c '" 

 ..e]
5 

 .s.s 
o 
 
 oC 
i:! 
 if 

 I 


c:: 
0'- 

B 
rQ e oC 
iEp... 


rQ 
U) 
 

 S 
rQ 
.c:: i::' 
go 
(/) 


c:: 

 .2 
 
rQ-N-rQ 
'a :8 5 
 
!::J N e 
 
o ,o U1 
"8 o' c.;f? 
.....0 
p... ... 
u 


rQ 


00 
a 
ci 


0\ 
a 
ci 


M 
M 
ci 


.... 
.... 
ci 


M M 
ci ci 


.... N 
2 ci- 


t- 
a 
ci 


00 
a 
ci 


t- 
'" 
ci 


o 00 'V I""'- I""'- 
t- '" '" '" '" 
ci ci ci ci ci 


rQ 


'Q 


o 

 
 
 

 ("'ł ("'f 
.t;j e 


'Q 


o 
:g 
 
 
.
 e 00 



 
oC 


"rQ 


00 
'" 
ci 


'" 
5 


00 
q 



. 
 
- 


a 
t- 
d 


o 
N 

 
00 


.... 
N 

 
00 


00 00 
a a 
ci ci 


t- 
a 
ci 


00 
a 
ci 


:g 
 
ci ci 


or. 
q 
- 


'" 
5 



 
 


00 ..,. 
a N 

.. t""\ 
- 


c:: 

 

 
 
 g :E 
- 


00 
a 
ci 


00 
a 
ci 


00 ..,. 
'" '" 
ci ci 


00 
'" 
ci 


00 
'" 
ci 


0\ 
a. 
- 


or, 


-- 


00 
q 
- 


.... 
- 


a 
- 


t- 
- 
-- 



 


't .... 
..,. M 
,...; ł""f 
- 



 
 

 
 


or, 
t- 
ri 
- 


..,. 
..,. 

 
- 


'" 
'" 
00 
00 


'" M 
'" '" 
00 oC 
00 00 


M 
..,. 
00 
00 


0\ ..,. 
or, ..,. 
Oli 00 
00 00 


0\ 
00 
00 


..,. 0\ 
t- '" 
00 oó 
00 00 


-: a:I U O 


00 
a 
ci 


00 
a 
ci 


00 
q 


00 
.... 
M 


'" 
'" 
00 
00 


'" 
00 
00 
00 


o 
'a 
] 
.en 


t:i 
..; 
I 


t:i 
..; 
I 


M 
o 
o 
I 


ot'\ 
o 
o 
I 


r-- 
ot'\ 
O' 


r-- 
.... 
o 
. 


;;:; 
o 
;:; 
" 
5 
o 
en 

 
.
 
ł 



U1 
c:: 5 
'
'N 
o e 
"8 c. 
"Q. g 


109 


t:i 
..; 
I 


t:i 
..; 
I 


- 
o 
o 


t:i 
..; 
I 


\O 
o- 
o 
I 


Q) 

 
.5 
U) 

 
VI 
c:: 
o 
.
 
o.. 
: 
Q) 
I 


c 
..; 
I 


.- 
Q) 

 

 



 
c:: U) 
oc. 
- o 


 
"g. B 
._ c:: 
8'- 



 
'-' 
ro 
'5 
'2 
-U) 

 
:E' 
o 



 
.c 


"
>>>
110 


Stanislaw Derylo 


Średnio w rotacji, niezależnie od międzyplonu, najwyższą zawartość białka 
i fosforu w ziarnie j
czmienia jarego stwierdzono po mieszance roślin strączko- 
wych w płodozmianie C (75% zbóż). Wzrost ten wynosił odpowiednio 11,3% i 
7,0% (tabA). Natomiast koncentracja suchej masy i potasu była najwyższa w 
ziarnie z płodozmianu norfolskiego (A). Zawartość tych składników zwiększała 
się przeci
tnie o 0,7% i 4,4%. 
Drugi z ocenianych czynników międzyplon ścierniskowy - dodatnio wpłynął 
na zasobność białka i potasu w ziarnie jęczmienia jarego. W rezultacie tego 
nastąpił wzrost tych składników odpowiednio o 7,3% i 1,5%. 


WNIOSKI 


l. Międzypłony ścierniskowe, stanowiące przedprzedplon pszenicy ozimej i jęcz- 
mienia jarego istotnie poprawiały badane elementy struktury plonu oraz skład 
chemiczny ziarna. . . 


2. Dodatni wpływ mi
dzyplonów uwidocznił się wzrostem masy ziarna z kłosa, 
liczby ziarn w kłosie, MTZ (1,2%) i zawartości białka w ziarnie w obu 
roślinach uprawnych, tj. pszenicy ozimej i jęczmienia jarego. 


3. Korzystnc działanic mi
lonów ścierniskowych na kształtowanie się wy- 
branych elementów struktury i jakości plonu ocenianych zbóż, stwierdzono we 
wszystkich badanych plodozmianach i niezależnie od udziału zbóż w struktu- 
rze zasiewów. 


4. Wzrastające nasycenie zmanowań zbożami powodowało pogorszenie się ba- 
danych cech struktury i jakości plonu pszenicy ozimej i jęczmienia jarego. 


LITERATURA 


[1] Dechnik 1., 1977: DLG MiU., 92(6),342-344 
[2] Bachtheler G., 1970: Nachr.-BI. dlsch. Pll Sch-Dienst. Dienst., 5(22), 65-71 
[3] Harasim A., 1982: IUNG Pulawy, R(165) 
[4] Kubler E., 1977: Z. Acker-u. Pf1. Bau., 1(145),36-50 
[5] Niewiadomski W., Zawiślak K., 1978: Act. Univer., Agri., Brno, 1926),31-37 
[6J Deryło S., 1990: Praca hab., wyd. AR Lublin, 127 
[7] BochniaTZ 1., 1977: IUNG Puławy, R(125) 
[8] Czuba R., 1972: Metody badań laboratoryjnych w stacjach cherniczno-rolniczych, 
Wroclaw
>>>
Wpływ międzyplonów ścierniskowych... 


111 


THE INFLUENCE OF STUBBLE INTERCROPS ON THE CREA TION OF 
STRUCTURE AND QUALlTY OF WINTER WHEAT AND SPRING 
BARLEY YIELDS IN CEREAL CROP ROTA TION 


Summary 


In four-year exact field experirnent carried out on fallow soił, created of 
loess, studicn was the influence of stubble intercrops (of leguminosus and 
crucifcrous plants) on the structure of crop and chemical composition of winter 
wheat and spring barley, cultivated in crop rotation or varying cereal shares 
(50%, 75% and 100% of cereal). Significantly positive influence of stubble 
intercrops on the yield of grain shapcliness in both studied cereals were stated. 
The positive influence of intercrops was also revealed by the increase of protein 
content in winter wheat and spring barlcy by 2,4% and 7,3%, respectively.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNo-ROLNICZA IM. JANA i JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 187 - ROLNICTWO (35/ - 1994 


WPL YW PRZEDPLONÓW I NAWOŻENIA AZOTEM NA PLONY 
PSZENICY OZIMEJ 


Irena Suwara, Alicja Gawrońska-Kulesza 
Katedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin SGGW w Warszawie 


S Y n o p s i s: Na doświadczeniu polowym założonym na czarnej ziemi, 
o składzie granulometrycznym gliny lekkiej, badano wpływ pr£edplonów 
(17.cpak ozimy i groch siewny na nasiona) i dawki azotu (N 1 - 60 kg/ha, 
N 2 - 100 kg/ha i N)- 140 kg/ha) na plonowanie pszenicy ozimej uprawianej w 
dwóch plodozmianach trójpolowych. Na podstawie uzyskanych wyników 
stwierdzono, że groch jest lepszym przedplonem dla pszenicy o7imej ni:ł 
rzepak ozimy (wy:isZ3 obsada kłosów na l m 2 , liczba ziarn w kłosie, biomasa 
części nadziemnych i wybil.e plony). Wpływ dawki azotu był uzależniony 
od pr£edplonu - dla pszenicy ozimej uprawianej po rL.epaku ozimym 
notowano istotny wzrost plonów do 140 kg N/ha, a po grochu - do 100 kg/ha. 


WSTĘP 


Plonowanie pszenicy ozimcj zależy od naturalnych czynników siedliska, ale 
także od czynników agrotechnicznych. Spośród tych ostatnich czołową rolę 
odgrywają zmianowanie i nawożenie azotem. Tylko w warunkach optymalnego 
stanowiska pozostałe ogniwa technologiczne działają najefektywniej. 
Zagadnienia wpływu przedplonu na wydajność pszenicy ozimej były 
przedmiotem szerokich studiów krajowych i zagranicznych [1,2,3,5], z których 
wynika, że najlepszymi przedplonami dla tej rośliny są strączkowe, rzepak ozimy 
i owies. Jest również wiele badań dotyczących wysokości nawożenia azotem 
pszenicy ozimej [2,4,5,6J. Natomiast niewiele jest doświadczeń dotyczących 
współdziałania tych czynników w tworzeniu plonu pszenicy ozimej [5]. 
W związku z powyższym w 1986 roku założono w RZD-Chylice kolo 
Warszawy doświadczenie, którego celem było wyjaśnienie tego zagadnienia. 


MA TERłAL, METODYKA 


W 1986 roku na czarncj ziemi, wytworzonej z gliny lekkiej, założono 
doświadczenie dwuczynnikowe w układzic split - plot, w czterech powtórze- 
niach. Pierwszym czynnikiem były dwa przedplony (rzepak ozimy i groch) dla 
pszenicy ozimej uprawianej w trójpolowych płodozmianach:
>>>
114 


Irena Suwara, Alicja Gawrońska-Kulesza 


A: rzepak ozimy - pszenica ozima - jęczmień jary 
B: groch siewny na nasiona - pszenica ozima - jęczmień jary 
Natomiast drugi czynnik to trzy poziomy nawożenia azotem dla pszenicy 
ozimej: NI - 60 kg/ha, N 2 - 100 kg/ha i N 3 - 140 kglha. Dawki nawozów pod 
poszczególne rośliny płodozmianów przedstawia tabela l. Azot stosowano w for- 
mie saletry amonowej (34% N) pod groch i jęczmień jary przedsiewnie, pod 
rzepak ozimy 10 kg/ha jesicnią przedsiewnie, a pozostałą część dawki wiosną po 
ruszeniu wegetacji, natomiast pod pszeni
 w trzech terminach wg poniższego 
schematu: 


NI NI N J 
I dawka I 
jesienią przed siewem 20 kg/ha 20 kg/ha 20 kg/ha 
II dawka 
wiosną po ruszeniu wegetacji (21 X) 40 kg/ha 60 kg/ha 80 kg/ha 
III dawka 
w f. strzelania w źdźbło (31 X) O 20 kg/ha 40 kg/ha 


x wg skali faz rozwojowych 


Nawozy fosforowe (superfosfat potrójny 46% P 205) i potasowe (sól pota- 
sowa 56% K:z0) stosowano pod każdą roślinę przedsiewnie. 
Przed założeniem doświadczenia warstwa oma gleby charakteryzowala się 
następującymi właściwościami fizyko-chemicmymi: pH = 6,7, K H = 0,47 
me/lOOg gleby, C org - 1,32%, Nog- 0,121%, przyswajalny fosfor (P 2 0 5 ) - 28,9 
mg/100g gleby (b. wysoka), przyswajalny potas (K:z0) - 11,9 mg/100g gleby 
(średnia). 
W latach 1986 - 1991 oceniając stan łanu określano obsadę oraz roz- 
krzewienie ogólne i produktywne. Ponadto w czasie wegetacji roślin omaczono 
dynamikę narastania suchej masy części nadziemnej pszenicy ozimej, pobierając 
po 50 sztuk roślin pszenicy z poletka w następujących tcrminach: 
I. Faza krzewienia (25) wg skali faz rozwojowych 
II. Faza strzelania w źdźbło (32) 
III. Po wykłoszeniu (59) 
IV. Przed zbiorem (91) 
W powyższych tenninach oznaczono również zawartość azotu w częściach 
nadziemnych pszenicy (termin I - III) oraz w slomie i ziarnie (termin IV), meto- 
dą Kiejdahla. Przed zbiorem pobrano także po 50 źdźbeł kłosonośnych z poletka, 
celem określenia długości kłosa, słomy, ilości i masy ziarn w kłosie. Plony 
pszenicy omaczano oddzielnic z każdego poletka, a następnie pobrano próby 
ziarna celem oznaczenia masy ł 000 ziarn i zawartości pośladu. 
Dane meteorologiczne przedstawia tabela 2. Wyniki opracowano w oparciu 
o dwuczynnikową analizę wariancji i testowano testem t-Studenta.
>>>
Wplyw przedplonów i nawo7.cnia azotem... 


115 


Tabela l. Dawki nawozów w 3-polowych płodozmianach 
Table l. Doses ofnutrients (N,P,K) in 3-field crop rotations 


Płodozmian N PzOs Kp 
Crop rotation 
A 
rLCpak ozimy 140 80 120 
winter rape 
N - 60 
pszenica ozima I 
Nz - 100 80 100 
winler wheat N) - 140 
jęczmień jary 90 80 100 
spring barley 
B 
groch 20 80 160 
pea 
N - 60 
pszenica ozima I 
Nz - 100 80 100 
winler wheat N] - 140 
jęczmień jary 90 80 100 
spring barley 


Tabela 2. Średnie miesięczne temperatury i sumy miesięczne opadów 
w latach 1987-1991 w RZD Chylice 
Table 2. Monthly average tcmperature and monthly sum of rainfall 
in Chylice experiment station 


IV V VI VII VlII IX 
1987 oC 3,1 7,5 12,0 13,3 11,0 9,2 
opady (mm) 23,9 54,8 116,4 85,8 70,2 51,2 
1988 oC 1,4 9,6 12,1 14,2 12,9 11,0 
opady (mm) 2,8 41,5 94,3 77,3 81,5 11,6 
1989 oC 5,2 7,0 11,1 13,3 12,9 8,7 
opady (mm) 76,8 12,4 90,3 53,6 38,1 15,2 
1990 oC 4,3 8,1 13,4 13,2 13,5 8,5 
opady (mm) 41,4 60,6 13,0 72,9 36,0 83,7 
1991 oC 8,4 11,5 16,7 19,9 19,3 15,3 
opady (mm) 26,0 101,1 73,9 72,3 50,2 21,4
>>>
116 


Irena Suwara. Alicja Gawrońska-Kulesza 


WYNIKI I DYSKUSJA 


Uzyskane wyniki badań wykazały brak wpływu przedplonu (groch, rzepak 
ozimy) i dawek azotu (60, 100, 140 kg/ha) na obsadę roślin, masę 1000 ziarn 
i zawartość pośladu. Stwierdzono natomiast wpływ obu tych czynników i ich 
współdziałanie w kształtowaniu liczby kłosów na J m 2 , wielkości i tempa two- 
rzenia biomasy części nadziemnych, liczby ziarn w kłosie i wysokości plonu 
ziarna. 
W poszczególnych latach (1886 - 1991) wpływ czynników doświadczenia 
na wyżej wymienione cechy był podobny i dlatego przedstawiono wartości 
średnie, bądź z wybranego roku. 
Wy:t1zą obsadę kłosów na l m 2 , na każdym poziomie nawożenia azotem 
uzyskano w stanowisku po grochu niz po rzepaku (rys. l ). Również wzrost dawki 
azotu powodował zwiększenie się obsady kłosów. Podobny układ zanotowano 
w przypadku biomasy części nadziemnych pszenicy ozimej w kolejnych fazach 
wzrostu w 1989 r. (tab. 3). Należy podkreślić, żc w stanowisku po rzepaku 
ozimym, dopiero przy dawce 140 kg N/ha, wielkość biomasy była na podobnym 
poziomic, jak w stanowisku po grochu, przy dawce 100 kg N/ha. Dynamika 
narastania biomasy w innych latach badań (1988, 1990 i 1991) jest podobna. 


Tabeła 3. Dynamika narastania części nadziemnych pszenicy ozimej w J 989 r. 
(s.m. 50 roślin w g) 
Table 3. Dynamics oC accreation biomass above ground parts of winter wheat 
in 1989 (dm 50 plants g) 


Termin - Term 
I II III IV 
Obiekt kr7.ewicnic strlClanie po wykłoszeniu zbiór pszenicy 
w źdźbło after heading harwest winter 
Treatment tillering shooting wheat 
Płodozmian - Crop rotations 
A B A B A B A B 
NI 12,2 19,8 74,6 100,1 279,4 300,9 302,1 328,4 
N 2 21,8 26,7 99,7 110,4 298,1 317,2 323,9 339,9 
N J 28,2 31,2 111,3 114,7 308,9 319,9 337,4 340,2 
NlRo,o5 4,1 6,1 8,7 7,3 7,6 8,1 10,1 6,9 


Liczba ziarn w kłosic pszenicy uprawianej po grochu była istotnie wyższa 
niż po rzepaku, na równorzędnym nawożeniu azotem, ale tylko przy NI (60 kg 
N/ha) i N 2 (100 kg N/ha) (rys. 2). W rezultacie uzyskane plony pszenicy ozimcj 
były wy:t1ze po grochu niż po rzepaku (tabA), co potwierdzają także inni 
badacze [2,3J.
>>>
liczba kłosów 
NurrIb¥ ol 
tHJr 
szlI m' 


630 


620 


610 


600 


Wpływ pf7.edplonów i nawo7.enia azotem... 


Płodozmian A 
Grop rotation A 


I NIRo,06 
LSD 


Iiill NIR_ I 
-:,-:-:.:.:.. 
,......'" 
.J"........ 
............. 
..........- 
........
 
:
::


 


*

 
:.:-:'\.:-:. 
,......... 
f:
f:


 
$:::::::
' 
i;-ł.:
o.;-;' 
:



:: 


*
:
 




 


117 


Płodozmian 8 
Grop rotation B 


Nt 


N 3 


tiU
}: 
.....,...., 
"....;.-.. 

::
:::. 
)I..:.:....:. 
........... 
:::1:
:::
 
...:....... 
:-:.z.;.;. 
:


:::::. 
........... 
::::
::::::. 


N 2 


NI - 60 kg Nlha; N] - 100 kg Nlha; N] - 140 kg N/ha 
R ys.l. Średnia obsada kłosów na I m] ( 1988-1991 ) 
Fig.1. Mean number of ear on l m 2 (1988-1991) 


Liczba ziam 
Numbtłr ol 
rpJn 
szt 
38 


37 


36 


35 


34 


33 


32 


31 


N, 


N 2 


N 3 


Płodozmian A 
Grop rotation A 
II NIRo,06 
LSD 


Płodozmian 8 
Grop rotation B 
miliI NłR _ . 


......... 
'",.', 
........... 
::-:;::
(. 
........... 
.
"::;;*: 
ifI 
.....v. 
..ło......'\.. 
.:I'A-:-:' 




 
r.



; 
.;:


i 

Wfi 


Nt 


Nz 


N J 


.........., 
"".......... 
J'
...... 
:.:.:.i:':' 
........,. 
.......,... 
.........1'. 
.z,.,.:.:.: 
............ 
......\..., 
ll


{ 
......,.. 
.....
..J'.. 
.:":-:.i.: 


N,- 60 kg Nlha; N] - 100 kg Nlha; N} - 140 kg Nlha 
Rys.2. Srednialiczba ziarn w jednym klosie (1988-1991) 
Fig. 2. Mean nnmber of grain in 1 ear (1988-1991) 


N, 


N) 


N 2
>>>
118 


Irena Suwara, Alicja Gawrońska-Kulesza 


W roku 1987 plony pszenicy wzrastały istotnie wraz ze wzrostem nawoże- 
nia azotem. W tym roku przedplonem wspólnym w płodozmianie A i B był 
owies na zielonkę. Poziom plonów pszenicy uprawianej w stanowisku po rzepa- 
ku (1988-1991) wzrastał istotnie pod wpływem każdej kolejnej dawki azotu 
(tabA);natomiast w stanowisku po grochu, tylko do 100 kg N na ha. W 1991r. 
zanotowana obniżka plonów pszenicy uprawianej w płodozmianie B była spowo- 
dowana wyleganiem (tab A). W 1988r. nawożenie nic zróżnicowało plonów w 
żadnym z płodozmianów ze względu na suszę wiosenną i slabe działanie drugiej 
i trzeciej dawki azotu. Uzyskane wyniki, w sposób jednomaczny wskazują na ist- 
nienie współdzialania: stanowisko x poziom nawożenia, w kształtowaniu plonów 
pszenicy ozimej. 
Wysokość przeciętnego z lat badań plonu ziarna świadczy, że podobną 
wydajność pszenicy ozimej z jednostki powierzchni można osiągnąć przy 
ograniczonych nakładach na nawożcnie azotowe (koszt 40 kg N + jego wysiew), 
jeżeli przedplonem jest groch a nie rzepak (labA). Zawartość azotu ogółem, tak 
w częściach nadziemnych, jak i w ziarnie, wzrastała wraz ze wzrostem dawki 
azotu. Przedplon nie miał wpływu na zawartość tego składnika. 
Tabela 4. Plony pszenicy ozimej (dt/ha) 
Table 4. Yields ofwinter wheat (dt/ha) 


Plodozmian A Plodozmian fi 
Rok Crop rotation A Crop rotation B NIR /LSD/ 
Year NI NI NI NlR 0.05 NI NI N J NIR 0.05 N/PT /N/CR 
LSD LSD 
1987 43,9 48,5 55,9 4,3 40,4 50,3 53,8 2,8 Ul 
1988 36,4 34,7 35,2 Ul 38,4 37,9 36,2 Ul Ul 
1989 35,7 40,2 44,8 3,7 39,7 44,5 46,4 3,4 3,1 
1990 37,1 38,8 45,2 4,4 43,3 50,6 50,1 4,0 4,9 
1991 42,7 46,8 47,2 3,1 48,9 47,0 45,3 Il1 5,1 
x 39,2 41,4 45,7 3,4 42,1 46,0 46,3 3,0 2,8 


WNIOSKI 


l. Groch okazał się lepszym przedplonem dla pszenicy ozimej niż rzepak. Świad- 
czą o tym narastanie biomasy części nadziemnych i plonowanie pszenicy ozi- 
meJ. 


2. Wpływ dawki azotu mineralnego na plon pszenicy ozimej jest uzależniony od 
przedplonu - dla pszenicy uprawianej po rzepaku ozimym notowano istotny 
wzrost płonów do 140 kg N/ha (N3)' a po grochu do 100 kg N/ha (N2)' 


3. O zawartości azotu ogółem w częściach nadziemnych i w ziarnic decydował 
poziom nawożenia azotem, a przedplon nie różnicował tej cechy.
>>>
Wpływ przedplonów i nawo7.enia azotem... 


119 


LITERATURA 


[1] Jelinowski S., 1977: Wpływ wzrastającego udziału zbóż na plony i wydajność 
ziarna w zmianowaniu. IUNG Puławy, R(116) 


[2] Muller S., Ansorge H., Jauret R, 1977: Einfluss unterschiedlicher Vorfruchte auf 
dic Stickstoffnachlieferung des Bodens und die Ertrage der Nachfrucht Arch. f. 
Acker Pf1bau, 21 (1), 45 - 52 


[3] Niewiadomski W.,Zawiślak K., Boreńska L., Krześlak S.,Adamiak T., Hruszka M., 
Kaspr.l)'kowski W., Nożyński A., 1988: Plonowanie pszenicy ozimej w specja- 
listycznych zmianowaniach i monokulturach, w zróżnicowanych warunkach 
glebowych (synteza 20-letnich, ścisłych doświadczeń polowych). Zesz. Problem. 
Post Nauk Roln., 33ł, 77-91 


[4] Papastylianou Z., Graham R D., Puckridge D. W., 1984: Diagnosis ofthe nitrogen 
status of wheat al lillering and prognosis for max. grain yield. Comm. Soi I Sc. 
Plant Anal., 15 (12), 1423 - 1436 


[5] Petriekova N., 1992: Interrelations between fertilization and the oomposition ofthe 
crop rotation. Zesz. Nauk. ART Olsztyn. Agric. 55,41 - 47 


[6] Vielemeyer H., Weisscrt P., Podlesak W., Jauret R, 1987: Untersuchung des 
N-Aufnahmcverlaufs von Wintergetreide in Abhangigkeit von Standort. Jahr und 
N-Dunl:,'1Jng. Arch. f. Acker Pflbau., 31, (10), 657 - 666 


TIłE EFFECT OF FORECROPS AND NITROGEN ON GRAIN YIELD 
OFWINTER WHEAT 


Summary 


111is paper presents grain yields of winter wheat in 3-field crop rotations in 
relation to forecrops (winter rape and pea) and doses or nitrogen (NI - 60 kg/ha, 
N 2 - 100 kg/ha i N 3 - 140 kg/ha). The experiment were carricd out since 1986 in 
Chylice near Warsaw on black earth with the granulometrie eomposition of light 
loam. Results obtained in 1987 - 1991 above provc a more favourable effeet of 
pea as foreerop than winter rape on grain yield of winter wheat. N fertilization 
ean be redueed on fertile soił without redueing the yields of winter wheat, when 
foreerop is pea.
>>>
lr/j. 1) 0'0 1 - 


ISSN 0208-6352 




 
. 


Biblioteka Główna A TR . 
w Bydgoszczy 



 


55" 


,f
 


.
>>>