Zeszyty Naukowe Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy. Rolnictwo, z.31 (178), 1992

AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 178 


ROLNICTWO 31 


GL 

Lb 


w 


B Y D G O S Z C Z - 1992 .
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA 
IM. JANA I JĘDRZEJA ŚNIADECKICH 
W BYDGOSZCZY 


ZESZYTY NAUKOWE NR 178 


ROLNICTWO 31 


'" 'J 


B Y D G O S Z C Z - 1992
>>>
PRZEWODNICZĄCY KOMITETU REDAKCYJNEGO 
prof. dr hab. Ojcumiła Stefaniak 


REDAKTOR NAUKOWY 
prof. dr hab. inż. Wojciech Piotrowski 


OPRACOWANIE REDAKCYJNE I TECHNICZNE 
mgr Aleksandra Ławniczak, Zbigniew Gackowski 


Wydano za zgodą Rektora 
Akademii Techniczno-Rolniczej 
w Bydgoszczy 


ISSN 0208-6344 


WYDAWNICTWO UCZELNIANE AKADEMII TECHNICZNO-ROLNICZEJ 
W BYDGOSŻCZY 


Wyd, I. Nakład 150 egz. Ark, wyd, 7,40, ark. druk. 8,25. Papier kI. V, 
Oddano do druku w maju 1992 r. Druk ukończono w czerwcu 1992 r. 
MEN 
Prasowe Zakłady Graficzne w Bydgoszczy, ul. Dworcowa 13. 
Zam6wienie m 1269/92 


v
 "ł 


N'V \"11\ \..) CV. .-\ 
. \ \ Cj 1- .
>>>
Spls treścl Str. 


1. Bogna Paczuska 
 Sondatowe badania nad glonami jezlor Kam1en
 
no 1 Kwiecko wchodzących w skład kompleksu hydroenerge"tyczne
 
go elektrowni szczytowo-pompowej w Żydowle . . . . . . . . .. 5 


2. Ewa Spychaj-Fabisiak, Jerzy Andrzejewski - Badania modelowe 
nad wymywaniem jonów amonowych 1 azotanowyoh z r6!nyoh gleb 


m1n.era1J1y'ch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 13 


3. Wanda Slizak, Wojclech Piotrowski - Wpływ wybranych an
ybio- 
tyków 1 funglcydów na rozwój mikroorganizmów glebowych na Ue 
zrótnicowanego nawotenia. II. Doświadczenie ln vitro na po- 
tywkach selektywnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 21 


4. Wojciech Pił:ltrowski, Wanda Slizak - Wpływ wybranych an"tybio- 
"tyków 1 funglcydów na rozwój mikroorganizmów glebowych na Ue 
zrótnicowanego nawotenia. III. Rozwój bak"terll czynnych w 
przemianach C 1 N 'doświadczenie in vltro' . . . . . . . . .. 33 
5. Jadwlga Andrzejewska, Jerzy Sypniewski - Wpływ inokulacji 
szczepami bakterli Rhizoblum legum1nosarum na przebleg nodu- 
lacjl i plon naslon odmian grochu slewnego 'Plsum sa
ivum L.' 45 
6. Jadwiga Andrzejewska - Wpływ inokulacjl szczepami bakterli 
Rhizoblum leguminosarum na przyrost suchej masy roślin gro- 
chu slewnego 'Plsum satlvum L.' w trzech fazach rozwojowych.. 55 
7. S"tanisław Ignaczak - Ocena wydajności niektórych roślin' 
uprawianych jako wslewka poplonowa w owles przeznaczony na 
zlelonkę i na ziarno. Część I. Rozwój owsa 1 jego plońowanie. 63 
8. Bronisława Sas-Plotrowska - Reakcja rótnych gatunków rodzaju 
Phoma na f\mg1.cydy w badaniach in vitro . . . . . . . . . .. 75 
9. Stanisław Sadowski, Alicja Sowa - M1koflora naslon dwóch od- 
mian soczewicy 'Lena esculenta moench.' uprawianej w rótnych 
warunkach ekologicznych 1 zaprawianych fungicydami . . . . .. 85 
10. S"tanisław Malko - Wplyw mleczności krów i cen mleka na opła- 
calność chowu krów dojnych w świetle badań modelowych. . .. 99 
11. Roman Saas - Wypła"ty kredytów oraZ zad.łu!enie gospodars'tw 
indywidualnych w latach 1978-1987 na przykładzie gminy Obrowo, 


woj. toruńskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 109 


12. S"tanisław Ignaczak - Wykorzys"tanie luksomierza JU 16 w kon- 
s
rukcji fotoplan1metru do masowych pomiarów liści ,płaskich. . 121
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I 
DRZEJA 5NIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


SONDA2:0WE BADANIA NAD GLONAMI JEZIOR KAMIENNO I KWIECKO WCHODZACYCH 
W SKŁAD KOMPLEKSU HYDROENERGETYCZNEGO ELEKTROWNI SZCZYTOWO-POMPOWEJ 
W lYDOWIE 


Bogna Paczuska 
Katedra Botaniki 1 EkologiI 
Wydzlał Rolniczy ATR- 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Uruchomienie elektrowni szczytowo-pompowej w Żydowie 11970 r.1 
spowodowało wymianę wody pomiędzy oligotroflcznym jezlorem Kamienno 
a eutroficznym jeziorem Kwiecko. Badania przeprowadzone w 1988 r. 
wykazaly, :te w obydwu zbiornikach dominują obecnie glony o charak- 
terze beta-mezosaprobowym. Działalność elektrowni spowodowała, że w 
toni wodnej obu jezior znajdują się głównie glony bentosowe i pery- 
fitonowe, przemieszane z dużą ilością cząstek mułu idetrytusu. 


1. WSTEP 
. 


Uruchomienie elektrowni szczytowo-pompowej w Żydowle w 1970 r. spo- 
wodowało wymianę wody pomiędzy dwoma naturalnyml zblornikami różnych ty- 
pów ekologicznych: oligotroflcznym Ilobeliowym{ jezlorem Kamienno i poło- 
10nym poniżej eutroficznym I żyznym! jeziorem Kwiecko. Pierwsze dane na 
temat wpływu elektrowni na plankton obu jezior przedstawił w 1973 r. Spie- 
wakowsk1 [7] . W poniższej pracy omówiono wyniki sondażowych badań nad 
glonami jezior Kamienno i Kwiecko, przeprowadzonych w 18 lat po uruchomie- 
niu Elektrowni Wodnej Żydowo. 


2. MATERIAL I ME."TODY 


Pobór prób odbył się 10 i 11 czerwca 1988 r. Wodę pobrano na dwóch 
stanowlskach na jeziorze Kamienno, na dwóch stanowiskach na kanale otwar- 
tym oraz na dwóch stanowiskach na jezlorze Kwiecko Irys. 1/. W trakcie p
 
boru prób elektrownia nie prowadziła działalności. W jeziorze Kamienno 
poziom wody był wysoki, natomiast w jeziorze Kwiecko niski. Poboru prób 
dokonywano czerpakiem planktonowym o pojemności 1 l. Na miejscu konserwo- 
wano całe próby plynem Lugola, następnie odstawlano je do sedymentacjl. 
Równocześnie mierzono temperaturę wody i powletrza, pH wody oraz przezro- 
czystość wody krążkiem Secchiego. Szacowanie ilości występujących glonów 
przeprowadzono wg 5-stopniowej skali Starm&cha [6] . W trakcie badań
>>>
6 


Bogna Paczuska 


c..i 
o 
 

 
! 
N 
. łoi 
n 


M 
Q) 
a 
(1j 
Q) oC 
M o 
(1j 
C C 
(1j ..... 
....: 
oc 
:;i 
 
I-t 
o Q) 
o 
 
....: ...:I 
o 
Q) o 
..... ....: 

 o 
::.: Q) 
..... 
..-4 
 
o 
E !:i 
Q) 
.g -g 
(1j (1j 
::.: Q) 
oC ....: 
o (1j 
(1j ...:I 
I-t 

 
 
Q) Q) 
.1"";) -a 
(1j (1j 
c ::.: 

 .
 


 
....... 
. 
.c ... 
'0 ....... 
I-t 
P- :g 
::s o 
I-t ..-4 
o + 
.c (1j 
o + 
P- 1/1 
....: bO 
1/1 C 
..... ..... 

 M 
o P- 
C e 
(1j (1j 
+ 1/1 
1/1 
Q) 
Q) oC 
..... + 
c 
Q) 'H 
N o 
o 
N C 
1/1 o 
Q) ..... 
.g 
 
N o 
o o 
er: ...:I 


. . 
.... ... 


. . 
1/1 bO 
»..... 
er: r...
>>>
Sondażowe badania nad glonami ... 


7 


określono charakter saprobowy występujących w próbach taksonów 
oraz podzielono je na grupy ekologiczne [5] . 


glonów 


'rabela 1 
Table 1 


Warunki fizyczne - czerwiec 1988 
Physical conditions - June 1988 


Miejsce Jezioro Kamienno Kanał. Jezioro Kwiecko 
Place Kamienno Lake Channel Kwiecko Lake 
Stanowisko 
StaUon 1 2 1 2 1 2 
Temp. powietrza 
Air temperatur 
IOcl 20 20 20 20 18 18 
Temp. wody 
Water temperatur 
10CI 14 14 14 14 15 15 
pł\, 8 8 8 8 7,6 7,6 
Data 10 czerwiec 11 czerwiec 
Date 10 July 11 July 
Godz. 
Hour ok. 15-17 ok. 10-13 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


W trakcie analizy algologicznej znaleziono ogółem 32 taksony glonów 
w jeziorze Kamienno, 21 taksonów w kanale otwartym łączącym Kamienno z 
elektrown1ą oraz 29 taksonów w jeziorze Kwiecko Itab. 2/. Temperatura wo- 
dy w obu jeziorach różniła się o 1 o C, pH wody w obu zbiornikach było sła- 
bozasadowe Itab. 1/. 
Przed uruchomien1em elektrowni Spiewakowski [7, 8] podal, że plank - 
ton obu jezior miał odmienny sklad jakościowy i ilościowy. W jeziorze Ka- 
mienno dom1nowały gatunki oligosaprobowe, to znaczy że wody jeziora były 
czyste. O jego oligotroficznym charakterze świadczyła obecność licznych 
skupień makroskopowych Lobelia dortmaha L. Plankton w jeziorze Kwiecko był. 
2,5 raza liczn1ejszy 16400 os./l.l, niż w jeziorze Kamienno 12690 os./l.l. 
W trzy lata po uruchomieniu elektrown1 stwierdzono, że obydwa jeziora za- 
częły przybierać charakter beta-mezotroficzny pod wpływem silnych ruchów 
turbulencyjnych, powodowanych przerzutami dużych mas wody. W 1973 r. w
>>>
8 


Bogna Paczuska 


Tabela 2 
Table 2 


Częstotllwość występowania i charakter ekologiczny 
taksonów glonów znalezlonych w toni wody jezlor 
Kamlenno, Kwlecko 1 kanalu 
Fregency and ecologlcal characterlstlcs of taxa 
algae from Kamienno and Kwiecko lakes and channel 


Nazwa taksonu Grupy ::;ys1:em .J.Kalll1.en- .J .Kw 1.e- Kanal 
eko- sapro- no cko chan- 
Taxa name logi- bowy Kamienno Kwiec- nel 
ne Sapro- Lake ko 
Eco- bic Lake 
logi- system 
cal 
gro- 
UDS 
1 2 1 2 1 2 
1 2 3 4 5 6 
C v ano p h v ta 
Gloeocapsa turglda /Kutz/ 
Hollerb. p. b-m 2 2 3 3 2 2 
Gloeocapsa sp. p. 4 4 4 4 + + 
Microcyat1s aeTuginosa Kutz. pl. b-m 1 1 2 2 1 + 
Phormidium sp. b 1 1 1 1 1 1 
Osc1l1torla sp. b 2 2 2 2 + + 
Chloro p h Y't a 
Mougeotia sp. l. 2 2 2 ,2 2 2 
Pediastrum boryanum /Trup./ 
Menegh. l. b-m + + + 
Spirogyra sp. l. 1 1 1 + + 
Ulo
hr1x sp. l. 1 1 1 1 1 1 
Zygnema sp. l. 1 1 1 1 + 
Bacillario phv ceae 
Amphora ovalis Kutz. b. b-m 3 3 3 3 1 
Amphora venta Kutz. b. b-m 2 2 3 3 + 1 
Cocconeis placentula Ehr. l. b-m 2 2 + + + 
Cocconeis ped1culua Ehr. l. 1 2 2 + + + 
Cy_bella a.pera IEhr.1 Cl. l. + + 
Cy_bella helvetlca Kutz. l. 2 3 3 + 
Fragilaria intermedia Grun. l. b-m 4 4 5 5 + 
Fragilaria leptostauron 
IEhr.1 Hust. b. b-m 2 3 , + 
Fragilaria plnnata Ehr. l. 1 2 3 1 + 
Gomphonema capitatum Ehr. l. + + 
Gomphonema oli vaceum 
/Lyngb./ Kutz. l. b-m + +
>>>
Sondażowe bada
a, nad glonami ... 


9 


cd. tabeli 2 


1 2 3 4 5 6 
GITOSi,ma acuminatum 
IKiitz. Rabh. b. 1 + + 
Melosira varians Ag. l. b-m 4 4 4 4 3 + 
Navicula gastrum Ehr. b. b-m 3 3 3 3 3 2 
Navicula sp. dlv. b. 2 2 1 1 + 1 
Ni tzschia amphibia Grun. b. 2 2 1 1 + 1 
Nitzschia angustata IW.Sm.1 
G run. l. a-m 2 1 2 2 2 + 
Ni tzschia linearis W.Sm.. b. o. + + 
Pinnularia maior IKutzl CI. b. + 
Synedra acus K
tz. l. + + + 
Pinularia viridis INitzsch/ 
Ehr. b. b-m + + + 
Synedra parasiti ca W.Sm. 
var. subconstricta GrW1. p. + 1 
Synedra ulna INitzsch/ Ehr. 
var. biceps IK
tz.1 Schonf. b. + + + 


Grupy ekologiczne - ecological: p. peryfiton, pl. - plankton, l. - lito- 
ral, b. - bentos 


1. 2 - miejsca poboru prób - sampling station 


obu jeziorach przeważały okrzemki Iz największym udziałem Melosira granu- 
lata i Fragilaria capuci
, nadal jednak w jeziorze Kwiecko było więcej 
planktonu, niż w jeziorze Kamienno Ijezioro Kwlecko 41 395 os./l.. jezio- 
ro Kamienno 11 575 os./l. (8) I. Zmiany trofl1 obu jezior potwierdziły 
także badania hydrochemiczne prowadzone na przełomie lat 1971-72 [1, 2] . 
W 1989 roku ponownie przeprowadzono analizę porównawqzą właściwości fizy- 
ko-chemicznych wód obu jezior. Wyniki jej były podobne do wyników z prze- 
łomu lat 1971-72. Na lch podstawie można sądzić, że wyrównywanie trof11 w 
obu zbiornikach będzie procesem stałym, przy czym w jeziorze Kwiecko za- 
obserwowano tendencję zmian prowadzących do stanu hydrochemicznego z 
1969 r. [9] . Rysunek 2 przedstawla wielkości najbardziej zmieniających 
się parametrów hydrochemicznych obu jezior w latach 1969, 1972, 1989. 
W 18 lat po uruchomieniu elektrowni analiza algologiczna wykazała, że 
skład jakościowy jezlor Kamienno 1 Kwlecko był bardzo podobny, przy czym 
w toni wodnej jeziora Kamienno 1 kanału mniej było gatunków bentosowych 
niż w jeziorze Kwlecko. W obydwu zbiornikach pod względem 110ścl taksonów 
1 okazów przeważały Bacl11ariophyceae, ale nie znaleziono żadnego okazu 
podawanego wcześniej przez Spiewakowsklego [8] dominanta' Meloslra granu- 
lata. Notowano natomiast występowanie z dużą częstotllwością gatunków: 
Fragl1aria intermedia 1 Meloslra varlans z okrzemek oraz Gloeocapsa spodiv.
>>>
10 


2 
4 
..... 6 

 
CI 
Ul 8 
10 
;... 
on 
'ł 6 
ÓI 
..!; 
S.... 2 
0,10 
-.. 
..... 
l., 0,06 
.! 
... 
i o Ot 
. 
«) 
-.. 
'" 
. 
-i 
Ot ł.O 
.!. 
'ł" 
C) 
U ID 
% 


A 
J . 
.. : 
. 
. 
. 
.i. 


I 
I 
I 


I 
I ! 
I : 
I : 
I : 
I . 


. 
I : 
I : 
I I 
I i 


A B 
8 
I I 
I I 
7 I I 
:x I I 
a.. 
100 
80 
-- 
ro;' 60 

 
a.. 40 
.! 
ę 10 
CI) 
0,2 


Bogna Paczuska 


B 
I : 
& 
 
- 


I 
I 
I 


I 
I 
I 
I 
I 
I 


I 
I 
I 
I 


,;::;- 
Ił 40 
.l 
. 
C'oIc! 20 


I r I . 
. . 
I . I 
. 
I . . 
i I 
- I I : 
I . . : 


_1969 


---1972. 


ł'f 
:s 0,1 
g 
, 
1I\
4' O 


JO 


-- 
'" 

 
o. 
..! 
I 
...... 
ił 


-- 
"i' 

 


... 
..!. 

 

 


20 


I 
I 
I 
I 
I 
I I 
I I . 
I l 
I I ł 
J I 
I I . 


fa 


o 
11 _ 
- 
9 - 
- 
'- 


. 
. 
. 
. 
I : 
I : 


I 
I 
I 
. I 


s 


--- fCJ89 


Rys. 2. Zmiany niektórych wielkości hydrochemicznych w jeziorach Kwiecko 
lA! i Kamienno IBl w latach 1969, 1972, 1989.. SD - widzialność 
mierzona krą:!:kiem Secchiego; s.m. - zawiesina ogólna wg Trojano- 
wskiego 
Fig. 2. Changes of same hydrochem1ca1. parameters of lake Kwiecko I A! and 
lake Kamienno IBl. Date: 1969, 1972, 1989. SD - visibllity mea- 
sured by Secchil ring, s.m. - suspended matter. After Trojanows- 
ki
>>>
Sondażowe badania nad glonami ... 


11 


z sInic. W badanych próbach przeważały formy beta-mezosaprobowe, na pods- 
tawie czego -można przypuszczać, że obecnie żyzność jezior Kamienno i 
Kwięcko jest bardzo podobna. Ponadto, w toni wodnej obu zbiorników zaob- 
serwowano dużą ilość form bentosowych i peryfi tonowych, a niemal zupełny_ 
brak form planktonowych poza Microcystis aeruginosa. 


4. WNIOSKI 


1. Badania nad glonami jezior Kamienno 
elektrowni spowodowała wyrównanie 
glonów w obu jezlorach. 
2. Drastyczne przerzuty wody przyczynlły się do zaniku cech oligotroficz- 
nych jeziora Kamlenno. 
3. Silne ruchy turbulencyjne wody, będące wynikiem pracy elektrowni, wpły- 
nęly desrukcyjnle na rozwój glonów o charakterze planktonowym 1 spowo- 
dowały, że w toni wodnej jezior znajduje Się niemal wylącznie gatunki 
pochodzące z bentosu 1 peryfitonu przem1eszane z dużą llością cząstek 
mulu idetrytusu. 


i Kwiecko wykazały, że dzialalność 
składu jakośclowego i ilościowego 


LITERATURA 


[1] Korzenlowski K., SpiewakQwski E.R., 1977: Hydrochem1cal study of Ka- 
m1enno and Kwiecko lakes. Part I. Pol. Arch. Hydrobiol.. 24, 137- 
145, PWN, Warszawa 
[2] Korzeniowski K... Spiewakowski E.R., 1977: Hydrochemical study of Ka- 
m1enno and Kwiecko lakeę. Part II. Pol. Arch. Hydrobl01, 24, 147-154, 
PWN, Warszawa 
[3] Krammer K., Lange-Bertalot E., 1986: "Bacillariophyceae Teil 1, Ten 
2", Susswasserflora von Mitteleuropa, Band 2/1, Band 2/2 VEB Gustav 
Fischer Verlag. Jena 
[4] Mikulski J. St., 1982: Biologia wód śródlądowych. PWN, Warszawa 
[5] Starmach K., 1963: Rośliny słodkowodne Polski. PWN, Warszawa 
[6] Starmach K., 1955: Metody badania planktonu. Flora słodkowodna Pols- 
kl. Tom 1. PWRiL, Warszawa 
[7] Splewakowskl E. R., 1974: Badania nad zm1anami w szacie rosiinnej 
pod wpływem nierytm1cznych wahań poziomu wody w zespole Elektrowni 
Wodnej Żydowo. Rozprawa habilitacyjna. WSF, Koszaliński Koszaliński 
Ośrodek Naukowo-Badawczy, Kosza:Lin-Slupsk 
[8] Splewakowskl E. R., 1974: Wstępne badanla nad wpływem ruchów .turbu- 
lencyjnych wody na plankton jezlor Kamlenno i Kw
ecko. Ochrona 1 
kształtowanie środowiska naturalnego 
omorza Srodkowego 5, 59-69. 
Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy. WSI', Słupsk 
[9] Trojanowski J. 1 wspł., 1989: Fizykochem1czne badania wody i osadów 
dennych jezior Kamlenno i Kwiecko. Słupsk, IMaszynopls, materialy 
niepubllkowanel
>>>
12 


Bogna Paczuska 


SOUNDING ANALISIS OF ALGAE FROM LAKES KAlV1IENNO AND KWIECKO OF PUMP POWER 
STATION IN ZYDOWO 


Summary 


Activation of pump power station in :2:ydowo in 1971 cused an exchange 
ot water between oligotrophic lake Kamienno, and eutrophic lake Kwiecko. 
Samples ot algae collected in June 1988 show that now both lakes are b-m&- 
sotrophic type. Most ot algae represen-t ben'thos and periphi 
on taxons, 
they &re mixed with sl1me and organ1c matter. This eftect is a result 
ot turbulences caused by removing large amounts ot weter.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JEDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLŃICTWO /31/ - 1992. 


BADANIA MODt:LOWE NAD WYMYWANIEM JONOW AMONOWYCH I AZOTANOWYCH 
Z RÓżNYCH GLEB MINERALIffCH 


Ewa Spychaj-Fabisiak, Jerzy Andrzejewski 
Katedra Chemii Ro1.nej, Zakład Podstaw Chemii Rolnej 
Wydział Ro1.niczy ATR 
ul. Seminaryjna 5, 85-326 Bydgoszcz 


DOŚwiadczenia laboratoryjne nad wymywaniem azotu amonowego i 
azotanowego z trzech r6tnych gleb wykazywały następujące zależności. 
Przy wymywaniu wodą w przesączu znajdowano zawsze więcej azotanów 
nit azo
 amonowego. Zastosowanie roztworu KCl wybitnie zwiększało 
wymywanie azotu amonowego. Podobny efekt dawało też wstępne wapnowa- 
nie gl.eb, zwiększając r6wnocześnie także ilość wymywanych azotanów. 
Wyraznie wyższe wymywanie sumy azotu amonowego i azotanowe
o stwier- 
dzono dla gleby o najniższej zawartości próchnicy i koloidow mine- 
ralnych. 


1. WSTEP 
, 


Poziom strat azo
 jest ważnym czynnikiem wpływającym na pobieranie 

ego składnika z gleby przez rośliny oraz efektywność nawożenia azotowego. 
Na całość stra
 składa się wiele proc
sów o charakterze mikrobiologicznym, 
chemicznym i fizycznym - wśr6d nich 
wn1eż wymywanie do glębszych 
warsw gleby [2, " 4, 6, 8, 10, 12, 13] . Ilość azotu traconego na tej 
drodze zaJ.eży od kierunku i nasilenia ruchów wody w glebie, od składu me- 
chanicznego i właściwości sorpcyjnych, a 
akże od sza
y roślinnej [1, 5, 
7, 9, 11] . 
Celem niniejszej pracy bylo określenie, w kontrolowanych warunkach 
laboratoryjnych, w jakim stopniu na proces wymywania N-NO, i N-NH 4 z gle- 
by wplywa pojemność sorpcyjna kompleksu glebowego, wapnowanie oraz obec- 
ność nadmiaru aktywnych jonów potasowych. 


2. METODYKA DOSWIADCZENIA 


W doświadczeniach modelowych stosowano , gleby, które różniły się 
miQdzy sobą wlaściwośc1am1 .fizyko-chemicznyDi1 Itab. 1/. Pr6by badanych 
gleb pobrano we wrześniu 1987 roku z pól Zakładu DoświadczaJ.nego Akademii 
Techniczno-Ro1.niczej Gliszcz / gleba nr 1 'i 'I i Wierzchucinek 1 gleba nr 
2/'. Każci, z g1.eb po wysuszeniu i przesianiu przez si to o średnicy 1 mm 
napełniano 30 ClI kolumnę szklaną o średnicy 4 cm, ze zwężeniem na dole i
>>>
14 


E. Spychaj-Fabisiak, J. Andrzejewski 


wkładką przepuszczalną dla wody. Na głębokość około 5 cm wprowadzono pi- 
petą 5 ml roztworu azotanu amonowego, zawierającego 100 mg N. Wapnowanie 
gleb przeprowadzano mieszając je z ilością CaO odpowiadającej 1 Hh, przed 
napełnieniem kolumn. Równolęgle przygotowywano kolumny kontrolne bez do- 
datku azotanu amonowego. 


Tabela 1 
Table 1 


W
aściwoścl fizyko-chemiczne gleby 
Properties of soils 


Wyszczególnlenie Numery gleb _ NO of solI 
Speciflcation 1 2 3 
Frakcje składu me- 1 - 0.1 95 61 37 
chanicznego 0.1- 0.02 2 24 40 
Frac
ions of mecha-  0.02 3 40 23 
nical composltion 
C 138.0 750.0 954.0 
Zawartość w mg!100 g N 16.8 84.0 739.2 
Con
ent of mg!100 g NH 4 138.0 750.0 954.0 
N0 3 16.8 84.0 739.2 
Katlony wymienne 
w me/100 g K 0.11 0.31 0.27 
Exchangeable cations Na 0.17 0.24 1.21 
me/1C)Q g Ca 4.26 7.33 35.20 
Kwasowość hydrolity- 
czna 
Hydrolytio acldity 
me/1oo g 0.26 2.14 1.88 
pH wH 2 0 7.1 6.0 6.8 
w KCl 7.0 5.5 6.6 
Zawartość wg metody 
Egnere.-łUehma K 2.2 9.3 7.8 
Con
en
 by Egner-Rlehm 
mg! 100 g soll P 4.8 5.9 2.3 


Następnie z wkraplacza wprowadzano, w zaletności od wariantów, wodę 
destylowan", O,1M lub O,5M roztwór KCl. Wkraplanie odbywaLo się począ
kowo 
bardzo wolno, at do peLnego nawiltenia gleby, a p6:tniej w tempie okoLo 2m1 
na minutę. Odbierano pi ęć porcji wycieku po 50 m1 i oznaczano w nich za- 
wart08.ó azotanów koloryme1;rycznie i azo
u amonowego metod" destylacyjną.
>>>
Badariia modelowe nad wymywaniem jonów ... 


15 


Uzyskane wyniki bada!i poddano anal1zie statystycznej używając d.o porówna- 
nia średnich testu t-Studenta [15] . 
Doświadczenie obejmowało dwanaście wariantów: 


bez N + NH 4 N0 3 


- przemywanie wodą 
_ przemywanie O,1M KCl 
- prz4!mywanie 0,51'1 KCl 
_ przemywanie wodą gleby zwapnowanej 
_ przemywanie O,1M KCl gleby 
zwapnowanej 
_ przemywanie 0,51'1 KCl gleby 
zwapnowanej 


1 
2 
3 
4 


7 
8 
9 
10 


5 


11 


6 


12 


3. WYNIKI DOS'iIADCZEK I DYSKUSJA 


Warunki przeprowadzonych doświadczeń laboratoryjnych nie odpowiadały 
naturalnym warunkom glebowym i szczególnie sprzyjały wymywanlu z gleby 
azotu. Dotyczy to zwłaszcza ilości przemywającej wody, odpowiadającej, w 
nieco ryzykownym przeliczeniu, opadowi 200 mm. Ponadto w doświadczeniach 
nie naśladowano rzeczywistych ruchów wody w glebie, ustalając zdecydowa- 
nie jednokierunkowy ruch ku dołowi. 
W tabeli 2 przedstawiono sumaryczne wyniki wymywania dla wszystkich 
wariantów doświadczeń. Zastosowanie do przemywania gleb różnych roztworów 
w wyraźny sposób wpłynęło na ilości wymywanego azotu, zarówno N-N0 3 jak i 
N-NH 4 . 
Już dla gleb bez dodatku N stwierdzono, że O,1M. roztwÓr KCl wymy- 
wał 1,4 _ 3,8 razy więcej jonów amonowych niż woda, a 0,51'1 roztwór KCl 
wymywał tych jonów nawet 5-krotnie więcej. Przy zastosowaniu dodatku azo- 
tanu amonowego, różnice te były jeszcze większe, szczególnie gdy stosowa- 
no do przemywania gleb O,5M roztwór KCl. Natomiast nie stwierdzono tak 
wyraźnego wpływu 0,1. czy 0,51'1 KCl, na ilość wymytego N-N0 3 . W większości 
przypadków oba te roztwory wymywały najwyżej 2-krotnie więcej azotanów 
niż woda. 
W warunkach naturalnych stwierdza slę na ogół wlększe wymycie azo- 
tanów niż jonów amonowych. Pondel i Terelak [10] odnotowali w wodach dre- 
narskich tylko znikome ilości N-NH 4 10,04 - 0,2 mg/II, natomiast ilości 
. ł g/ 
N-N0 3 miesciły się w granicach 0,3 - 27 m l wody. Podobne wyniki uzyskał 
także Borowiec [2] , który odnotował stężenie N-NH 4 również na minimalnym 
poziomie 10,3 - 0,6 mg/l wodyl, a także Witkowski [16] , który stwierdził 
znacznie wyższe stężenie azotanów niż jonów amonowych w odpływach wód 
zlewni. Zupełnie inne wyniki uzyskał Kopeć [6] , który stwierdził w wo- 
dach drenarskich, w okresie wiosennych roztopów, około 3-krotnie wyższe 
stężenie N-NH 4 niż N-N0 3 . Jednak latem stężenie jonów amonowych było oko- 
ł? 20 " niższe niż N-N0 3 .
>>>
16 


\IN 
Cd 
....Q) 
Gl.... 
$l $l 
Cd Cd 
E- E- 



 
fi 


 
\I 
.......... 
u 
t1!;! 

d- 
. 
O $.t 
Q) 
"" + 
.... 
 
U 
!;! -g 

.... 
. .... 
O ""' 
.... 
. 1/1 
111',,", 
s:: 
 
Cd 

 :S 


 
+ 
1/1 .... 
Gl ::s 

 O 
III'
 

 Gl 
O oC: 
:. 1/1 
Cd 

 :. 
t' 
 

 
 

p 
D '2 
fJ Gl 
+ + 
O Cd 
Nr....... 
Cd + r'I 
""' '2 fi 

 
 O 
O ta :Q 

 El...... 
El ::s .... 
aI'2 U 

g
 
N El . 
«O 


E. Spychaj-Fablslak, J. Andrzejewski 


Q) 

 /O 
Q) fJ N r- N ll"I 
 '" .,j-.,j- \D '" r-.,j- 
 
r.. Gl 
 . . . . . . . . . . . . 
tn :£ 
 \I N N N r'I.,j- r'I N r- łt\ N 

N r'I 
CD 
 \I &; 
 \I '" r- N 
I
 
 .,j- r'I '" '" \D r'I 
 r'I r'I.,j- 

 . . . . . . . . . . . . 
\I N r'I N .,j- .,j- \D '" .,j- \I IX)r'I 
N Nr'I 
.... 
""' ll"I IX) '" \D 
 CD \D CD 
O r'I O \D '" 
 \I \D'" \D 
 CD O 
1/1 
 . . . . . . . . . . . 
.... r'I '" .,j- "'Il"ICD \D r'I O .,j- 
I 
 \I \I 
r'I al 
O .g 
:B
 CD 
z r'I r- O 

 IX) ll"I 
 
 łt\ N .,j- ... 
N '" . . . . . . . . . . . 
s:: r'I r'I .,j- r'I r- CD O IX) o CD \D 
Q) ... N \I t'\ 
bO 
O 
r.. 
+ r'I \I .,j- r'I 'LR CD 3 \D 
-a N \D r- '" '" CD CD r-
 

 IX) . . . . . . . . . . . 
O O O O O O 
 O r'I 

 
ł...I r'I 
D 
IQ 

 
 '" \D '" \I IX) \D '" r- 
",r- r'I r'I CD O r- '" O '" r- 
D I
 r- . . . . . . . . . . . . 
r.. O 
 
 ... 
 ... \I 
 ... r'I \I O 
... \I r'I 
I 
\D .,j- O o CD O r'I 8 N '" 
::s r'I '" 
 CD '" .... r'I \D '" r- 
+ r'I \D . . . . . . . . . . . 
O .... .... N 
 ... N \I \I 
 ll"I CD 
N .... 
 
al ""' 
o 
t' 10 
.,j- '" '" 
 :g \Z r'I :i g 
$.t .,j- I '" N .,j- CD IX) '" 
O :I:: \I '" . . . . . . . . . . . 
r.. z al O \I \I 
 ... \I \I N \D '" '" 
.c N r'I 
Gl 
.... 
bO 
'" r- O r- ff,. O 
 
 

 '" r- .,j- '" O \D \D \D 

 .,j- . . . . . . . . . . . 
O O O O O O .... O O ... r- 
r'I r'I r'I 
I .... .... .... .... .... .... 
$l al 
 
 UU UU UU 
'O 
 al O Gl O

 O

 O

 
III oC: oC: 
o + 1/1 r'I I
 
o. 
'2 Gl al N' , N.. . \I . . 
tI) x :. :1::00 :1::00 :1::00 
1/1 
 \I 'i} 
t' 1/1 Gl U O I
 U I
 O 
.... 1/1 
O 
 Gl .g 
""' Gl  
N 
 al 
o Gl ł...I .... 
Po. 
 ...:I O Z O
>>>
Badania modelowe nad wymywaniem jonów... 


C\J 
.,-i 
rl 
Q) 
.o 
al 
+ 


a ... I!\ C\J a a '" D' I!\ .j- 
C\J . . . . . . . . . . 
... I!\ ... C\J D' ... co a I!\ D' I!\ 
C\J C\J r'I r'I r'I C\J ... .-- ... .... 
a '" .j- eJ' .j- r- co .j- .-- .j- 
. . . . . . . . . . 
... co I!\ r'I a r'I a r'I t"- .-- t"- 
... C\J C\J r'I 
 r'I r'I. ... .-- C\J ... 
r'I r'I a C\J C\J '" \D r'I \D 
. . . . . . . . . 
'" r'I \D ... a co .-- r- C\J 
a ... ... ... r'I C\J .... ... ... 
... 
C\J a a D' r'I \D a r'I C\J 
a5 . . . . . . . . 
'" t"- '" C\J \D .j- a r'I '" 
C\J C\J r'I .j- r'I ... C\J C\J ... 
I!\ .j- ... r'I \D a ID \D .j- 
. . . a5 . a5 . . . 
co \D t"- I!\ r'I a C\J a 
r'I r'I 
 .j- .j- ... C\J C\J C\J 
... .j- ID \D '" r'I '" .j- ... .j- 
. . . . . . . . . . 
t"- C\J \D .-- t"- co '" t"- .j- co r'I 
C\J ... r'I r'I C\J \I ... 
 
 
a a 
co t"- t"- r'I \D ... C\J r'I I!\ 
\D . . . . . . . . . 
co r'I a \D r'I \I I!\ \I \D 
... C\J ... ... 
co 
... t"- '" a C\J C\J .j- r'I t"- 
. . . . . . . . . 
'" .j- 
 co a ... I!\ co a .j- 
C\J ... r'I .j- r'I ... C\J ... 
.j- t"- r'I t"- '" r'I \D '" .-- 
. . . 
 . . . . . 
.j- r'I r'I I!\ 
 \D eJ) N '" 
r'I r'I 
 .j- .j- ... ... ... 
rl rl rl rl 
U U U 
 
r'I 
 
 
 
o 
 '" a ... '" 
\I . . \I . . 
::r: a a 1 ::r: a a 
a 
\I al 
1 u 1 
b 
... o 
.... 1 


. 
-o 
o 


17 


co 
C\J 
. 
C\J 
I 
....... 
Z 
s:: 
o 
.,-i o 
+ tt"\ 
al ... 
N . 
..-I co a 
rl o .j- 
..-I \D .. I. 
+ ... \I 

 . -:;:; 
Gl a 
'H Gl 
I l:! .J:: 
rl II) 
Gl ....... ClI al 
 rl r'I bO 
 
al ..-I ... o 
ClI o C\J 
 -o 
rl III . o 
a 
 .J:: 

 'H + 
o o I ClI 
r'I 'H 'H S 
a ....... -g 
 o 
Z 
 
1 ..-I S o 
z 
 Z 
 
 
 'H 
o ....... 
bO o 
 ..-I 'H 
S . al o rl al 
a ..-I 'H 
 ..-I 
o ....... s:: ....... 
 o s:: 
'" Gl o 'H al 
C1 .N . 'H ....... 
 
+ o .o ....... 
CI) 
 Gl E 
.j- 
 rl al 
 

 ....... s:: bO ..-I o 
s:: N 
....... 
 ;:I 
 al ;:I 
Z '" .,.." .o 
o o al o 
 o 
bO . ..-I N s:: III 
S a N -o P- 
 o 
....... o o al o P- 
o p:: A 
 
 'H III 
'" 
H al al al al al 
 rl rl rl rl rl 
Z -o -o -o -o -o
>>>
18 


E. Spychaj-Fabisiak. J. Andrzejewski 


W przeprowadzonych dOświadczeniach modelowych zastosowanie wapnowa- 
.nia w wyraźny sposób wpłynęło na zwiększenie wymywania azotu, przy czy.. 
dotyczy to zarówno jonów amonowych, jak i azotanowych. Sumaryczne ilości 
wymytego azotu z gleb z dodatkiem NH 4 NO, przemywanych wodą Irys.I, są bar- 
dziej wyrównane po zastosowaniu wapnowania. Ilość wymytego azotu z gleb 
wynosi od 15 do 60 
 wniesionego azotu dla gleb bez wapnowania i. od 1716 do 
70 
 dla gleb zwapnowanych. W warunkach naturalnych Ruszkowska [12) , 
stwierdziła równie
 wytsze o około l' 
 wymycie azotu nawozowego z gleb 
zwapnowanych nit z gleb bez wapnowania. 


80 maM 


«10 


40 


20 


o 


bez CaO wlt.houl CaO 


Cao 


0IIII p'" .... 1 eoIl 110 I _ p... ar II _ 110 II _ p... .... 3 ..u 110 3 


Rys. Sumaryczne ilości azotu wymyt
go z gleb z dodatkiem NH 4 NO, 
mywanych wodą destylowaną w zale
ności od wapnowania 
Fig. The amount of nitrogen washed out from the soils with the addition 
ot ammonium nitrate, washed with distilled water, in dependence on 
l1m1ng 


prze- 


Zamieszczony rysunek pozwala na porównanie ilości azotu wymytego wodą 
z wszystkich badanych gleb. Wyraźnie wyższe wymycie azotu zaobserwowano 
dla gleby 1 w porównaniu z glebą 2 i ,. warto zaznaczyć, te gleba 1 cha- 
rakteryzowała się najmn1:ejszą ilością próchnicy i koloidów lllineralnych. NIP 
tom1ast zdecydowanie najnitsze wymycie azotu wystąpiło dla gleby 3, która 
zawartością próchnicy i części spławialnych w znaczny.. stopniu przewy
sza- 
ła pozostałe dwie gleby. Podobne silniejsze wymycie azotu nawozowego . z 
gleb lekkich stwierdził takte Mazur [9] w warunkach naturalnych. Odnotował 
on wymycie azotu nawozowego /gnojowica! z gleby lekkiej na poziomie 65
, 
z gleby średniej 4,6 ", a z clętkiej 2,2 
. Natomiast Teske i Matzel [14] 
stwierdzili wymycie azotu z gleb średnich w ilości 11 - 15 ", a na czarno- 
ziemie tylko 1,5 - 2,1 
 wniesionego azotu nawozowego.
>>>
Badania modelowe nad wymywaniem jonów ... 


19 


4. WNIOSKI 


1. Roztwór chlorku potasowego wyraźnie zwiększyl wymycie azotu mineralne- 
go, a zwlaszczą N-NH 4 , w porównaniu do wody. 
2. Wapnowanie we wszystkich badanych glebach wyraźnie wplyn
lo na zwi
k- 
szenie ilości wymytego azotu mineralnego. 
3. Zarówno azot amonowy. jak i azotanowy wymywal}Y był w znacznie wi
k- 
szych Hościach z gleb lekkich /1 i 2/, niż z gleby o znacznie wyż- 
szej zawartości próchnicy i koloidów mineralnych 13.1 . 


LITERATURA . 


[1] Allison-F. W., 1966: The fate of nitrogen applied to soils. Agr. Ag- 
rom. 18, 219-258 
[21 Borowiec S., Skrzyczyński T., 1978: Migracja skladników mineralnych 
z gleb Niziny Szczecińskiej. Szczec. Tow. Nauk., Wydzial Nauk Przyr.- 
Roln. 1, 3-66 
[3] Dilz K., Woldendrop J. W., 1960: Distribut10n and nitrogen balance of 
15 N labelled nitrate applied on grass soils. Proc. Intem. Congr. 8, 
150-1 52 
[4] Hermann V., Gorl1tz B., 1983:Lisimeteruntersuchungen zur Nahrstof - 
frerlangerung nach gulledungung in einer Sand-Rosterde-5tickerwasser 
und Stickstoff. Archiv. f. Acher-u Pflbau 8, 509-515 
[5] Katcheson J. W., Jakovljewic M., 1968: Transformation of N0 3 and NH 4 
in soi18. Proceedings of the symposium. Isotopes ans Radiation in 
soil organic-Materr Studies IAEAFAO Vienna, 125-130 
[6] Kopeć S., 1970: Odplyw z sieci drenarskiej w warunkach górskich. Wi
 
dom. lMUZ, 1, 157-171 
[7] Kopeć S., 1980: Ograniczające działanie użytków zielonych na wypluki- 
wanie skladników mineralnych z gleby. Wiadom. Mel. i ł:.ąk. 11, 13-16 
[8] Long F. C., Huck M. G., 1980: Nitrate novement under cord and fallow 
Condi tions. Soil Sci. Soc. Amer. J., 4. 787-792 
[9] Mazur T.. 1
77: Wymywanie składników pokarmowych z gleb nawożonych 
gnojowicą. Z,esz. Nauk. ART Olsztyn 22, 79-87 
[10] Pondel H., Terelak H., 1981: Sklad chemiczny wód drenarskich 
podstawa do oceny strat składników mineralnych wymywanych do 
gruntowych. Pam. Pul. Prace IUNG, 75, 149-167 
[11] Poplawskl Z., Filipiak K., 1981: Kształtowanie si
 zawartości azotu 
związków nieorganicznych na tle zmiennych opadów atmosferycznych i 
temperatur. Rocz. Gleb., 1, 33-63 
[12] Ruszkowska M., 1979: Dynamika i bilans składników pokarmowych w doś- 
wiadczeniach lizymetrycznych. R.N.R. 173, 7-53 

3] Ruszkowska M., 1984: Bilans skladników pokarmowych w doświadczeniach 
lizymetrycznych /1977-1981/. Pam. Pul., 2 
£14] Teske W., Matzel W., 1976: Sticksoffauswaschung und Stickstoffausnut- 


jako 
wód
>>>
20 E. Spychaj-Fabisiak, J. Andrzejewski 


zung durch die Pflanzen in Feldlysimetern bei Anwendung von N-15 mar- 
kierten Hernostoff. Arch. f. Acker-und Pflanbau. 7, 382-395 
[15] Trętowski J.. Wójcik A. R., 1991: Metodyka doświadczeń rolniczych. 
WSRP, Siedlce 
[:16] Witkowski D., 1970: Dynamika zawartości składników nawozowych w od- 
pływach Sony i Przylepnicy. R.N.R. 3, 469-482 


THE LABORATORY EXPERlMENTS ON WASHING IONS 
NHt AND NO; FROM DIFFERENT MINERAL SOILS 


Summary 


The laboratory experiments on washing out ammonia and nitrate nitro- 
gens from three different soils showed the following dependences. During 
the washing out. in the filtrate there was always found more nitratef! 
than ammonia nitrate. The usage of KCl solution extremely increased was- 
hing ammonia nitrogen out. The similar effect was the result of prellm1- 
nary soil liming. This increased also the amount of washed out nitrates. 
Clearly higher washlng out the sum of ammonia and ni trate ni trogesn was 
found out for the soi l of the lowest content of humus and of m1neral col- 
loids.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JEDRZEJA 5NIADECKICH W BYDGOSZCZY 
, 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


WPŁYW WYBRANYCH ANTY
TYKdW I FUNGICYDOW NA ROZWOJ 
MIKROORGANIZMOW GLEBOWYCH NA TLE ZROŻNICOWANEGO NAWOŻENIA 
II. 005WIADCZENIE IN VITRO NA POŻYWKACH Sł::L.b:KTYWNYCH 


Wanda 5lizak, Wojciech Piotrowski 
Katedra Mikrobiologii, Zakład Techniki Ochrony Roślin 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85-,029 Bydgoszcz 


W przedstawionych badaniach największą zmienność reakcji, a 
także największą wrażliwość na zastosowane preparaty wykazały pro- 
mieniowce. Ich rozwój, a także rozw6j bakterii najsilniej o
ran1- 
czył Oxafun T. Oddziaływał on również ujemnie na przeżywalnośc grz1- 
bów. Streptomycyna hamowała rozw6j bakterii i promieniowców stymu- 
lując na ogół rozwój grzybów, podczas gdy działanie Nystatyny było 
odwrotne. System nawożenia zmieniał znacząco reakcję mikroorganiz - 
mów na badane związki. Natężenie zmian i ich kierunek były inne w 
przypadku bakterii i promieniowców niż grzyb6w, a ponadto na podło- 
żach wybi6rczych kształtowały się odmiennie niż na podłożu ogólnym. 
Wartości wskaźnika stosunk6w biotycznych były odzwierciedleniem 
zmian w liczebności poszczególnych grup mikroorganizm6w. Najmniej 
popraWnY,z punktu widzenia żyzności gleby i plonowania roślin, u- 
kład stosunków biotycznych kształtowała Streptomycyna, a najbar- 
dziej korzystny - Dithane M-45 i Nystatyna. 


1. WSTEP 
, 


W poprzedniej części pracy [32] przedstawiono wyniki badań charak- 
teryzujące wpływ wybranych antybiotyków i fugicydów na rozwój bakterii, 
promieniowców i grzyb6w pochodzących z gleby o zr6żnicowanym systemie 
 
wożenia i izolowanych na uniwersalne podłoże Ipożywka ogólna/. Wyniki 
tych badań, dotyczące oddziaływania różnych systemów nawożenia na mikro- 
organizmy, nie były jednak w pełni zgodne z wynikami badań innych auto- 
rów [22, 23] . Powodem tej rozbieżności mogło być maskowanie efektu na- 
wożeniowego przez wzajemne oddziaływanie na siebie poszczególnych mikro- 
organizm6w rozwijających się na jednym wspólnym podłożu. Ten sam mecha- 
nizm mógł zadziałać również w przypadku test
wanych preparatów. 
Aby uniknąć powyższego efektu, w prezentowanych badaniach zastoso- 
wano dla bakterii, promieniowców i grzybów podłoża wybiórcze. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Analogicznie jak w badaniach wcześniej prezentowanych [32] ,ocenia- 
no wpływ dwóch antybiotyków: Streptomycyny Isl i Nystatyny INYI oraz
>>>
22 


W. 51izak, W. Piotrowski 


dwóch fungicydów: Dithane M-45 IDITH/ i.Oxafunu T lox/ na rozwój bakte - 
rii IBl, promieniowców Ipl i grzybów IG/. Pełniejszą charakterystykę za- 
stosowanych preparatów przedstawiono w poprzednim opracowaniu [32] . 
Mikroorganizmy izolowano z tych samych co poprzednio prób gleby 
Ipłowa właściwa! o stałym, wieloletnim 111
latl nawożeniu: obornikiem 
IOB/, nawozami mineralnymi INPKI i bez nawotenia 101. 
Tak jak poprzednio, preparaty wprowadzono do przygotowanych rozcień- 
czeń glebowych I 10- 4 I,. z zachowaniem tych samych koncentracji: 1000 
pg/ml _ Streptomycyny, 10000 pg/ml - Nystatyny oraz 3000 pg/mJ. - Dithane 
M-45 i Oxafunu T. Kombinację kontrolną bezwzględną IKKBI stanowi lo roz- 
cieńczenie bez preparatu, z równowatną ilością. ja1:owej wody. Tak przygo- 
towane rozcieńczenia glebowe wytrząsano mechanicznie 13C min.I, przeno- 
szono w ilości 1 ml na płytki Petriego i mieszano z odpowiednim agarowym 
podlotem selektywnym. Podłoża zawierały dla bakterii - ekstrakt droż- 
dżowy, pepton i glukozę [11] , dla promieniowców - glicerynę i kazeinę 
[17] , a dla grzybów - glukozę, pepton, róż bengalski i streptomycynę 
[20J . 
Kryterium oceny stanowila liczba kolonii wyrosłych na potywkach po 
5 - 7 dniach inkubacji w temperaturze 22-23 0 C, przeliczona na liczbę ko- 
mórek w 1 gramie świeżej gleby. Obliczano także stosunek liczbowy bakte- 
rii i promieniowc6w do grzyb6w[jB+P/:G] jako wskaźnik stosunków biotycz - 
riych. 
Uzyskane wyniki, po przeliczeniu na procenty odchyleń od kombinacji 
kontrolnej, poddano analizie warianc
i z pojedynczą klasyfikacją oraz 
analizie korelacji liniowej. 


3. OMO\'/IENIE WYNIKOW 


Wyniki przedstawione w tabeli 1 ujawniają, te w badanych próbach 
glebowych najliczniej występowały bakterie, mniej liczne byly promienio- 
wce, a zdecydowanie najmniej izolowano grzybów. Liczebność tych mikroor- 
ganizmówoznaczana na podlotach wybiórczych okaz ala się 2-4-krotnie wyż- 
sza nit na pOdłożu ogólnym [32] . Wynikać to mogło zarówno z korzystniej- 
szych dla poszczególnych grup mikroorganizmów warunków wzrostu na podlo- 
tach selektywnych, jak i z wyeliminowania poprzez selektywną hodowlę pew- 
nej liczby organizmów konkurencyjnych. 
Na podlożach selektywnych ujawniły się również wyraźniej rótnice w 
liczebności mikroorganizmów w zależności od systemu nawotenia, przy czym 
różnice te kształtowały się lnaczej niż w poprzednich badaniach [32]. 
Obecne wyn1ki potwierdziły, znany z innych prac [8, 22, 23, 32J , ko- 
rzystny wpływ oborn1ka na rozwój bakterii. Z gleby nawotonej system..:..y':' 
cznie obornikiem, izolowano 6 - 8-krotnie wlęcej bakterii w porównaniu z 
pozostałymi wariantami nawożenia. Tak silnego zróżnicowania liczebności 
bakterii w zaletności od nawożenia nie. uzyskano stosując w badaniach po- 
dloże uniwersalne [32] . W obydwóch wariantach doświadczeń najmniejszą 
liczbę bakterii izolowano z gleby nawożonej mineralnie INPKI, co między 
innymi mogło być następstwem jej zakwaszenia [7] .
>>>
Wplyw wybranych antyb10tyków 


23 


Tabe1a 1 
Tab1e 1 


Zmiany 1iczebności mikroorganizmów glebowych w zalet- 
ności od nawotenia gleby 'liczba komórek x 10 4 'g 
świetej gleby' 
Changes of the riumber of soi1 microorganisms in re1a- 
tlon to soil fer
11ization trea
ment 'number of cells 
x 10 4 , g of .fresh s011/ 


Nawounie l' Mikroorganizmy - Microorganisms 
Fertiliza- Bakterie Promieniowce Grzyby Ogólem 'B+p/:G 
tion l' Bacterla Act1nomycetes Fungi Total IB+AlIF 
O 153.33 76.00 11,00 240.33 20.85 
NPK 126.67 134.67 4,00 265,33 65.33 
OB 913,33 103.00 1,00 1017.33 1016.33 
]t 397 , 78 104,56 5,33 507,67 94,19 


l' O - bez nawozu 'without fer
1l1zer/; NPK - nawozy mineralne 'mine- 
ral fertllizers' J OB - obornik 'farmyard manure' 


Prezentowane wyniki wskazują; te grzyby, które w warunkach ekologi- 
cznych konkurują z bakteriami [2, 22. 23, 32] , najslabiej rozwijały się 
w glebie nawotonej. obornikiem 'OB'. Największą ich l1czbę izolowano z 
gleby nie nawotonej 'O,. Wyniki uzyskane na podłotu uniwersalnym [32] 
szeregowały systemy nawotenia pod względem ich korzystnego wpływu na 
grzyby w odmiennej kolejności: O : OB : NPK. Z punktu widzenia tyznoś- 
ci gleby masowy rozwój grzybów jest zjawiskiem niekorzystnym, na co wska- 
zują prace Mal1szewskiej [19] i innych [2, 22] . . 
Stosując podłote uniwersalne [32] najwięcej promieniowców izolowano' 
z gleby nawotonej systematycznie obornikiem 'OB' . Zastosowanie podłota 
wybiórczego ujawniło największą liczbę tych organizmów w glebie nawożo- 
nej nawozami mineralnymi 'NPK/. Nawotona mineralnie gleba badana przez 
Myśkowa i Stąsiek [23] charakteryzowala się takte większym udzialem mi- 
kroorganizmówantybiotycznych w porównaniu z innymi systemami nawotenia. 
Autorzy Ci podają łączny udział antybiotycznych bakterii i promieniowców. 
Zakładając jednak, te te ostatiue są glównymi producentami znanych anty- 
biotyków [16] , domniemać motna, te w badanej przez nich glebie domino- 
wała ta właśnie grupa mikroorganizmów. 
Prezentowane wynlki wskazują, te najbogatszą miklo.florą bakteryj- 
ną 'bakterie + promieniowce' charakteryzowała się gleba nawożona obor- 
nikiem 'tab. 1', co jest zgodne z badaniami innych autorów [22, 23, 24, 
32J . Dla tej gleby uzyskano najwytszy wskaźnik stosunków biotycznych 
['B+P łG] .
>>>
24 


W. 51izak, W. Piotrowski 


Dla gleby nawożonej NPK, a także dla gleby nle nawożonej wskaźnik ten 
był 20 - 50-krotnie niższy. \....yniki te odbiegają wl,c wyraźnie od wyników 
uzyskanych na podłożu ogólnym [32] , które porządkowały systemy nawoże- 
nia pod względem nasilenia się ujemnego ich wpływu na wielkość Po\
ższe- 
go wskaźnika następująco: NPK : OB  O. Najwyższa wartość tego wskaź- 
nika uzyskana dla gleby nie nawożonej była tylko 1,5 - 3-krotnie niższa 
od jego wartości dla gleby nawożonej obornikiem i nawozami mineralnymi. 
Warunkl siedliskowe, a więc typ gleby [26, 27, 28] i nawożen1e 
[32J , kształtując skład zespołu mikroorganizmów mogą swolście modyfiko- 
wać ich reakcję na pestycydy. Ocena tej reakcji może zależeć w pewnym 
stopniu od przyjętej metody badań. Potwierdzają to rezultaty przeprowa- 
dzonych dwóch seril dośwladczeń. Z lch porównania wynika, że reakcja 
mikroorgan1zmów na antybiotyki i fungicydy na podłożu ogólnym [32] n1e 
zawsze była zgodna z lch reakcją ocenianą na podłożach wybiórczych. W 
tym ostatnim przypadku uzyskano na ogół wyższe wartości wskaźników zmien- 
ności, przy czym najmniejszą zmienność reakcji wykazywały bakterie, a 
największą, w przeciwieństwle do badań wcześniejszych, promieniowce 
Itab. 2/. Tym niemniej, kierunek zmian liczebności promieniowców w oby- 
dwóch seriach doświadczenia był istotnie zgodny Ir = 0,775 : 0,661 przy 
p . 99 %1. 


Tabela 2 
Table 2 


Porównanie reakcjl mikroorganlzmów na zastosowane 
czynnikl Ipreparaty. nawożen1el 
Comparison of the response of microorganisms to used 
treatments Ipreparatlon, fertl1izatlon/ 


Mikroor';' Llczba mikroorgan1zmów Współczynniki korelacji 
ganizmy 21 Number of microorgan1sms- Correlation coefficients 
Microor- 16 KKB V x/'/o/ Irl 
ganisms 21 x Zakres - Range B P G 
B -20,81 - 97,81- +213,16 135,44 - O, 889 xX -0,171 
P -72,10 -100,00- + 57,90 179,25 79,03 - -0,023 
G -10,30 .- 96,97- +333,30 138,55 2,92 0,05 - 
21 B - bakterie Ibacteria/; Współczynniki determinacji 
P - promieniowce lactinomycetes/; Determination coefflcientSJ6 


G - grzyby Ifungi/ 
xx - istotność przy P=99%. I signif1cant at P=991o/ 
V x - wskaźnlk zmienności w % Ideviatlon index ln %1 
KKB- kontrola, bez nawozów 1 preparatów Icontrol, without fertilizers 
and preparatlonsl
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków ... 


25 


Promieniowce, podobnie jak w badaniach innych autorów [26, 28, 36] , 
charakteryzowały się największą wrażliwością na zastosowane preparaty. 
Najsilniejszą toksyczność w stosunku do tych organizmów wykazywały fungi- 
cydy - Oxafun T i Dithane M-45 oraz Streptomycyna /tab. 3/. Tylko w sto- 
sunku do promieniowców izolowanych z gleby nie nawożonej 101 stwierdzono 
stymulujący wpływ Nystatyny. 
Reakcja bakterii na czynniki doświadczenia była istotnie zgodna z 
reakcją promieniowców /tab. 2/. W porównaniu jednak do badań na podłożu 
ogólnym [32] , stwierdzono jedynie tendencję do pozytywnej korelacji /r . 
0,482 « 0,532 przy p . 95 %1. W stosunku do bakterii ujawniło się specy- 
ficzne działanie Nystatyny Itab. 3/. Stymulowała ona istctnie naj silniej 
rozwój bakterii pochodzących z gleby nawożonej mineralnie i bez nawożeni
 
a hamowała rozwój bakterii pochodzących z gleby nawożnej obornikiem. Po- 
zostałe preparaty ograniczały przeżywalność bakterii, szczególnie tych 
które izolowano z gleby nawożonej obornikiem. Najwyższą toksyczność wyka- 
zały OxafUn T i Streptomycyna. Jedynie w stosunku do bakterii izolowanych 
z gleby nie nawożonej istotnie mniejszą toksyczność wykazał Dithane M-45. 
Reakcja grzybów na testowane preparaty. podobnie jak w badaniach 
Johnsona [J 4] , odbiegała od reakcji bakterii i promieniowców I tab. 2/. 
Reakcja ta była także inna niż w poprzedniej serii badań / r = 0,067 
 
0,532 przy P = 95 %1. Streptomycyna stymulowała rozw6j grzybów pochodzą- 
cych z gleby nawo
onej szczeg6lnie obornikiem Itab.3/. Antybiotyk ten re- 
dukował natomiast populację grzyb6w gleby nie nawo
onej. Zbliżone działa- 
nie wykazywał tak
e przeciwgrzybowy antybiotyk Nystatyna. Stymulował on 
rozw6j grzybów izolowanych z gleby nawo
onej obornikiem, a redukował po- 
pulację grzybów gleby nie nawo
onej i nawo
onej mineralnie. Fungicydy 
Dithane M-45 i Oxafun T ograniczały prze
ywalność grzybów. Działanie to 
było najsiloiejsze w stosunku do populacji grzybów gleby nie nawo
onej, a 
najsłabsze w stosunku do izolatów gleby nawo
onej obornikiem. 
Ogólna liczba izolowanych mikroorganizmów IB+P+GI determinowana była 
przede wszystkim liczebnością bakterii i prorueniowców Iwspółczynniki de- 
terminacji wynosiły odpowiednio: 96,7 ;16 i 90,2 roI. Wzrost populacji mi- 
kroflory w stosunku do kontroli IKKBI stwierdzono tylko w przypadku gleby 
nie nawożonej oraz nawożonej mineralni e i tylko pod wpływem Nystatyny 
Itab. 3/. 
Prezentowane wyniki ujawniają kompensujące się zmiany liczeb
ości 
bakterii i promieniowców oraz grzybów. Wyższej liczebności dwóch pierw- 
szych grup towarzyszyła zwykle niższa liczebność grzybów, jakkolwiek re- 
lacje te nie zostały statystycznie potwierdzone Itab. 2/. Zjawisko takie 
obserwowano także często w badaniach fitopatologicznych [4, 10, 15. 30 , 
31] . Stwierdzano w nich, że bezpośrednie, czy też pośrednie, wybiórcze 
oddziaływanie pestycydów lub antybiotyków na mikroorganizmy Ipasożytnicze 
i saprofitycznel zasiedlające chronione rośliny prowadzi często do zakłó- 
cenja równowagi mikrobiologicznej, a w efekcie do wzrostu porażenia roś
 
lin przez patogeny.
>>>
26 


W. 51izak, W. Piotrowski 


Tabela 3 
Table 3 


Zmiany liczebności mikroorganizmów glebowych w zależności 
od zastosowanego preparatu i nawożenia gleby lodchylenie 
od KKB w %1 
Changes of the number of soil m1croorganiams in relation 
to preparation and soil fertilization treatment Ideviatión 
from KKB in %1 


Nawoże- 11 pre,ar!T Mikroorganizmy IM! - Microorgan1sma IM! 
nie INL ty pl 
Fertl1iril Prepara- 31 B P G Ogółem IB+Pf.G 
tion IN tiona Ipl Total IB+A/:F 
O S 85,08 
NY 
DITH 
OX 
i 
NPK S 
NY 
DITH 
OX 
i + 
OB S 
NY 
DITH 
OX 
i 
i S 
NY 
DITH 
OX 
NUR-LSD N 
IP-9:d! P 
NxP 
MxN 
MxP 
MxNxP 
11 Objaśnienia patrz tabe...a 1 The explanation see table 'I 
21 Objaśnienia patrz tabela 2 The explanation see table 2 
31 S - Streptomycyna; NY - Nystatyna; DITH - Dithane M-45: 
OX - Oxafun T
>>>
Wpływ wybranych antyblotyk6w ... 


27 


o tym, te system z:l8wotenia gleby zmieniał znacząco reakcję izolowa- 
nych z niej zespołów mikroorganizmów na stosowane zwlązkl śwladczy lsto- 
tność inurakc..,1 badanych czynników ltab. 3/. Wykazano, że uszeregowanie 
systemów nawotenia pod względem nasl1ania slę ujemnego oddzlaływania 
testowanych preparatów na bakterie i promieniowce było następujące: O: 
NPK : OB. W. przypadku grzybów klerunek tych zmian był dokładnie odwrot- 
ny. Znajduje 
o potwierdzenie w danych przedstawionych w tabeli 4. Zbl1- 
ton. reakcje na stosowane związki wykazywały jedynie mikroorganizmy gl.e- 
by nie nawotonej mineralnie. Pierwsze z nich p.odl.egały ponadto najmniej- 
szym ilośclowym wahaniom. Najszerwszym natomiast zakresem wartości boni- 
tacyjnych, atakte największą.zmiennością reakcji, charakteryzowały się 
mikroorganizmy izolowane z gleby nawotonej obornikiem. 


Tabela 4 
Table 4 


Porównanie wpływu nawożenia na reakcje mikroorganizm6w 
na zastosowane preparaty 
Comparison of the effect of fertilization on response 
of microorganisms to used treatments 


Nawote- Liczba mikroorganizmów Wsp6łczynnikl koreiacji 
nie 11 Number of microorgan1sms - Correlation 
Fertili- "KkB Vx/"l coefficients - Irl 
zation 11 x Zakres - Rimge O NPK OB 
O -35,53 - 96,87- +191 , 31 131,44 - O, 881 xx 0,073 
NPK -37,01 -100.00- +213,16 145.33 77,62 - -0,415 
OB -30.67 -100,00- +333,30 183,89 0,53 17,22 - 
Objaśnienia patr;.. tabela 1 i l Współczynnik determinacjt 
Ifor explanations see table 1 and 2/ Determination 
coefficients/"l 


Jak ujawniono wyżej, kierunek zmian liczebności mikroorganizmów pod 
wpływem zastosowanych czynnikÓW I preparaty, nawoteniel w porównywanych se- 
riach doświadczeń był odmienny. Prawdopodobną przyczyną wykazanych roz- 
bieżności m6g1 być zrótnicowany skład chemiczny stosowanych podloży. Mógł 
on modyfikować aktywność Itoksycznośćl fungicydów i antybiotyków w sto- 
sunku do izolowanych mikroorganizmów [6, 21, 34, 38] oraz wplyw8Ć na 
sklad ilościowy i jakościowy ic
 zespołów, a w następstwie kształtować l
 
ne uwarunkowania biotyczne, zarówno pomiędzy analizowanymi grupami, jak i 
w ich obrębie. Uwarunkowania. te należy wiązać ze zjawiskami konkurencji, 
kompensacji, a także sukcesji [29] .
>>>
28 


W. Slizak, W. Piotrowski 


Zróżnicowaną aktywność pestycydów w stosunku do m1kroorganizmów za- 
siedlających różne gleby tlumaczy się dzialaniem szeregu czynników, mię- 
dzy innym1 pojemnością kompleksu sorpcyjnego gleby [28] , jej kwasowoś- 
cią [3] 1 wilgotnością [12, 26] , a także obecnością w niej mineralów 
ilastych, które z jednej strony stymulują aktywność fizjologlczną m1kro- 
organizmów [9] , a z drugiej - prowadzą do lnaktywacji pestycydów [3, 
28] . Podobnie warunkowana jest trwałość 1 aktywność antybiotyków w gle- 
bie [34] . 
Motywacji powyższej nie można jednak odnleść do wyników prezentowa- 
nych badań glównie z tego względu. że preparaty wprowadzano nie do gleby, 
a do rozcieńczal glebowych, a z nim1 do pożywek. Stąd odmienną reakcję 
n
 preparaty m1kroorganizmów pochodzących z gleby nie nawożonej, nawożo- 
nej mlneralnie lub obornikiem wiązać należy przede wszystkim ze zróżni- 
cowaniem jakościowym w obrębie poszczególnych popu
acjl [24] , a w efek- 
cie z różną elim1nacją gatunków wrażliwych lub rozwojem gatunków opor- 
nych bądŹ toleracyjnych na stosowane związki. Liczne badania wskazują 
że zróżnicowana wrażliwość mikroorganizmów na fungicydy i antybiotyki wy_o 
nika z odmiennej budowy ściany komórkowej i różnic w ich metabolizmie 
[5. 13, 16, 33, 34, 37] . Odmienną wrażliwość na pestycydy 1 antybiotyki 
stwierdza się nie tylko pomiędzy grupami mikroorganizmów Ibakterie, pro- 
mieniowce i grzyby. bakterie Gram+ i Gram-, niższe i wyższe Eumycota/, 
ale także w obrębie gatunku i szczepu [18, 25, 28, 29, 31, 35, 36] . 
Zmiany wartości wskaźnika stosunków biotycznych (jB+Pf.G] pod wpływem 
zastosowanych preparatów Itab. 31 nie byly skorelowane Ir= -0,059 : 
0,532 przy P
 95 %1 ze zm1anam1 obserwowanymi w poprzednlch badaniach 
[32] . Nie stwlerdzono ponadto, aby kształtowanie się tego wskaźnika 
istotnie korelowało ze zmianami 11czebnoścl bakterii, promieniowców 1 
grzybów Iwspólczynniki korelacji odpowlednlo: 0,190, -0,004 i -0,364: 
0,532 przy P D 95 %1. Można przyjąć, że w badaniach na pOdłożach selek- 
tywnych wartość tego wskaźnika zależała w równym stopniu od wszystkich 
grup mikroorganizmów. a nie jak na podlożu ogólnym, glównie od jednej z 
nich - bakterii. 
Spośród badanych związków negatywnie oddziaływala na wartość oma- 
wianego wskaźnika lobniżenie jego wielkości w stosunku do KYJ3/ Strepto- 
mycyna i Oxafun T Itab. 3/. Preparaty te obniżały przeciętną jego war- 
tość o odpowiednio: 89,67 % i 9,24 %, a ich negatywny wpływ najsilniej 
zaznaczył się w przypadku gleby nawożonej obornikiem! Ujemny wpływ 
Streptomycyny wiązać można z jej szczególnie negatywnym oddziaływaniem 
na promieniowce, a w następstwie ze stymulacją ekologiczną grzybów. Wed- 
ług Araragi [1] . promleniowce dZialające antagonistycznie na Rhizocto - 
nia s
lani i Fusarium oxysporum stanowić mogą odpowlednio: od 26,1 do. 
53,0 % i od 12,5 do 40,8 % ich populacji. 
Fungicyd Dithane M-45- a także antybiotyk Nystatyna, zwiększały 
przeciętną wartość,. wskaźnikaIB+Pf.G o odpowiednlo: 185,17 % 1 63,11 ", a 
naj silniej podniosly jego wartość w przypadku gleby nie nawożonej. Ko
 
rzystny wpływ na układ stosunków biotycznych fungicydu Dithane M-45
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków... 


29 


związany był z silną redukcją liczebności grzybów, co obserwowała także 
w swoich badaniach Teichert [36] . Natomiast pozytywny wpływ Nystatyny 
związany był ze stymulacją rozwoju bakterii, tolerancyjnych lub opornyc
 
prawdopodobnie włączających ten związek w procesy metaboliczne. Na taką 
ewentualność wskazują Borecki i inni [6] , Nakanishi i Oku [25] , Russel 
[34] , V oros [37] . 
Najsilniejsze negatywne zmiany stosunków biotycznych pod wpływem 
stosowanych preparatów obserwowano dla gleby nawożonej obornikiem, a wy- 
raźnie korzystny charakter zmian tych stosunków - dla gleby nie nawożo- 
nej Itab 3/. Dla gleby nawożonej mineralnie stwierdzono zarówno pozy- 
tywne INystatyna i Di thane M-451 jak i negatywne /Streptomycyna i Oxa- 
fun TI zmiany wskaźnika stosunków biotycznych. Odmienny charakter powyż- 
szych zmian wSkazywałby na wyraźne różnice w składzie populacji mikroor- 
ganizmów gleby, powstające pod wpływem wieloletniego .nawożenia. Na taki 
efekt wskazują 
akże inni autorzy [22, 23, 24] . Konsekwencją tych róż- 
nic jest, stwierdzony w przeprowadzonych badaniach, odmienny efekt od- 
działywania\fungicydów i antybiotyków na określone zespoły mikroorga- 
nizmów. 


LITERATURA 


[1] Araragi M., 1979: Soll Soi. Plant Nutr., 25 14/, 513 - 521 
[2] Aristowskaja T.U., 1965: Mikrobiołogja podzolistnych pOcv. Izdat. 
Nauka, Moskva 
[3] Beran F., Guth A., 1965: Pfl.schutzberichte, 33, 65 - 117 
[4] Bonde R., Malcolmson J.F., 1956: Pl. Dis. Rep., 7, 615 - 619 
[5] Borecki Z., 1984: Fungicydy stosowane w ochronie roślin. PWN, War- 
szawa 
[6] Borecki Z., Czerwińska E., Eckstein Z., Kowalik R., 1965: Chemicz- 
ne Środki grzybobójcze. PWRiL, Warszawa 
[7] Dechnik J., 1983: Rolnictwo ekologiczne. Red. L. Ryszkowski i W. 
Luty, PAN, Poznań, 126 - 151 
[8] Ehle H., 1966: Z. Pflanzenkrh. Pflanzenschutz, 73, 326 - 334 
[9] Filip Z., 1968: Rostlinna wyroba, 14/41/, 209 - 217 
[10] Górska-Poczopko J., Miernik J., 1972: Biul. IPO, 3, 47 - 64 

11 Harrigan W.F., Mo Cance M.E., 1966: Laboratory Methods in Microbi
 
logy. Acad. Press, London - New York 
[12] Harris C.R., 1966: J. econ. Entomol., 59, 1221 - 1225 
[13] Hawker L.E., 1965: Biol. 'ev., 40, 52 - 92 
[14] Johnson L.F., 1957: Phytopathology, 47, 630 - 631 
[15] KUmach A., 1971: Biuletyn IPO, 4. 17 - 25 
06] Kuryłowicz W., 1975: Antybiotyki - aktualny stan wiedzy. PZWL,War- 
szawa 
[17] Klister E., Williams S.T., 1964: Nature 202, 928 - 929 
[18] Le Borgne L., 1966: Rev. Ecol. Biol. Sol., 3, 179 - 221
>>>
30 


W. Slizak, W. Piotrowski 


[19] 
[20] 
[21] 
[22] 
[23] 


Maliszewska w.. 1968: Agrakem Talajt. 18, 78 
Martin J.P. 1950: Soil. Sci, 69. 215 - 232 
McMeekin D., 1973: Phytopathology, 63. 1, 34 - 36 
Myśkw w., 1981: Post. Mikrobiologii, XX, 3/4. 173 - 192 
Myśkw W., Stąsiek S., 1976: Mat. z Symp. "Skutki wieloletniego 
stosowania nawoz6w". Cz. II, lUNa. Pulawy 
Myśkw W., Martyniuk S., Holysz M., Szewczyk M.. 1978: Mat. Og61- 
nopol. Sem. "Rola substancji organicznych w metabolizmie glebo- 
wyrrł l . Zesz. Nauk. ATR /nr dodatkowy/, 59 - 6B 
Nakanish1 T., Oku H.. 1969: Phytopathology. 59. 1563 - 1565 
Naumann K., 19611 Tagungsberiohte 33. DAL Berlin 

aumann K., 19701 Zbl. Bakterol., Parasitenkd., Infekt. - Krankh.. 
Hygiene, 125, 5. 492 -504 
Naumann K., 1971a, Pedobiologia. 11. 227 - 239 
Naumann K.. 1971b, Zbl. Baktero1.. Paraaittenkd.- Infekt.-Krankh., 
Hygiene, 126, 5. 530 - 544 
Pie
kiewiez J., Pakos1ńska M., 19711 Biu1etyn Inatytu
u Ziellniaka. 
8, 13 - 20 
Piotrowski W.. 1964: Zesz. Nauk. ATa, Bydgoazoz.aeria Rozprawy 14 
Piotrowski W.. S1izak W., 19901 Zesz. Nauk. ATR, Bydgoazoz, R01- 
nietwo 30. 127 - 138 
Ruczaj Z., 19741 Antybiotyki w badaniu prooes6w biochell1cznyeh. 
PWN, Warszawa 
Russel S., 1977: AntybiotykI. PWN. Warszawa 
Singh K.P.. Chauhan U.B., Edward J.C., 19761 H1.Dd. AntIbiot. Bu1I., 
3 - 4. 96 - 98 
Teichert E.M.. 19861 Roczniki G1.boznawcz.. 4. 103 - 113 
V lIras J., 19651 Phytopa
holog1ache Zei 
sehr11't. 3. 249 - 257 
Zahn G., 19621 Phytopa'thologische Zeitaehri:ft. 45. 345 - 363 


[ 24 1 


[25] 
[26] 

7] 


[28] 
[29] 


[30] 


[31] 
[32] 


(33] 


[34] 
U5] 


[36] 
[37] 
[38] 


EFFECT QF ANTIBIOTICS AND FUNGICIDES ON THE GROW'l'H 
OF SOIL MICROORGANISMS IN RELATION TO DIFFERENT FERTILlZATION 
II. IN VITRO EXPERIMENT ON THE SELECTlVE MEDIA 


Summary 


Response of baoteria, aetlnomyoetes and fungi is01ated from grey 
podzolie soi1 with 10ng-term d11'ferent fert111zation /farmyard manure, 111- 
neral fertl1iz.rs, wi 'thout fert111zer/ to !ung1cides /Di 'thane M-45. Oxa- 
run 'lI and ant1bioties /S'treptomyeln, NystatizV on 'the se1eotive media was 
studied. Extreme variab1l1 ty of the reaction and also 
he ex'treme senai- 
tivity on used preparations was observed regardIng actlnomyeetes. Survi- 
val ra
e of aetinomycetes and baeteria also was evIdently reduced by OX&- 
run T. Growth fUng1 was advers1y a!fected by th18 fUng10ide too. S'trepto- 
myein has 1.nhibited growth 01 baeter1.a and ae
1nomyeetes and in general
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków ... 


31 


was stimulated growth of fungi. Nystatin has affected lnversly. The res- 
ponse of m1croorganlsms to tested compounds have been markedly changed by 
system of fertillzation. Intensity of changes and their tum ha s formed 
in other way on the universal medium and on.the selective media, and fur- 
themore it was different wlth re gard to bacteria and actinomycetes in 
comparison with fungi. Walues of biotic relations index showed changes of 
studied groups of microorganisms occuring the influence of preparations . 
The least appropriate system of biotic relations with respect to soil 
fertility was formed by Streptomycin andthe most appr
priate system by 
Dithane M-45 and Nystatin,
>>>
A](ADEMIA T
CHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA 5NIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO /31/ - 1992 


WPŁYW WYBRANYCH ANTYBIOTYKOW I FUNGICYDOW NA ROZWOJ 
MIKROORGANIZMOW GLEBOWYCH NA TLE ZROŻNICOWANEGO l\IAWOżENIA 
I I I. ROZWóJ BAKTERII CZ'YNNYCH W PRZEMIANACH C I N 
/OOM.ADCZENIE IN vrrRO/ 


Wojciech. Piotrowski, Wanda 5lizak 
Katedra Mikrobiologii, Zakład Techniki Ochrony Roślin 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85 -029 Bydgoszcz 


Badar. wpływ różnych antybiotyków i fungicydów na rozwój i ak- 
tywność enzymatyczną mikroorganizMÓw czynnych w procesach rozkładu 
organicznych związków węgla i azotu. Stwierdzono, że zmiany ilościo- 
we w obrębie badanych grup fizjologicznych bakterii zależały zarówno 
od stosowanego związku jak i od śystemu nawożenia, oraz były swoiste 
dla każdej grupy bakterii. Liczebność wszystkich grUp bakterii redu- 
kował najsilniej, niezależnie od systemu nawożenia, Oxafun T. Silnie 
bakteriobójcza była także Stre
tomycyna. Działanie Nystatyny było 
bardziej specyficzne i najwyrazniej modyfikowane nawożeniem. Naj- 
większą wrażliwość na stosowane preparat
 ujawniły bakterię amonifi- 
kacyjne i proteolityczne. Zmiany aktywnosci enzymatycznej bada- 
nych mikroorganizmów nie zawsze były zgodne z ich zmianami ilościo- 
wymi. Aktywność enzymatyczną hamowały najsilniej Oxafun T i Di thane 
M-45, podczas gdy Nystatyna działała stymulująco. Ujemne oddziaływa- 
nie fungicydów zaznaczyło się na ogół najsilniej w stosunku do bak- 
terii gleby nawożonej mineralnie, a najsłabiej w stosunku do bakte- 
rii izolowanych z gleby nawożonej obornikiem. 


1. WSTEP 
, 


We wcześniejszych opracowaniach scharakteryzowano reakcję populacji 
bakterii, promieniowców i grzybów gleby płowej na fungicydy /Dithane M-45, 
Oxafun T/ i antybiotyki /Nystatyna, Streptomycyna!, wprowadzane do podło- 
ża ogólnego [22] oraz do podłoży wybiórczych [25] . Opisano także zmiany 
reakcji zespołów mikroorganizmów na badane preparaty, jako następstwo 
zróżnicowanego, wieloletniego nawożenia gleby. Wykazano, że wyniki uzys- 
kane w tym zakresie na podłożu ogólnym odbiegały od wyników uzyskanych na 
podłożach wybiórczych. Przy czym zgodny okazał się kierunek zmian ogólnej 
ich liczebności /B+P+G/. 
Ocena wpływu pestycydów na zmiany ilościowe w grupie bakterii, grzy- 
bów i promieniowców nie pozwala jeszcze na daleko idące stwierdzenia do- 
tyczące, między innymi, zmian w metabolizmie glebowym. Można je ustalić 
dopiero na podstawie badań nad wpływem pestycydów na procesy glebowe pro- 
wadzone przez mikroorganizmy [19, 23, 29] ..pewne informacje można uzys- 
kać poprzez ocenę oddzialywania pestycydów na ilościowe i jakościowe 
,
>>>
34 


w. Piotrowski, W. Slizak 


zmiany mikroorganizm6w biorących udział w o)reślonych procesach. Jednak 
poszczeg61ne mikroorganizmy oharakteryzują się odmiennym metabolizmem i 
mogą w zr6
nicowany sposób reagować na pestycydy [9, 15, 17, 18, 21, 24, 
26] . Naumann [20] za najbardziej wrażliwe na pestycydy uznaje bakterie 
celulolityczne i nitryfikacyjne. 
Cele
 niniejszych badań jest określenie wpływu wybranych antybioty- 
ków i.fungicydów na liczebność oraz aktywność enzymatyczną bakterii czyn- 
nych w procesie rozkładu organi
znych związków. węgla i azotu na tle zró
- 
nicowanego nawo
enia. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Materiał badawczy stanowiły te same co poprzednio [22, 25J preparaty 
/Nystatyna - Nr, Streptomycyna - S, Dithane M-45 - DITH, Oxafun T - 0X/ 
oraz ta sama gleba płowa właściwa o stałym, wieloletnim nawo
eniu. Peł- 
niejszą charakterystykę preparatów i gleby podano w opracowaniu wcześ- 
niejszym [22] . W doświadczeniu testowano następujące grupy fizjologiczne: 
bakterie amylolityczne /AMY/, celulolityczne /CELi, proteolityczne /PRO/ 
i amonifikacyjne lAMOl. 
Preparaty dodawano do rozciańczeń glebowych /10- 5 1 w ilości odpowia- 
dającej koncentracji: 1000pg/ml Streptomycyny, 10000 
ml Nystatyny orat 
3000 llg/ml Dithane M-45 i Oxafunu T. Kombinację kontrolną bezwzględną 
/KKB/ stanowiło takie samo rozcieńczenie glebowe bez preparatów. Przygo- 
towane w ten sposób rozcieńczenia glebowe wytrząsano mechanicznie /30 mią', 
przenoszono w iloś ci 1 ml na płytki Petriego i mieszano z podło
ami o 
składzie: 
- dla bakterii amylolitycznych - wyciąg glebowy /20,
/, KH
04 
/0,1%/, /NHiS04 /O,oZJ6/, MgS0 4 x '7 H 2 0 /0,02%/, NaCl /0,'%/, skro. 
bia /1,
/, agar /2,
/, pH podło
a 7,0, 
- dla bakterii celulolitycznych - wyciąg glebowy 120,
/, ekstrakt 
dro
d
owY /0,0'JJ61, celuloza sproszkowana 10,(;JI.1, NH 4 N0 3 10,1%/, 
K 2 HP0 4 /0,1%/, MgS0 4 x 7H 2 0 10,0'JJ6/, NaCI 10,0'JJ61, FeS04 x 7 
O 
/ślad!, agar /1,
/, pH podło
a 7,0, 
- dla bakterii proteol1tycznych - NaCl/O,2%/, 
HP04 /O,O'JJ6/, MgS0 4 
x 7 H 2 0 /0.02%/, 
aC12 /0,01%/, FeS0 4 x 7 H 2 0 /ślad!, żelatyna 
/10,
/, agar /2,
/, pH podło
a 7,0, 
- dla bakterii amonifikacyjnych - pepton /0,'JJ61, NaCI 10,ZJ6/, 
HP04 
/0,1%/, MgS0 4 x 7 H 2 0 /O,'JJ6/, FeS04 x 7 H 2 0 /ślad!, MgC03 /1,
/, 
agar 11,
/, pH podło
a - 7,5. 
Kryterium oceny stanowiła liczba kolonii bakterii wyrosłych na po- 
żywkach po 5-7 dniach inkubacji w temperaturze 22-23 0 C. Kolonie bakterii 
celulolitycznych liczono po F8 dniach inkubacji. W przypadku bakterii amy- 
lolitycznych, celulolitycznych i proteolitycznxch określano ponadto ich 
aktywność enzymatyczną mierząc średnicę strefy rozkładu substratu wokół 
kolonii.
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków i fungicydów... 


35 


Wyniki badań, po przeliczeniu na procenty odchyleń od kombinacji 
kontroln
j, poddano analizie wariancji z pojedynczą klasyfikacją oraz 
analizie korelacji liniowej. 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


Za wskaźniki aktywności biologicznej gleby przyjmuje się między in- 
nymi: liczebność mikroorganizmów, ilościowy stosunek bakterii i promie - 
niowców do grzybów oraz ich aktywność metaboliczną. Tę ostatnią wyraża 
się aktywności
 oddychania gleby lub aktywnością dehydrogenaz glebowych 
[5, 10, 12, 19] , a także intensywnością między innymi taklch procesów 
mikrobiologicznych w glebie jak: amyloliza, celuloliza, proteoliza, amo- 
nifikac1a, nitryfikacja, czy też wiązanje azotu cząsteczkowego [3, 8, 11, 
12, 19, 28] . 
Liczebność mikroorganizmów oraz ich aktywność zale
ą od właściwości 
fizycznych i chemicznych gleby, a zwłaszcza od zawartóści w niej przy- 
swajalnych związków węgla i azotu, a także od warunków klimatycznych i 
zabiegów agrotechnicznych [10, 12) . W ramach tych ostatnich szczególne 
znaczenie przypisuje się nawożeniu. Podkreśla się, że nawożenie organicz- 
ne na ogół zwiększa, a nawożenie mineralne obniża aktywność biologiczną 
gleby [2, 7, 12, 14] . We wcześniejszych badaniach własnych [22,25] 
stwierdzono, że mikroflora bakteryjna najliczniej zasiedlała glebę nawo- 
żoną obornikiem. Niektórzy au
orzy wskazują, że nawożenie obornikiem 
podnosi aktywność biologiczną gleby między innymi poprzez wprowadzenie 
i stymulowanie w niej rozwoju bakterii amonifikacyjnych [14J i azotoba- 
ktera[13] . 
W odniesieniu do bakterii amonifikacyjnych podobne zjawisko obser- 
wowano w badaniach własnych. W glebie nawożonej obornikiem bakterie te 
stanowiły najliczniejszą grupę mikroorganizmów Itab. 1/. Pozostałe grupy 
bakterii były najliczniejsze w glebie nie nawożonej, a na ogół najmniej 
liczne w glebie nawożonej mineralnie. Natomiast najwyższą . aktywnością 
enzymatyczną in vitro charakteryzowały się przeważnie bakterie izolowane 
z gleby nawożonej mineralnie Ibakterie amylolitycznel oraz z gleby nawo- 
żonej obornikiem Ibakterie celulolityczne i proteolityczne/. 
Zmiany w liczebności bakterii badanych grup fizjologicznych, zacho- 
dZące pod wpływem preparatów, były na ogół istotnie zgodne ze zmianami 
ogólnej liczebności bakterii Itab. 2/, opisanymi we wcześniejszej pracy 
[25] . Zależności takiej nie stwierdzono jednak w przypadku bakterii 
celulolitycznych, uznawanych przez Naumanna [19J za szczególnie wrażliwe 
na pestycydy. 
W obrębie analizowanych grup fizjologicznych bakterii istotną zgod- 
ność reakcji na stosowane preparaty stwierdzono dla bakterii amylolity- 
cznych i proteolitycznych oraz dla bakterii amonifikacyjnych i celuloli- 
tycznych. Pierwsze z nich, szczególnie bakterie amylolityczne, charakte- 
ryzowały się największą zmiennością reakcji, natomiast bakterie amonifi- 
kacyjne i proteolityczne wykazały największą przeciętną wrażliwość.
>>>
36 


W. Plotrowskl, W. 5llzak 


Tabela 1 
Table 1 


Zmiany liczebnoścl 1 aktywnoścl enzymatycznej bakterii 
w zależnoścl od nawożenia gleby 
Changes of the number and enzymatlc actlvity of bacterla 
ln relatlon to so11 fertlllzation treatment 


Nawoże- Prepa- Bakterie 21 - Bacterla 2/ 
nie 11 raty 31 Ogołem 
Fertlll- Prepara- AMY CEL PRO l\M0 
zatlon 11 tions 31 Total 
Liczebność - llczba komórek x 10 5 1 g śwleżej gleby 
Quantlty - number of cells x 10 5 /g of fresh soll 
O KKB 20,67 30,33 25,67 39,00 115,67 
NPK 6,33 22.00 21,67 23,00 73,00 
OB 17,00 24,00 16,67 88,00 145,67 
'x 14,67 25,44 21,34 50,00 - 
Aktywność lśrednlca w mu{41 - Actlvlty Idlameter ln mu{41 
O KKB 1,45 1,78 2,18 - 1,80 
NPK 3,20 1,91 1,62 - 2,24 
OB 1,56 1,95 2,18 - 1,90 
x 2,07 1.88 1,99 - - 


11 O - b
z nawozu Iwlthout fertlllzer/; NPK - nawozy mineralne /mine- 
ral fertl1lzers/; OB - obornik Ifarmyard manurel 
21 AMY - b.amylolityczne lamylolytlc b.l; CEL - b.celulolltyczne Icellu- 
lolytlc b.l; PRO - b.proteolltyczne Iproteolytic b.1 AMO - b. 
amoniflkacyjne lammonifylng b.1 
31 KKB - kontrola, bez nawozów 1 preparatów /control, wlthout fertl1lzers 
and preparationsl 
41 5rednica strefy hydrol
zy substratu I dlameter of the zone of substra- 
tum hydrolyl1sl 


Testowane preparaty na ogó
 hamowały rozwój mikroorganizmów na po- 
żywkach Itab. 3/. Llczbę bakteril amylolltycznych 1 proteolltycznych re- 
dukowały istotnie najsl1niej, niezależnie od systemu nawożenia, funglcy- 
dy Dlthane M-45 1 Oxafun T, a bakterll amoniflkacyjnych 1 celulolltycz _ 
nych - Streptomycyna 1 Oxafun T. Stymulujące dzlałanie ujawniła jedynie 
Nystatyna i tylko w stosunku do bakterli amylolltycznych, wykazując jed- 
nocześnle najsłabsze, negatywne oddzlaływan1e na bakterle celulolltyczne 
1 proteolltyczne. 
Stymulujące dzlałan1e różnych pestycydów na rozwój bakterli obser- 
wowali inni autorzy, np. w przypadku niektórych lnsektycydów [16] , her- 
blcydów [23] , a także fuglcydu Dlthane M-45 [26] . Efekt taklego dzla-
>>>
Wpływ wyb:anych antybiotyków i fungicydów ... 


37 


Tabela 2 
Table 2 


Porównanie zm1an liczebności bakterii lodchylenie 
od KKB w %1 pod wpływem zastosowanych czynników 
I preparaty, nawożeniel 
Comparison of changes of the number of bacteria 
Ideviation from KKB ln %1 caused by used treat- 
ments Ipreparations, fertilization/ 


Bakterie 21 x Zakres - Range V x 1'101 
Bacteria 21 
AMY - 52,64 -100,00 - +136,97 1 57,92 
CEL - 51,29 - 90,91 - + 23,61 76,73 
PRO - 71, 52 -100,00 - - 12,32 118,69 
AMO - 72,05 - 95,83 - - 30,77 69,11 
Współczynnikl korelacji - Correlation coefficients Irl 
AMY CEL PRO AMO 00 5 / 
AMY - 0,463 0,691 xX 0,069 O, 762 xx 
CEL 21 ,44 - 0,116 O, 546 x 0,404 
PRO 47,75 1,35 - 0,195 O, 801 xx 
lAMo 0,48 29,81 3,80 - 0,55rx 
00 58,06 16,32 64,16 31 ,02 - 

spółczynnikl determinacji 1%1 - D eterminati on coefficients 1%1 


51 - ogólna liczba bakterii izolowanych na podłoże wybiórcze [25] 
- total number of bacteria on the selective medium [25] 
x - istotność przy P-95}6 - significant at P-95}6 
xx - istotność przy P-99% - sign1ficant at P-99% 
V x - wskaźnik zmienności - deviation index 
Pozostałe objaśnienia patrz tabela 1 - For further explanations see 
Table 1 


łania tych związków tłumaczy się przede wszystklm lch rozkładem i wyko- 
rzystaniem przez bakterie jako źródeł energii [6, 26]. Stymulującego 
działania Dithane M-45 nie potwierdziły ani wcześniejsze badania własne 
[22, 25J , ani obecnle prezentowane. Tu [27] również obserwował wyraźnie 
ujemne oddzlalywanie man
bu, wchodzącego jako kompleks z solami cynku w 
skład Dithane M-4
na liczebność bakterii. Wyniki badań własnych potwier- 
dziły natomiast doniesienia innych autorów [1, 4] o negatywnym oddziały- 
waniu Streptomycyny na bakterie glebowe. 
Według Naumanna [19] 1 Simon-5ylvestre [23] siła oddziaływania pes- 
tycydów na mikroorganizmy glebowe zależy zarówno od ich dawki, jak i od
>>>
38 


w. Plo
rowski, W. Slizak 


Tabela 3 
Table 3 


Zmiany liczebności bakterii w zaletności od zastosowanego 
preparatu i nawotenia gleby lodchylenie od KKB w '11 
Changea of the nUllber of bacterla in relation to preparation 
and sol1 fertllization 
reatmeDt I deviation from KKB in "I 


Nawote- 11 Prepara- 3 1 Bak
erie IBIZ[ - Bacterla IBl 21 
nie INI ty Ipl Ogółem 
Ferti}:łif7 Pre p ar'P/ 3 1 AMY CEL PRO AMO Total 
tiOD N tlona P 
O S - 50,01 - 83,51 - 22.09 - 92,31 - 69,98 
NY - 11,31 - 7,68 - 18.19 - 30,77 - 16,99 
DITH - 95,16 - 26,36 - 92,09 - 54,70 - 67.08 
OX -100,00 - 74,72 - 70,13 - 72,65 - 79,37 
i - 64,12 - 48,07 - 50,63 - 62,61 - 56,36 
NPK S - 63,14 - 81,82 - 78,47 - 81 ,29 - 76,18 
NY +136,97 - 40.91 - 12.32 - 69.57 + 3,54 
DITH -100,00 - 48,49 -100,00 - 56.52 - 76.25 
OX -100,00 - 90,91 - 96.93 - 75,36 - 90,80 
i - 31,54 - 65,53 - 71,93 - 70,69 - 59,92 
OB S - 92,16 - 77,78 - 92,01 - 93,18 , 88,78 
NY + 43,14 + 23,61 - 82,01 - 84,09 - 24,84 
DITH -100,00 - 19,45 -100,00 - 58,33 - 69,45 
OX -100,00 - 87,50 - 94,01 - 95,83 - 94,34 
i - 62,26 - 40.28 - 92,01 - 82,86 - 69,35 
i S - 68,43 - 81,04 - 64,19 - 88,93 - 75,65 
NY + 56,27 - 8,33 - 37,51 - 61,48 - 12,76 
DITH - 98,39 - 31.43 - 97,36 - 56,52 - 70,93 
OX -100,00 - 84,38 - 87,02 - 81,28 - 88.17 
i - 52,64 - 51,29 - 71,52 - 72,05 - 61,88 
NUR - LSD N 16,45 8,93 6,22 4,28 4,85 
Ip-9'J)f,1 p 18,99 10,31 7,18 4,94 5,60 
NxP 32,89 17,86 12,24 8,56 9,70 
, BxN 9.70 
BxP 11,20 
BxNxP 19,40 


3/ S - S
reptomycyna; NY - Nystatyna; DIW - Dl thane M-45; 
OX - Oxafun T 
Pozostale objaśnienia patrz tabela 1 - For further explanatlons see 
table 1
>>>
Wpływ wybranych antybiotyk
w i fungicydów... 


39 


właściwości samej gleby. W przeprowadzonych badaniach aktywność stosowa- 
nych związków w stosunku do populacji testowanych bakterii modyfikowana 
była przez system nawo
enia gleby i była swoista dla każdej grupy fizjo- 
logicznej Itab. 3/. Szczególnie wyraźnie obserwowano to na przykladzie 
Nystatyny, która naj silniej stymulowala rozwój bakterii amylolitycznych 
izolowanych z gleby nawożonej mineralnie. Antybiotyk ten stymulował rów- 
nież, chocia
 nie tak silnie, rozwój bakterii amylolitycznych, a także 
celulolitycznych, pochodzących z gleby nawożonej ooornikiem. Jednak w 
stosunku do bakterii amonifikacyjnych i proteolitycznych, zwłaszcza po- 
chodzących z gleby nawożonej obornikiem, Nystatyna wykazywała działanie 
silnie hamujące. 
Jak wynika z danych zamieszczonych w tabeli 4, reakcja bakterii po- 
chodzących z gleby o różnym systemie nawożenia na stosowane preparaty by- 
ła podobna, przy czym ujemne oddziaływanie tych związków zaznaczyło się 
najsłabiej w stosunku do bakterii gleby nie nawożonej, a nasilało się w 
stosunku do bakterii gleby nawo
onej mineralnie i obornikiem. W tym 
ostatnim przypadku obserwowano jednak największą zmienność reakcji mikro- 
flory bakteryjnej na stosowane preparaty, podczas gdy bakterie gleby nie 
nawo
onej charakteryzowały się największą stabilnością reakcji. 


Tabela 4 
Table 4 


Oddziaływanie nawożenia na zmiany liczebności bakterii 
lodchylenie od KKB w %1 pod wpływem zastosowanych preparatów 
Influence of fertilization on changes of the number of bacteria 
IdeviatioD from KKB in %1 caused by used preparations 


Nawoże- Wsp6łczynniki korelacji 
nie 11 X Zakres - Range V x 1"1 Correlation coefficients 
Fertili- 
zatioD 11 O NPK OB 
O ':56,36 -100,00- - 7,68 75,15 - O, 649 xx O, 683 xx 
NPK -59,92 -100,00- +136,97 144,50 42,12 - 0,78SXX 
OB -69,35 -100,00- + 43,14 146,91 46,65 53,82 - 
Objaśnienia patrz tab. 1 i 2 W spółczynniki determinacji 
Determination coefficients 
For explanationa see table 1 and 2 1%1 


Decydujący wpływ na przebieg procesów glebowych ma aktywność fizjo- 
logiczna a nie liczebność mikroorganizm6w, zwłaszcza 
e podlega ona Ipod 
wpływem pestycydówl silniejszym i dłużej trwającym modyfikacjom niż zmia- 
ny ilościowe [19, 20] . Kierunek tych modyfikacji mo
e być jednak w 
przypadku różnych preparatów diametralnie odmienny [23,.27] .
>>>
40 


W. Piotrowski, W. 51izak 


Wyniki przeprowadzonych badań ujawniają, że kierunek zmian aktywnoś- 
ci enzymatycznej testowanych grup fiZjologicznych bakterii pod wpływem 
zastosowanych związków nie zawsze był zgodny z ich zmianami ilościowymi. 
Istotnie zgodną reakcję, określaną dla liczebności i aktywności komóre
 
obserwowano jedynie w przypadku bakterii celulolitycznych Ir. 0,808) 
0,661 przy P . 99 %1 oraz dla badanych grup bakterii w obrębie gleby nie 
nawożonej I r . 0,545 ) 0,532 przy P . 95 %1. W przypadku bakterii amylo- 
litycznych oraz wszystkich grup bakterii w obrębie pozostałych systemów 
nawożenia INPK, OBI zaznaczyły się jedynie tendencje do pozytywnej kore- 
lacji/odpowiednio r . 0,516, 0,375 i 0,214  0,532 przy P . 95 J'I. Za- 
leżności takiej nie obserwowano dla bakterii proteolitycznych IraO,041/. 
W przypadku aktywności enzymatycznej odchylenia od kombinacji kontrolnej 
IKKBI były niższe niż dla liczebności bakterii. Mniejsza była także zmien- 
ność aktywności bakterii pod wpływem badanych czynników Itab. 2 i 51. 


Tabela 5 
Table 5 


Porównanie zmian aktywności enzymatycznej bakterii 
lodchylenie od KKB w %1 pod wpływem zastosowanych 
czynników I preparat y, nawożenie7 
Comparison of changes of the enzymatic activity of 
bacteria Ideviation from KKB in %1 caused by used 
treatments Ipreparations, fertilization/ 


. 


Bakte- Współczynniki korelacji 
rie 21 x Zakres - Range V!%I Correlation coefficients 
Bacte- 
ria 21 AMY CEL PRO 
AMY -47,48 -100,00- + 27,82 95,52 _. 0,417 O, 633 x 
CEL -26,14 - 47,64- - 0,17 20,59 17,39 - -0,149 
PRO -13,18 -100,00- +106,42 64,54 40,07 2,22 - 
Objaśnienia patrz tabela 1 i 2 Współczynniki determinacji 
For explanations see table 1 and 2 D eterminati on coefficienta 
1%1 


Kierunek zmian aktywności enzymatycznej badanych grup bakterii nie 
zawsze był ze sobą zgódny Itab. 51. W przypadku bakterii celulolitycz- 
nych i proteolitycznych zarysowała się tendencja do negatywnej korela- 
cji. Tylko zmiany aktywności bakterii amylolitycznych i proteolitycznych 
były istotnie pozytywnie skorelowane. Największej zmienności podlegała 
aktywność bakterii amylolitycznych, podobnie jak ich liczebność Itab.2/. 
W przeciwieństwie jednak do zmian liczebności aktywność tych bakterii 
podlegała silniejszemu ograniczeniu.
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków i fungicydów... 


41 


Spośród testowanych preparatów aktywność enzymatyczną wszystkich 
grup bakterii ograniczały najsilniej Oxaiun T i Dithane M-45 I tab. 6 I. 
Nystatyna, a także Streptomycyna działały bardziej specyficznie. Antybio- 
tyki te powodowały wzrost aktywności bakterii proteolitycznych, ale ha- 
mowały aktywność bakterii celulolitycznych. W badaniach Tu [27] Strepto- 
mycyna działała stymulująco na proces nitryfikacji i oddychania gleby, 
natomiast Maneb stymulował oddychanie, ale ograniczał nitryfikację oraz 
liczebność bakterii i grzybów. 


Tabela 6 
Table 6 


Zmiany aktywności enzymatycznej bakterii w zależności od zastosowa- 
nego preparatu i nawożenia gleby 10dchylen1e od KKB w %1 
Changes of the enzymatic activity of bacteria in relation to pre
a- 
ration and soil fertilization treatment Ideviation from KKB in%/ 


Nawoże- Prepara- Bakterie IB/ 2/ - Bacterj,.a IBl 2/ 
nie /N/ 11 ty !pl 31 x 
Ferti7M
i Preparh
 I AMY CEL PRO 
tion N 1 tions P 
J 
O S - 21,1 5 - 19,10 - 31,04 - 23,76 
NY + 27.82 - 8,80 - 24,46 - 1,81 
DITH - 31,03 - 19,66 - 15,90 - 22,20 
OX -100 00 - 17.60 - 28'1Q - 48.7
 
x - 
1. oq - 16 29 - 2'5 00 - 24.1 "i 
NPK S - 40,10 - 47,64 - 21,40 - 22,11 
NY - 25,10 - 26,18 - 2,67 - 17,98 
DITH -100,00 - 25,31 -100,00 - 75,10 
OX -100 00 - 47 64 - 17.70 - '1'1 11 
x - 66.
0 - 7i6 6q - 24.74 - 42.'58 
OB S + 17,52 - 35,38 +106,42 + 29,62 
NY + 2,35 - 0,17 + 42,66 + 14,95 
DITH -100,00 - 20.85 -100,00 - 73,62 
OX -100.00 - 4;, 'O - 8.26 - "1 1 q 
x - 4'1.0' - 2'5.4' + 10 21 - 20.08 
x S - 14,58 - 34,04 + 32,26 - 5,45 
NY + 1,69 - 11,72 + 5,1.8 - 1,61 
DITH - 77, 01 - 21,94 - 71,97 - 56,97 
OX -100 00 - 7i6 85 - 18 18 - '11 68 
x - 47 48 - 26 14 - 1 
.18 - 28.Q, 
NUR-LSD N 14,61 6,79 n.i 12,70 
/p".9'5f./ P 16,88 7,84 41,49 14,65 
NxP 2Q.2'5 13.60 4' 14 2'5.,8 
BxN 21,98 
BxP 25,38 
BxNxP 43,98 


Objaśnienia patrz tabela 1 i 2 
For explanations see table 1 and 2
>>>
42 


W. Piotrowski, W. Slizak 


Podobnie jak w badaniach NaUlll8J1DB [19] i Simon-Sylveat.re [23] 
wpływ zastoaowanych preparatów na enzymatyczną aktywność bakterii byl 
modyfikowany przez aystem nawo:tenia ltab. 6 i 7/. Ujemne icb oddzialywa- 
nie bylo na ogól najsilniejsze w odniesieniu do bakterii gleby nawo:tonej 
mineralnie, a najsłabsze w stosunku do bakterii izolowanych z gleby na- 
wo:tonej obornikiem. Relacje te pozos
wały jednak swoiste dla preparatu 
i grupy bakterii. Nystatyna istotnie stymulowała aktywność bakterii amy_ 
lolitycznycb gleby nie nawo:tonej i bakterii proteolitycznych gleby nawo- 
:tonej obornikiem. W odn1esie
u do aktywności tych dwócb grup bakterii z 
gleby nawo:tonej obornikiem znacznie silniej ujawniło się stymulujące 
dzi.ałanie Streptomycyny. Natomiast Oxafun T ograniczał najs1lniej, i to 
niezsle:tnie od systemu nawo:tenia, aktywność bakterii amylolitycznych, a 
Di thane M-45 - aktywność bakterii amylol1 tycznych i proteol1 tycznych gl&o- 
by nawo:tonej obornikiem i NPK. W przypadku bakterii gleby nawo:tonej MPK 
i nawo:tonej obornikiem ich aktywność enzymatyczna podlegala największej 
zmienności i była istotnie pozytywnie skorelowana ltab. 7/. 


Tabela 7 
Table 7 


Oddziaływanie nawo:tenia na zmiany aktywności enzymatycznej 
bakterii lodchylenie od KKB w %1 pod wplywem zastosowanych 
preparatów 
Influence of fertili%ation on changea of the enzymatic acti- 
vi ty of bacteria I deviation from KKB in %1 cauaed by uaed 
preparatlona 


Nawo:te- WSPÓ


!
ki 



lac
; 
nie 11 i Zakres - Range Vx/%1 Corre I n.. "oe cien s 
Fert1li- O NPK OB 
zation 11 
O -23,13 -100,00- + 27,82 37,64 - 0,395 0,325 
NPK -42,58 -100,00- + 21,40 68,72 16,50 - O, 952 XX 
OB -20,08 -100,00- +106,42 77,71 10,56 90,63 - 
Objaśnienia patrz tabela 1 i 2 Współczynniki deterainacji 
For explanations see table 1 and 2 Deteraination coefficients 
1%1 


LITERATURA 


[1] Anderson J.P.E., Domach K.H., 1973: Bull. Ecol. Res. Comm., 17,281 
[2] Dechnik J., 1983: Rolnictwo ekologiczne. PAN Poznań, 126 
[3] Gałatian A.S., 1963: Mikroorganizmy wsieiskom choziajstvie. Izdat. 
MGU 
[4J Ingham., Coleman D.C., 1984: Microbial Ecology, 10, 345 
[5] Kobus J., 1970: Pamiętniki Pulawskie, 39, 214 
[6] Kunc F., 1975: Zbl. Bakt., Abt. II, 130, 82
>>>
Wpływ wybranych antybiotyków i fungicydów ... 


43 


[7] Kuszelewski L., 1976: Mat. Symp. "Skutki wieloletniego stosowania 
nawozów". lUNO Puławy. Cz. II 
[8] Lajudie J.. Pochon J., 1956: Transact. Ul Int. Soil Sci Congr.,C,271 
[9] Le Borgne L., 1966: Rev. Ecol. Biol. Sol., 3, 179 
[10] Mal1szewska W., 1969: Agrakem. Talajt., 18, 76 
[11] Mal1szewska W., 1974: Prace z dziedz1ny mikrobiologU gleoy. PTG 13, 
33 
[12] Myśków W., 1981: Post. MikrobiologU, XX, 3/4, 173 
[13] Myśk6w W., Martyn1uk S., Hołysz M., Szewczyk M., 1978: Zesz, Nauk. 
ATR, nr dodatkowy, 59 
[14] Myśków W., Stąs1ek S., 1976: Mat, Symp. "Skutki wieloletniego sto- 
sowania nawozów". IUNG Puławy. Cz. II 
[15] Nakanishl T., Oku H., 1969: Phytopathology, 59, 1563 
[16] Naumann K., 1970: Zol. Bakteriol., Parasitenkd., Infekt.- Krankh. 
und Hygiene, 124, 7, 755 
[17] Naumann K., 1971 a: Pedo01010gia, 11, 227 ! 
[18] Naumann K., 19710: Bakteriol., Parasitenkd., Infekt.- Krankh. und 
Hygiene, 126, 5. 530 
[19] Naumann K., 1971 c: Wissenschaft und Fortschrri tt, 21, 7, 318 
[20] Naumann K., 1972: Zbl. Bakteriol., Paras1tenkd., Infekt.- Krankh. 
und Hygiene, 127. 4, 379 
[21] Piotrowski W., 1984: Zeszyty Naukowe ATR, Bydgoszcz, s. Rozprawy, 14 
[22] Piotrowski W., Slizak W., 1990: Zesz. Nauk. ATR, Bydgoszcz, s. Rol- 
nictwo 30, xx 127 - 138 
[23] Simon-5ylvestre G., 1979: Ann. agron., 30, /3/, 265 
[2LU Singh K.P., Chauhan U.B., Edward J.C.. 1976: Hind. Antioiot. Bull., 
3 - 4, 96 
[25] Sl1zak W., Piotrowski W., 1991: Zesz. Nauk. ATR, Bydgoszcz, s. Rol- 
nictwo 31, xx 
[26] Teichert E.M., 1986: Roczniki Gleboznawcze, 4, 103 
[27J Tu C.M., 1980: Bull. Environm. Contam. Tox1col.. 24, 13 
[28] Unger H., 1960: Zeitschr. Pfianz. erD8hr., Dugg., Bodenkunde, 91, 44 
[29] Walnwright M., 1978: Journal of So11 Science, 29. 287 


EFFECT OF SOME ANTIBIOTICS AND FUNGICIDES ON THE GROWTH 
OF SOIL MICROORGANISMS IN RELATION TO DIFFEREN'r FERTILlZATION 
III. GR7flTH OF BACTERIA A
IVE IN C AND N TRAHSFORMATION lIN 
VITRO EXPERIMENT/ 


Summary 


The eftects ot antioiotics and fung1cides on the grOW'th and erlZyJII8- 
tic activity ot aicroorganisms taking p
 in decay ot C-and N-organic 
compounds was studied, in relation to ditterent tert111zation. It was 
tound that quantltatlve changes ot the studied physiologlcal groUps of 
oacteria depended on used preparations and system of tert1l1zation and we-
>>>
44 


W. Piotrowsk1, W. 511zak 


re specif1c for each group of bacterla. The number of all tested bacter1a 
was extreme by reduced by Oxafun T, 1ndepend to fertil1zat10n syste. The 
strong bactericidal effect has shown by Streptomyc1n too. The effect of 
Nystat1n was more specif1c and mod1f1ed by fert11izat10n. The greatest 
sensitiv1ty on appl1ed compouns was observed in case of ammonify1ng and 
proteolytic bacteria. Changes of bacter1a enzymat1c activ1ty not always 
was correlated to quant1tative changes of bacter1a under the 1nfluence of 
analysed factors. Oxafun T and D1thane M-45 the most strongly reduced en- 
zymat1c activ1ty of bacter1a wh11e Nystat1n 1ncreased 1t. The negative ef- 
fect of fungic1des was strongest w1th regard to bacter1a from mineral fer- 
tilized so11 and the faintest towards bacteria from manure fert11ized 
soil.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA 5NIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


WPLYW INOKULACn SZCZEPAMI BAKTERII RHIZOBIUM LEGill'!INOSARUM 
NA PRZEBIEG NODULACJI I PLON NASION ODMIAN GROCHU SIEWNEGO 
IPISUM SATIVUM L.I 



adwiga Andrzejewska, Jerzy Sypniewski 
Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Mazowiecka 28, 85-084 Bydgoszcz 


W doświadczeniu wazonowym przeprowadzonym w latach 1983 i 1984 
porównywano nodulację w trzech kolejnych fazach rozwojowych orai 
plon nasion form użytkowych i odmian grochu siewnego inokUlowanych 
dwoma różnymi szczepami Rhizobium leguminosarum. Inokulacja,a szcze- 
gólnie stosowanie szczepu G-308, wpłynęły na zwiększenie liczby bro- 
dawek korzeniowych, ich suchej masy, tempo zmian w ich zabarwieniu 
oraz na plony nasion. Uzyskane wyniki nie wskazują jednoznacznie na 
występowanie specyficznej reakcji badanych form użytkowych i odmian 
uprawnych grochu na stosowanie różnych szczepów Rhizobium legumino- 
sarum. Stosunkowo najlepiej z plonem nasion, choć tylko w jednym ro- 
ku. skorelowana była sucha brodawek korzeniowych oznaczona w począt- 
kowej fazie kwitnienia rQślin. 


1. WSTEP 
, 


Układ symbiotyczny roślina motylkowa - Rhizobium należy do najbar- 
dziej wydajnych dostarczycieli azotu białkowego. Stąd liczne badania 
ukierunkowane są między innymi na wskazanie optymalnych warunków symbiozy 
oraz znalezienie najbardziej aktywnych szczepów Rhizobium. Natomiast mało 
jest ściślejszych prac nad poszukiwaniem w hodowli roślin genotypów wy- 
różniających się podatnością na inokulację i efektywnością symbiozy. 
Ocena aktywności szczepu dokonana w warunkach laboratoryjnych nie 
zawsze pokrywa się z efektywnością symbiozy wyrażającą się przyrostem 
plonów rośliny współżyjącej z danym szczepem [13] . Dlatego mimo znanych 
metod oceny aktywności szczepów Rhizobium [1, 7, 10, 12, 13] , nadal naj- 
pewniejszą metodą określenia efektywnej symbiozy pozostają doświadczenia 
wegetacyjne doprowadzające do uzyskania pionu nasion. Zmuszają one jednak 
do czekania na końcowy wynik przez około 3 miesiące [13] . Poszukuje się 
więc innych, szybszych metod i to nie tylko w stosunku do odpowiedniego 
gatunku rośliny, ale również w odniesieniu do odmian uprawnych [2, 11, 
14] . 
_ Budowa morfologiczna brodawek korzeniowych, tj. ich wielkość, barwa, 
kształt oraz rozmieszczenie, przyjmowana jest z reguły jako kryterium po- 
mocnicze [3, 15J , chociaż w badaniach Skrdleta i Simon [8] uznano ją 
za dobry wskaŹnik'aktywnej i nieaktywnej symbiozy.
>>>
46 


J. Andrzejewska, J. Sypniewski 


Dute znaczenie gospodarcze grochu siewnego w Polsce oraz znaczne 
zróżnicowanie morfologiczne i fizjologiczne wspólczesnych polskich jego 
odmian uprawnych wskazują na celowość zbadania lch reakcjl na szczepienie 
różnymi rasami. Rhizobium legum1nosarum. Celem badań własnych było! 
1. Porównanie brodawkowania i plonu nasion odmian uprawnych grochu 
siewnego szczepionych różnymi rasami Rhizobium legum1nosarum. 
2. Ocena stopnia zależności pomiędzy nodulacj, w kolejnych fazach 
rozwojowych a plonami nasion. 
3. Rozpoznanie przydatności wczesnych obserwacji nad 
odulacją jako 
metody szybkiej oceny aktywnej symbiozy i testowania reakcji ge- 
notypów grochu na szczepienie. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Podstawę badań stanowiły dwie serie doświadczeń wazonowych przepro- 
wadzonych w latach 1983 i 1984, w hali wegetacyjnej Wydziału Rolniczego 
Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Czynnikami doświadczenia by_ 
ły: 
I. Odmiany uprawne reprezentujące różne genotypy i formy utytkowe grochu 
siewnego: 
1. 1983 rok 
"Kaliski" 
"Opal" 
"Helia" 
"Hamil" 


2. 


1984 rok 
"Kaliski u 
"Opal" 
"Fidelia" 
" RamJ.rl' 


II. Szczepienie Rhizobium legum1nosarum! 
- szczep G-308, 
- szczep G-312, 
- bez szczepienia. 
Szczepy bakterii otrzymano z Zakładu Mikrobiologli Instytutu Uprawy 
Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Wyboru szczepów dokonano na podsta- 
wie doświadczenia rozpoznawczego przeprowadzonego w 1982 roku. 
Podłoże stanowiła pseudobielicowa gleba o pK 6,0 pochodząca z wars- 
twy ornej pola, na którym od 5 - 6 lat nie uprawiano żadnej rośliny Il1O- 
tylkowej. Doświadczenia przeprowadzono w wazonach typu Wagnera z rurką 
napowietrzającą i warstwą żwiru na dnie. Masa gleby w wazonie wynosila 
5 kg i była wymieszana z następującą ilością nawozów mineralnych! 50 mg H, 
250 mg P205' 400 mg K 2 0. 
W wazonach utrzymywano wilgotność równą 55 " pełnej pojemnOŚcl wod- 
nej. Nasiona o zbliżonej masie przed siewem zakażono poprzez zamoczenie w 
nadmiarze odpowiedniej kul tury bakterii. Po pełni wschodów rośliny prze- 
rzedzono pozostawiając po 6 roślin w wazonie. 
Doświadczenia wykonano w 7 powtórzeniach. Obserwacje 1 pomiary prze- 
prowadzono! 
I. W fazie tworzenia pierwszych wąsów czepnych na podstawie dwóch powtó- 
rzeń. 


...
>>>
Wpływ lnokulacji szczepami bakterii ... 


47 


II. W początkowej fazie kwitnienia na podstawie dwóch powtórzeń. 
III. W dojr;ałości pełnej na podstawie trzech powtórzeń. 
Obserwacje i pomiary części podziemnych wykonano po wypłukaniu na sitach 
masy korzeniowej. 
Obliczenia statystyczne wykonano oddzielnie dla każdego roku 1 ter- 
minu. Półprzedzlaly ufności obliczono według testu t - Studenta. Ob
i- 
czono współczynniki kore
acji pomiędzy brodawkowaniem a plonami nasion i 
elementami ich struktury. 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


Przyjęta metoda doświadczenia pozwoliła na stosunkowo dokładne prze- 
ś
edzenie przebiegu nodulacji w kolejnych fazach rozwojowych grochu. Za- 
stosowanie jako pOdłoża gleby, w której znajdowały slę różne szczepy Rhi- 
zobium, wpłynęło ograniczająco na efekty szczepienia, ale jednocześnie 
uzyskane w takich warunkach wyniki można z wlększym prawdopodobieństwem 
odnieść do warunków po
owych. Choclaż prowadzenie badań w hali wegetacyj- 
nej ograniczyło wpływ przeblegu temperatury i opadów, to jednak zaobser- 
wowano znaczne różnice w nodulacji w latach. W 1984 roku rośliny grochu 
wytworzyły prawie 2 - krotnie więcej brodawek niż w roku 1983. Różnice te 
mogły wynikać zarówno z pewnego wplywu czynników klimatycznych, jak rów- 
nież ze zmian jakościowych i i
ośclowych szczepów Rhizobium zasiedlają- 
cych glebę stanowiącą podłoże doawiadczenia [4J . 
W fazie tworzenia pierwszych wąsów czepnych obserwowano stosunkowo 
silnie zaawansowaną nodu1ację. Liczba brodawek różowych, a wlęc symbioty- 
cznie aktywnych, stanowiła w tej fazie wegetacji w 1983 roku 20 
 ich 
ogólnej liczby i była większa na roślinach.gdzie stosowano szczep G-}08. 
W 1984 roku 
lczba brodawek różowych w pierwszym terminie obserwacjl wy_ 
nosiła 60" ich ogólnej liczby i była zbliżona na wszystkich obiektach 
Irys. 1/. 
Do początku kwitnienia liczba brodawek zwiększyła się dwukrotnie 
Itab. 1/. Jednak w tej fazie wegetacji obserwowano występowanie, szczegól- 
nie w 1984 roku dużej liczby brodawek zlelonych, czyli nieaktywnych. Na 
obiektach, na których stosowano szczep G-308 tempo zmian pigmentacji bro- 
dawek było wolniejsze. 
W czasie zbioru grochu na korzeniach znajdowało już tylko niewiele 
brodawek, wszystkie barwy brunatnej Itab. 1, rys. 1/. W innych badaniach 
nad grochem i wyką [3] oraz koniczyną [14] obserwowano także, że przy sto- 
sowaniu aktywnych szczepów rizobium tworzą się większe, intensywniej ró- 
żowo zabarwione i wolniej rozkładające się brodawki korzeniowe. 
Porównywane odmiany uprawne grochu w większości tworzyły podobną licz- 
bę brodawek w kolejnych terminach pomiarów. Jedynie w 1984 roku, w po- 
czątkowej fazie kwitnienia, wąsol1stna jadalna odmiana Ramir lII1ała lstot- 
nie mniej brodawek niż odmiany pozostałe. 
Obserwowano zr6żnicowanie liczebności brodawek korzeniowych w zależ- 
ności od stosowanych szczepów bakterii. Inokulacja wplywala z reguły na
>>>
48 


J. Andrzejewska, J. Sypniewski 


tworzeni e w
lI6w 
czepnych 
sprou,tin& of 
tendrils 


pOCL\tek 
kwItnienia 
beg!nning of 
flowering 


1 


:2 


3 


1 


2 


3 


1 


:2 


3 


3 


1 


2 


doj"zalo
 
pełna 
fulI 
matur! ty 


1 


2 3 


1 


2 3 


1 szczep G-'08 strain G- "08 
2- szczep G-'12. 8trat" G-,12. 
3 bez szcJ:ep1enia without Inoculatlon 
C:J brodawki bidle white ł'1odules 
IIIIJ]J) brodawili ró.towe pił'1k nodu.Ies 
- brodawki xielone (Teen nodule!t 


Rys. UdzIał brodawek korzenio
ch Iw %1 o rótnym zabarwlen1u w kolejnych 
fazach rozwojowych 


Flg. The partlclpation of the nodules lin %/ with d1fferent 
the successive development stages 


colours 1n 


zwiększenie 11czby brodawek, szczególnie przy stosowaniu szczepu G-308. 
Nie wykazano natom1ast interakcjl pom1ędzy czynnikami doświadczenia a 11- 
czbą brodawek korzeniowych ltab. 1/. 
W początkowej 
azie kwitnienia oznaczono suchą masę brodawek Itab. 
2/. W plerwszym roku badan wystąpl1y znaczne rótnice odmianowe. Największą 
suchą masę miały brodawkl z oblektów, na których stosowano szczep G-30B, a
>>>
Wpływ inokulacji szczepami bakterii ... 


49 


Tabela 1 
Table 1 


Plon suchej masy częŚGi nadziemnych w g z wazonu 
The dry mattor yield of the aboveground parts in g from a pot 


Fazy Lata - Years 
rozwo- Odmiany 
jowe 1983 1984 
Develo- Culti- 
pment vars szczepienie - inoculation 
stages bez bez 
szcze szcze- 
pie- pie- 
nia nia 
G-308 G- 31 2 śred- G-308 G-312 śred- 
with- nia wi th- nia 
out mean out mean 
ino- ino- 
cula- cula- 
tion tion 
Tworze- KaUski 0.76 0,72 0.72 0,73 0,84 0,73 0,89 0,82 
nie wą- Opal 0,76 0.72 0;70 0,73 0,75 0,56 0,76 0,69 
sów 
czep- HeUa/ 
nych Fidelia 0,69 0,67 0,60 0,65 0,71 0,58 0,57 0,62 
Sprou- Hamill 
ting of Ramir 0,69 0,61 0,59 0,63 0,62 0,58 0,5 8 0,59 
tend- 
rlls 
srednia 0,73 0,68 0,65 0,68 0,73 0,61 0,70 0,68 
mean 
NUR LSD n.u. n.s. n.u. n.u. n.s. 0,15 
n s. 
Począ- Kaliski 14,99 13,24 11,80 13,18 12.96 11 ,02 11,00 11,66 
tek Opal 13,20 12,26 10,32 11 ,92 6.96 7,50 7,07 7,18 
kwit- 
nienia Helial 
Begin- F ideUa 19,53 16,47 17,26 17,75 12,11 9,60 10,40 10,70 
ning of Hamill 
flowe- Ramir 10.90 10.13 10.53 10 "2 7..Q'I 7_70 7.4, 7 6Q 
ring srednia 
mean 14,65 13,02 12,48 13,38 9,99 8,96 8,98 9,31 
NUR LSD O 841 0.Q41 n.u n.s. / 02 
Do

za- Kaliski 35,0 32,6 28,5 32,1 29,8 28,4 26,6 28,3 
ło c Opal 26,9 25,6 21,4 24,6 23,5 24,3 24,6 24,1 
pełna 
FulI HeUa/ 
matu- Fideli.a 34,3 31,2 32,8 32,8 26,6 26,1 26,6 26,4 
rity Hamil/ 
Ramir 24,6 18,6 17,5 20.3 24,0 22,4 17,4 21,3 
średnia 30.2 27,0 25,1 27,4 26,0 25,3 23,8 25,0 
mean 
NUR LSD 1,74 1,97 n.u. n.s. 2,02 
NUR wsp . n.u. n.s. 3,78 
LSD int .
>>>
50 


J. Andrzejewska, J. Sypniewski 


Tabela 2 
Table 2 


Sucha masa brodawek korzeniowych w g z wazonu 
The dry matter of nodules in g from a pot 


Lata Years 
Odmiańy 1983 1984 
szczeplenie - lnoculation 
Culti- bez bez 
vars szcze- szcze- 
pl8- pl8- 
G-308 G-312 nia śred- G-308 G-312 nia średnla 
with- nia wi th- 
out mean ou
 mean 
ino- ino- 
cula- cula- 
tion tlon 
Kallskl 1,230 0,316 0,275 0,602 0,494 0,350 0,339 0,395 
Opal 0,327 0,292 0,264 0,294 0,334 0,415 0,363 0,371 
Helia/ 
Fidelia 0,631 0,191 0,255 0,359 0,576 0,514 0,360 0,494 
Hamul 
Ramir 0,600 0,343 0,311 0,418 0;434 0,480 0,100 0,338 
średnia 
mean 0,697 0,285 0,276 0,419 0,460 0,440 0,291 0,398 
NUR LSD 0,1949 0,2251 0,142 n.u. 
n.s 
NUR 
wsp. 0,3898 n.u. n.s. 
LSD int. 


ponadto wystąpiła korzystna interakcja odmian Kallski i Hella oraz azcze- 
pu G-308. Zestawienie wyników z tabeli 1 i 2 wskazuje, że liczebność bro- 
dawek nie pozostawała w związku z wielkoś_cią ich suchej masy.. W 1984 roku 
mimo znacznie liczniejszej nodulacji masa brodawek była mniejsza. 
. W obu latach badań najwyższe plony naslon uzyskano z odmian grochu o 
najdłuższych łodygach, tj. Kaliski, Hella i Fidella Itab. 'I. H6wn1eż w 
doświadczeniach wazonowych Piechockiej-Rajs [6J oraz Swięcickiego [9J le- 
piej plonowały odmiany grochu o dłuższych niż o kr6tszych łodygach. Wska- 
zywałoby to, że należy bardzo ostrożnie odnosić wyniki odmianowych doś- 
wiadczeń wazonowych do warunków łanu, gdzle na części roślin po ich wyl'8- 
nięciu ustaje fotosynteza i prawdopodobroe dlatego plony naslon odmian 
grochu dlugo, średnio i krótkołodygowych są mniej zróżnicowane. 
Stosowanie szczepu G-308 wpłynęło korzystniej na plony nasion w obu 
latach badań, niż stosowanie szczepu G-312. W 1984 roku wykazano współ- 
działanie pomiędzy odmianą Ramir oraz inokulacją dwoma badanymi szczepami
>>>
Wpływ inokulacji szczepami bakterii ... 


51 


Tabela 3 
Table 3 


Plon nasion w g z wazonu 
The yield of seeds in g from a pot 


Lata Years 
Odmiany 1983 1984 
szczepienie - inoculation 
Cultivars bez bez 
szcze- szcze- 
pie- pi e- 
G-308 G- 312 nia śred- G-308 G- 312 nia śred- 
with- nia with- nia 
out mean out mean 
ino- ino- 
cula- cula- 
tion tion 
Kaliski 18,55 16,60 14,56 16,57 10,30 9,54 8,41 9,41 
Opal 13,02 12,77 11.42 12,40 8,25 7,66 8,08 7,99 
Helia/Fidel1a 15,40 13,14 15,81 14,78 8,17 8,51 8,96 8,54 
Hami1/Ramir 11,57 7,72 8,37 9.22 8,15 6,95 3,40 6,17 
średnia 
.mean 14,63 12,55 12,54 13,24 8,71 8,16 7,21 8,03 
NUR LSD 1,449 1,637 1,300 1 ,131 
NUR wsp. 
LSD int. n.u. n.s. 2,263 


Rhizobium leguminosarum, chociaż w roku poprzednim odmiana Hamil o podob- 
nym typie morfologicznym nie wykazała takiej reakcji. 
Według Nowotny-Mieczyńskiej [5J w warunkach polowych stosowanie 
szczepienia nasion lub gleby bakteriami z rodzaju Rhizobium zwiększa plon 
nasion roślin IDOtylkowych o 5 - 10 %. W doświadczeniu własnym, zależnie 
od roku i użytej kultury bakterii, efekt szczepienia wyrażał się wzrostem 
plonu nasion od O do 16,7 %. 
Badania nad symbiozą odmian uprawnych w obrębie poszczególnych ga- 
tunków są nadal bardzo nieliczne, i w tym kontekŚcie przeprowadzone doś- 
wiadczenie można traktować jako rozpoznawcze. W doświadczeniu własnym po- 
równywano odmiany grochu reprezentujące różne formy użytkowe, o rozmaitej 
długości łodyg i o różnym przeznaczeniu, uwzględniono także formy wąso- 
listne. Mimo to uzyskane wyniki nie ,pozwalają jednoznacznie stwierdzić, 
że w obrębie gatunku Pisum sativum występuje zróżnicowana reakcja na sto- 
sowanie szczepów Rhizobium leguminosarum. Jednak do kontynuowania badań 
zachęcają pozytywne wyniki innych doświadczeń laboratoryjnych [2, 11, 
14J .
>>>
52 


J. Andrzejewska, J. Sypniewskl 


Obllczone współczynniki korelacji pomiędzy nodulacją a plonowaniem 
grochu Itab. 41 wskazują, że jedynie w druglm roku badań wystąpiła wy_ 
raźna dodatnia zależność pomiędzy suchą masą bro
awek korzeniowych a 
plonem nasion i liczbą naslon w strąku. W 1983 roku stosunkowo wysoko, 
chociaż poniżej wartości krytycznej, z plonem nasion skorelowana była 
liczba brodawek różowych w pierwszym terminie obserwacji. Wskazuje to 
równleż na konleczność poszerzenia i pogłębienia badań w celu znalezie- 
nia dObrych wskaźników aktywnej symbiozy, mogących mieć zastosowanie do 
testowania reakcji genotypów grochu na szczepienie. 


Tabela 4 
Table 4 


Współczynniki korelacjl pomiędzy nodulacją, plonem nasion 
1 eiementam1 jego struktury niezależnie od czynników doświadczeni'a 
The correlation coefficients between the nodulation, the yields of 
seeds and the elements its structure irrespective of the experiment 
factors 


Liczba brodawek Liczba broda- Sucha Plon MTN Liczba 
korzeniowych wek różowych masa nasion weight nasion 
Number of Number of broda- Yield of strąku 
1983 nodules pink nodules wek of 1000 Number 
Dry seeds seeds seeds 
h 984 matter from 
I II III I II of no- pot 
dules 
1 2 3 4 5 6 7 8 9 
- 
1 1,000 0,415 0,415 0,770 0,312 0,857 0,461 -0,122 0,417 
2 -0,307 1,000 0,912 0,342 0,457 0,472 -0,093 -0,293 0,055 
3 0,354 0,366 1,000 0,236 0,421 0,519 0,072 -0,358 0,258 
4 0,865 -0,327 0,369 1,000 0,589 0,760 0,523 0,294 0,247 
5 -0,358 0,740 0,184 -0,465 1,000 0,562 0,451 0,052 0,304 
6 0,352 0,347 0,525 0,388 0,459 1,000 0,474 0,008 0,294 
7 0,131 0,437 0,512 0,153 0,416 0,635 1,000 0,148 0,756 
.. 
8 -0,245 0,127 0,417 -0,054 0,003 -0,157 0,084 1,000 -0,493 
9 0,222 0,261 0,099 0,102 0,340 0,589 0,733 -0,612 1,000 


r 
 ! 0,576 
I, II, III - fazy rozwojowe grochu: 
development stages of pea: 
I - tworzenie wąsów czepnych 
sproutlng of tendrils 
II początek kwltnienia 
beginning of flowering 
III - dojrzałość pełna 
fulI maturlty 


Badania wykonano w ramach Programu Rządowego 04, koordynowanego przez Ins.- 
tytut Genetyki Roślin PAN.
>>>
Wpływ inokulacji szczepami bakterii ... 


53 


4. WNIOSKI 


1. Stosowanie szczepienia, a szczególnie użycie szczepu G-308,. wpłynęło 
na zwiększenie liczby brodawek korzeniowych, ich suchej masy, na tem- 
po zmian w ich zabarWieniu oraz na plony nasion grochu siewnego. 
2. Najwyższe plony nasion wydały odmiany grochu o najdłuższych łodygach. 
Nodulacja badanych form użytkowych i odmian uprawnych była podobna. 
3. Z plonem nasion grochu stosunkowo najlepiej, ale tylko w jednym roku 
badań, skorelowana była sucha masa brodawek korzeniowych oznaczona w 
początkowej fazie kwitnienia roślin. 
4. Potrzebne są dalsże poszukiwania .nad metodami testowania efektywności 
symbiozy odmian grochu siewnego. 


LITERATURA 


[1] Bergersen F. J., 1961: Haemoglobin content of legume root nodules. 
Bioch. Bioph. Acta, 50, 576 
[2] EI-Sherbeeny M. H., Lawes D. A., Mytton L. R.. 1977: 1.. Symbiotic 
variability in Vicia faba. 2. Genetic variation i
 Vicia faba. Eu- 
phytica, v. 26, 2, 377 
[3] Fiodorow M. W., Nize L., 1961: Fizjologiczeskije razliczenija mież- 
du sztamami kłub
enkowych bakterij gorocha i wyki obladajuszczymira- 
znyj azotofiksirujuczeij akt
wnostju. Mikrobiołogia, 30, 473 
[4] Marszewska-Ziemięcka J., 1974: Mikrobiologia gleby i nawozów orga- 
nicznych. PWRiL, Warszawa 
[5] Nowotny-Mieczyńska A., 1971: Badania z zakresu symbiotycznego wią- 
zania azotu przez rośliny motylkowe. IUNG, Puławy 
[6] Piechocka-Rajs T., 1980: Wpływ poziomu nawożenia na rozwój i plono- 
wanie krótko - i długołodygowych odmian grochu siewnego. ATR Byd- 
goszcz, Ipraca doktorskal 
[7] SChewinghammer E. A., Ewans H. J., uawson M. D., 1970: Evaluation 
of effectiveness mutant strains of Rhizobium by acetylene reduction 
:elative to other criteria. Plant a. Soil. 33, 1, 192 
[8] Skrdleta V., Simon J., 1976: Vliv n
kotorych agrotechnickych opa- 
tteni na zakladni ukazatele symbiotycke fixace dusiku u bobu lVicia 
faba L./. Rastl. Vyroba, R. 22, 1, 73 
[9J 5więcicki W., 1977: Reakcja wybranych form botanicznych i pdmian 
grochu siewnego na różne poziomy wilgotności gleby. ATR Bydgoszcz, 
Ipraca doktorska! 
[10] Troickaja G. N., 1976: 
oder2anie, sostav i rol'korrinoidov v klu- 
benkach bobowych rastenij. Fizjologia Rast., 23. 6, 1285 
[11] Vargas Alvaro A. T., Graham P. H., 1989: Cultivar and pH effects on 
competition for nodule sites between isolates of Rhizobium in beans. 
Plant a. Soil, 117, 2 
[12] Vieringa K. T., Bakhuis J. A., 1957: Chromatography as a means of 
selecting effective strains of Rhizobium. Plant a. Soil, 8, 254
>>>
54 J. Andrzejewska, J. Sypniewski 


[n] Wr6bel T.. 1978: Metody określania aktywnośc1 symb10tycznej szcze _ 
pów R.h1zob1um. IUNG, Puławy 
[14] Wr6bel T.. AUen O. N., 19611 Wplyw szczepienia Rhizob1um trHo111 
o r6tnej aktywności na uprawiane w Stanach Zjednoczonych odmiany 
koniczyn. Pam. pul., 4, , 
[15] Wr6bel T., Golęb1owska J., 19561 Inokulacja bobowych rast1enij kłu- 
b1enkowymi bakter1ami na raznych poczwach. Acta microb. polon.. 5. 
1 - 2, 121 


THE INFLUENCE OF INOCULATION WITH RHIZOBIUM 

GUMINOSARUM STRAINS ON THE NODULATION AND 
THE SEED YIELD OF PEA CULTIVARS IPISUM SA- 
TIVUM L.I 


Summary 


In the pot exper1ment that was carr1ed out in 1983 and 1984, the no-. 
dulation 1n the three Success1ve development stages and the y1eld of seeds 
us1ng forma and cul t1vars of pea 1noculated w1 th two var10us struna of 
Rh1zob1um leguminosarum were compared. The 1noculatlon. but in part1cular 
app11cation of the stra1n G-,08. bad an 1nfluence by.1ncreaa1ng the num- 
ber of nodules, thelr dry matter. rate of Chang1ng thelr colours and 1:he 
seed y1elds. The obtained resul ts do not ind1cate SynonyDlOUS ex1stence of 
a spec1f1c react10n of tbe 1nv1st1gated forma and cultlvars on 1nocula- 
tion w1th var10us strains of Rhizob1um leguminosarum. W1th 1:he seed y1eld, 
bu
 only 1n one year, the dry matter of nodules s1gn1fied at the beginning 
of flower
ng was relatively the best correlated.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


. 
WPLYW INOKULACJI SZCZEPAMI BAKTERII RHIZOBIUM LEGUMINOSARUM 
NA PRZYROST SUCHEJ MASY ROSLIN ODMIAN GROCHU SIEWNEGO 
IpISUM SATIVUM L.I W TRZECH FAZACH ROZWOJOWYCH 


. 


Jadwiga Andrzejewska 
Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Mazowiecka 28, 85-084 Bydgoszcz 


W doświadczeniu wazonowym. przeprowadzonym w latach 1983 i 1984 
badano wpływ inokulacji odmian grochu siewne
o dworna szczepami Rhi- 
zobium legum1nosarum na plon suchej masy częsci nadziemnych i pod- 
ziemnych w trzech ko
ejnych fazach rozwojowych. S
osowanie szczepu 
G-308 wpłynęło szczegolnie w pierwszym roku badan na przyrost masy 
części nadziemnych i podziemnych w początkowej fazie kwitnienia i w 
dojrzałości pełnej. Na stosowanie obu szczepów bakteryjnych korzyst- 
niej niż inne odmiany reagowała badana tylko w jednym roku odmiana 
Ramir. Wraz z wiekiem roślin dobowe przyrosty plonów części nadziem- 
nych rosły, a podziemnych malały. Wystąpiło zróżnicowanie w latach 
tempo rozkładu systemu korzeniowego w końcowym okresie wegetacji. 


1. WSTEP 
, 


Jednym z czynników mogących różnicować tempo przyrostów masy wegeta- 
tywnej i plony nasion grochu jest szczepienie bakteriami Rhizobium legu - 
minosarum [4, 5. 6, 7] . W okresie atakowania rośliny i pasożytnictwa na 
niej bakterii następuje z reguły zahamowanie wzrostu na skutek braku azo- 
tu [4, 5] . Okres ten zwany jest przez Głażewskiego [4] okresem głodowa- 
nia. Dodatnie efekty szczepienia ujawniają się w dalszych fazach wegeta- 
cji i są one tym\wyraźniejsze im mniej azotu mineralnego znajduje się w 
podłożu [7, 11] W badaniach Głażewskiego [4] inokulowane rośliny grochu 
miały przez cały okres wegetacji niższy plon masy wegetatywnej, ale wyż- 
szy plon nasion, niż rośliny naWOżone azotem mineralnym. W doświadcze- 
niach Wróbla [11] także stosowanie różnych szczepów Rhizobium legumino sa- 
rum różnicowało. choć nieznacznie, plon masy wegetatywnej grochu. 
Stosunkowo mniej, głównie ze względów metodycznych [3], poznano 
wpływ szczepienia Rhizobium leguminosarum na rozw
j 'systemu korzeniowego 
i brodawek korzeniowych grochu. 
Niniejsza praca miała na celu porównanie, w kolejnych fezach rozwo- 
jowych, plonów suchej masy części nadziemnych i podziemnych odmian upraw- 
nych grochu inokulowanych różnymi szczepami bakterii Rhizobium legumino - 
sarum.
>>>
56 


Jadwiga Andrzejewska 


2. MATERIAŁ I METODA 


Podstawę badań stanowiły dwie serie doświadczeń wazonowych przepro _ 
wadzonych w latach 1983 i 1984 w hali wegetacyjnej Wydziału Kolniczego 
Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy. Czynnikami do$wiadczenia by- 
ły: 
I. Odmlany uprawne reprezentujące różne genotypy i formy użytkowe grochu 
siewnego: 
1. 1983 rok 


2. 1984 rok 


- "Kaliski" 
- "Opal" 
- "Helia" 
- "Hamil" 


- "Kaliski" 
- "Opal" 
- "Fidelia" 
- "Ramir" 


. 


II. Szczepienie Hhizobium legumlnosarum: 
szczep G-308 
- szczep G-312 
- bez szczepienia. 
Szczepy bakterii otrzymano z Zakładu Mikrobiologii Instytutu 
Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. Wyboru szczepów dokonano na 
wie doświadczen
a rozpoznawczego przeprowadzonego w 1982 roku. 
Podłoże stanowiła pseudobielicowa gleba o pH 6,0 pochodząca z wars- 
twy ornej pola, na którym od 5 - 6 lat nie .uprawiano żadnej rośliny mo- 
tylkowej. Doświadczenia przeprowadzono w wazonach typu Wagnera z rurką na- 
powietrzającą i warstwą żwiru na dnie. Masa gleby w wazonie wynosiła 5 kg 
i była wymleszana z następującą ilością nawozów mlneralnych: 50 mg N, 
250 mg P205' 400 mg K 2 0. W wazonach utrzymywano wilgotność równą 5
 peł- 
nej pojemności wodnej. 
Nasiona o zbliżonej masie przed siewem zakażono poprzez zamoczenie w 
nadmiarze odpowiedniej kultury bakterii Rhizobium leguminosarum. Po pełni 
wschodów rośliny przerzedzono pozostawiając 6 roślin w wazonie. 
Doświadczenie wykonano w 7 powtórzeniach. Obserwacje i pomiary prze- 
prowadzono: 
I. W fazie tworzenia pierwszych wąsów czepnych na podstawie dwóch pow- 
tórzeń . 
II. W początkowej fazie kwitnienia na podstawie dwóch powtórzeń. 
III. W dojrzałości pełńej na podstawie trzech powtórzeń. 
Obserwacje i pomiary części podziemnych wykonano po wyplukaniu na sitach 
masy korzeniowej. 
Obliczenia statystyczne wykonano 
minu. Półprzedziały ufności obliczono 


Uprawy 
podsta- 


oddzielnie dla każdego roku i 
według testu t - Studenta. 


ter- 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


W fazie tworzenia wąsów czepnych plon suchej masy części nadziemnych 
grochu był, za wyjątkiem odmiany Kaliskl w 1984 roku, podobny na wszyst- 
kich obiektach doświadczenia. Tendencja do lepszego plonowania odmiany Ka-
>>>
Wpływ inokulacji szczepami bakteril 


57 


liski utrzymywała się do końca wegetacji Itab. 1/. Sucha masa części pod- 
ziemnych była w tej fazie rozwojowej o 13 - 26 % większa niż sucha masa 
części nadziemnych Itab. 2/. W obu latach badań, chociaż różnicę statysty- 
czną wykazano tylko w 1983 roku, odmiana Opal miała na początku wegetacji 
system korzeniowy o większej masie niż pozostałe odmiany grochu. Jednak w 
późniejszych fazach rozwojowych plon suchej masy części podziemnych tej 
odmiany był najmn1ejszy. 
W. pierwszym terminie oznaczań nie stwierdzono, tak jak w badaniach 
Głażewskiego [4J ujemnego wpływu inokulacji na plon części nadziemnych i 
podziemnych grochu. Wynikało to zapewne z zastosowania przedsiewnie .sto- 
sunkowo niewielkiej dawki azotu mineralnego. Przeprowadzone jednocześnie 
obserwacje brodawkowania [1] wskazywały, że warunki dla rozwoju symbiozy 
były sprzyjające i rozpoczęła się ona wcześniej niż podają inni autorzy 
[4, 7, 9] . 
Do początku kwitnienia grochu plony części nadziemnych przyrosły w 
1983 roku prawie 20-krotnie, w 1984 roku 14-krotnie, natomiast plony ko- 
rzeni 3-krotnie w obu latach badań Itab. 1 i 2/. W drugim terminie ozna- 
czeń stwierdzono znaczne, na ogół pokrywające się z wysokością roślin, 
różnice w plonach części nadziemnych porównywanych odmian. Inokulacja na- 
sion szczepem G-308 wpłynęła na przyrost plonów nadziemnych części roślin, 
ale statystycznie wykazano to tylko w pierwszym roku badań. System korze- 
niowy o największej suchej masie wytworzyły w początkowej fazie kwitnienia 
odmiana Helia w 1983 roku i odmiana Ramir w 1984 roku. Wykazano istotne 
różnice w plonie suchej masy korzeni pomiędzy obiektami, gdzie stosowano 
szczep G-308, a obiektami pozostałymi. W 1984 roku wystąpiła korzystna in- 
terakcja pomiędzy szczepem G-308 a odmianami Kaliski i Fidelia oraz dwoma 
szczepami bakterii a odmianą Ramir. 
Swięcicki [8] badając systemy korzeniowe różnych odmian grochu 
stwierdził istnienie tend
ncji do występowania dłuższych korzeni u odmian 
długołodygowych, ale jednocześnie zauważył, że świeża i sucha masa korzeni 
u szeregu odmian nie zależała jedynie od ich długości. 
Udział brodawek korzeniowych w ogólnej masie systemu korzeniowego był 
stosunkowo duży i wynosił od 13 do 24 % [1] . Był on największy w 1983 ro- 
ku na obiektach, gdzie użyto szczep G-308. Natomiast Marszewska- Zie
ęcka 
[7] podaje za Bondem, że u grochu udział ten wynosi tylko 5 %. 
Najwyższe końcowe plony suchej masy części nadziemnych uzyskano z 
roślin grochu odmiany Helia, Kaliski i Fidelia, a najniższe z odmian roś- 
lin wąsolistnych Ha:nil i Ramir Itab. 1/. Wiązało się to zarówno z wysokoś- 
cią roślin, jak i z plonami nasion [1] . Stosowanie inokulacji wpłynęło 
korzystnie, co udowodniono statystycznie w 1983 roku, na końcowe łączne 
plony masy wegetatywnej i nasion, przy czym większe wartości uzyskano na 
obiektach, na których użyto szczep G-308. W drugim roku badań wystąpiło 
współdziałanie odmiany Ramir i obu porównywanych w doświadczeniu szczepów. 
Udział nasion w plonie części nadziemnych wynosił w 1983 roku 48 %, a 
w 1984 roku 32 % [1] i był mnie,jszy niż w badaniach Głażewskiego [4] . 
Czynniki doświadczenia nie miały wpływu na jego zróżnicowanie.
>>>
58 


Jadwiga Andrzejewska 


'r abela 
T able 


Plon suchej masy części nadziemnych w g z wazonu 
The dry matter yield of the aboveground parts in g from a pot 


Fazy Lata - Years 
rozwo- Odmiany 1983 1984 
jowe 
Uevelo- Culti- szczepienie - inoculation 
pment vars 
stages bez bez 
szcze. szcze- 
pie- pie- 
G-308 G-312 nia śred- G-308 G-312 nia śred. 
with- nia with- nia 
out mean out mean 
ino- ino- 
cula- cula- 
tion tion 
Tworze- Kaliski 0,76 0,72 0,72 0,73 0,84 0,73 0,89 O, s.; 

e wą- Opal 0,76 0,72 0,70 0,73 0,75 0,56 0,76 0,6
 
sow 
czep- Helia/ 
nych Fidelia 0,69 0,67 0,60 0,65 0,71 0,58 0,57 0,6;. 
Sprou- Hamil/ 
ting of Ramir 0,69 0,61 0,59 0,63 0,62 0,58 0,58 0,5 c 
tend- 
rlls 
srednia 0,73 0,68 0,65 0,68 0,73 0,61 0,70 0,6! 
mean 
NUR LSD n.u. n.s. n.u. n.u. n.s. 0,1' 
n.s. 
Począ- Kaliski 14,99 1 3,24 11,80 13,18 12,96 11,02 11,00 11,6E 
tek Opal 13,20 12,26 10,32 11,92 6,96 7,50 7,07 7,11 
kwit- 
nienia HeUal 
Begin- Fidelia 19,53 16,47 17,26 17,75 12,11 9,60 10,40 10,7 
ning of Hamlll 
flowe- Ramir 10,90 10,13 10,53 10,52 7,93 7,70 7,45 7,6 c 
ring 
srednia 14,65 13,02 12,48 13,38 9,99 8,96 8,98 9,31 
mean 
NUR LSD 0,841 0,941 n.u. n.s. 2,0 
Do
rza- Kaliski 35,0 32,6 28,5 32,1 29,8 28,4 26,6 28,3 
łosć . Opal 26,9 25,6 21,4 24,6 23.5 24,3 24,6 24,1 
pełna 
Full Helia/ 
matu- FideUa 34,3 31,2 32,8 32,8 26,6' 26,1 26,6 26,4 
rity Hamil/ 
Ramir 24,6 18,6 17,5 20,3 24,0 22,4 17,4 21,3 
srednia 30,2 27,0 25,1 27,4 26,0 25,3 23,8 25,0 
mean 
NUR LSD 1,74 1,97 n.u. n.s. 2,0. 
NUR wsp . n.u. n.s. 3,78 
LSD 
int.
>>>
Wpływ inokulacji szczepami bakterii ... 


59 


Tabela 2 
Table 2 


Plon suchej masy części podziemnych w.g z wazonu 
The dry matter yield of the underground part s :l.n g from a pot 
. 


Fazy Lata' - Years 
rozwo- Odmiany 
jowe Culti- 1983 1984 
Develo- vars szczepienie - inoculation 
pment 
stages bez bez 
szcze 5:lJC22- 
pie- pie- 
G-308 G-312 nia śred- G-308 G-312 nia śred 
with- nia with- nia 
out mean out me ar 
ino- ino- 
cula- cula. 
tlon tlon 
Tworze- Kaliski 0,82 0,90 0,75 0,82 0,79 0,74 0,78 O, 7
 
nie wą- Opal 1,01 0,96 0,94 0,97 1,03 0,81 0,87 O,9C 
sów 
czep- Hel1a/ 0,69 
nych Fidel1a 0,88 0,78 0.79 0,81 1,01 0,53 0,52 
Sprou- Hamill 
ting of Ram1r 0,82 0,72 0,92 0,81 0,86 0,74 0,64 0,7'1 
tend- 
rlls srednia 0,88 0,84 0,85 0,86 0,92 0,70 0,70 0,77 
mean 
NUR LSD n.u. n.s. 0,097 n.u. n.s. n.u. 
n s 
Począ- Kaliski 3,41 1,94 1,84 2,40 2,86 2,12 2,06 2,34 
tek Opal 2,07 2,12 2,07 2,08 1,40 1,58 1,55 1,50 
kwit- 
nienia Hel1a/ 
Begin- Fidel1a 3,10 2,76 2,30 2,72 2,21 1,67 1,75 1,87 
ning of Hamil/ 
flowe- Ramir 2,88 1,94 2,11 2,33 2,78 2,66 2,31 2,59 
ring 
srednia 2,87 2,19 2,09 2,38 2,30 2,01 1,92 2,07 
mean 
NUR LSD 0,300 0,345 0,160 0,19 
NUR wsp . 
LSD n.u. n.s. 0,331 
int 
Do
rza- Kal1ski 2,33 1,33 1,91 1.86 0,59 0,50 0,66 0,58 
łosć Opal 1,54 1,14 1,31 1,33 0,47 0,66 0,31 0,48 
pełna 
Full Hel1a/ 
matu- Fidel1a 1,80 1,46 1,39 1,55 0,70 0,45 0,53 0,56 
rity Hamil/ 
Ramir 1 44 1 18 1.')8 1 40 O 68 0.78 O 2') 0,')7 
s rednia 1,78 1,28 1,55 1,53 0,61 0,60 0,44 0,55 
mean 
WURLSIJ 0,292 0,337 0,070 n.u. 
n.s 
NUR wsp. 
LSD int. n.u. n.s. 0,141
>>>
60 


Jadwiga Andrzejewska 


W nawiązaniu do celu badań należy zaznaczyć, że porównywane w doś- 
wiadczeniu odmiany gro
hu reagowały na ogół jednokierunkowo na stosowanie 
szczepów Hhizobium leguminosarum, tzn. największe różnice występowały po- 
między obiektami, na których stosowano szczep G-308 a obiektalu, na któ- 
rych nie stosowan
zczepienia. Stosunkowo nielicznie wykazane współdzia- 
łania dotyczą głównie wąsolistnej odmiany Kamir i korzystnej reakcji na 
inokulację dwoma szczepami bakteryjnymi. 
W okresie pomiędzy początkową fazą kwitnienia a dojrzałością pełną 
następował spadek plonu suchej masy części podzie

ych grochu. Był on 
szczególnie duży w 1984 rOfu, kiedy jego masa w ciągu 32 - 34 dni zmniej- 
szyła się prawie 4-krotnie. Ze zjawisKiem tym należy wiązać zarówno więk- 
sze tempo starzenia się brodawek korzeniowych, jak i niższe plony nasion 
[1] . 
W doświadczeniu własnym ograniczona objętość gleby oraz równomierny 
dostęp wilgoci w czasie wegetacji mogły wpływać modyfikująco w porównaniu 
do warunków polowych, na zróżnicowanie odmianowe budowy systemu korzenio- 
wego [3, 8, 10] . Niemniej jednak własne obserwacje i pomiary systemu ko- 
rzeniowego w kolejnych fazach rozwojowych oraz wyniki prac Batalina [2] 
sugerują, że aby dokładnie oznaczyć masę resztek pożniwnych, także u roś- 
lin uprawianych na nasiona, po
ary wykonać należy w fazie kwitnienia. Cy- 
towane w niektórych pracach i podręcznikach wyniki dotyczące ilosci resz- 
tek pożniwnych roślin strączkowych zbieranych na nasiona są często nie- 
Ścisłe. Nie uwględniają one znacznej częsci rozłożonego już systemu ko- 
rzeniowego, mającego jednak istotne znaczenie przedplonowe. Jest to szcze- 
gÓlnie ważne u roślin posiadających podobnie jak groch delikatny system 
korzeniowy, zwłaszcza że tempo jego zamierania może być znacznie zróżni- 
cowane w poszczególnych latach. 
. Na przykladzie odmian Kaliski i Kamir przedstawiono na rysunku róż- 
nice w dobowych przyrostach plonów suchej masy na obiektach bez szczepie- 
nia i na obiektach, na których stosowano szczep G-308. Wyższe przyrosty 
masy korzeni stwierdzano przeważnie, podObnie jak w badaniach Głażewskie- 
go [4] w okresie, gdy rośliny korzystały jeszcze z zapasów zgromadzonych 
w liścieniach. Przyrosty p
onów częsci nadziewnych były kilkakrotnie wyż- 
sze niż plonów części podziemnych i były większe w póżniejszych fazach 
rozwojowych niż na początku wegetacji. 
ajwyższe wartości dobowych przy- 
rostów uzyskiwano na obiektach, gdzie stosowano szczep G-308, ale i tem- 
po rozkładu korzeni było na tych obiektach większe. hadania wykonano w 
ramach Programu Rządowego 04, koordynowanego przez Instytut Genetyki KOŚ- 
lin PAN. 


4. WNIOSKI 


1. Inokulacja nasion szczepem G-308 wpłynęła na wzrost plonów części nad- 
ziemnych i podzielnnych grochu w początkowej fazie kwitnienia i w doj- 
rzałości pełnej.
>>>
Wplyw inokulacji szczepami bakterii ... 


61 


g.s.trI 
m 

 


l(a1i.ki 


1S93 


1984 


R a m i l' 
1984 


£150 


130 


A 


Q10 


B 


] :! JJl I 
- rośliby mo1culowane SZCZII!pI!m 6-308 
----
iny 1I
 illOku1o_ 
-A częici nadUe1n118 
iny 
8 CZ44ci 1XJdzienme 1'eX1iny 
I,II, m -fazy rozwojowe: 
I .ł.-.zeJlie 
 aepnych 
I1-poa
 kwitnienia 
III -cioj!'ZGłoić ptJIa 


]i: !!l l J( 
p1mtU inoUlcrl.ed witb st:roin G-308 
plcm\s withaut iDoc:u'la\ion 
oboYegJoound parts of Jidn\ 
u1ldel'ql'OUJld pa!Iłe of plant 
deveIopmeni sbqes: 
SJII'OUtinq ar \elldI'i1s. 
beq!nniną of f]owel'ioq 
ful] maturi\y 


Rys. Dobowe przyrosty plonów ęuchej masy w g z wazonu 
Fig. The twenty - four hour gains of the dry mat ter yields 
in g from a pot 


2. W porównaniu z i=ymi odmianami korzystniej na stosowanie szczepienia 
reagowala odmiana wąsolistna Ramir. 
3. Dobowe przyrosty plonów suchej masy części nadziemnych rosły, a pod- 
ziemnych malały, wraz z wiekiem roślin. Wystąpiło zróżnicowane w la- 
tach tempo rozkładu systemu korzeniowego w końcowym okresie we
etacji. 
4. Ocena masy korzeniowej grochu dokonywana w okresie pożniwnym nie może 
być podstawą do określenia faktycznej masy resztek pożniwnych pozosta- 
wionych w okresie wegetacji. 


LITERATURA 


[1] Andrzejewska J., Sypniewska J., 1992: Wpływ inokulacji 
bakterii Rhizobium legum1nosarum na przebieg nodulacji 
odmian grochu siewnego IPisum sativum L.I. Zesz. Nauk. 
Rolnictwo 31. 45-54 
[2] Batal1n M., 1962: Studium nad resz
ami pożniwnymi roślin uprawnych 
w łanie. Rocz. Nauk roI., D, 98, 33-155 
[3] Bohm W., 1985: Metody badania systemów korzeniowych. PWRiL, Warszawa 
[4] Głażewski S., 1975: Badania nad niektórymi procesami fizjologicznymi 
układu symbiotycznego groch - Rhizobium. Pam. pul., 64, 167-188 
[?] Głowacka M., Skorupska A., 1972: Wczesne etapy symbiotycznego wiąza- 
nia azotu. Post. Mikrob., 1/2, 33-46 
[6] Mahon J. .D., 1977: Root and nodule respiration in relation to acety- 
lene reduction in intact nodulated peas. Pl. Physiol., 60, 6, 812-816 


szczepami 
i łlon nasion 
ATR Bydgoszcz,
>>>
62 


Jadwiga Andrzejewska 


[7] Marszewska-Ziem1ęcka J., 1974: Mikrobiologia gleby i nawozów organi- 
cznych. PWHiL, Warszawa 
[8] Swięcicki W., 1975: Badan1a systemu korzeniowego Pisum sativum L. 
Hod. Rośl., 5, 10-16 
[9] Pate J. S., 1958: Nodulation studies in legumes. I. The synchronisa- 
tion of host and symbiotic development in the field pea IPisum sati- 
vum L.I. Austral. J. Biol. Sci., 11, 924-928 
[10] Voorhees W. B., 1976: Root elongation along a soilplastic container 
interface. Agron. J., 68, 1, 143 
[11] Wróbel T., 1978: Metody określania aktywności symbiotycznej szczepów 
Rhizobium. IUNG, Puławy 


THE INFLUENCE OF lNOCULATION WITH RHIZOBIUM 
LEGUMINOSARUM STRAINS ON THE INCREASE OF 
PLANT DRY MATTER OF PEA CULTIVARS IPISUM 
SATIVUM L.I IN THE THREE DEVELOFMENT STAGES 


Summary 


In the pot experiment that was carried out in 1983 and 1984, the in- 
fluence on inoculation pea cultivars with two various struna ot Rhlzo- 
bium legum1nosarum on the yield ot dry matter abovegrOUlKl and underground 
. parts in the three successive development stages were investigated. The 
application of the strain G-308 had sign1ficant influence on the increase 
ot the dry matter aboveground and underground parts in the beginn1ng ot 
flowering and in the full maturity. The cultivar Ram1r that was 1nvestiga- 
ted only one year was more protitable then other cultivars, reacted on 
the appl1ng of the both RhlzobiUII legum1nosarum straina. Together w1 th 
the age ot plants, the twe nt y - tour hour guna of the aboveground parta 
increased, but the underground parts decreased. The decolllposition ot roots 
occurred every year during the tinal growing season, but the rates were 
dHterent.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO '/31/ - 1992 


OCENA WYDAJNOSCI NIEKTORYCH ROSLIN UPRAWIANYCH JAKO WSIEWKA 
POPLONOWA W OWIES PRZEZNACZONY NA ZIELONKE I NA ZIARNO 
, 
C
C I. ROZWOJ OWSA I Jł:GO PLONOWANIE 


Stanisław Ignaczak 
Katedra Szczegółpwej Uprawy Roślin 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Mazowiecka 28, 85-084 Bydgoszcz 


W czterech jednorocznych seriach ścisłych doświadczeń polowych 
badano r6tnice we wzajemnym oddziaływaniu na rozwój i wydajność owsa 
zbieranego na zielonkę i na ziarno, jako roślin osłonowych oraz 
wsiewki poplonowej koniczyny czerwonej, kupkówki pospolitej, tycicy 
westerwoldzkiej, a takte mieszanek tych traw i tymotki łąkowej z 
koniczyną czerwoną. Owies nawotono dawkami 30, 60 lUD 90 kg/ha N. 
Rozwó
 1 plonowanie obu roślin osłonowych było zrótnicowane przez 
długosć okresu wegetacji, warunki pogodowe, a takte przez nawoże- 
nie azotem. Nie stwierdzono rótnic w oddziaływaniu badanych roślin 
wsiewkowych na wydajność owsa. , 


1. WSTEP 
, 


Spośród źródeł paszy uzyskiwanej na gruntach ornych najtsńszym i 
najmniej pracochłonnym są rośliny uprawiane jako wsiewka poplonowa. Uda- 
na wsiewka mote ułatwiać organizację Dazy paszowej [11, 22], zwi ęksZ8Ć 
żyzności gleby [1, 2, 6, 8, 18, 22, 23, 26] , może służyć ochronie gleby 
i wód gruntowych przed skateniami, a takte usprawniać nawożenie gnojówką 
luD gnojowicą [27] . Potencjalna powierzchnia uprawy poplonów ściernis- 
kowych i wsiewki poplonowej łącznie mote wynosić w Polsce kilkanaście 
procent powierzchni gruntów ornych [1,4] , a w niektórych rejonach nawet 
do 20 " [25] . Na terenach byłego NRD powierzchnię tę szacowano na około 
1 5 % gruntów ornych [22] . 
Intensywna uprawa roślin osłonowych jest warunkiem osiągania dużych 
plonów ogniwa roślina osłonowa - wsiewka, ale równocześnie wzmaga ich 
konkurencyjne oddziaływanie na rozwój roślin stanowiących ten poplon. 
Bujnie rozwijająca się roślina osłonowa ogranicza ilość dostępnej wody, 
światła, składników pokarmowych i przestrzeń korzeniową. Stwarza warunki 
sprzyjające rozwojowi chorób i stresom w wyniku nagłych zmian warunków 
siedliskowych w momencie zbioru rośliny osłonowej [3, 10, 11, 13, 16, 19, 
20, 21, 24] . 
Uniwersalną rośliną osłonową wydaje się być owies przeznaczony na 
zielonkę we wczesnych stadiach dojrzałości, który dzięki temu, w przeci-
>>>
64 


Stanisław Ignaczak 


wleństwie do-owsa zbleranego na zlarno, stwarza nawet wymagającym rośli- 
nom uprawianym we wslewce stosunkowo korzystne warunki początkowego roz- 
woju [10,11,12,15, 16, 20, 21] . 
Celem badeń było przede wszystkim porównanie wydajności wybranych 
roślin i mieszanek uprawianych jako wsiewka poplonowa w zróżnicowanych 
warunkach stwarzanych przez owies jako roślina osłonowa, użytkowany na 
zlelonkę 1 na ziarno w okolicy Bydgoszczy, a poprzez to ocena ich wza- 
jemnego wpływu na sieble i wydajność ogniwa rośllna osłonowa - wsiewka 
poplonowa. W pierwszej częścl pracy dokonano oceny wydajności owsa zbie- 
ranego na zielonkę i na ziarno oraz niektórych waru!'1ków ,stwarzanych przez 
lany tych roślin,mogących wpływać na rozwój roślin uprawianych w nich 
jako wsiewka poplonowa. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Doświadczenia polowe, ścisłe, w czterech powtórzeniach zakładano w 
układzie losowych podbloków, według schematu: 
Oblekty I czynnika - rośllny osłonowe: 
- owies przeznaczony na zielonkę. zbierany w pełni wiechowania, 
- owies przeznaczony na ziarno. 
Obiekty II czynnika - poziomy nawożenia azotem owsa: 
30 kg/ha azotu IN 30/, 
- 60 kg/ha azotu IN 601, 
- 90 kg/ha azotu IN 901. 
Obiekty III czynnika - rośliny i miesza!'1ki użytkowane jako wsiewka poplo- 
nowa: 


- bez wsiewkl, 
- koniczyna czerwona ITrifolium pratense L.I, 
- kupkówka pospolita IDactylis glomerata L.I. 
- życica westerwoldz
a ILolium mu1tiflorum var.westerwoldicum Witt.h 
- mieszanka kupkówki pospolitej z koniczyną czerwoną, 
- mieszanka tymotki łąkowej z koniczyną czerwoną IPhleum pratense L. 
+ Trlfolium pratense L.I, 
- mieszanka żywicy westerwoldzkiej z koniczyną czerwoną. 
Powierzchnia poletek do zbioru wynosiła 20 m 2 . 
Dośwladczenia przeprowadzono w czterech seriach w latach 1973-1976 
w RZD Wlerzchucinek - gospodarstwo Gliszcz, woj. bydgoskie, w warunkach 
zbliżonych do produkcyjnych Itab. 1/. Nawozy fosforowe 72 - 80 kg/ha P 2 0 5 , 
potasowe - 114 - 120 kg/ha K 2 0 oraz azotowe 30 kg/ha N stosowano przed- 
siewnie. Pozostałą część dawek azotu zastosowano w początku strzelania w 
źdźbło. Owies i nasiona roślln wsiewkowych wysiewano oddzielnie. 
Pomiary natężenia światła w łanie owsa wykonywano w latach 1973 1 
1975, w odstępach tygodniowych, począwszy od fazy strzelania w źdŹbło, w 
każdym z terminów o jednakowej porze dnia, na aktualnej wysokości roślin
>>>
Ocena wydajności niektórych roślin ... 


65 


Tabela 1 
Table 1 


Warunki glebowe, pogodowe 1 agrotechniczne 
doświadczeń lowles na zlelonkętowies na ziarnol 
Soil, weather and agrotechnical condltions of 
experiments loat for greencrop/oat for grain! 


Wyszczególnle- Lata Years 
nie 
Specification 1973 1974 1975 1976 
Kompleks glebowy 4 4 5 5 
Soil complex 
Zasobność gleby 
Img w 100 gJ: 
Soil abundance 
Img ln 100 g/ 
- P 2 0 5 9.7 10.3 7.2 13.2 
- K 2 0 11.6 17.1 8.6 14.8 
- MgO . . 3.3 5.2 
Kwasowość pH w KCl 
Acidity pH in KCl 6.5 6.6 5.1 5.5 
Przedplon żyto ozlme pszenica trawa słonecznik 
F orecrop winter rye ozlma grass sunflower 
winter 
wheat 
Odmiana uprawna owsa Przebój II Romulus Romulus Romulus 
Cultivar of oat 
Norma wysiewu owsa 
I kg/ hal 
Sowlng of oat 170 170 170 170 
Data siewu owsa 
Date of oat sowing 29.03 21.03 4.04 9.04 
Suma opadów w okre- 
sie wegetacji owsa 
Imm/ 
Total rainfall in 
vegetation period 176/297 119/305 55/166 49/130 
of oat 
Suma średnich dobo- 
wych temperatur p
 
wletrza 10cI 
Total average daily 990/1638 889/1691 837/1627 823/1614 
air temperature 
Data zbioru owsa 4.071 29.06/ 26.061 -.- 28.06/ 
Date of oat harvest 8.08 17.08 7.08 9.08 
Dni wegetacji owsa 72/ 1 07 83/132 66/108 74/117 
Vegetation days of oat
>>>
66 


Stanisław Ignaczak 


wslewkowych oraz bezpośrednio nad łanem owsa. Stosowano 1uksomierz JU 16. 
Z 110razu natężenia śwlatła w łanie 1 nad łanem wyllczono jego natężenie 
względne - w 1973 roku niezależnie od dawek azotu, a w 1975 oddzlelnie 
dla każdego z oblektów nawozowych. 
Przebleg pogody w latach badań scharakteryzowano w oparclu o wyniki 
pomiarów meuorologicznych prowadzonych około 10 km od miejsca prowadze- 
nla dośwladczań. 
Plon suchej masy z1elonkl owsa, zlarna oraz słomy przellczono na 
wartość energetyczną wyrażoną w GJ wg Rysla 1 współaut. [17J . 
Zróżnlcowanie plonu energll roślln osłonowych w poszczególnych la- 
tach loblektach, a następnie w całym okresle badań z uwzględnieniem 
współdziałań czynnikÓw,zweryf1kowano statystycznie przy pomocy testu F - 
Snedecor'a 1 przedzlałów ufnoścL Tukeya na'pozlomie lstotnoścl 
 -0.05. 


3. OMOWlENIE WYNIKOW 


. 


. 


Czynnikami różnicującymi warunkl rozwoju 1 plonowania owsa w 1atach 
badań były zarówno warunkl sled1lskowe, jak 1 agrotechniczne - tab. 1, 
rys. 1 a - 1 d. K!orzystniejszym warunkom w latach 1973 1 1974 towarzyszyły 
obfitsze opady w okresie wegetacji roślin osłonowych niż w dwu kolejnych 
latach dośwladczeń. Przeciętnie większe opady w okresach wegetacji owsa 
zbleranego na zlarno były produktywnie wykorzystywane na tworzenie plo- 
nu, co zapewne bezpośrednio 1 pośrednio zróżnicowało warunki rozwoju 
wsiewki w łanach tych roślin osłonowych. Korzystne ,!"arunki glebowe 1 po- 
godowe w okresach wczesnowiosennych sprzyjały bujnemu początkowemu roz- 
wojowl owsa i dużej jego produktywnoścl. 
Głównym czynn1klem decydującym bezpośrednio o wlelkości różnic w 
plonach owsa, w zależnoścl od sposobu użytkowania tej rośliny osłonowej, 
była różna długość okresu wegetacjl. Sięgała ona od 35 do 49 dni 1 praw- 
dopodobnie oddzlaływała też na rośllny wsiewkowe poprzez różny czas 
trwania ich konkurencji z rośllną osłonową - dłuższy o około 50 do 60 % 
w przypadku owsa na zlarno w porównaniu z owsem zbleranym na zlelonkę. 
Na doniosłość tego zjawiska zwracają uwagę 11czni autorzy [10, 12, 15, 
16, 21J . 
W plonie owsa zbleranego na ziarno nastąplło skumulowanie znacznie 
większej 1l0ścl energil niż w plonie zielonkl I tab. .:i i 3/. Produktyw- 
ność owsa mierzona przyrostem energll na jedną dobę wegetacji była jed- 
nak większa w przypadku jego użytkowania na zielonkę. 
K
żde zwiększenie dawki azotu powodowało przyrost plonu obu roślln 
osłonowych, ale dopiero przv nawożeniu 90 kg/ha N dzlałało istotnie na 
jego wzrost. Zapewne dawka azotu 90 kg/ha nie spowodowała oslągnięcla 
progu efektywności nawożenia owsa na zlelonkę, ale była zbliżona do op- 
tymalnej przy użytkowaniu owsa na ziarno [7, 8, 10J . Ocena efektywności 
azotu może być uzasadniona doplero na tle wydajności ognlw rośllna osło- 
nowa - wslewka poplonowa [10, 16] .
>>>
Ocena wydajności niektórych roślin ... 


E 


....o 


;:c 
-e 

 
-e 
.. 
..JI 

 
': 



 


o 
ł 
 
I 
 


o 
Ul 
: 
.... 




 



 


o 
... 



 



 
GO 
.... 


d 


 
--e 
.
 
---J 
= 
- 


I 
 
I i 


:l, 


co 
.... 


t g. 



 


o 
'" 



 


;:c 


:;; 


' 



 


= 


R 


u 
-;pe 


-=O 
 


:;; 


- 


?: 


= 



 
Ol 
.... 


" 


o 
i
 
la 


:i 


o 

 



s. 



 


o 
.... 


!fi 



 
er 
...... 


I 
 
l:i 



 


i- 


, 
:;' 3- 


I 

 


I 
o 
... 


I 
o 
... 


67 


 



 
'm 
 

 t 
.a Gl 

 
 
t) ClI 
$ 
 
aJ ...ł 
.-I 
:- 

 
o 
bO 
o 
Po 
bO 
Gl 
...ł 
.a 
Gl 
N 
M 
Po 


x 
t8
 
 



 
': 


VJ 

 
o 
...ł 
+ 
...ł 
'S 
o 
t) 
.M 
Gl 
:S VJ 
Gl fil 

 Gl 
... . 



 


:;; 


;:. 


?: 


= 


'CI 'CI 
I I 
aJ ClI 
.- 
 


f 


. . 
VJ bO 
. ...ł 
o:: r.. 


.. 
C 


B & 
i
 .a! 

fi 81 
.1 .!
 .!j 
1r
 it;f i
 
Sgfo ij U 
i
 1.
'i1-5 i.l 

;b.i !:!i!'i S 
iU:
=
g'O h 't.g 
i!li11.
 m g, 
!' I I I 
$0 Jje 
 


 
O£ 
"'5 
ł \)1! 
 

I
"&; . !fi i 
c ł
'" U-l
 
I:::
.g
 'I j; 

łi
!ftJ
 
łf.m-5

-i I 
I ,. ł I , 
I I : lIlII 


s 


 


?: 


=
>>>
68 


Stanisław Ignaczak 


Tabela 2 
Table 2 


Plon roślin oslonowych w dt/ha 
Yleld of cover plants in dt/ha 


Plon Lata Nawożenie owsa 
Yield Years Fertllizing of oat 
N 30 N 60 N 90 5rednia 
Mean 
Sucha masa 
zielonki owsa 1973 73.0 72.0 80.9 75.3 
Dry ffiatter of 1974 49.2 51.5 57.1 52.6 
oat for green 1975 65.5 69.3 69.6 68.1 
crops 
1976 38.7 42.6 46.6 46.6 
5rednia Mean 56.6 58.8 63.6 59.7 
Ziarno owsa 1973 33.1 33.0 34.1 33.4 
Grain of oat 1974 50.3 52.0 52.4 51.6 
1975 33.0 33.8 .53.8 33.5 
1976 26.3 26.6 31.2 28.0 
5rednia Mean 35.7 36.4 37.9 36.7 
Słoma owsa 1973 48.8 46.4 47.8 47.7 
Straw of oat 1974 54.8 56.3 57.7 56.3 
1975 38.1 38.0 39.6 38.6 
1976 26.4 31.6 34.6 30.9 
5rednia Mean 42.0 43.1 44.9 43.3
>>>
Ocena wydajności niektórych roślin ... 


69 


Tabela 3 
Table 3 


Plon roślin osłonowych w GJ/ha - średnia z lat badań 
Yield of cover plants in GJ/ha - mean from experiment 
years 


Roślina osłonowa Nawożenie owsa 
Cover plant Fertllizing of oat 
N 30 N 60 N 90 Sredn1a 
Mean 
Owies na zielonkę 
Oat for green 24.9 25.9 28.0 26.3 
Owies na ziarno 
Oat for grain 34.0 34.7 36.4 35.1 
Srednia Mean 29.4 30.3 32.2 30.7 


NIR 
Ip.0.051 
LSD 


dla roślin osłonowych 


1.18 


for cover plants 


dla nawożenia azotem 
owsa 
- for fertilizing of oat 


1.17 


Nie stwierdzono istotnego wpływu wsiewki na wydajność owsa. Nie udo- 
wodniono też współdziałania pomiędzy badanymi czynnikami. Wsiewka życicy 
westerw
ldzkiej, która może obniżać plon ziarna jęczmienia lub przeras- 
tać go [5, 11J , w badaniach własnych tylko w roku 1973 stanowiła w 
przeliczeniu na energię po około 6.% zebranego plonu owsa. .Nie wpłynęła 
jednak istotnie na zróżnicowanie wydajności obu roślin osłonowych w po- 
równaniu z innymi roślinami wsiewkowymi. 
Wraz z rozwojem owsa zwiększyło się zacienienie w jego łanie i 
osiągnęło swoje maksimum - poniżej 10 % natężenia światła nad łanem, w 
fazie początku wypełniania ziarna, po około 90 dniach od siewu, a następ- 
nie zmniejszało się aż do osiągnięcia jego pełnej dojrzałości Irys. 21. 

rzebieg zmian warunków świetlnych w łanie owsa był zbliżony do obserwo- 
wanego przez Skrzyniarz [21] , ale natężenie światła osiągnęło poziom 
znacznie mniejszy od przyjętego za krytyczny dla wsiewki przez Bawols- 
kiego [3] . W łanie jęczmienia największe zacienienie przypadało po oko- 
ło 40 dniach od siewu [13] .
>>>
70 


Stanisław Ignaczak 


, 


( 
I 
a 



97! 


2 3 
. VI 
1t1'1eJanie w tdł.bło _ 
1\a1k shoołinq 
=
 
1IQ. delonk, 
baJOVUl fol' qpeencnIpS 


10 


i 
VII 

mIeanej 
'nq cf JIIiJ1I.ripe s\cą 
poaątek dojnałołci woskowej 

 ot wax-ripe riage 
zbió1' JIQ Itiarono 
bcarveat fai' qNZin 


s 


1 
VlU 


b 


"'" 

 


- 



975 


NIO 
, NIO 
,r- -:;-NIO 
/ ,," 

"" 
, "" 
' 
ot a ;-------1
..... 
-!. słl'le1anie w tcliblo _ Ił! pocl
 .rr.ałGłd mllCUI.,j VII 
I\aIk IbctInq beqinninq mI1k. Pipa s\aqe 
pocaqłek dojl'lCJto4ci woskowtj 
beqiMinq cf wax-/lipe I\aqa 


1 
VIII 


beqinninq CIf lleadinq 
II na zieIonkł 
haJlwa\. for 
 


didP 1IQ, tiamo 
JlCI1'Ve8ł. {OJ' . n 


Fig. 2a-b, 


Względne natężenie światła w łanie owsa w latacb 1973 
i 1975 INatężenie światła nad łanem · 100 %1 
Relative light inten81ty in oat field in years 1973 
and 1975 ILigbt intensi ty over the field · 100 %1 


Rys. 2a-b. 


Chociaż w nowoczesnych odmianach owsa nastąpiło zwężenie stosunku 
ziarna do słomy, poziom jego wydajności pozostał podobny do odmian upraw- 
nych użytych w badaniach własnych. W ciągu ostatnicb kilkunastu lat 
stwierdza się zaledwie kilkucentymetrowe skrócenie słomy u 9dmian owsa. 
Nie zmieniły się też radykalnie poglądy na poziom nawożenia tej rośliny 
[9, 14] . Uzyskane wyniki badań nad przydatnością owsa jako rośliny osło- 
nowej można uważać więc za nadal aktualne. 


4. WNIOSKI 


1. Owies, jako roślina osłonowa dla wsiewki poplonowej, zbierany na ziar- 
no, w porównaniu z owsem zbieranym w dojrzałości mlecznej na zielonkę 
charakteryzował się:
>>>
Ocena wydajności niektórych roślin 


71 


_ dłuższym okresem wegetacji o około 50 - 60 %, 
- większą sumaryczną wydajnością energii w plonie, 
_ dłuższym okresem silnego zacieniania wsiewki w łanie. 
2. Nawożenie azotem, szczególnie dawką 90 kg/ha N intensyfikowało wydaj- 
ność energii w plonie owsa. 
3. Nie stwierdzono wpływu wsiewki poplonowej na wydajność obu roślin os- 
łonowych. 


LITERATURA 


[1] Batalin M., Szałajda R., Urbanowski S., 1968: Wartość zielonego na- 
wozu z poplonowych wsiewek roślin motylkowych. Pam. pul. 35, 37-51 
[2] Batalin M., 1970: Nawozy zielone. PWRiL, Warszawa 
[3] Bawolski S., 1973: Wpływ intensywności światła na wzrost i rozw6j 
niektórych wieloletnich roślin motylkowych. Cz.II. Wpływ światła na- 
turalnego w warunkach doświadc
eń pOlowych. Pam. pul. 56, 75-114 
[4] Bochniarz J., 1977: Warunki i możliwości uprawy poplonów ściernisko- 
wych w Polsce. IUNG, Puławy, /praca habilitacyjna! 
[5] Borczyk J., 1983: Wsiewki poplonowe traw jako czynnik podnoszący pro- 
dukcję białka w układzie roślina ochronna - wsiewka - roślina nastę- 
pcza.. Zesz. probl. Post. Nauk Roln., 238, 383-391 
[6] Burkhard H., 1957: Ueber die Gruenduengungswirkung verschiedener Un- 
tersaaten. Z.Acker - und Pflanzenbau, 104, 315-326 
[7] Gonet Z., 1975: Owies w uprawie na zielonkę. Nauka - Praktyce, 112, 
IUNG, Pulawy 
[8J Gromadz1ński A' f 1976: Wpływ nawożenia azotowego żyta uprawianego na 
ziarno na udanie się wsiewek poplonowych. Nowe Roln., 17 
[9] Grzesiek J., 1990: Owies. W: Zboża jare. 1989. Syntezy wyników doś- 
wiadczeń odmianowych, 884, COBORU, Słupia Wielka 
[10J Heymann W., 1965: Ergebnisse von Stickstoffsteigerungsversuchen zu 
Gruenhafer und Sommerroggen mit Kleegras-einsaat. Albrecht Thaer Ar- 
cW1v, 9, 1023-1036 
[11] Huebner R., Wagner F., 19631 Einjaehriges Weidelgras und seine Kle- 
egemische aIs Untersaat unter Koernerhafer. Das Wirtschaftseigene 
Futter, 3, 194-208 
[12] Huebner R., 1967: Die Leistungseigenschaften des Gruenhaters in vel'- 
scbieden Schnittstadien und in Kombination mit Kleegras-Untersaat . 
Z. Acker - und Pflanzenbau, 126, 2, 129-156 
[13] Jelinowska A., 1967: Badania nad wpływem jęczmienia jako rośliny 
ochronnej na wsiewaną lucernę. Pam. pul., 26, 129-156 
[14] Kaczyński L., Pluto J., 1977: Owies. Syntezy wyników doświadczeń 
odmianowych z lat 1973-1976, 332, COBORU, Słupia Wielka 
[15] Knoch G., Meinsen Ch., 1986: Getreide als Deckfrucht fuer Futteran- 
saaten - Grenzen und Zweckmessigkeit. Feldwirtschaft, 6, 281-283 
[16] Kreutz E., 1969: Untersuchungen zum Einfluss der Gruenhafer-Deck -
>>>
72 Stanisław Ignaczak 


frucht auf das Gellngen von Luzeme - und Rotklee - Untersaaten.Al- 
brecht Thaer Archiv, 13, 597-612 
[17] Normy żywienla zwierząt gospodarsklch. Praca zbiorowa po
 red. R.Ry- 
sla, PWRiL, Warszawa, wyd. X, 1985 
[18J Paprockl S., Zielińska A., Fordmskl G., 1979: Wslewkl i poplony 
ścierniskowe jako rośllny poprzedzające jęczmień jary upraw lany po 
sobie. Zesz. probl. Post. Nauk Roln.
 218, 251-256 
09J Pawłowski F., Pomykaiska A., 1977/78: Plon, wartość pastewna 1 masa 
korzeni wslewek poplonowych w zależnoścl od dawek azotu. Annales 
UMCS, Lublin, XXXIIIxxxIII, 2, E, 19-31 
[20] Schweiger W., 1961: Dle Rotkleeansaat in sozlalistlschen Grossbe- 
trleben.'Die Deutsche Landwlrtschaft, 1, 11-15 
[21] Skrzyniarz H., 1977: Wpływ pozlol11U nawożenia azotem i sposobu użyt- 
kowania rośliny ochronnej na wslewkę lucerny. Pam. pul., 68, 29-46 
[22] Specht G., 1964: Zum Anbau von Untersaaten auf den leichten Boeden 
Brandenburs. Dle Deutsche Landwirtschaft, 3, 132-134 
[23] Stelkhardt Hg., 1964: Bericht ueber Versuche mit Zwlschenfruchtun _ 
tersaaten. Z. Landw. Vers. u. Unters., 10, 137-153 
[24] Sypniewski J., 1958: Wpływ terminu, sposobu i iloścl wysiewu na roz- 
wój i plon seradell uprawlanej w plonie głównym i w wsiewkach. Cz. 
II. Wsiewkl seradell w żyto. Roczn. Nauk Roln., A, 79, 467-493 
[25] Sypniewski J., Szałajda R., 1978: Możllwości rozwoju produkcjl pasz 
zielonych w woj. bydgosklm. Roczn. Rady Nauk. Urzędu Wojewódzkiego 
w Bydgoszczy, 4 
[26] Urbanowskl S., 1973: Wpływ różnych form międzyplonów na gospodarkę 
wodną w zmianowaniu. BTN. Prace Wydzlału Nauk Przyrodniczych, B,17, 
69-106 
[27J Zuhrt C., Maertin B., 1987: Zwlschenfruchtanbau und Mais - ein Ll- 
teraturueberbllck. Wlss. Z. Univ. Halle-Wlttenberg. Math.-Narutwlss. 
Halle, 36, 4, 3-11 


THE ESTIMATE OF SOME PLANTS PRODUCTIVITY IN CULTIVATION 
AS AN UNDERSOWN IN. OAT DESTlNED FOR GREENCROP AND FOR 
GRAIN.PART I. DEVOLOPMENT OF OAT AND THEIR YIEWIlIKr 


Summary 


In the four one-year field experiments the devolopment and the ylel- 
ding of cover crops - oat harvested for greencrop and for graln and also 
t
e undersown of red clover, cocksfoot grass, westerwolds grass and mix- 
tures of these grasses and thlmothy wlth red clover were investlgated. 
Dat was fertilized with N doses of 30, 60 and 90 kg/ha. The development 
and the yielding of cover crops were differentlated by the length of the 
growing season, the habitat condltions and the nitrogen fertl1lzatlon.The 
yields of oat harvested for grain converted to energy expressed in GJ/ha
>>>
Ocena wydajności niektórych roślin ... 


73 


were greater than the oat harvested for green. Increasing of N doses, par- 
ticulary 90 kg/ha intensified oat yielding. The influense of the under- 
sown on the yield of oat was not discovered. The greatest shadow in the 
corn crop was aft er 90 days from the sowing time soon aft er the heading, 
and it was greater when the dose of nitrogen was greater also.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


REAKCJA RÓŻNYCH GATUNKÓW RODZAJU PHOMA 
NA FUNGICYDY W BADANIACH IN VITRO 


Bronisława Sas-Piotrowska 


Katedra Fitopatologii, Wydział Rolniczy ATR 
ul. Ks.Kordeckiego. 20, 85-22
 Bydgoszcz 


W warunkach laboratoryjnych badano reakcję 4 gatunków Phoma 
I¥h. ex1gua var. foveata, Ph. exigua var. ex1gua, Ph. ex1gua nr 5, 
Ph. betael na 30 fungicydów. Reakcję grzybów z rodzaju Phoma na pre- 
paratyoceniano na podstawie ich wpływu na: wzrost kolonii grzyba 
I metoda Al oraz na wielkość strefy zahamowania wzrostu kul tur grzy- 
ba Imetoda B/. Najbardziej skutecznymi preparatami, niezależnie od 
metody oceny oraz gatunku Phoma, okazały się Baytan Uniw. 19,5 DS, 
Baytan 17,5 OS, Di thane M-45, Euparen, Funaben T zaprawa, Galben 
M-8, Polyram Combi, Rubigan 12 EC, Sandofan Manco, Til t 250 EC.Wśród 
30 badanych fungicydów jedynie 4 wykazały najmn1ejszą przydatność. 
Były to Bayleton 25 WP, Bayleton 5 wp. Monl?ern i Sandofan Copper. 


1. WSTEP 
, 


Porażenie bulw ziemniaka przez gatunki z rodzaju Phoma kształtuje 
się na rótnym poziomie. Zalety ono między innymi od właściwości odmiano- 
wych i ma genetyczne podłoże. Odporność na patogena mote więc być podwy:a. 
szona na drodze selekcji. Prace metodyczne dotyczące metod selekcji mate- 
riałów hodowlanych są prowadzone, a wyniki sukcesywnie publikowane. Jed- 
nak wyhodowanie nowych odmian jest procesem długotrwałym i stąd poszukuje 
si
 szybszych, łatwych w zastosowaniu sposobów zapobiegania stratom powo- 
dowanym przez Phoma spp. 
Zastosowanie jesiennego zaprawiania bulw mogłoby przyczynić się do 
ograniczenia strat powodowanych przez Phoma spp., szczególnie we frakcji 
sadzeniakowej, w okresie przechowywania. 
W niniejszej pracy podjęto próbę prześledzenia reakcji kilku przed- 
stawicieli rodzaju Phom8 na fungicydy. 


2. MATERIAL I METODY 


Badany materiał stanowiły: 
_ gatunki grzybów z rodzaju Phoma najczęściej izolowane z bulw ziemniaka 
i roślin buraka:
>>>
76 


Bronisława Sas-Piotrowska 


1 - Phoma exigua Desm. var. foveata Foister, 
2 - Phoma exigua Desm. var exigua, 
3 - Phoma exigua Desm. nr 5, 
4 - Phoma betae Frank. 
- trzydzieści fungicyd6w: 
1. Apron 35 DS 16. Polyram Combi . 
2. A pron 69 WS 1 7. Ridomil plus 45 WP 
3. Bayleton 25 WP 18. Ridomil MZ 58 WP 
4. Bayleton 5 WP 19. Ronilan 
5. Baytan Uniw. 19,5 DS 20. Rovral 
6. Baytan 17,5 DS 21. Rubigan 12 EC 
7. Benlate 22. Sandofan Copper 
8. Bravo 500 23. Sandofan Manco 
9. Dithane M-45 24. Saprol 
10. Euparen 25. Tecto 450 FW 
11. Funaben T Ipłyn/ 26. Tilt 250 EC 
12. Funaben T zaprawa 27. Topsin M 
13. Galben M-S 28. TrHmine 30 WP 
14. Moncern 29. Vinci t 
15. Nimrod 25 EC 30. Vitavax 200 FF 
Preparaty stosowano w dw6ch daw
ach: podstawowej-zalecanej przez lOR 
1111 oraz w dawce zmniejszonej o 50 % III. 
Reakcję gatunk6w rodzaju.Phoma na różne fungicydy oceniano na pods- 
tawie: 
_ liniowego wzrostu kolonii grzyba Imetoda Al, 
_ wielkości strefy zahamowania wzrostu kultur Imetoda BJ. 
W warunkach laboratoryjnych ocena fungicydu pole
a na ustaleniu ha- 
mującego wpływu preparatu na liniowy wzrost grzybni na sżtucznych podło- 
żach oraz na ocenie strefy zahamowania wzrostu grzyba. Wielkość kolonii 
patogena oraz wielkośĆ zahamowania ich wzrostu jest wskaźnikiem aktywnoś- 
ci iungistatycznej substancji grzybobójczej [2] . 
Doświadczenie przeprowadzono w czterech powt6rzeniach, na płytkach 
Petriego o średnicy 10 cm, wlewając do każdej 10 ml pożywki AGZ. 
Metoda A - do płytki wlewano pożywkę z odpowiednią ilością fungicy- 
du. Po jej zestaleniu, w części centralnej każdej płytki układano po jed- 
nym krążku agarowym lśrednicy 8 mm!, przerośniętym grzYbnią badanego pa- 
togena, tak aby stykała się ona z pow1erzchnią pożywki. POmiary średnicy 
kolonii grzyba Iw mm!, wykonywano w momencie całkowitego zarośnięcia po- 
wierzchni płytki w kombinacji kontrolnej. Kontrolę stanowiły płytki z po- 
żywką, bez domieszki fungicydu IK/. 
Metoda B - na płytki pokryte pożywką nanoszono cztery krople zawie- 
siny zarodników grzyba Phoma spp. i bagietką równomiernie rozprowadzano 
po powierzchni. Następnie w środku płytki umieszczano krążki bibuły fil- 
tracyjnej lśrednicy 8 mm!, nasycone zawiesiną fungicydu w odpowiedniej 
dawce. Wielkość zahamowania rozwoju patogena pod wpływem dyfundującego 
do podłoża fungicydu wyrażono w średnicy tej strefy, w mm. Do obliczeń
>>>
Reakcja różnych gatunków rodzaju Phoma 


77 


statystycznych wykorzystano największą jej średnicę. Obiekt kontrolny /KI 
stanowiły płytki Petriego, gdzie bibułę filtracyjną nasączono wodą ste- 
rylną. 
Wyniki doświadczeń opracowano statystycznie metodą analizy wariancji 
dla P . 95 %. PorÓwnania średnich dokonano według wielokrotnego testu 
Duncana. Zgodność wyników uzyskanych metodą A i B sprawdzano stosując 
współczynnik korelacji liniowej. 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


Analizy wariancji, wykonane zarówno dla 
etody A jak i B, wykazały 
istotne zróżnicowanie w działaniu fungicydów na grzyby z rodzaju Phoma. 
Także poszczególne gatunki grzybów istotnie różnie zareagowały na prepa- 
xaty użyte do badań linterakcja gatunki x preparaty/. 
W omówieniu wyników nie interpretowano wyników dotyczących interak- 
cji dawki x preparaty, ponieważ to zagadnienie będzie tematem osobnego 
opraa.owania. 
Niezależnie od zastosowanej metody oceny skuteczności fungicydów 
przeciw grzybom Phoma, w teście Duncana wartości średnie zostały podzie- 
lone na 13 grup jednorodnych, o różnej jednak liczebności fungicydów w 
grupie Imetoda A - rys. 1, metoda B - rys. 2/. Porównanie wyników przed- 
stawionych na wykresach wskazuje, że najsilniej ograniczało wzrost gatun- 
ków Phoma 21 fungi9Ydów 167,7 %1 w metodzie A, ,zaś 17 fungicydów 154,8 %1 
w metodzie B. 


70 METODA A 
NUR 1,45 mm 


x 


o 




















N





m
4


 


TEST DUNCANA 


Rys. 1. Aktywność zastosowanych fungicydów /wielkość kolonii w mm! 
Fig. 1. The activity of the applied fungicides Ithe growth of oolony 
in mm!
>>>
78 


Bronisława Sas-Plotrowska 


Wśród funglcydów wyróżnić można cztery, które wykazywały wysoką sku- 
teczność, niezależnie od metody zastosowania. Należą do nich: Galben M-8, 
Baytan Uniw. 19,500, Baytan 17,5 00, Funaben T zaprawa. 
Najmniej przydatnymi fungicydami w stosunku do grzybów z rodzaju 
Phoma o.kazaly się Apron 35 00 Imetoda Al i Rldomil plus 45. WP lmetoda B/. 
Porównanie zastosowanych metod wskazuje, że obie wykazały zróżnico- 
wanie preparatów 113 grup jednorodnych/, jednak w metodzie opartej na po- 
miarach wzrostu kolonii, przeciętnie uzysklwano wartości bonitacyjne niż- 
sze 115,85 mm!, niż w metodzie, gdzie oceniano strefę zahamowania wzrostu 
134,28 mm!. 
Metoda oparta na działaniu dyfuzyjnym związku do 
datkow, informację wskazując, na możl1wość szybkiego 
się preparatu w glebie. Jest to bardzo lstotna cecha, 
zapraw nasiennych Jj] . 
Wsp61c
Ynn1k korelacji liniowej wyliczony dla porównania zgodności 
uszeregowania fungicydów pod względem ich działania na Phoma spp. w obu 
metodach wynosil r . O,566 XX  0,349  0,449. 


podłoża zawiera do- 
rozprzestrzeniania 
szczególnie dla 


10 METODA 8 
NUR 2.23 mm 
- 
. 
 
- 


 
O 

..



p
=


=
N









=
.

 


TEST DUNCANA 


__ł-----ł ł 


...........-----ł
ł_____t..................... 


Rys. 2. A.ktywność zastosowanych fungicydów I strefa zahamowania 
wzrostu w mm! 
Fig. 2. The activity of the appl1ed fungioides Ithe size of zone 
set-back growth in mm! 


W badaniacb wykazano, że najbardziej aktywne w s
osunku do Phoma spp. 
były preparaty zawierająoe tiuram IFunaben T/, triad1menol i 1mazalll 
IBaytan! oraz benalaksyl i mankozeb IGalben M-8/ . 
1.'iuram jest subs
ancj" 
ór, zalicza się do najbardziej skutecznych,
>>>
Reakcja różnych gatunków rodzaju Phoma ... 


79 


tak w stosunku" do grzybów zasiedlających nasiona, korzenie roślln czy 
glebę [2, 7] . 
Oprócz wymienionego związku duże znaczenie w ograniczaniu chorób 
bulw powodowanych przez Phoma exigua var. foveata mają fungicydy systemi- 
czne. Hide i inni [4] podają, że wśród badanych 12 fungicydów najlepsze 
wyniki uzyskano przy zastosowaniu imazolilu, prochlorazu, fenarimolu. Nie- 
co gorsze wyniki dalo zastosowanie tiabendazolu, karbendazymu czy też 
iprodionu. 
W badaniach własnych, przeprowadzonych "in vitro", uzyskano wyniki 
potwierdzające, bowiem Baytan zawierający imazalil, triadlmenol, fuberi- 
dazol także znalazl się w grupie najlepszych zapraw. , 
Istotność interakcji I rzędu wskazuje na niejednakową reakcję gatun- 
ków z rOdzaju Phoma na zastosowane fungicydy. Przedstawiono ją na rys. 3 
Imetoda Al i na rys. 4 Imetoda B/. Srednio w 61,2 procentach zastosowane 
fungicydy ograniczyły wzrost kolonii badanych gatunków przy metodzie A, 
zaś w 57,2 procentach przy metodzie B. Wynika stąd, iż metoda badania sku- 
teczności fungicydów oparta na wzroście kolonii grzyba na podłożu z fun- 
gicydem, jest bardziej dokładna. Należy jednak 
odać. że metoda B, choć 
mniej dokładna, jest szybszą. Wyniki dotyczące zahamowania wzrostu pato- 
gena pod wpływem fungicydu uzyskuje się po upływie 3-4 dni, podczas gdy 
w metodzie A dopiero po 8 dniach. 
Analizując reakcję poszczególnych gatunków z rodzaju Phoma na fungi- 
crdy należy stwierdzić, że liczba fungicydów skutecznie ograniczających 
wzrost badanych gatunków w metodzie A wahala się od 18 IPhoma betael do 
20 IPhoma exigua var. exigua!. Natomiast w metodzie B była ona niższa i 
wynosiła od 17 IPhoma exigua var. foveata! do 19 IPhoma exigua nr 51. Po- 
wyższe wyniki zestawiono w tabeli. Wskazują one, że spośród wykorzysta- 
nych do badań fungicydów można wyodrębnić grupę 10 z nich, kt6re istotnie 
ograniczały wzrost patogenów w obu metodach. Stanowi to 32,2 % ogółu ba- 
danych prepa
at6w. Należą do nich: Dithane M - 45, Euparen, Galben M - 8; 
Baytan Uniw. 19,500, Baytan 17,500, Polyram Combi, Tl1t 250 EC, Sando- 
fan Manco, Funaben T zaprawa i Rubigan 12 EC. 
O skuteczności dzialania fungicydów systemicznych w stosunku do 
Phoma exigua var. foveata donosi Logan i inni [5] , kt6rzy zastosowali w 
badaniach benomyl, tiabendazol i kaptafol. Cytowani autorzy wskazują na 
większą skuteczność tiabendazolu niż kaptafolu. 
Badanie aktywności benomylu IBerilatej i tiabendazolu ITectol prze- 
ciw Phoma exigua var. foveata prowadzili Malmberg i inni [6J . Stwierdzi- 
li, :te były one bardziej skuteczne w porównaniu z takimi substancjami 
jak fenol, kwas chlorogenowy, związki kumaryny, antrachinony. 
Begel [1] , badając skuteczność Benlate 150 % benomyl\.\! ;raz nowego 
fungicydu Tebuz.ate 160 % tiabendazol\.\! w stosunku do Phoma exigua var. 
foveata,;:tfskazał na bardzo wysoką aktywność tego ostatniego w ogranicza- 
niu wystąpienia gangreny. 
W badaniach własnych zaobserwowano, :te niektóre z użytych fungicy- 
dów dzialaly wybiórczo. I tak Apron 35 00 i Vi tavax 200 FF wplywaly 
ograniczająco tylko na Phoma betae lodpowiednio w metodzie B oraz A i BI,
>>>
80 Bronisława Sas-P iotrowska 


90 Ph. exigua var. foveata 
- 
- 
- 
- 
- - 
-.., - 
X - r-'I 
- - J C LnJ l n s1l 
o , 
90 1h. exigua va!:.:. exigua 
- 
..... 
- 
- 
.....- ,..... 
x ,....., 
I- 
 ..,.- L...-- Ul r 
o 
90 Ph. exigua nr 5 
- 
- 
..... r- - 
- - 
X L- -n 
O Lrn.s- r"H L JL n 
90 Ph. betae 
- 
'- 
- - 
- - ..... - - - 
- 
x ......, - 
o I....-- LF - --r--L- - --- JUL 

Nm
















N









 


Rys. 3. Reakcja badanych gatunków Phoma na zastosowane fungicydy 
I metoda Al 
Flg. 3. The reaction of Phoma spp on the applied fungicides 
Imethod Al
>>>
Reakcja rótnych gatunków rodzaju Phoma ... 


81 


90 Ph. exigua var. foveata 
..... 
- 
- - - -- 
- - r-- 
-- "'"" 
X I- - 
..... - 
"'"" - -f -f l 
L - 
O 
90 Ph. exigua var. exigua ..... 
-"'"" - 
I- - -- 
- r--- - 
X - - - 
f- 
- -l 
1- - 
- 
- - 
O - 
90 Ph. exigua nr S 
r-- 
r- -- - 
- - r-- 
r-- - - 
X - _r-- 
- - - 
- I- l 
- 
O ---ł-- - 
90 Ph. betae 
r-- ..... .-- 
- 
- I- - 
- - 
- -- - 
X - - 
- I- - - 
I- 
-r I- 
- 
O I- - -. 

N

















N









 


Rys. 4. Reakcja badanych gatunków Phoma na zastosowane fungicydy 
I metoda BI 
Fig. 4. The reaction of Phoma spp on the applied fungicides 
I method BI
>>>
82 


Bronisława Sas-Piotrowska 


Tabela 
Table 


Reakcja badanych gatunków Phoma spp. w zależności od fungicydu 
i kryterium oceny 
The reaction o
 Phoma spp. depending on the fungicides and the 
criteria of evaluation 


F u n g i c Y d Y Metoda A Metoda B Najskute- 
Lp Method A Method B czniejsze 
F u n g i c i d e s !ratunki Phoma - Phoma stecies Effecti- 
veness 
1 2 3 4 1 2 3 4 
1 Apron 35 DS X 
2 Apron 69 WS X X X X X X 
3 Bayleton 25 WP 
4 Bayleton 5 WP 
5 Baytan Uniw.19,5 DS X X X X X X X X X 
6 Baytan 17,5 DS X X X X X X X X X 
7 Benlate X X X X X 
8 Bravo 500 X X X X 
9 Dithane M-45 X X X X X X X X X 
10 Euparen X X X X X X X X X 
11 Funaben T płynny X X X X X X 
12 Funaben T zaprawa' X X X X X X X X X 
13 Galben M-8 X X X X X X X X X 
14 Moncern 
15 N imrod 25 EC X X X 
16 Polyram Combi X X X X X X X X X 
17 Ridom11 plus 45 WP X X X X 
18 Ridomil MZ 58 WP X X X X X X 
19 Ronilan X 
20 Rovral X X X X X X X 
21 Rubigan 12 EC X X X X X X X X X 
22 Sandofan Copper 
23 Sandofan Manco X X X X X X X X X 
24 Saprol X X X X 
25 Tecto 450 FW X X 
26 Tllt 250 EC X X X X X X X X X 
27 Topsin M X X X X 
28 Tr1.fm1ne 30 WP X X X X X X 
29 Vincit X X X X X X 
30 Vitavix 200 FF X X 
Liczba skutecznych 19 20 19 18 17 17 19 18 10 


X - fungicydy działające skutecznie !the effectiveness of the 
fungicides!
>>>
Reakcje różnych gatunków rodzaju Phoma ... 


83 


Tecto 450 FW na Phoma exigua nr 5 Iw obu metodach/, Ronilan natomiast na 
Phoma ex1gua var. foveata Iw metodzie Al. Poza tym należy zauważyć, iż 
Apron 69 WSnie wykazał skutecznego działania jedynie w stosunku do Pho- 
ma betae, a Trifmine 30 \VP do Phoma exigua var. foveata. 
Wśród 30 badanych fungicydów cztery wykazywały najmniejszą przydat- 
ność. Były to: Moncer.n, Bayleton 25 WP, Bayleton 5 WP i Sandofan Copper. 
Wyniki uzyskane w powyższych badaniach wskazują na możliwość ogra- 
niczenia występowania strat powodowanych przez różne gatunki grzyba Pho- 
ma. Powinny one być jednak sprawdzone na materiale roślinnym. Dopiero 
kompleksowe badania pozwolą na wyciągnięcie praktycznych wniosków. 


LITERATURA. 


[1] Begel P., 1978: Un nouveau fongicide l1quide utillsable contre la 
gangrene de la pOlDDle de terre lp. exigua var. foveata/ et adapte a 
la pulverisation a ultra-bac-volume. La pomme de terre, 295-299 
[2] Borecki Z., 1984: Fungicydy stosowane w ochronie roślin. PWN, War- 
szawa 
[3] Górska-Poczopko J., 1986: Nowe związki jako zaprawy nasienne. Biule- 
tyn lOR 1 2, 13-17 
[4] Hide G.A., Cayley G.R.. 19801 Tests of fUngicides for controlling 
gangrene IPhoma ex1gua var. foveata/ and dry rot IFusarium solan! 
var. coeruleum and F. sulphureum{ on potatoes during storage. Potato 
Res. 23, 395-403 
[5] Logan c., Copeland R.B., Little G., 19781 Experimenta with foliar 
sprays of thiabendazole and captafol for control of pot ato gangrene. 
Ann. appl. Biol., 89, 47-50 
[6] Malmberg A., Rosen G., Schatz B.R., Theander O., 19801 Antifungal 
ac
ivity of phenol1c compounds againat Phoma ex1gua var. foveata in 
potato ' tubers. Swedish J. Agrlc. Res., 10, 89-95 
[7] Os1ń ska B., Szymczak-Nowak J., 1986: Wyniki badań nad skutecznością 
preparatów do zaprawiania nasion w zgorzeli siewek buraka. Biuletyn 
lOR 1 2, 117-130 


THE REACTION OF PHOMA SPP. ON THE FUNGICIDES 
IN THE EXPERlMENTS IN VITRO 


Summary 


A r.s.arch of tbe reaction of 4 species of Phoma on 30 fungicidea 
was done in alaboratory condl tlona. Tbe reactlon of Phoma spp. on tbe 
applled funglcldes was evaluated oy 2 crlterlal method A - tne growth of 
c
lony, method B - the size of zone set-back growth. The most efflcacloua 
were 10 funglcides: Baytan Uniw. 19,5 DS, Baytan 17,500, Ditbane M - 45,
>>>
84 


Bronisława Sas-P iotrowska 


Euparen, Funaben T zaprawa, Galben M-S, Polyram Combi, Rubigan 12 EC, 
Sandofan Manco, Tl1t 250 EC It
ble 1/. Among 30 1'\kglcides which undergo- 
ne the examination only 4 showed the smallest usage. They were as follows: 
Bayleton 25 WP, Bayleton 5 WP, Moncern and Sandofan Copper.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO /31/ - 1992 


MIKOFLORA NASION DWOCH ODMIAN SOCZEWICY ILENS ESCULENTA MOENCH.I UPRA- 
WIANEJ W ROZNYCH WARUNKACH EKOLOGICZNYCH I ZAPRAWIANYCH FUNGICYDAMI 


Stanisław Sadowski, Alicja Sowa 
Katedra Fitopatologii 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Kordeckiego 20, 85-225 Bydgoszcz 


W latach 1985-1989 przeprowadzono badania nad składem mikoflory 
nasion dwóch odmian soczewicy uprawianej w różnych warunkach ekolo- 
gicznych i zaprawianych wybranymi fungicydami. Skład mikoflory nasion 
odmian "Puławska" i "Trebisowska" był zróżnicowany i zmieniał się w 
poszczególnych latach. Grzybami najczęściej występującymi były:Alter- 
naria altemata, Botrytis cinerea i Cladosporium herbarum. Zaprawia- 
nie nasion nie ellminowało z nich wszystkich grzybów ale wplywało ko- 
rzystnie na ich kiełkowanie. Najlepiej działającym fungicydem był Fu- 
naben T. 


1. WSTEP 
, 


Na temat chorób występujących na soczewicy Iw szczególności w Polscel 
jest bardzo malo danych. Z obserwacji wynika, że uzyskiwane plony nasion 
są niskie i ulegają znacznym wahaniom w zależności od warunków klimatycz- 
nych, glebowych i innych czynników [1. 7] . Jedną z ważniejszych przyczyn 
tego zjawiska są występujące na soczewicy liczne choroby [5, 6. 8, 9, 10, 
11, 12] . W związku z tym, że soczewica zaczyna wchodzić na powrót do 
uprawy, bliższe poznanie stanu zdrowotności nasion i znajomość występują- 
cych na nich patogenów ma duże znaczenie praktyczne. 


2. MATERIAŁ I METODY 


W latach 1985-1989 przeprowadzono badania nad składem mikoflory na- 
sion' dwóch odmian soczewicy i wpływem wybranych fungicydów na przeżywanie 
w nich grzybów. Przedstawione wyniki zostały opracowane na podstawie 
trzech oddzielnych doświadczeń. 
A. Porównanie składu mikoflory nasion odmiany "Trebisowska" i "Puławska" 
przeprowadzono na plantacjach w roku 1985 w IUNG w Puławach i w roku 1986 
w RZD Mochelek. w pobliżu Bydgoszczy. Do badań mikologicznych pobierano z 
poszczególnych pól reprezentatywne próby materiału siewnego i w nich obli- 
czano 'Procent nasion zdrowych i chorych. Następnie z prób tych wydzielano 
losowo po sześćdziesiąt nasion zdrowych i po sześćdziesiąt chorych, tzn.
>>>
86 


S. Sadowski, A. S ów a 


poślednich, z plamami i nalotami grzybów. Z nasion chorych i zdrowych 
izolacje przeprowadzano oddzielnie. Doświadczenia te bYLY wykonywane w 
każdym roku po sześciu miesiącach od zbiorów. Nasiona, przed wykładaniem 
do płytek, płukano przez pół godziny w bieżącej wodzie wodociągowej i 
trzykrotnie w wodzie sterylnej. Do hodowli używano pożywki PDA o pH 5,5. 
Wyrastające grzyby odszczepiano na skosy agar
we, doprowadzano je do kul- 
tur jednorodnych i oznaczano według kluczy mikologicznych [2, 3, 4] . 
B. Obserwacje nad wpływem warunków pogodowych na skład mikoflory naslon 
soczewicy przeprowadzano w dwóch miejscowościach. Na polu w RZD Mochełek 
w latach 1987-1989 uprawiano odmianę "Puławska", a we wsi Szychowo, w 
woj. toruiskim, w latach 1987-1988 odmianę "Trebisowska". Wszystkie za- 
biegi uprawowe na tych plantacjach przeprowadzano zgodnie z zaleceniami 
agrotechnicznymi. Analizy mikologiczne nasion zdrowych 1 chorycb wykony- 
wano podobnie jak w doświadczeniu A. 
C. Wpływ wybranych fungicydów na przeżywanie w nasionach grzybów badano 
na pobranej, reprezentatywnej próbie soczewicy ze zbioru z RZD Mochełek 
w rokU 1989. Wybrano nasiona ze słabymi objawami chorobowymi. Były one 
nieznacznie drobniejsze i miały różne plamistości. Do testowania wzięto: 
Apron 35 SD, Baytan Universal 19,5, Benlate, Dithane M-45, Ridomil Plus 
45 WP, Ronilan, Rowral, Topsin M, Zaprawę Funaben T i Zaprawę Oxafun T. 
Fungicydy te stosowano w dwóch dawkach. W pierwszej do zaprawiania uży- 
wano czte,ry gramy preparatu na 1 kg nasion, oprócz Zaprawy Nasiennej T, 
której dawano po 5 g na 1 kg. W drugiej kombinacji przeprowadzono pełne 
pokrycie nasion fungicydami. Zaprawione nasiona wykładano do płytek Pe- 
triego na pożywkę PDA i wyrastające grzyby po 2-5 dniach odszczepiano po- 
dobnie jak w badaniach poprzednich. Doświadczenie to wykonano w czterech 
powtórzeniach. Jedno powtórzenie stanowiło pięć płytek zawierających po 
sześć nasion. 
Warunki klimatyczne w okolicy pola doświadczalnego lUNa w Puławach, 
w roku 1985, charakteryzowały się niedoborem opadów atmosferycznych w 
okresie wschodów soczewicy, wystarczającą ich ilością w stadium kwitnie- 
nia i nadmiarem podczas dojrzewania. Rozkład temperatur i opadów w RZD 
Mochełek koło Bydgoszczy Iw latach 1986-19891 zilustrowano na rysunku 1. 
Z zestawienia tego wynika, że w czasie całego okresu wegetacji roku 1986 
było mniej opadów aniżeli przeciętnie. Początkowy okres wegetacji w roku 
1987 wyróżnił się dużym niedoborem wilgoci. W czerwcu jednak i w lipcu 
opady przekroczyły przeciętną normę z wielolecia. W roku 1988 okres wios- 
ny do 5 czerwca był wyjątkowo suchy. Częste i obfite deszcze wystąpiły 
dopiero w czerwcu i lipcu. Podczas dojrzewania roślin, tj. w pierwszej 
połowie sierpnia, pogoda była bezdeszczowa. W roku 1989 przez okres od 
kwi tni eni a do września występowało bardzo mało opadów. W wyniku tego roś- 
liny nie osiągnęły normalnego rozwoju i przedwcześnie dojrzały. 
Przebieg pogody w miejscowości Szychowo w woj. toruaskim, w latach 
1987-1988, ilustruje rysunek 2. Warunki klimatyczne były dla uprawy so- 
czewicy na ogół sprzyjające. Tylko w roku 1987 w okresie wschodów wystę- 
powały niższe aniżeli przeciętne temperatury powietrza.
>>>
Mikoflora nasion dwóch odmian soczewicy... 


Lata. 
Yeo.r-' 

996 
9B7 
988 .1989 
 

 
{o o 
 
 ,

 

o o one! 
o o o 
o o 
o 
0:0 
 .. Ol) C'iI ... o 
 ..... o E E 



g 
 ę o 


o o o 
o
 
 
Q 


uc-.1 ..,. 
Q 


o o o 
c.. C'J ..,. 
Q 


87 


.!: 
(\) 
M 

 
 . 
o M 
o 
 
:: o 
l:::! o 

 
 
:. I:::! 

 
..-4 
.r; I:: 
o -rI 
O 

 11.1 
(\) r-! 
bOr-! 
(\) O 
:. 'a 
(\) ..-4 
-rI O 
11.1 ""' 
(\) 
la 'd 
o f;j 
:. (\) 
:. 
 
'o 
 
'd O 
O s... 
P. (\) 
o 
 
..-4 (\) 

 

 .... 

 o 
O 
s... I:: 
(\) o 


 
(\) O 

 s... 
bO 
'd (\) 
CI! 
 
M I:: 
.!: ...ł 
N 11.1 
o ...ł 
a:: l:::! 


. . 

 .- 



 
 
:,-rI 
a::
>>>
88 


S. Sadowski, A. Sowa 


ł.o.ta. 
y fLa.'
 
Ą987 4988 
.. ClI 
... v 
.
2. 

 
I o 
 to :
 "'c 
o (:) 
 o \t) 
o 
... 'IQ 'Q O EE \t) 'Q EE 
CD 
..-I 

 
o 
..c: o 
o 
 
» 
- N ..c: 
':: - eJ] o 
' » 

 N 
eJ] 
..-I 

 I: 
o ..-I 
tU 

 IQ 
CD .-I 
:: 
'Qj 
 
 
 
 
CD al 
..-I 
CI.I s.. 
CD 

 1 

 CD 
;: 
 g 
' 'O 
 
'C Cd 
Cd s.. 
P- CD 
o Ir 
..-I CD 

 
g 'H 

 o 
Cd 
':: ':: s.. I: 
CD o 

 ..... 

 
CD Cd 

 
 

 CD 

 
M I: 
" 
 ..... 
" N IQ 
o ..-I 
a:: q 
. . 
N N 
. . 
CI.I bO 
»..-1 
a:: 
 
- 


oo
 


C 
'Q .,. 


o
 


'Q 



 


o V) 
...
>>>
Mikoflora nasion dwóch odmian soczewicy... 


89 


3. WYNIKI BADAN 


Materiał nasienny soczewicy ulegał corocznie bardzo sllnemu poraże- 
niu Itab. 1/. Procent nasion z objawami chorobowymi wahał się od 22,2 do 
47,5 i zmieniał się wyraźnie w poszczególnych latach. Najwięcej nasion 
chorych zanotowano w roku 1985, kiedy w okresie dojrzewania występował 
nadmiar opadów atmosferycznych i w roku 1989, z powodu przedwczesnego za- 
mierania roślin. Soczewica odmiany "Trebisowska" corocznie ulegała sil- 
niejszemu porażeniu. Zjawisko to zaznaczyło się szczególnie w roku 1987, 
kiedy w czerwcu! lipcu opady były wyjątkowo obfite. 


Tabela 1 
Table 1 


Procent nasion niedorozwiniętych, z plamami 
Percentage of seeds under-developed, with spots 


Odmiana Lata - Years 
Cultivars 1985 1986 1987 1988 1989 
Puławska 45,7 22.2 28,7 22.7 46.2 
Trebisowska 47,5 27.2 44,6 24,1 - 


. 
Skład mikoflory nasion soczewicy odmiany "Puławska" i "Trebisowska" 
różnił się wyraźnie ltab. 2/. Analizując nasiona chore w materiale z Pu- 
ław z 1985 roku, grzyby mogące powodować objawy chorobowe znacznie częś- 
ciej występowały na odmianie "Puławska". Odnosiło się to szczególnie do 
grzybów Botrytis cinerea, Alternaria alternata i Rhizoctonia solani. W 
RZD Mochełek, w roku 1986, więcej grzybów patoge
cznych izolowano z na- 
sion odmiany "Trebisowska". Należały do nich Fusarium avenaceum, F. equi- 
seti i Alternaria alternata. Na nasionach pochodzących z RZD Mochełek li- 
czniej rozwijały się bakterie. 
Na soczewicy wyglądającej zdrowo znajdowano mniej mikroorganizmów. 
Wśród nich przeważały Alternaria alternata, Cladosporium herbarum i Bo- 
trytis cinerea. Grzybów z rodzaju Fusarium nie zanotowano w ogóle. 
Skład mikoflory nasion soczewicy odmiany "Puławska" uprawianej w RZD 
Mochełek różnił się w poszczególnych latach Itab. 3/. Na przykład grzyb 
Botrytis cinerea w roku 1987 i 1988 był izolowany aż z polowy nasion cho- 
rych, a w roku 1989 - tylko z plęclu ich procent. Zjawisko to korelowało 
z różną ilością opadów atmosferycznych w tych sezonach wegetacyjnych 
Irys. 1/. W przeciwieństwie Cladosporium herbarum wystąpił najllczniej w 
roku 1989, znacznie rzadziej w 1988, a w 1987 nie izolowano go zupełnie. 
W grupie pozostałych mikroorganizmów na nasionach chorych na uwagę zasłu-
>>>
90 


S. Sadowski, A. Sowa 


Tabela 2 
Table 2 


Mikoflora nasion dwóch odmian soczewicy wyrażona w procentach 
zasiedlonych nasion 
Micoflora of seeds two cultivars of lentil in percentage 


Nazwy grzybów 1985 IUNG Puławy 1986 RZD Mochełek 
Fungi. "Puławska" " TrebiBowska" "Puławska" "Trebisowska" 
A B A B A B A B 
Cladosporium herbarum 
IPersoon/ Link - 1,7 - - 38,3 73,3 50,0 15,0 
Alternaria alternata 
IFries{ Keissler 10,0 40,0 5,0 21,7 11,7 15,0 21.7 38,3 
Botrytis cinerea 
Persoon 8,3 43,3 1,7 53,3 11,7 11,7 - 10,0 
Penicillium spp. - - 10,0 - - - 3,3 - 
Epicoccum nigrum Link - 1,7 - 1,7 - 5.0 - 3,3 
Fusarium avenaceum 
ICorda ex Fr.1 Sacc. - 1,7 - 1,7 - - - 3,3 
Fusarium equiseti 
I Corde/ Sacc. - - - 1,7 - 1,7 - 3,3 
Fusarium culmorum 
IW.G. Smith! Sacc. - - - - - 1,7 - - 
Fusarium solani 
IMart.1 Sacc. - 1,7 - - - - - - 
Fusarium spp. - - - - - 1,7 - - 
Rhizo
tonia solani 
KUbn - 6,7 - - - - - 1,7 
Papularia spp. - - - - - 3,3 - 3,3 
Gliocladium roseum 
ILink/ Thom - 1,7 - 3,3 - - - - 
Helminthosporium spp. - 1,7 - - - - - - 
Mucor spp. - 1,7 - - - - - - 
Phoma spp. - - - - , - 1,7 - 
- 
Trichothecium roseum 
Link - 1,7 - - - - - - 
Bakterie - 1,7 15,0 20,0 6,7 75,0 - 73,3 


A - nasiona zdrowe 
normal seeds 


B - nasiona niedorozwinięte z plamami 
seeds under-developed with spots
>>>
Mikoflora nasion dwóch odmian soczewicy 


91 


Tabela 3 
Table 3 


Mikoflora nasion soczewicy odmiany "Pulawska" wyrażona 
w procentach. zasiedlonych nasion 
Micoflora of lentil seeds cultivars "Puławska" in percentage 


Nazwy grzybów RZD Mochelek Srednio Mean 
Fungi 1987 1988 1989 1987 - 1989 
A B A B A B A B 
Botrytis cinerea 
Persoon 36,7 58,3 - 45,0 5,0 5,0 13,9 36,1 
Cladosporium herba- 
rum Ipersoon/ Link - - 23,3 6,7 53,3 25,0 25,5 19,6 
Altemaria alternata 
IFriesl Keissler 8,3 - 30,0 15,0 1,7 25,0 13.3 13,3 
Trichothecium roseum 
Link - 15,0 - - 8,3 25,0 2,8 13,3 
Penicillium spp. - - - - 13,3 8,3 4,4 2,8 
Fusarium avenaceum 
ICorda ex Fr.1 Sacc. - 3,3 3,3 6,7 - - 1,1 3,3 
Fusarium equiseti 
ICorda/ Sacc. 3.3 5,0 - - - 1,7 1,1 2,2 
Fusarium solani 
IMart.1 Sacc. - - - - - 5,3 - 1,1 
FU5arium oxyspOruJII 
Schlecht. - 3,3 - - - - - 1,1 
Fusarium sambucinum 
Fuckel - 3,3 - - - - - 1,1 
Phoma 5pp. 6,7 1,7 - - 3,3 - 3,3 0,6 
Papularia spp. - - 3,3 - - 3,3 1,1 1,1 
Papulaspora spp. - .1,7 - - - 5,0 - 2,2 
Mucor spp. - 3,3 - - - 1,7 - 1,7 
Acremoniella spp. - 1,7 - - - - - 0,6 
Epicoccum nigrum 
Link - - - - - 3,3 - 1,1 
Rhi.zopus nigricans 0,6 
Ehrenberg - - - - - 1,7 - 
Bakterie - 3,3 - - 1,7 11,7 0,6 5,0 


A - nasiona zdrowe 
normal seeds 


B _ nasiona niedorozwinięte, z plamami 
seeds under-developed, with spots
>>>
92 


S. Sadowski, A. Sowa 


gują Fusaria. Grzyby te w roku 1987 zainfekowały 11,6 %, a w 1988 - 6,7% 
nasion. W roku 1989 Iwyjątkowo suchym! znaleziono ich 5,0 %. W tej par- 
tii nasion w większości niedorozwlniętych było najwlęcej różnych sapro- 
fitycznych gatunków grzybów oraz bakterii. 
Z nasion wyglądających zdrowo wyrastało również wiele grzybów 1 bak- 
terii. Występowały tam oprócz typowych saprofitów także patogeny mogące 
wywoływać zgorzele korzeni. 
W tabeli 4 przedstawiono ski ad mikoflory nasion soczewicy odmiany 
"Trebisowska" uprawianej we wsi Szychowo w woj. toruiskim. Skład ten róż- 
nił się wyraźnie od soczewicy odmiany "Puławska" w RZD Nochełek./tab. 3/. 
Cechą najbardziej istotną było tu bardzo duże nasilenie występowania Fu- 
sarium avenaceum. W roku 1987, w partii nasion chorych było zasiedlonych 
tym gatunkiem aż 43,3 %, a w roku 1988 - 10 %. W roku 1988 Botrytis ci- 
nerea zakaził 46,3 % nasion chorych. Pozostałe mikroorganizmy rozwijały 
się w podobnych ilościach. 
Z nasion zaprawianych fungicydami 
 wyłożonych następnie do płytek 
Petriego z pożywką PDA wyrastało dużo grzybów Itab. 51. Wszystkie zapra- 
wy miały jednak istotnie dodatni wpływ na ich ograniczenie. Najwlększą 
skutecznością charakteryzował się preparat Zaprawa Funaben T, następnie 
Rowral, Di thane M-45 1 Zaprawa Oxafun T, a najmniejszą Apron 35 SD i Ri- 
domil Plus 45 WP. Zaprawianie nasion wyraźnie zwiększało procent naslon 
skiełkowanych. Najlepiej kiełkowały one po zastosowaniu Benlate, Topslnu 
M i Zaprawy Oxafun T. Pełne pokrycie nasion funglcydami spowodowało wię
 
sze zahamowanie wyrastania z nich grzybów. Najskuteczniejszą zaprawą oka- 
zała się Zaprawa Oxafun T, następnie Rowral, Zaprawa Funaben T, Di thane 
M-45 i Baytan Universal 19,5 a najmniej aktywną Apron 35 SD i Ridom11 
Plus 45 WP. Pogorszenie się kiełkowania nasion stwierdzono tylko po zas- 
tosowaniu Apronu 35 SD i Ridomilu Plus 45 WP. 
Oddziaływanie zapraw na poszczególne gatunki było silnie zróżnico- 
wane I tab. 6/-. Żadna z nich jednak nie likwidowała wszystkich mikroorga- 
nizmów. Na przykład z soczewicy zaprawionej Apronem 35 SD wyizolowano w 
stosunku do kontroli więcej kultur Penicillium spp. i równocześnie pra- 
wie o połowę mniej Alternaria alternata, Cladosporlum herbarum, Tricho- 
thecium roseum, Rhizopus nigricans i Fusarium spp. W przeciwieństwie, 
preparat Benlate nie miał wyraźnego wpływu na Penicillium spp. i Rhizo- 
pus nigricans, ale wyeliminował zupełnie Fusarium spp., Botrytis cinerea 
i Aspergl11us spp. Z pozostałych zapraw, które hamowały rozwój grzybów 
należących do rodzaju Fusarium można wymienić: Dithane M-45, Rldomil Plus 
45 WP, Topsin M, Zaprawę Funaben T, i Zaprawę Oxafun T. Wszystkie testo- 
wane preparaty eliminowały zupełnie wyrastanie z nasion Trichoderma spp. 
Zaprawianie soczewicy dó tzw. pełnego pokrycia nasion zmniejszało 
ilość wyrastających z nich grzybów i bakterii, ale nie eliminowało ich 
całkowicie Itab. 7/. Przy takim stężeniu fungicydów słabsze stosunkowo 
efekty otrzymano w kombinacji z Apronem 35 SD, Ridomilem, Ronilanem, Top. 
sinem M i Zaprawą Nasienną T. Tylko Zaprawa Oxafun T wyniszczyła wszyst- 
kie mikroorganizmy. Grzyby z rodzaju Fusarium nie rozwijały się także po
>>>
Mlkoflora nasion dwóch odmian soczewlcy ... 


93 


Tabela 4 
Table 4 


Mikoflora naslon soczewlcy odmiany "Trebisowska" 
wyrażona w procentach zasledlonych nasion 
Mlcoflora of lentli seeds cultlvars "Trebisowska" 
ln percentage 


Nazwy grzybów Szychowo Srednio Mean 
Fungl 1987 1988 1987 - 1988 
A B A B A B 
Botrytis cinerea 
Persoon 6,7 23,3 - 46,7 3,3 35,0 
Botrytis spp. 6,7 3,3 - 13,3 3,3 8,3 
Fusarlum avenaceum 
ICorda ex Fr.1 Sacc. 3.3 43,3 - 10,0 1,6 26,6 
Fusarium equiseti ICorda/ 1.6 
Sacc. 3,3 3,3 - 6,7 5,0 
Fusarlum culmorum Iw. G. 
Smi th/ Sacc. - 3.3 - - - 1,6 
Penicl11ium spp. 3,3 13,3 3,3 3,3 3,3 8,3 
Cladosporium herbarum 
IPersoon/ Llnk 10,0 3,3 3,3 6,7 6,6 5,0 
Alternaria alternata 
IFrlea/ Kelss1er 3,3 6,7 3,3 6,7 3,3 6,7 
Mucor spp. 3.3 3.3 - 3.3 1,6 3.3 
Epicoccum nigrum Llnk 3,3 3,3 - - 1,6 1,6 
Acremeniella spp. 3,3 - - - 1,6 - 
Geotrlchum spp. - - - 3,3 - 1,6 
Rhlzoctonia solani Kuhn - 
 - 3,3 - 1,6 
Kolonle niezarodnikujące 3,3 3,3 3,3 - 3.3 1,6 


A - nasiona zdrowe 
normal seeds 


B - naslona niedorozwlnięte, z plamami 
seeds under-developed, wlth spots 


zastosowaniu Benlate i Dithane M-45. Więcej kolonii bakterll aniżell z 
naslon niezap
awlonych wyrastało z preparatem Rowral, Topsln M, Ronilan 
1 Baytan Universal 19,5.
>>>
94 


1l'IU'\ 
lU 
.-I QI. 
QI.-I 


 
e-. e-. 


= I 
lU .,..f 
.!ol .... 
! 
 

 
p" III 
= 'd 
QI 
. G) 

 III 
.g ;,:j 
-g 1:1 
QI 
'.-1 
° 
.,..f 'H 
:a o 
QI 
N $:I 
° O 
O ...ł 
: 
 

 e 

 
 
QI 'd 

 la 

 f 
.!ol .0 
'G: q 
.,..f o 
.!ol ° 
.,..f iil 
Gl' $:I 
l o 
o 
q :f 
o .,..f 
.!ol III 
iil 
 

 .a 
'd 
:a G) 
'o G)= 
'd III lU 
. .!ol 
° 'H IQ 

 o 
 
9 

 
'H $:Ip" 
QI= 

 
IQ 

 'a 
 
:- H 


$:I 
o 
.,..f QI 

 la 
$:I :alll 
lU 
a1 
 
.,..f ..-tQl 
O,QlIQ 

 
'd 
0$. 
j:l,bi

IU
 


 
 iil 
 
 
QlIIIIQIolU 
,a:ł.!QI
;:J 

.ał-CI 
a 
O'd.,..f 
'd3:
 
G) IQ o 'H 

'd'6 o 
CdG).!oI 
 ' 
.,..f III .... 
): lU lU' .,..f 
f f

1:I
 
j:l,OONIU
 

!i
 !;ba 'H 



 
lU 
:a III 
.J:: O'd 
 

 
 
 
la 
 III 
° .!ol 'd 
QI IIIG) 
a! ..
 t' 
N $:I$:I
.,..f 
°iil...... 

 
 
 

 
 

u!
CI
a 
lU IQ 
'dQl 
:a.a
 
QI 'd o 'H 
.

'6 o 
lU 1II.!oI . 

.-I IU

 
f m


.,..f l 
j:l,IONIU 

 

 !;ba 


:f 
.,..f 
III 
. III 
'd G) 

.a 
.,..f 

: 
r.. rI) 



. Sadowski, A. Sowa 


r'I"'r'I"'.,j-N"''''\DO 
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 
O\l"'CO......"'''''''r-r'I 8 

NN"'N...N\I.-N 

 
 
 
 r 
 r 
 r 
 


'd
 lU lU o

 lU aI

,Q 
Or'lor-r-r'Ir'Ir'IOor- 
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 
O
.,j-.,j-"'\IN.,j-.,j-Nr'ICO 
\IN N NNNNNN.- 


'H 'H bO bO G) 
,Q QI'd QI,Q'd'H o 'H 'd bO lU 
r-Or'lr-r-Or'lr'lr'lr- r'I 
';
./\
.J"r::-4"\D.

O o 
t'\ 
 "",.... C\I 
 It\ 


...r'I.,j-.,j-\D.,j-COCON.,j-r- 
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 
cor-\IU'\.-U'\r-OCOU'\"' 8 
N...r'INNNNr'INNN 

 r ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... ,.... 


,Q 
lU lU lU QS lU lU lU lU lU al lU ,Q 
r-r-U'\\IU'\N"'\Ir-NOU'\ 
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 
r'I....,j-r'INr'Ir'I.,j-r'Ir'I.,j-CX) 
\INNN\INN\IN\IN... 


00 'd IQ G)o 'd 
,Q,Q o QI,Q'd'd,Q G) 'd G) lU 
NNU'\r-O N U'\r-NU'\O \I 
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. 
or-.,j-...\Dr'Ior-r-r'I\I'" 
.,j-r'Ir'INr'INNr'I...N\I-:t 
U'\ 
. 
'" 
... 



 


E- e-. '6 


e-.
 



8 
= IQ lU 
;:J lU  I 
r.. :oz: o 

1U1U1U
 

t


 
&



 
o lU lU lU o 
e-.NNN:: 


.-I 
lU U'\ 
III .,j- 
s.. 
QI U'\ III 

  .,j- 
 

 .J: p" 

0G)QI.-I 
$:I


iil 


'i:!{1.g 
j:l, al QI .,..f .,..f 


CI
 


$:I 
lU .-I 
.-I lU 

 
 
o o 

 
 



 l 

 
 
CI 
 

 U'\ 
g: "- 
.... .... 
$:I 
!: f 
G) 

 
 
U'\ :a 
"- . 
G) .-I 

 
 
o o 
.... .,..f 
rn 'H 
: i 
.,..f .,..f 
,Q III 
G) 
.,..f G) 
IQ 
 



 


IQ 
Gl' l 
.,..f $ 
III .... 
G) 
l1li' .-I 

 1:1 
'O G) 
s.. I 
i E 
s.. 'd 
QI 
.... . 
.,..f ,Q 
.-I 
'2 
i ! 
+I .-I 
'o o 
s.. 'H 


2! 
o 
N 
° 
lU 
$:I 
N 
o 


g 
.-I 
o 
o 


! 
IQ 
G) 
.J:: 
.... .... 
III 
$:I G) 
.,..f .,..f.... 
o 
'8 
.... 
s.. 
lU 
:- 


g 
.-I 
o 
.!ol 


IQ la 

 
 
 CI
>>>
t- 
o 
.... 
'H 
o 

 
-a 
.s:: 
u 
\D\D ..... 

GI'i 
Gl.... o"i 


 
 
E- E- 
 
.s:: al 
UH 
.0 
\aq 
uo 
GlU 
'ii1-a 
N 
Gl 
.s::.s:: 
U+ 


 

O 
"ljGl 
rQ 
:-.g 
. 
tO.... 

m 
):H 
tOo 


 
Po
 
...... 


 
a!..... 
-a:J 
"ljGl 
O
 
. 
Ul: 
.....tO 
:-
 
GlrQ 
N:- 
UaI 
g
 


 
O 
.....1/) 
1/)1a 

 
..... 
al+ 
.....
 

U 
..... 
:-"Ij 
tOGI 
HGI 
Al/) 
tO 
N.... 
..... 
O+ 
bO
 
GIGI 

.... 
N 
U'H 
-a 0 
GIGI 
.s:: U 
U
 
Gl 


 
o"i'H 
A
 
:-H 


Mikoflora nasion dwóch odmlan soczewicy... 


95 


o 
tOH 
!'ci1:: 

HO 
",,+u 


"'.-r--"'\Ir-"''''\I\I
.-\Ir
1 
"".N N 'r" r r' 



o 
... 



IE- 
AaI
 r-.,j- 
 r- \I \I 6t I 
 I I 1 
 I I I 



 .,j- 


1 
s:: 
'GI 
S:ii! E- 

:
 


\D\I"''''\I'''
I 
'" \I 



 
 I E- 
A 
 

.'I!, Gl 
;; ,... r.. .c 
1:: 
.s:: Gl I:E 
U U AS:: 
.HO..... 

!!1E- l/) 
:d 
 I 
GI.....:-.... 
"ii! rQ
 f 
tO"Ij 
NGI 
Gl I 

I/)
 

 "ljIS a 
IQ GIl'-'- .... 

"\;j 

I Po 
1::
.g....30 
8+


 
os:: 

3 '" 
I.,j- 
a! I 
:S:E: 
38 


!$ 


 


a . 
+:o:
 

pai 
....

 


 
H 
A'" 
'" 



 

 
N 
łi1I 

 
 

 
 
z r.. 


I 
 I 


I r- 


I 
I r- 


.,j-.,j-\I 1\1\1 I I 1\11 I I 1 I I I .-
 

'" 
 


\D .- '" \D \D \I '" I \I I I I I I I I l" I C\J 
"'''' 
 


"'\1"''''\10\1 I 
 II \I I \I I 1.- 1 r- 
C\I.... ,.... N 


"'\I \Ir--\I r- I I 
 I I I I I I I I I I 
.... N .... 'f"'" 


\Ir-\I(X)\IC\JICOIIIIIIIII I
 
Lt"\ .... .... C\I.; 


4'\Ir-C\J\D\I
\D
 I I I I I
.- I I I 
.-\1 .- 



COIIOIII\DIIIIIIII I.,j- 
r-C\J 
 


C\Jo",,,,.,j-"'\I I \I I I I I I I... I I \D 
"'\1.-\1 





COr-"'
\I
\I\I1 


a! 
+ 
a! 
. f 
8::: 
rQ .... 
a! 


 
.... H 
.... a! 
11 f 

 :: 
Gl .... 

  



 g rQ 

 
 fa 
Gl H U 
.s:: ..... 
la 
 ł;o Po 

 11 i:! 
 
H Gl 
8. :S .
 
 
I!I O Po..... 
.g 13 
 1a 
al ..... ..... I!I 
.... H .s:: ::s 
UE-a:r.. 


. al 
A Gl 
A H 
rQ Gl 
s:: 
IQ ..... 
::s .U 
.... 
.... IQ 
ił 
l/) o 
 I:Q 


. 
8: 
rQ 
tO 
.... 
. ..... 
8: 8: Gl 
IQ IQ s:! 

 m ! 
U o H 
::s .s:: U 
:E: Po  


I I 


.- 
 


I 

 
i:! 
. . . "tf 
8:8:..8:f 
rQrQ8:8:rQ
 
tO IQ IQ g Gl 
8.g
:c;i:! Gl 
IQUHalGI ..... 
al U al"""'" H 

8
g
GI$ 
Po.....Po.........u
 
alPoal....Ol11'tO 


PoO:O::
1:Q 



 m 
rQ H 
Gl 
al '8 

.s:: 
1:1 U 

 ..... 
tO H 
U E-
>>>
96 



 
o 
..-I 
'+-I 
o 

 
..-1 
a 
..: 
o 
..... 
t'- t'- 
 
iti 
 
..-I ClI 
 
CII..-I III 
.0.0 


 
 
..: 
o 
al 

 

 
'd 
":aI 
Ol-. 
»0 
S::::..-I 
0'+-1 
NO 
1110 

-a 
..... 
:-CII 
N": 
+ 
:-s:::: 
= o 
iti 

CII 
111111 

.g 

 
;j'd 
p.. ClI 
= III 
iti 


 


 
oS:::: 
..... 
» 
0= 
.....aI 
:-
 
ClI III 
tl
 
O
 
1II;j 
s:::: g.. 
o 
.....111 
III
 

 
..... 
al+ 
-a
 
iti O 
..... 


 
I-. ClI 
P-UI 
al 
N..-I 
..... 
o+ 
bO s:::: 
Q) Gl 
S::::..-I 
N 
t '+-I 
-a 0 
Q) Gl 
":0 
os:::: 
Gl 


 


 
;'1-1 


S. Sadowski, A. Sowa 


'ci 
iti I-. 
I..-I+ N !I\ N.,j- co ..- N ....,j- N.,j- 1"1 N ... ...... I ° 
S::::OS::::N!I\...I"I ... ... 


8 


. E- 
l-. I 
P-al 3 I 


'+-I 


.. I 


I I 


I 
s:::: 
. ClI 
I-...-IE- ... ON... 1"1 I ... I I I , I I I I I I '" 
P4[/) 
 'ę"'" 
 



 


g:

E- ° 

.
3 g ... 
":Q)Nr...o 
00 
[;1-. :=E: 
0.2: A. s:::: 
:cis::::
uJ 
ClI..... 
..... 
1111111 



'@ 
s:::: :g 
 l-. 
o 
..-1 'd I 
III Q).a 


 o 
 
+ 0::..-1 
gi I p.. 
o+,o ;. 
o i:I 'd ..-1._ 

82-a
 


!I\ 
I.,j- 
al I 
:I3:=E: 
3
 


fa '_ 

Ul 



 



 

 
N 

 

 1 
:z; r.. 


... I 


r-r- 
1"1 N 


IN 


...Ir-X)!I\N 
1"1 


I t'- I 


II"I!I\I 


I ... I ... I 


r-"'o r-N I.,j-... I N I 
I"C""\ 
 I"C""\,... 


I N I 
... 


I ... ... I ... I 


I ... I 


I'" 


...'" 
... 


I'" 
N 


I.,j- 
... 


I I 


... I '" I I I N 1"1 I I I I I I I I 
... 


I.,j- 



$ 


 


N"'IIIr-INIII...1111 
1"1 


Ir- 


1"I1r-
\I1 
... 


s:::: Q 

CI) 
P-!I\ 
1"1 


I... 
... 


l"I"'O.,j-r-...1 11"1...1 I I I I I 
I"IN.,j- 


IC\o 



 g 
 
Ę . 
 'f 
$g:l-.j! 
..-I Ul g . 
al El ..... g 
al ::I t ..... 
..... 
 ;::t j! 
 
..-I + P- 
..... o Ul 
l-. o ..: o 
$-a
'i 
..-I Gl 1-...-1 
 p.. E-i U 



 al . 
o Q) P- 
..... I-. P- 
&.
2! Ul 

 -a"tl . 
 
P-..-I 
g [
.

 


f:m
 

:a
.8
 
r.. o:: III p..  


. 
P- 
. P- 
P- Ul 

 e 
g Gl 
g 
 
o o 
..... ..... 
P, l-. 
r.:a E-i 


. 
P- 
P- 
. Ul 
P- 


 
. ..-I 
P- al Gl 
P, ..... ...ł 
Ul 
 
 
g 
 = 
o P, l-. 
::I al o 
:E p..  



 
. 
 
g: g 
Ul al 
. N 
P- al Q) 

 I-.-a 
8. Gl 
al UlGI ..... 
'dal-a l-. 
:a:lOQ)$ 
;fiC:
-= 
u p..:::
 III
>>>
/ 


lUkoflora Da.ion dwóch odmian soczewicy ... 


97 


4. DYSKUSJA WYNIKOW I WNIOSKI 


Z łmal1z lllikologicznych wynika. te zdrowo
noś6 nasion uprawianej u 
na. 80czewicy byla niska i zmieniała ait 
ardzo wyratnie w zalemoac1 od 
warunków kl1ma
ycznych ,panujących w poszczególnych J.a
ch. Z nasion tych 
izolowano często te same ga
unk1 grzybów. które. mogą porUać roaJ.1ny w 
ciągu calego okresu wege
cji. a w szozeg6J.ności ich kOrZen1e [6. 7, 8, 
9, , 1J . Nasiona odIII1any -Trebisowska- llliały więcej objawów chor6b i 
częściej izolowano z nich grzrby z rodzaju Fusarium. Niewielkie zró1:n1co- 
wę.n1e odmian soczewicy pod wzg1.ędem. ich zdrowotności obserWował w Polsce 
r6wniet Pir6g i Blatej [9] . 
Występowanie tych samych grzybów na 'naaions,ch wyg1.ądających zdrowo, 
jak i zdrobnialych i z plame.mi. s
eruje celowoś6 s
osowania ich pow- 
szechnego zaprawiania przed siewem.' 
Badania labora
jne wykazały, te w naalonach zaprawianych chemicz- 
nie mote przetyw8Ć wieJ.e grzybÓW i bakterii. Mikroorganizmy te reagowaly 
niejednakowo na poszczeg6lne prepara
y. Zaprawianie nasion wplywało jed- 
nak korzystnie na ich/ kielkowanie. W związku z obserwowanym. częs
 wply- 
wem warunków ekologicznych na zdrowo1;noś6 soczewiCy i niezadowalającą 
skuteczności, zapraw. wydaje się konieczne zwr6cenie więkazej uwagi na 
dobór dla tej rośliny odpowiedniego środowiska. Pelniejaze wyjaśnienie 
tego zagadnienia wymaga jeazcze dalszych badm i obserwacji. 


LITERATURA 


{1] Angiboust A., 1978: La p
ace de la len
1l1e parmi J.es legumes secs. 
Rep. Hort. Mav, 183, 49-52 
[2) Barnett H. L., 19561 Illuatrated genera of Imperfect-Fungi. Burgess 
Publishing Co., Minneapolis. 15 ...-' 
[3] B'ooth C., 1971: The genua Fusarium.. Com. Mycol. Inat., Kaw, 237. 
[4] G11man J. C., 19711 A manusI of 8011 :fungi. Iowa Univ. Press, Iowa,- 
450 
[5] Gossen .D. D.
 Morral R. A. A., 19861 Tranamission of Ascochyta len- 
til from infecud J.ent11 seed and plant residue. Can. J. Plant Sci. 
e, 1. 28-32 
[6] KameI M.. Shal
a M. N., EI-Shanwani M. Z.; 19731 Histopatol!)gia sta- 
dies on hypocotyl of len
11e infect8d by Fusarlum solani. PflSchutz.. 
80. 9/1, 547-550 
[7] Kovacikova E.. Suchanek A.. 19741 Odolnost kolekce 606ky k fi.ulario- 
vemu vadnuti v podminkach prirozne ifekce. Ochr. Roatl. 10, 1, 59-68 
[e] Lin Y. S., Cook R. J., 19791 SUJipresion of Fusarium roseum "Avena- 
ceum1' by so11 microorganiams. Phytopathology 69, 4, 384-388 
[9] P1"r6g H., Blatej J., 19861 Wstępne badan1a nad przyczynami obumiera- 
nia roślin soczewicy jadalnej 'Lena . esculen
a. Moencn! w warunkach 
polowych. Zesz. Nauk. AR Kraków, 202, 15.27 


..
>>>
98 


S. Sadowski, A. Sowa 


, [10] Renn1e R. J.., Howard R. J., 1985: The effect of seed"'appl1ed p.sti,- 
cides on growth and N 2 f:1xation in pea, lentil and 
aba bean. Can. 
J. Plan
 Sci. 65, 1. 23-28 
[11] Sba
la M. N., KallJBl M., Shanwan! M.Z.
 1974: Eindringen \U'Id nachfol- 
n 
g.nde Enbicklung von Rhizoctonia solan! Kuhn in Linsenwurzeln. .Pfi- 
Scbutz., 10, 5, 333-339 
[12] Sbatla M. N..- Kamel M., EI-Shanwan! M. Z., 1974: Greenhouse studies 
, on 
he con'trol of root of lentils in Egypt. PilSchutz., 81, 2/3, 
95-99 


MIKOFLORA OF SEEDS TWO, CULTIVARS OF LENTIL /LENS 
ESCULENTA MOENCH./ CULTIVATED. IN DIFFERENT ECOLO- 
GICAL CONDITIONS AND DRESSED WITH FUNGICIDES 
/ 


SUIIIJII&1'y 


, 
Experilients on 1:he m1coflora of bo cultivars of lentll seeda culti- 
va
ed in different ecological conditiona and dressed wi
h fung1c1des were 
conduc
ed during 1:he years 1985-1989. Micoflora cOlllpounds of 1:he culti- 
vars nTreblsowska n and nPUławska D were approxlmately t
e 'same but cUffe- 
rent in individual years. Al 
ernarla al urnata, Botrytls c1nerea and Cla- 
dosporlum herbarwD'appeared more freq
ntly. Seed dreBBing cUdn't el1m1- 
nate all fungl but dreBBings bad profltable influence on 1:he1r emergence. 
Funaben T waa 1:he beBt among the teaated fung1cldeB., 


'- 


, 


/
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


WPŁYW MLECZNOSCI KROW I CEN MLEKA NA OPł..ACALNOSC CHOWU 
KROW DOJNYCH W SWIETLE BADAN MODELOWYCH 


Stanisław Mańko 
Katedra Ekonomikl Rolnictwa 1 Informatyki 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Wśród rolników, dla których produkcja zwierzęca stanowi głów- 
ne źródło dochodów, dominuje pogląd, że produkcja mleka jest naj- 
mniej efektywnym klerunkiem produkcji. Przyczyn tego stanu można 
upatrywać w niekorzystnym poziomie cen oraz nisklej przeciętnej 
mleczności krów. Celem badań jest ocena przydatności mikrokompute- 
rowego programu modelowania produkcji zwierzęcej do analizy opła- 
calności chowu bydła mlecznego, zależnie od osiąganej mlecznoścl 
krów. 


1. WSTEP 
, 


Produkcja zwierzęca stanowi podstawowe źródło przychodów gospo- 
darstw 
rednich i małych, a więc dominującej części rolników w naszym 
kraju. Szybkie tempo przechodzenia do gospodarki rynkowej, bez zastoso- 
wania dostatecznych narzędzi stabilizujących rynek rolny, spowodowało w 
1990 r. silne różnicowanie się produkcjl zwierzęcej oraz popytu na jej 
produkty. Relatywnie wysoki popyt utrzymywał się na wieprzowinę, korzys
 
tnie wpływając na poziom uzyskiwanych przez rolników 
en za żywiec wle- 
przowy. W przeciwieństwie do tego, produkcja bydlęca pogrążała się w co- 
raz większym kryzysie. Wyrazem tego był spadek pogłowia bydła, np. w 
czerwcu 1990 r. ubyło 6" pogłowla bydła, a w październiku aż 10,,1. 
Wprawdzie spadek pogłowia krów był znacznie mniejszy niż bydła młodego, 
jednak przy utrzymywaniu się niskich cen na mleko Iw 1989 r. cena skupu 
1 l mleka odpowladała 1.5 kg żyta i 0.14 kg żywca wieprzowego, a pod ko- 
niec 1990 r. relacje te wynosiły 1 : 1 i 1 : 0.07/ 2 można się spodziewać 
także spadku w tej grupie zwierząt, tym bardziej, że wśród rolników wy_ 
rażany jest powszechnie pogląd, o nieopłacalności chowu bydła mlecznego. 
Na tym tle nasuwa się pytanie czy sytuacja taka wynika przede wszystkim 
z niekorzystnego układu cen, czy może ma także podłoże technologiczne i 


1J.Małkowski: Produkcja rolna, spożycie i eksport rolny Iw:1 Program 
rozwoju rolnictwa i gospodarki żywnościowej. Maszynopls powie19ny 
2 J . Nałkowski, op. cit.
>>>
100 


Stanisław Mańko 


wiąże się np. z nisk, mlecznoścl, krów? Nlezależnie od aktualności tego 
pytania w obecnej sytuacji, pytania podobne mogą być formułowane takie w 
przyszłości i mogą dotyczyć'różnych kierunków produkcjl rolnej. Potrzebne 
są więc narzędzia umożliwlające szybką analizę sytuacji ekonomicznej w 
wybranych kierunkach produkcji rolniczej, a także prognozowanie ewentual- 
nych zmian w tym zakresie. Narzędziem takim może być rachunek modelowy 
wspomagany techniką mikrokomputerową. 
Podstawowym celem przeprowadzonych badań było sprawdzenie przydat- 
ności metody modelowania efektywności produkcji zwierzęcej na przykładzle 
opłacalności produkcji mleka, zależnie od osiąganej mlecznOści krów. Ce- 
lem praktycznym jest przedstawienie wyników modelowania opłacalnoścl pro- 
dukcji mleka przy pomocy mikrokomputerowego pakietu programów /MPZ/ opar- 
tych na tzw. wzorcach rasowych, czyli zestawie parametrów charakt
ryzują- 
cy{:h podstawowe gatunki oraz rasy i typy użytkowe zwlerząt, a ta
e 
aj- 
częściej stosowane technologie produkcji. 


2. METODA 


Podstawą badań modelowych jest wykorzystanie zasady analogil pomię- 
dzy badanym obiektem a jego odwzorowaniem w postaci modelu. Uważa się, że 
relacje podobieństwa pozwalają przeprowadzić badania w taki sposób, ie 
mają one charakter zbliżony do doświadczeń ścisłych 1 stanowiąc lch na- 
miastkę, pozwalają pełnlej poznać przedmiot badań, zweryflkow&Ć dotych- 
czasową wiedzę na jego temat, a także zaproponować nową jego postać w 
przyszłośoi [2, 6, 9, 12, 20] . 
Istotą modelowania jest odzwlerciedlenie badanego fragmentu rzeczy- 
wistości w sposób uproszczony, z pominięciem mniej istotnych elementów 
tej rzeczywistości. Jest to proces przede wszystkim intelektualny, pole- 
gający na zastępowaniu zjawisk zachodzących w skomplikowanym rzeczywistym 
systemi
 /oryginalel wyobrażeniami o mechanizmie tych zjawisk, czyll wy- 
idealizowanymi prawami działania tego systemu. Minimalnym warunkiem po- 
prawności tego typu badeń jest to, że zasada analogii musl dotyczyć 
wszystkich zagadnień określonych celem i zakresem badań, a konieczne 
uproszczenia konstrukcyjne modelu mieszczą się w granicach błędu pomiaru 
elementów obiektu rzeczywistego lub dotyczą mniej is
otnych jego składni- 
ków. W przeciwnym przypadku praktyczna przydatność modeli moie być bardzo 
ograniczona [3, 4, 9, 12, 13. 14J . 
W zależności od relacji zachodzących pomiędzy rzeczywistością a m0- 
delem, można wyróżnić tzw. odwzorowania 1 wzory [12] . Modele odwzorujące 
daną rzeczywistość zwane empirycznymi, tworzone s, za pomoc, metod induk- 
cyjnych, na podstawie szczegółowych badań obiektów pojedynczych lub lch 
zbiorowości. W przypadku modeli empirycznych opisujących pojedynczy 
obiekt lub proces konieczne jest spełnienie wymogu aby był on reprezenta- 
tywny Itypowy/ dla pewnej grupy /klasy/ obiektów /procesów/, które maj, 
być objęte wnioskowaniem na jego podstawie [4, 9, 12] .
>>>
Wpływ mlecznoścl krów 1 cen mleka 


101 


Modele o charakterze wzorów są z reguły projektami Iprr.totypam1/ no- 
wych system6w lobiektów, procesówl 1 są przede wszystkim wynikiem rozwa- 
żań teoretycznych przy wykorzystaniu metod dedukcyjnych. Modele te, w 
przypadku gdy mają charakter pojęciowy I symboliczny/, określane są jako 
teoretyczne lub idealne i przedstawiają logicznie uzasadnione związki 
charakteryzujące dany obiekt lub proces [4, 9, 12] . 
W badaniach ekonomiczno-rolniczych wykorzystywane są oba typy modeli 
[2, 4, 20] . Szczególne znaczenie poznawcze 1 diagnostyczne mają tzw. 
opisowe modele ekonometryczne [1, 4, 9, 10, 11, 18J . Składają się one z 
jednego lub wielu równań odwzorujących przyczynowo-skutkowe lub bilansowe 
zależności występujące w realnie istniejących obiektach lub w procesach 
produkcyjnych. Stopień przydatności tego typu modeli zależy przede 
wszystkim od poprawności przyjętych założeń dotyczących charakteru rela- 
cji, wyrażonych w algebraicznych postaciach funkcji .oraz od sposobu osza- 
cowania ich parametrów. Zależy więc do metody konstrukcji modeli. Złożo- 
ność oraz praktyczna niemierzalność wielu powiązań istniejących w rolnic- 
twie sprawiają, że odwzorowanie przy pomocy funkcji ekonometrycznych zaw- 
sze jest niedoskonałe Itakże na skutek uśrednienia pewnych wielkości i 
relacji!, często w takim stopniu, że wiarygodność wyników otrzymanych za 
pośrednictwem modelu jest bardzo nisKa, uniemożliwiająca praktyczne ich 
wykorzystanie. Przed wykorzystaniem modele ekonometryczne muszą więc być 
bardzo dokładnie zweryf1kowane,"zarówno pod względem merytorycznym jak i 
matematyczno-statystycznym [1, 9, 10, 11, 18J . 
Formą empirycznego modelu jest szczegółowy opis liczbowy lub wer- 
balny rzeczywistego oblektu, wyróżniającego się sprawnoŚci.ą technologlcz- 
ną i osiąganymi rezultatami, tzw. obiektu wzorcowego [2, 4, 20]. Zaletą 
tego typu modelu jest to, że przedstawia obiekt rzeczywiście działający, 
może wlęc być azczególnie przydatny jako przykład zalecanego rozwiązania 
dla praktyki. Wzorzec tego rodzaju 
e jest obarczony błędami uproszczo- 
nego odwzorowania rzeczywlatości, a także błędami konstrukcji modelu. Wa- 
dą może być jedynie to. że działa w bardzo konkretnych warunkach lokal- 
nych i nie wszystkie zastosowane w nim rozwiązania dają się przetranspo- 
nować do innych obiektów. Problemem podstawowym przy korzystaniu z tego 
typu modeli staje slę również wyłonienie wzorca charakterystycznego Ity- 
powegol dla pewnej grupy obiektów pOdobnych, a równocześnie sprawniejsze- 
go od pozostałych [4, 19, 21] . 
W badaniach podejmowane są rÓwnież,próby tworzenia modeli empirycz- 
nych na podstawie grupy obiektów podobnych wyłonionych wg . określonych 
kryteriów. Model jako konsyWtcja forllllll.lna jest w tym przypadku statysty- 
cznym odzwierciedleniem Iwypadkowę/ tych obiektów, wyrażonym za pomocą 
średnich arytmetycznych, średnich ważonych itp. Tego typu modele mogą być 
przydatne do przybliżonego przedstawlania pewnych problemów,' w przypadku 
jednak dużej wariancji poazczegól
ch wielkości nie mogą stanowić wzorca 
organizacyjno-ekonomicznego. Sr.dnia arytmetyczna la także każda inna 
średnieJ poprawnie opisuje zjawisko tylko w przypadku wysokiej współl1- 
niowości występujących w obiektach relacji i niskiej zmienności paramet-
>>>
102 


Stanisław Mańko 


rów. W odniesieniu do zjawisk ekonomiczno-organizacyjnych współliniowość 
oznacza wysoką komplementarność lub na odwrót b11Ską pełnej substytucję 
czynników. W praktyce oba te zjawiska wzajemnie przeplatają się, popraw- 
niejszy więc opis mo
na uzyskać za pomocą odpowiednio dobranych modeli 
ekonometrycznych lub na podstawie poprawnie wyłonionych reprezentantów. 
Modele o charakterze wzorców Iprojektyl w pracach ekonomiczno-orga- 
nizacyjnych tworzone są za pomocą różnych metod rachunku ekonomicznego i 
programowania produkcji [2, 4, 7, 8, 20] . W reallzowanej pracy, po sze- 
regu próbach stosowania różnych technik [16J przyjęto zasadę tworzenia 
modeli za pomocą tradycyjnej metody bilansowej, wspomaganej techniką mi- 
krokomputerową. Ten sposób postępowania pozwala na praktycznie pełną kon- 
trolę poszczególnych etapów modelowania, nabierając cech charakterystycz- 
nych dla tzw. metod ekspertowych. Jak ju
 wspomnieliśmy, punktem wyjścia 
i pOdstawą tworzenia poszczególnych bilansów są tzw. wzorce rasowe oraz 
związana z nimi baza danych, charakteryzująca szczegółowo warianty tech- 
nologii produkcji. Pakiet programów modelowania produkcji zwierzęcej 
IMPZI i związana z nim podręczna baza danych pozwala na: 
- opracowanie obrotu oraz struktury stada bydła, trzody chlewnej lub 
owiec, dostosowanych do zadeklarowanej liczby stanowisk. Parametry 
związane z obrotem stada generowane są przez program w zależności 
od podanej rasy zwierząt i przyjętego poziomu intensywności chowu 
Itab. 1/. Parametry te mogą być dostosowywane do osiąganych w kon- 
kretnym gospodarstwie rolnym; 
- sporządzanie bilansu pasz na podstawie normatywnego zapotrzebowa- 
nia na składniki pokarmowe oraz deklarowanej struktury skarmianych 
pasz i uzysklwanych plonów roślin pastewnych; 
- określenie pracochłonności produkcji zwierzęcej w zależności od 
systemu chowu zwierząt., funkcjonalnego rozwiązania obór oraz po- 
ziomu zmechanizowania pracy; 
- obliczenie spodzlewanych wyników produkcyjnych, bezpośrednich ko- 
sztów produkcji oraz zysku brutto dla całego stada, a także uzys- 
kanie wybranych wskaźników charakteryzujących zastosowany wariant 
technologii produkcji. 


3. WYNIKI MODELOWANIA 


W opracowaniu przYjęto, że podstawą modelowania będą parametry opra- 
cowane w ramach wzorców rasowych [16] oraz poziom cen z przełomu 1990 i 
1991 r. 3 Założenie to dotyczy także zasad żywienia zwierząt oraz kosztów 
uprawy roślin pastewnych i zakupu pasz treściwych. Dla uproszczenia ra- 
chunku i zmniejszenia liczby prezentowanych wariantów w trakcie modelowa- 
nia nie różnicowano cen żywca wołowego. Obliczenia przeprowadzono za- 
kładając, że stado krów liczy 10 sztuk, a gospodarstwo jest dobrze zme- 
chanizowane. 
3Rynek Rolny. Notowania, oceny, tendencje. IER, Warszawa
>>>
Wpływ mleczności krów i cen mleka ... 


103 


Tabela 1 
Table 1 
Przykład zróżnicowania wydajnoś
i mlecznej uwzględnionej 
w tzw. wzorcach rasowych Iw tys. 1/ 
An Example of Cows' 
erformance variation within so 
cal led breed models Ithous. 1.1 


Rasa krów Intensywność chowu: 
Production intensitv: 
Cow breed niska średnia wysoka 
low medium high 
Polska czerwona 
Polish Red 2.5 3.0 3.5 
Nizinna czarno-biała 
Lowland Black-and-White 3.0 4.0 4.5 
Krzyżówka ncb i hf 
Cross LBW x HF 4.5 5.5 6.5 
Hf 
HF 5.5 6.5 7.5 


Zr6dło: Seremak-Bulge, Mańko, 1989 


Tabela 2 
Table 2 


Koszt produkcji 1 l mleka w zależności od wydajności 
mlecznej krów Iw g poziomu kosztów i cen w styczniu 1991 r.1 
Production costs of one litre of milk as affected by cows 
performance lin prices paid in january 19911 


Mleczność krów Koszt zmienny Koszt 'całkowity 
Itys. 11 Izł/ll Izł/ll 
Cows' performance Direct cost Total cost 
Ithous. 1.1 Izl./l.1 Izl./l.1 
2.5 493.2 1116.0 
3.0 460.8 1019.2 
3.5 442.8 949.2 
4.0 488.6 969.1 
4.5 524.5 981.2 
5.0 557.1 993.3 
5.5 587.8 1008.6 
6.0 587.8 1033.5 


Zródło: obliczenia własne 
Source: own calculations
>>>
104 


Stanisław Mańko 


Przedstawiony w tabeli 2 bezpośredni koszt produkcji mleka, oprócz 
kosztów pośrednich Iwzględnie stałych(, ustalanych według miejsc ich 
powstawania, nie uwzględnia także umownego kosztu siły roboczej. Jednost- 
kowy koszt produkcji mleka zależy od mleczności krów i najniższy jest 
przy poziomie mleczności ok. 3500 l. Przy niższej mleczności podraża pro- 
dukcję pasza bytowa, której koszt rozkłada się na zbyt małą ilość produk- 
cji, przy wyższej mleczności zaś zmienia się struktura skarmianych pasz 
na rzecz droższych wysokobiałkowych. Wskazuje to również na to, że aktual- 
ny poziom cen pasz treściwych nie sprzyja dążeniu do poprawy produkcyj- 
ności zwierząt. 
W tabeli 3 przedstawione zostały wskaźniki opłacalności obliczone w 
procentach, jako stosunek ceny mleka do kosztu jednostkowego. Stopień 
zróżnicowania cen wynika, z rzeczywistego poziomu cen płaconych rolnikom 
w różnych województwach w styczniu 1991 r. Porównując wyniki można stwier- 
dzić, że opłacalność w znacznie większym stopniu kształtowana jest przez 
ceny; niż przez poziom kosztów związanych z jednostkową wydajnością zwie- 
rząt. Jest to jeszcze bardziej widoczne w tabeli 4 gdzie zamieszczona zo- 
stała wielkość dochodu bezpośredniego 
 przeliczeniu na jedną krowę, wy- 
liczona jako różnica pomiędzy wartością produkcji potencjalnie towarowej 
Imleko + żywiecl a kosztami bezpośrednimi. Nie może więc dziwić fakt, że 
obecnie rolnicy większy wysiłek wkładają w uzyskanie zadowalających ich 
cen, niż w proces doskonalenia technologii produkcji. 


Tabela 3 
Table 3 


Opłacalność produkcji mleka w zależności 
od wydajności mlecznej krów i poziomu cen mleka 
Efficiency of milk production os affected by cows' 
performance and milk prices 


Mleczność krów Cena mleka Izł/l/: 
Itys. 11 The price of milk /zl/l.l: 
Cows' performance 
Ithous. 1.1 500 750 1000 1250 1500 
2.5 44.8 67.2 89.6 112.0 134.4 
3.0 49.1 73.6 98.1 122.6 147.2 
3.5 52.7 79.0 105.4 1 31 .7 158.0 
4.0 51.6 77.4 103.2 129.0 154.8 
4.5 51.0 76.4 101.9 127.4 152.9 
5.0 50.3 75.5 1 00.7 125.8 151.0 
5.5 49.6 74.4 99.1 123.9 148.7 
6.0 48.4 72.6 96.8 121 . O 145.1 


Zródło: obliczenia własne 
Source: own calculations
>>>
Wpływ mleczności krów i cen mleka ... 


105 


Tabela 4 
Table 4 


DochÓd bezpośredni w tys. zł na krowę w zale
ności 
od wydajnośc
 mlecznej krów i poziomu cen mleka 
Gross margin Ithous. zl per cowl as affected by 
cows' performance and milk prices 


Mleczność krów Cena mleka I zł! 1/ : 
Itys. 1/ The price of milk Iz1/l./: 
Cows' performance 
I thous. 1.1 500 750 1000 1250 1500 
2.5 751 1357 1963 2569 3174 
3.0 896 1627 2358 3089 3819 
3.5 991 1847 2703 3559 4414 
4.0 786 1767 2748 3729 4709 
4.5 581 1687 2793 3899 5004 
5.0 361 1592 2823 4054 5284 
5.5 121 1477 2833 4189 5544 
"6.0 -184 .1296 2777 4258 5738 


Zródlo: obliczenia wlasne 
Source: own calculations 


4. PODSUMOWANIE 


Tempo zmian zachodzących na rynku rolnym, a także zróżnicowanie sy- 
tuacji ekonomicznej w kraju uniemożliwiają dokonanie jednoznacznej oceny 
przydatności pakietu MPZ do analizy efektywności produkcji zwierzęcej. 
Wydaje się jednak, że przedstawiony fragment wykonanych obliczeń pozwala 
potwierdzić, 
e mo
e być on przydatny do szybkiego sporządzania warianto- 
wych kalkulacji efektywności produkcji zwierzęcej w zależności od zróżni- 
cowania technologii chowu zwierząt oraz aktualnego poziomu cen. W tym ce- 
lu pakiet. ten może być wykorzystywany zarówno w konkretnych gospodarst- 
wach i przedsiębiorstwach rolnych, jak i w systemie doradztwa rolniczego. 
Konwersacyjny Idialogowyl system pracy Oraz podręczna baza danych czynią 
go uniwersalnym narzędziem, nie wymagającym dobrej znajomości techniki 
mikrokomputerowej. 


LITERATURA 


[1] Gajda J.B., 1988: Wielorównaniowe modele ekonometryczne. PWN, War- 
szawa 
[2] Gajewski J., 1972: Metody i techniki stosowane w Polsce przy sporzą- 
dzaniu planów organiz
cji w gospodarstwach rolniczych. Iw:/ Syntezy 
prac badawczych. Z. 1, PAN, Warszawa
>>>
106 Stanisław Mańko 


[3J Eldern van E., 1987: Planowanie prac polowych za pomocą modeli. Rocz. 
Nauk Roln. Seria G, T. 84, Z. 2 
[4] Kwiecień W., 1968: Metoda modelowa w badaniach ekonomiczno-rolniczych. 
PWRiL, Warszawa 
[5J Manieckl F., 1976: Organizacja i planowanie pracy wykonawczej w gos- 
podarstwie rolniczym. PWRiL, Warszawa 
[6] Manteuffel R., 1979: Ekonomika i organizacja gospodarstwa rolniczego. 
PWRiL, Warszawa 
[7] Mańko S., 1982: Efektywność kierunków specjalizacji gospodarstw indy- 
widualnych w świetle badań modelowych. Zeszyty Naukowe 1871 ATR, Byd- 
goszcz, Ekonom. i Org. Zarządz. 3, 78-87 
[8] Mańko S. 1983: Zasady sporządzania projektu organizacyjno-gospodarcze- 
go urządzenia przedsiębiorstwa metodą programowania liniowego. Maszy- 
nopis. BIPROZET, Warszawa 
[9] Neal F., Shone R., 1982: Proces budowy modeli ekonomicznych. PWN,War- 
szawa 
[10] Pawłowski Z., 1970: Ekonometryczna analiza procesów produkcyjnych.PWN, 
Warszawa 

1] Pawłowski Z., 1980: Ekonometria. PWN, Warszawa 

2] Polański Z., 1978: Współczesne metody badań doświadczalnych. WP, War- 
szawa 
B 3] Pszczołowski T., 1978: Mała encyklopedia prakseologii i teorii orga- 
nizacji. Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 
[14] Sadowski W., 1969: Teoria podejmowania decyzji. PWE, Warszawa 
[15] Seremak-Bulge J. i inni, 1987: Modele produkcji mleka oraz żywca wo- 
łowego w gospodarstwach państwowych i indywidualnych. IERGŻ, Warszawa 
B 6] Seremak-Bulge J., Mańko S. i inni, 1989: Modelowanie produkcji zwie- 
rzęcej w gospodarstwach państwowych i lnfywldualnych. IERGŻ, Warszawa 
[17] Seremak-Bulge J., Mańko S., 1990: Modelowanie produkcji zwierzęcej w 
państwowych i indywidualnych gospodarstwach rolnych. IERiGŻ, Warszawa 
B8] Theil H., 1979: Zarys ekonometrii. PWN, Warszawa 
B9] Urban M., 1960: Metody typizacji gospodarstw rolnych. Zeszyty Naukowe 
WSR, Rolnictwo XII, Wrocław 

O] Urban M.. 1981: Ekonomika i organizacja gospodarstw rolnych. PWN, W ar- . 
szawa 



1] Wojtaszek Z., 1961: Typowe i przodujące gospodarstwa rolne. 
Warszawa. 


PWRiL , 


THE EFFECT OF COWS PERFORMANCE AND MILK PRICES ON 
THE EFFICIENCY OF MILK COWS AS REGARDS MODEL TESTING 


Summary 


There is a widely held belied among farmer s for whom the llvestock 
production is the main source of income, that the least profltable actl- 
vity is milk production. As the main reason for that the unfarourable
>>>
Wpływ mleczności krów i cen mleka ... 


1W 


prices and poor cows' performance could be appointed. The main objective 
of the study has been to evaluate the usefulness of a livestock produc- 
tion modelling PC software for assessment of efficiency of milk produc- 
tion as affected by cows' performance and milk prices.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZll. IM. JANA I JĘDRZEJA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO 1311 - 1992 


WYPŁATY KREDYTOW ORAZ ZADł-UŻENIE GOSPODARSTW INDYWIDUALNYCH 
W LATACH 1978 - 1987 NA PRZYKŁADZIE GMINY OBROWO WOJ. TORUlSKIE 


Roman Sass 
Katedra Ekonomiki Rolnictwa i Informatykl" 
Wydział Rolniczy ATR 
ul. Bernardyńska 6, 85-029 Bydgoszcz 


Pozium zadłużenia badanych gospodarstw podlega dość dużym waha- 
niom w poszczególnych latach, jak i w grupach obszarowych. Roczne 
wahania wypłat kredytów uwarunkowane są rozmiarami dostaw środków 
produkcji. W ana1lzowanym okresie wypłaty kredytów. wyrażone w decy- 
tonach żyta, były najwyższe w roku 1978. Pomimo ogólnego zmniejsze- 
nia się poziomu zadłużenia wystąpiła jednak wyraźna jego polaryzacja. 
W gospodarstwach dużych, powyże
 15 ha, wystąpił. spadek zadłużenia, 
a w gospodarstwach do 5 ha wyrazny jego wzrost. Po roku 1981 wzrosły 
wypłaty kredytów na zakup ziemi, a zmalały natomias1; wypłaty kredy- 
t6w na budownictwo, szczególnie zd na budownictwo inwentarskie. Is- 
totna zmiana struktury wypłat jest skutklem nasilania się procesów 
mechanizacji, o czym świadczy ilościowy wzrost ciągników i kombajnów. 
Liczba ciągników zwiększyłe. się z 75 w roku 1978 do 430 w roku 1987. 
W tym samym czasle przybylP 21 kombajnów do zbioru zbóż. 


1. WSTEP 
, 


Do kmca 1989 roku prowadzona była w Polsce polltyka taniego kredytu. 
Odsetki płacone przez rolników nie pokrywały kosztów dzlałalności kredy- 
towej instytucji bankowych. Przy nisklej stopie procentowej, niższej od 
stopy inflacji, kredyt stanowil istotną formę doflnansowania rolnictwa 
przez budżet pmstwa [2, 4, 16] . Przy nleograniczonych możliwośclach zby- 
tu produktów rolnych, dalszy wzrost produkcji oraz poprawa sytuacji do- 
chodowej rolników uwarunkowana była w znacznym stopniu dostępem do tanie- 
go kredytu oraz deficytowych środków produkcji [13, 14, 16] . 
Od pierwszego stycznia 1990 roku zmienione zostały lstotn1e zasady 
oprocentowania kredyt6w. Generalnie, oprocentowanie kredytów ma być wyż- 
sze od stopy inflacji, ponadto procent od zaciągniętego kredytu ma pokryć 
w pełni koszty dzlałalności kredytowej instytucji bankowych. Decyzje te 
odnoszą się I1ie tylko do kredytów zaciąganych po pierwszym stycznia 1990 
roku, ale dotyczą one również kredytów zaciągniętych wcześniej. Ta istot- 
na zmiana zasad przyznawania kredytów wpłynie w początkowym okresie na 
zmniejszenie zainteresowania rolników kredytem. W miarę stabillzowania się 
sytuacji gospodarczej kredyt stawał się będzie jednym z głównych źródeł 
finansowania działalnoścl gospodarczej. Wynika to z faktu, że dochody 
własne gospodarstwa są często niewystarczające do podjęcia działalności
>>>
11 d 


Roman Sass 


na większą skalę , uniemożliwiają również zakup droższych maszyn i 
urządzeń . 
Podstawowym celem pracy jest analiza wypłat oraz poziomu i struktu- 
ry zadłużenia w gospodarstwach indywidualnych gminy Obrowo. Ponadto cho- 
dzi o zbadanie kształtowania się dynamiki zadłużenia kredytowego w bada- 
nych gospodarstwach indywidualnych. Wyniki tych analiz mogą być pomocne 
w tworzeniu mechanizmów, które należy uruchomić dla zrealizowania aktual- 
nych założeń polityki rolnej. 


2. MATERIAŁ I METODA 


Badaniami objęto wszystkie gospodarstwa indywidualne położone na te- 
renie-gminy Obrowo. Rejon działania Banku Spółdzielczego w Obrowie pokry- 
wa się z terenem gminy. 
Głównym źródłem informacji były następujące dokumenty dotyczące 
działalności kredytowej oraz skupu płodów rolnych: 
1. Miesięczne i półroczne sprawozdania BS Obrowo z działalności kre- 
dytowej IBS-4, BS-5, BS-6, BS-9/; 
2. Roczne sprawozdania BS Obrowo z działalności oszczędnościowej i 
rozliczenlowej IBS-8/; 
3. Roczne sprawozdania BS Obrowo z ewidencji wartości sprzedanych 
produktów rolnych IBS-16/; 
4. Wyniki spisu rolnego. 
Realizacja przyjętych celów badań wymagała obliczenia następujących 
wskaźników: 
1. Wypłaty kredytów w przeliczeniu na hektar użytków rolnych i na 
gospodarstwo. 
2. Zadłużenia w przeliczeniu na hektar użytków rolnych i gospodars- 
two. 
Analizę stanu zadłużenia gospodarstw przeprowadzono zarówno w ujęciu 
statycznym, jak i dynamicznym. Objęcie badaniami dziesięciu lat 11978- 
1987/- wydaje się wystarczające do prześledzenia analizowanych problemów 
w czasie. Wypłaty kredytów, jak i poziom zadłużenia, przedstawiono war- 
tościowo w cenach bieżących z danego roku oraz w przeliczeniu na decytony 
Idtl żyta. Przeliczenie zadłużenia na żyto wynika z nasilających się pro- 
cesów inflacji. 
Szczególnie gwałtowny wzrost cen miał miejsce w roku 1982 i 1987. 
Przyjęcie żyta jako odniesienia do porównań jest w pełni uzasadnione i w 
warunkach polskich od dawna stosowane jako podstawa przeliczeń. 
Gmina Obrowo położona jest na terenie województwa toruńskiego. Jest 
to gmina typowo rolnicza, w której 88,5 % UR zajmują gospodarstwa indywi- 
dualne. 3rednia powierzchnia gospodarstwa w roku 1987 wynosiła 7, O ha. 
W strukturze użytków rolnych dominują grunty orne 186,3 %1, mały jest na- 
tomiast udział łąk i pastwisk /11,5 %1. Przeważają gleby klasy III i IV. 
Warunki glebowo-klimatyczne można ocenić jako korzystne dla rozwoju pro-
>>>
Wypłaty kredytów oraz zadłużenie gospodarstw ... 


111 


dukcji rolniczej. Dominującym xierunklem produkcji jest trzoda chlewna. 
W roku 1987 na 100 ha UR przypadało 165 sztuk trzody i było to o 
więcej niż w województwie toru'iskim. Procesy przemian zachodzące w 
nie Obrowo można uznać za typowe dla Polski środkowo-zachodniej, a 
że północno-zachodniej. 


40 " 
gmi- 
tak- 


. 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


Pełna dostępność kredytu, mierzona możliwością zaspokojenia wszyst- 
kich uzasadnionych potrzeb, dotyczyła w badanym okresie kredytów obroto- 
wych. Oznacza to, że z kredytu obrotowego mogli korzystać wszyscy rolni- 
cy. Trudniej dostępny był kredyt inwestycyjny. Podstawową przyczyną 
ograniczenia dostępu do kredytu inwestycyjnego było niedostateczpe zaopa- 
trzenie w materialy budowlane i inne środki trwałe [11, 13, 14, 16] . W 
badanym okresie prawie 50" rolnlków korzystało z kredytów inwestycyj- 
nych. 
W latach 1978-1987 wypłacono 840.1 mln zl. kredytów, z czego 730.3 
mln zł. 186.9 %1 s
anowiły rolnicze kredyty produkcyjne Itab. 11. Pozos- 
tala część to kredyty na budownictwo mieszkaniowe. dla rzellliosła pry- 
watnego, handlu i usług, na zakupy ratalne i gotówkowe. Wyraźny spadek 
wyplat nastąpił w roku 1980. W tym roku wypłaty byly najniższe i wynosi-. 
ły 29,3 mln zl. Spowodowane to było głównie poważnymi niedoborami nie- 
zbędnych środków produkcji, jak też wyraźnie niekorzystnymi warunkami 
atmosferycznymi Ibyl to rok bardzo mokry/. W następnych latach wraz z 
pewną .poprawą zaopatrzenia w środki produkcji, a przede wszystkim ze 
względu na szybki wzrost cen, wystąpilo rosnące zapotrzebowanie na kre- 
dyt. Znaczny wzrost wypłat mial miejsce w 1982 roku, na co w poważny sp
 
sób rzutowała wysoka podwyżka cen środków produkcji i uslug dla rolnic- 
twa dokonana na początku 1982 roku. Ceny maszyn i narz ędzi wzrosly wtedy 
średnl0 o 206 %, środków ochrony roślin o 205 %, pasz o 246 %, a mate- 
rialów budowlanych o 330 % uO] . 
Z wypłaconych w latach 1978-1987 kredytów na cele produkcyjne, zde- 
cydowaną większość stanowiły kredyty obrotowe 167,9 %1. Rolnicy przezna- 
czyli je glównie na zakup środków do bieżącej produkcji. 
W polityce kredytowej i
totne znaczenie ma nie 
ylko wielkość udzie- 
lonych kredytów. lecz także ich struktura [1, 13, 16] . Suma wypłaconych 
kredytów świadczy o wielkości realizowanej pomocy państwa dla rolnlctwa, . 
natomiast struktura udzielonych kredytów wskazuje na stopień zaintereso- 
wania kredytobiorców realizacją poszczególnych zadań gospodarczych. W la- 
tach 1978-1987 wystąpila wyraźna zmiana struktury wypłacanych kredytów. 
Do roku 1981 w strukturze wypłacanych kredytów dominował kredyt obrotowy, 
który stanowi l około 78-82 %, a kredyt inwestycyjny 14-19 %. Od roku 1982 
udział kredytów inwestycyjnych wzrasta do poziomu 39-42 %, natomiast 
udział kredytu obrotowego maleje do okolo 50" Iw całym analizowanym ok- 
l'esie wypłaty kredytów obrotowych stanowily 67,9 "I. W badanych latach.
>>>
112 


Roman Sass 


Tabe1a 1 
Tab1e 1 


Wyplaty kredytów w 1atach 1978-1987 
Credit payment. 1978-1987 


Q78 1. , 82 1 87 
lwyszczeg61 na1ha na gospo- na1 ha na gospo- na 1 ha na gospo- 
nienie 
!Specif1ca- UR darstwo UR darstwo UR darstwo 
tlon per 1 per farm per per farm per per farm 
ha 1 ha 1 ba 
tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt 
zl . t.y- zl. żyta zl. t.y- zł. żyta zł. ży- zł. :tyta 
tho- ta tho- 1 dt tho- ta tho- 1 dt tho- ta tho- 1 dt 
us 1 us of UB 1 UB of UB 1 us of 
zl dt z1 rye z1 dt z1 rye zl dt z1 rye 
of of of 
rve rve rye 
redyty 
ogółem 
"'ata1 
credits 4.43 9.6 29.11 64.7 6.79 5.7 44.3 36.9 23.89 6.6 168.7 46.9 
Kredyty 
obrotowe 
urrent 
credits 3.41 7.6 22.43 49.8 3.41 2.8 22.3 18.6 13.63 3.6 96.22 26.7 
Kredyty 
inwesty- 
cyjne 
w tym: 
budow- 
nictwo 


szka- 
owe 

uvest- 
jm..ut 
Icredits 0,67 1.9 5.75 12.9 2.77 2.3 h6.1 15.1 9.31 2.6 65.76 18.3 
Iof 
Iwhich: 

ausing 0.62 
Dullding 0.21 0.5 1.41 3.1 0.5 4.0 3.4 1.23 0.3 6.69 2.4 
Kredyty 
Eta zaku- 
py ra- 
a1ne 
'redits 
"or 
buying 1.11: 
predit 0.14 0.3 0.69 2.0 0.16 0.2 1.0 0.50 0.1 3.5 1.0 


. 


zachodzą równiet. istotne zmiany w strukturze wypłacanych kredytów inwes- 
tycyjnych. Podstawową przyczyną zmian wypłat kredytów inwestycyjnych by- 
ło rozszerzenie od roku 1981 kredytowania zakupu c1ągników i maszyn ro1- 
niczych. Zmiany w strukturze kredytów inwestycyjnych ilustrują dane li- 
czbowe zamieszczone w tabeli 2. 
Po roku 1979 nastąpił wyraźny spadek wypłat kredytów na budownictwo 
ogólem, których udział w roku 1967 zmalał do 23,1 %. W okresie tym wys-
>>>
Wyp1:aty kredytów oraz zad1:użenie gospodarstw ... 


113 


tąp1ł nie tylko spadek wyp1:at kredyt6w na budownictwo, ale także zuq.ana 
ich struktury. Od roku 1983 wyraźnie maleją wypłaty kredytów na budow- 
nictwo inwentarskie, a wzrastają wypłaty kredytów na budoWnictwo miesz- 
kaniowe. Są dwie podstawowe przyczyny występowania takich tendencji w 
wyp1:atach kredytów inwestycyjnych. Pierwsza z nich, to podniesienie g6r- 
nej granicy kredytu .na budownictwo mieszkaniowe do 1,5 m1n zł. oraz 
przyznawanie go na korzystnych warunkach I niskie oprocentowanie i roz- 
lożenie spłat na długi okres/. Natomiast drugą przyczyną jest postawa 
samych rolników. Rolnik na pierwszym miejsc\l stawia realizację celów pro. 
dukcyjnych, a dopiero, w dalszej kolejności - poprawę warunków zycla i 
pracy. Odnosi się to szczególnie do rolników starszego pokolenia. W la- 
tach sledemdziesi'łtych główna droga do wzrostu dochodów wiod1a poprzez 
rozwój produkcji zwierzęcej [12, 17] . Dalszy wzrost pog1:owia zwierząt 
uzależniony by1: jednak Od modemizacji istniejących ju.ż budynków lub bu- 
dowania nowych. 


Tabela 2 
Table 2 


Struktura wyp1:at kredytów inwestycyjnych w 
 
Investment credi t struQ'ture, 
 


Wyszczeg61- 
nienie 978 1979 1980 1981 1982 1983 .1984 1985 1986 1987 
Specifica- 
tion 
1.Budown1c- 
two og6łell 
Building, BO.6 
general 90.5 75.3 67.7 58.3 45.4 42.9 37.1 21.8 23.1 
w tymI in- 
wentarskie 
of whichl 
livestock 50.4 50.6 52.1 50.4 48.5 29.2 30.4 23.2 11.0 48.4 
mieszka- 
niowe 
hO\18ing 
O.O 28.7 25.3 34.5 36.4 69.2 62.1 68.3 77.3 49.0 
szklarnie 
i cieplar- 
nie oraz 
fermy dro- 
bi\l 
greenho\lSes 
poul try en- 
terpr1sea 9.6 20.7 22.6 15.1 15.1 1.6 7.5 8.5 11.7 2.6 
2.Remonty 
Repaira 3.2 3.1 6.2 2.1 2.5 3.0 4.5 4.3 3.3 3.0 
3.Zakup 
ciun1 k6w 
i maszyn 
Machin.Z')" 
and trac
o- 
rs buylng - 1.1 1.1 25.4 22.7 22.4 36.9 38.3 38.3 53.7 
4.Za1t\lp nie 
I'\lchOm08 ci 


:r:
y 16.2 5.3 17.4 4.8 16.5 29.2 15.7 20.3 36.6 20.2
>>>
114 


Roman Sass 


.Od roku 1981 wzrastają znacznie wypłaty kredytów na zakup ciągników 
i maszyn rolniczych. W roku 1987 stanowiły one 53, 7 
 wszystkich wypła
 
na cele inwestycrJne Itapela 2/. 
W tym samym czasie wzrasta równ!et zainteresowanie kredytami na zakup 
nieruchomości Izakup ziemi!. Zarówno wzrost zainteresowania zakupem ciąg- 
ników i maszyn oraz dątenie do wzrostu powierzchni gospodarstwa są dowo- 
dem nasilania się. procesu mechanizacji [6, 8, 12, 15] . Liczba ciągników 
w gospodarstwach indywidualnych gminy Obrowo zwiększyła się z 75 w roku 
1978 do 430 w roku 1987. Znacznie wzrosła także liczba kombajnów zbożo- 
wych, ziemniaczanych i puraczanych. Na początku padanego okresu rolnicy 
indywldualni nie posiadali tadnego kompajnu, natomiast w roku 1987 było 
już 21 kombajnów zPożowych, 10 kompajn6w ziemniaczanych i 4 kombajny bu- 
raczane. Zakup sprzętu rolniczego Igłównie na przetargach mocno zużytego 
i bardzo drogiegol wzmagał zapotrzebowanie na kredyt. Stąd też ilościowy 
wzrost ciągników, maszyn i kombajn6w skorelowany jest z wypłatami kre- 
dytów na ten cel. Proces mechanizacji nasilający się w badanych gospo- 
darstwach szczególnie na początku lat osiemdziesiątych jest typowy dla 
ogółu gospodarstw indywidualnych w Polsce. 
Drugą bardzo istotną cechą procesu mechanizacji jest wzrost powie _ 
rzchni gospodarstwa [8] . Również w gminie Obrowo występuje powiększenie 
obszaru gospodarstwa. Ma to miejsce przede wszystkim w gospodarstwach 
obszarowo większych Ipowyżej 10 hal. W roku 1978 gospodarstw o powierz- 
chni powyżej 10 ha było 25,8 %, a w roku 1987 32 %. Sredn1a powierzchnia 
gospodarstwa wzrosła z 6,4 do 7,0 ha. 
Zadłużenie gospodarstw indywidualnych gminy OProwo przewytsza wy_ 
płaty kredytów. Oznacza to, że kredyt powodował oPciążenie dochodów gos- 
podarstw zarówno w roku udzielenia go, jak i w latach następnych. Zadłu- 
żenie w kredycie oprotowym Pyło o 45-70 %, a w kredycie inwestycyjnym o 
170-380 
 wyższe niż wypłaty kredytów Ipor. taPele 1 i 3/. Wyższe zadłu- 
żenie w kredycie inwestycyjnym wynika ze znacznie dłuższego okresu spła- 
ty tych kredytów oraz udzielania przez banki karencji. Zadłużenie gospo- 
darstwa wzrasta również w przypadku nie spłacenia w terminie kredytu. 
Zjawisko to ma jednak charakter marginalny, a kredyty nie spłacone w teZ'- 
minie stanowiły mniej niż 1 % ogólnej kwoty zadłużenia. W latach 1978- 
1987 zadłużenie przeciętnego gospodarstwa wzrosło w cenach bieżących z 
44,8 tys. zł. do 244,2 tys. zł., a zadłużenie w przeliczeniu na 1 ha UR 
z 6,8 do 34,6 tys. zł. Itabela 3/. W cenach Pieżących nastąpił zatem po- 
nad pięciokrotny wzrost zadłużenia. Realny /faktycznyl poziom zadłużenia 
lwyrażony w decytonach żyta! jest zdecydowanie niższy w roku 1987 niż w 
roku 1978. W całym analizowanym okresie wystąpił systematyczny spadek 
zadłużenia. Wyjątek stanowi rok 1986, gdzie zadłużenie'było wyższe od 
zadłużenia w roku 1978. W roku 1978 poziom zadłużenia równoważyła war- 
tość 99,6 dt żyta, odpowiednio w roku 1983 - 56,2 dt, natomiast w roku 
1986 - 103,3 dt. 
Zadłużenie w przeliczeniu na 1 ha UR zależy od powierzchni gospodal'- 
stwa, dotyczy to przede wszystkim zadłużenia w kredycie inwestycyjnym
>>>
Wypłaty kredytów oraz.zadłużen1e gospodarstw... 


115 


I tabela 4/. Zadłużenie to w gospodarstwach do 2 ha wynosiło średnio w 
latach 1978-1987 18,2 dt żyta/ha UR, natouąast w gospodarstwacn-ł1ajwlęk- 
szych było sześclokrotnle niższe i wynoslło 3 at/ha UR. Zadłużenie w kre- 


Tabela 3 
Table 3 


Zadłużenie kredytowe gospodarstw indywi- 
dualnych '" latach 1978-1987 
Debt burden of peasant farms, 1978-1987 


- 
Wyszcze:, 1978 1982 , 1987 
g61nien 
Speclf1- na1ha na gospo- na 1 ha .na gospo_- na 1 ha na gospo- 
catlon UR ' darstWo UR darstwo UR darstwo 
per 1 ha per farm per i ha per farm per 1 ha per farm - 
tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt tys. dt 
zł. ży- zł. ży- zł. ży- zł. ży- zł.' t y- zł. ży- 
ta ta ta ta ą. ta 
tho- tho- tho- tho- tho- tho- 
UB 1at us 1 us 1 us 1 UB 1 us 1 
zl of zl dt zl dt zl dt zl - dt zl d
 
rye of ot of ot of 
rye rye qe rye rye 
- 
Kredyty 
og61em 
Total 144.81 99.6 175.2 
44.2 67.8 
credits 6.81 15 11.5 9..6 62.7 34.58 9.6 
Kredyty 
obroto- 
we . 
Current 121.9 4.74 
credits 2.41 5.4 h5.86 35.2 3.53 2.8 8.2 1.3 33.45 9.3 
Kredyty l' 
inweaty- - 
cyjne 
Invest- 
ment t27;.86 128.21 
99.2 
cred1ts 4.24 9.4 161.9 7.47 6.2 8.8 140.7 7.3 55.3 
w tym: 
of whichł .' 
budown1- "- 
ctwo 
mieszka- 
niowe. 
housing 
.O 5.86 
3.0 1.12 ą.9 7.3 6.1 7.90 2.2 55"76 '15.5 
building 0.89 - 
Kredyty - 
na zaku- - 
py ra- "J 
ta1ne 
Credl
a 
for 
buying 0.16 D.3 1.08 2.3 0.22 D
4 1.4" 1.2 "1.02 kI.3 7.21 2.0 
credit
>>>
116 


Roman Sass 


dycie obrotowym podlega dość dużym wahaniom zarówno w grupach obszaro _ 
wych gospodarstw jak i poszczególnych latach. Poziom tego zadłuienia na 
1 ha UR jest nieco niższy w gospodarstwach 
ajwiększych. Srednie zadł
 
żenie w kredycie obrotowym w całym analizowanym okresie było prawie jed- 
nakowe we wszystkich grupach obszarowych. 


Tabela 4 
Table 4 


Zadłużenie kredytowe gospodarstw indywidualnych 
w gminie Obrowo w przeliczeniu na 1 ha UR 
Current and investment credit burden per hectare 


Grupy obszaro- 1978 1982 1987 średnio w 
we gospodarst'411 tys. dt tys. dt tys. dt latach 
Size. groups zł. żyta zł. żyta zł. żyta 1978-1987 
1 dt 1 dt 1 dt dt żyta 
thous of thous of thous of 1978-1987 
zl zl zl average in 
rye rye rye dt of rve 
" Kredyt obrotowy 
Current credit 
2.0 
 
0.5 - 4.17 9.3 3.59 2.9 2.33 0.6 4.4 
2.0 - 5.0 3.57 ' 7.9 6.16 5.1 3.24 0.9 4.2 
5.0 - 7
0 2.19 4.9 4.32 3.6 4.37 1.2 4.2 
7.0 - 10.0 1.69 3.8 3.48 2.9 ' 5.48 1.5 3.9 
10.0 - 15.0 1.95 4.3 4.16 3.5 6.39 1.8 3.8 
 15.0 3.20 7.1 1.93 1.6 1.41 0.4. 3.0 
Krędyt inwestycyjny, 
Investment cred1t 
0.5 - 2.0 13.37 29.7 13.92 11.6 76.3 21.2 18.2 
2.0 - 5.0 4.68 10.4 11.16 9.3 44.2 12.3 11.2 , 
5.0 - 7.0 4.27 9.5 9.96 8.3 29.2 8.1 9.8 
7.0 - 10
0 3.96 8.8 7.56 6.3 28.7 8.0 8.7 
10.0 - 15.0 3.24 7.2 3.96 3.3 27.8 7.7 6.5 
 15.0 2.30 5.1 2.28 1.9 10.2 2.8 3.0 


Zdecydowanie wyższe zadłużenie 1 ha UR w kredy
i. inwestycyjnym 
gospodarstw najmniej szych wynika z ograniczonych możliwości akumulacji 
I część dochodu nie podJ.egająca spożyciu! w tych gospodarstwach. W roku 
1983, w gospodarstwach prowadzących rachunkowość akumulacja liczona na 
gospodarstwo wynosiła w gospodarstwach do 3 ha 31,3 tys. zł., a w gos- 
podarstwach powyżej 15 ha 349 tys. zł. Wielkość akumulacji awiadczy o 
możliwościach dalszego rozwoju gospodarstw i ich modernizacji [9] . Za- 
dłużenie analizowanych gosp
arstw nie jest wysokie i ni. stanowi 
a-
>>>
Wypła
y kredytów oraz zadłużenie gospodarsb... 


117 


grożenia dla ich wypłacalności. PObierdzają 
o w pelni relacje produk- 
cji towarowejK do zadłużenia oraz oszczędności do zadlużenia Itabela 51. 


Tabela 5 
table 5 


Produkcja towarowa i oszczędności rolników 
a zadłużenie kredytowe gospodarsb 
Sales and savings, and debt burden of farma 


Zadłużenie Produkcja to- Oszczędności Istosu- Stosunek 
gospodar- warowa brutto rolników w nek oszczęd- 
stwa z gospodarstwa przeliczeniu produk- ności do 
Debt Gross sale s na gospodar- cji to- zadłuże- 
Lata stwo Savings warowej nia 
Years ner farm do za- Savings 
tys.zł dt tys. dt tys. dt dłuże- to debt 
nia ratio 
thous żyta zł. żyta zl. żyta Sale_ 
zl 1 dt thous 1 dt thous 1 dt to sa- 
of zl of zl of vings 
rye rye rye ratio 
1978 44.8 99.6 129.9 288.7 23.9 53.1 2.89 0.53 
1979 53.1 70.8 159.4 212.5 30.5 40.7 3.00 0.57 
1980 50.1 66.8 140.7 187.6 37.6 50.1 2.80 0.75 
1981 54.5 57.4 190.2 200.2 47.8 50.3 3.49 0.88 
1982 75.2 62.7 .J330.6 275.5 68.2 56.8 4.39 0.91 
1983 93.0 53.1 394.6 225.4 79.5 45.4 4.24 0.85 
1984 109.4 62.5 482.2 279.4 98.1 56.1 4.47 0.90 
1985 1 37.3 72.3 593.8 312.5 115.1 60.6 4.32 0.84 
1986 183.1 91.6 722.3 361.2 138.6 69
3 3.94 0.76 
1987 244.2 67.8 770.7 214.1 206.6 57.4 3.16 0.85 
Srednio 70.5 255.7 
Average - - - 53..9 3.62 0.76 


W analizowanych gospodarstwach produkc
a towarowa przewyższała 3,6 
razy zadłużenie. Relacja ta podlega jednak w poszczególnych latach dość 
znacznym wahaniom. Wynika to z dużej zmienności produkcji towarowej Ipor. 
tabela 51. Na przykład w roku 1986 produkcja towarowa IwyrażoM w dt ży- 
ta/ jest ponad 90" wyższa niż w roku 1980. Relacja: produkcja towarowa - 
zadlużenie, w ogólnej masie gospodarstw waha się od 2.80 - 4.39, a waha- 
nia w grupach obszarowych są zdecydowanie większe Itabela 6/. W gospodar- 


Kprodukcja towarowa nie jest najlepszą kategorią do porównania relacji: 
produkcja _ zadłużenie, ponieważ nie obejmuje ona wartości spożycla oraz 
różnicy zapasów na początku i na końcu roku. Ma to duże znaczenie w 
gospodarstwach małych, które produkują głównie na samozaopatrzenie. Gos- 
podarstwa te mają wysok, produkcję końcową i czystą, a produkcja sprze- 
dana Itowarowa/ może byc mala. Najpoprawniej byłoby porównać relację: 
produkcja czysta _ zadłużenie. Obliczenie produkcji czystej z dokumentów 
dostępnych w banku spóldzielczym jest jednak niemożliwe.
>>>
118 


Roman Sass 


stwach o powierzchni powyżej 15 ha produkcja towarowa przewyższa ponad 
dwunastokrotnie zadłużenie Irok 19861, a w gospodarstwach najmniejszych 
produkcja towarowa była w roku 1987 niższa od zadłużenia Irelacja 0,91 . 
Generalnie, w gospodarstwach do 5 ha występuje pogarszanie się relacji: 
produkcja - zadłużenie, a w gospodarstwach największych, powyżej 15 ha, 
produkcja towarowa w coraz większym stopniu przewyższa zadłużenie. 


Tabela 6 
Table 6 


Stosunek produkcji towarowej brutto do zadłużenia 
w grupach obszarowych gospodarstw 
Sales to debt ratio by farm area 


Grupy obszarowe Lata - Years 
gospodarstw 
Farm area groups 1984 1985 1986 1987 
0.5 - 2.0 2.14 1.45 1.25 0.90 
2.0 - 5.0 3.60 2.49 2.30 1.89 
5.0 - 7.0 3.74 3.45 3.42 3.32 
7.0 - 10.0 4.74 4.36 3.34 3.09 
10.0 - 15.0 5.47 4.71 4.11 3.46 
 15.0 5.55 10.26 12.65 8.49 


Każde rolnictwo, bez względu na poziom rozwoju, wykazuje tendencję 
do wzrastającego zadłużenia kredytowego. Obserwuje się przy tym następu- 
jącą prawidłowość: im wyższy jest poziom rozwoju społeczno- gospodarczego 
kraju, tym wyższe jest zadłużenie [5
 7, 16] . Zadłużenie rolnictwa z ty- 
tułu kredytów, mierzone w la
ach wartoscią produkcji rolniczej, którą na- 
leżałoby przeznaczyć na całkowitą spłatę zadłużenia wynosi dla USA 2 lata 
i 1 miesiąc, Danii - 2 lata i 7 miesięcy, Hiszpanii - 7 miesięcy, Turcji 
i Polski - 3 miesiące [3, 15, 17J . Z pr
eprowadzonych badań wynika, że w 
celu jednorazowej spłaty zadłużenia potrzebna była w przeciętnym gospo- 
darstwie indywidualnym położonym na terenie gminy Obrowo produkcja towa- 
rowa z 3-4 miesięcy. 


4. WNIOSKI 


1. Z przeprowadzonej analizy stanu zadłużenia gospodarstw iD.dywidua1nyoh 
wynika, że w latach 1978-1987 zadł\1tenie gospodarstwa Iw cenaoh bieżą- 
cych/ wzrosło z 44,8 tys. zł. w 1978 roku do 244,2 tys. zł. w roku 
1987. Natomiast wyrażone w dt żyta zmalało z 99,6 do 67,8 cit. Pociobnie 
kształtowało się zadłużenie 1 ha UR.
>>>
Wypłaty kredytów oraz zadłużenie gospodarstw ... 


119 


2. W badanych latach pozlom zadłużenia kształtował się różnie w grupach 
obszarowych gospodarstw. Najbardziej zadłużone były gospodarstwa 
najmn1ejsze, a najmniej gospodarstwa najwlększe. Szczególnie duże 
różnice występowały w odniesieniu do kredytów inwestycyjnych. Zadłu- 
żenie jednego hektara UR w gospodarstwach najmn1ejszych było w całym 
analizowanym okresie sześciokrotnie wyższe niż w gospodarstwach naj- 
większych. 
3. Z anallzy struktury kredytów wynika, że w badanych latach zmieniło 
się zapotrzebowanie na kredyty obrotowe i inwestycyjne. Od 1982 roku 
wzrosło znacznie zapotrzebowańie na kredyty inwestycyjne. Zmieniło 
się również zapotrzebowanie na poszczególne rodzaje kredytu inwesty- 
cyjnego. Zmalało zapotrzebowanie kredytów na budownictwo inwentarskie, 
a wzrosło na zakup ciągników i maszyn rolniczych. 
4. Z przeprowadzonych badań wynika, że od roku 1985 występuje wyraźna 
polaryzacja gospodarstw pod względem zadłużenia. W gospodarstwach ma- 
łych następuje pogorszenie relacji: produkcja - zadłużenie. W szcze- 
gólnie trudnej sytuacji mogą być gospodarstwa o powierzchni do 10 ha. 
5. Przeprowadzone badanla potwierdziły wyniki badań innych autorów, z 
których wynika, że w Polsce kredyt był limitowanym środklem produk- 
cji. Wypłaty kredytów były większe w tych latach, w których dostawy 
środków produkcji były wyższe, dotyczyły to lat 1978, 1984 - 1986. 
Najniższe wypłaty kredytów były w latach 1981-1983 oraz w roku 1987. 


LITERATURA 


[1] Bernacka H., 1982: Rola kredytów w gospodarstwach indywidualnych w 
świetle badań. Wieś Współczesna, 1 
[2] Chołaj H., 1963: Procent jako kategoria ekonomiczna w 
chłopskiej. PWE, Warszawa 
[3] Duczkowska M., 1974: Kredytowanie rolnictwa w wybranych 
Wieś Współczesna, 11 
[4] Gorzelak E., 1972: Kredyt ważnym instrumentem polityki rolnej. Wieś 
Współczesna, 9 
[5] Gorzelak E., 1978: Rolnictwo a wyżywienie w Polsce. LSW, Warszawa 
[6J Grabowski S., Rembisz W., 1984: Zaopatrzenie rolnictwa w kapitałowe 
środki produkcji. Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 2 
[7] Herer W., 1966: Kredyt a wzrost produkcji rolnej. Ekonomista, 
(8) Herlemann H., Stamer H.,- 1963: Rolnictwo w dobie technizacjl. 
Warszawa 


gospodarce 


krajach. 


5 
PWRiL, 


[9] Kierul Z., 1986: Wpływ obszaru gospodarstwa rolnlczego na jego or- 
ganizację i efektywność. W: Procesy adaptacyjne gospodarstw rolni- 
czych w latach osiemdziesiątych. SGGW - AR Warszawa 
[10] Pietrewicz M., 1983: Kredyt 1 podatek a sytuacja rolnictwa. Bank i 
Kredyt, 7
>>>
120 Roman Sass 


[11] Sobczyński T., 1988: Czynniki kształtujące produktywność i dochodo- 
wość gospodarstw indywidualnych. Pra
a doktorska, ATR Bydgoszcz 
[12] Stefański M., 1985: Wypłaty kredytów dla gospodarstw indywidualnych 
w latach 1971-1983. Wieś Współczesna, 8 
[13] Szczur6wna M., 1982: Zróżnicowanie dostępności do kredytów w gospo- 
darce indywidualnej. Wieś i Rolnictwo, 1-2 
[14] Wielgus J.K., 1984: Substytucyjna i intensyfikacyjna funkcja nakła- 
dów kapitałowych w gospodarstwach indywidualnych w latach 1970-1982. 
Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, 2 
[15] Woś A., 1982: Strategiczne założenia i cele polityki rolnej lat 
siedemdziesiątych. P'iRiL, Warszawa 
[16J Woś A., 1985: Ekonomiczne narzędzia sterowania rolnictwem. PWN,War- 
szawa 
[17] Wyszomirski T., 1974: Ewolucja kredytu rolnego w świecie a kredyt 
rolny w Polsce. Bank 1 Kredyt, 10 


CREDITS AND DEBT BURDEN OF PEASANT 
ARMS, 
1978-1987 THE CASE OF OBROWO COUNTY, TORUN DISTRICT 


Summary 


The debt burden of peasant farms differs essentially by years and 
size of farma; the credit accesibl1ity depends on the productive means 
supply. In the time-span examined the credits pa id to farmers expassed in 
rye, as a nummeraire were lower than those in 1978. Despite the general 
decrease of the debt burden, a dist1nct polarization has been observed. 
In big farms above 1 5 ha the dept burden has decreased, but in farms sma1- 
ler than 5 ha lt has increased. After 1981, the land buying credit share 
has increased, whereas credits for bu11ding decreased especially thosa 
destined for livestock production bul1d1ng. The essential change of cre- 
dit structure means the reinforcement of mechan1zation process at ob ser- 
ved farms, the proof is the increase of tractors number and combine-har - 
vesters. The tractor number has 1ncreased from 75 in 1970 to 430 in 1987. 
The number of combine-harvesters increased by 21.
>>>
AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JĘDRZ&JA SNIADECKICH W BYDGOSZCZY 
ZESZYTY NAUKOWE NR 178 - ROLNICTWO /31/ - 1992 


WYKORZYSTANIE LUKSOMIERZA JU 16 W KONSTRUKCJI FOTOPLANIMETRU 
DO MASOWYCH POMIAROW POWIERZCHNI LISCI PŁASKICH 


Stanisław Ignaczak 
Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin 
Wydzial Rolniczy ATR 
ul. Mazowiecka 28, 85-084 Bydgoszcz 


Wykorzystując dostępne materiały oraz luksomierz JU 16 jako 
urządzenie pomiarowe, skonstruowano fotoplanimetr do masowych, poś- 
rednich pomiarów powierzchni llści płaskich, przede wszystkim roś- 
lin dwullściennych. Urządzenie funkcjonuJe na zasadach typowych-dla 
takich przyrządów. Zastosowano punktowe zródło światła w postaci od- 
powiednio rozmieszczonych, szeregowo połączonych żarówek, zasila- 
nych z sieci prądu zmiennego 220 V oraz koliste pola do pomiarów wy- 
znaczone na dobrze rozpraszającej śwlatło pollstyrenowej płycle. Po- 
zwoliło to na uzyskanie niemal prostoliniowej charakterystyki pracy 
urządzenia, Wyniki pomiarów powierzchni pierzastych liści rutwicy 
wschodniej, przy pomocy skonstruowanego fotoplanimetru i przy pomo- 
cy innych metod porównawczych, były wysoce lstotnie skorelowane ze 
sobą, a wskaźniki zmienności tych wyników okazały się mniejsze niż 
2 %. 


1. WSTEP 


. Znaczący postęp w zwiększaniu potencjalnych plonów roślin jest moż- 
liwy dzięki wdrożenlu wyników droblazgowych badań nad czynnikami warun- 
kUjącymi jego tworzenie się. Sedno tych badań .sprowadza slę przede wszys- 
tklm do określenia warunków przeblegu fotosyntezy 1 dystrybucji wytworzo- 
nych asymilatów wewnątrz rośliny. Nlerozłącznie zwlązane z tym jest 
oznaczenie granicy optymalnej powlerzchni liścl - głównego donora asymi- 
latów i ich rozmieszczenia na roślinach. Badania te prowadzą do uzyska- 
nia pełnowartościowych informacjl między lnnyml o produktywnoścl 1 zdol- 
ności plonowania nowych odmian uprawnych [1, 4, 6. 8, 9, 10, 11J . 
Liczne stosowane dotychczas sposoby pomiaru powlerzchni 11Ścl są 
śwladectwem zarówno ważności tego parametru, jak 1 nledoskonałoścl sto- 
sowanych metod. Brakuje w pełni uznanej metody standardowej. Najczęśclej 
funkcję metody standardowej pełni pomiar powierzchni liŚci przy użyclu 
planimetru ręcznego [11] . Wlelkość powlerzchni liŚcl można zmierzyć przy 
pomocy prostych metod, np. poprzez podzle!enie powierzchni konturów 11Ś-
>>>
122 


Stanisław Ignaczak 


cla na figury geometryczne lub wykorzystanie grawimetrii. Znane są też 
metody polegające na analizie różnego rodzaju zdj
 Ipróby i etalonu! 
przy pomocy mlkroskopu telewizyjnego QTM IQuantimetl lub na użyclu pla- 
nimetru przepływowego [7, 10, 11J . 
Nowoczesne planimetry - fotoplanimetry do pomiaru powierzchni liści 
działają na zasadzie bezpośredniego lub pośredniego pomiaru absorbowa- 
nego światła przez liście. Nlezbędną równomierność zagęszczenia strumie- 
nia światła jego źródeł, wykorzystywanych w fotoplanimetrach uzyskuje 
si
 dzięki zastosowaniu wielopunktowego oświetlenia żarowego, jarzenio- 
wego, przy pomocy soczewki Fresnella, a także poprzez zastosowanie do po- 
mlarów licznych pojedynczych fotoelementów [2, 11] . Hatfield i współaut. 
[5] opisali automatyczny cyfrowy przyrząd do pomiaru powierzchni liści- 
LI-COR model LI-3000, mierzący z dużą dokładnością Ibłąd  2 %, zb!eż- 
ność ocen r . 0.99/. 
Wobec braku na rynku odpowiednlego przyrządu, autor podjął próbę 
skonstruowania prostego, w miarę dokładnie działającego i taniego urzą- 
dzenia, przydatnego do masowych pomiarów powierzchni płasklch liści w 
oparciu między innymi o zastosowanie l
somierza JU 16, jako urządzenia 
pomiarowego. 


2. METODA 


Opisywany .fotoplanimetr służy do pośredniego pomiaru powierzchni 
poprzez określenie wlelkości absorpcji białego światła sztucznego przez 
liścle rozłożone prostopadle do strumienia tego światła. Budowę przyrzą- 
du przedstawlają rysunki 1A oraz 1B. 
Jako źródło światła zastosowano 18 żarówek 14 V/1,5 W. Żarówki o 
zweryfikowanym natężeniu emitowanego światła połączono w obwód przy po- 
mocy odcinków miedzianego kabla dłubości 25 cm. Przy napięciu wyjściowym 
200 V i 250 V określono ponownie natężenie emitowanego światła przez każ- 
dą żarówkę w obwodzie. Przyjęto rozwiązanie pOlegające na rozmieszczeniu 
żarówek tak, aby każda z nich podświetlała w przybliżeniu taką samą część 
powierzchni pola do pOmiarów. W oparclu o prawo Lamberta [3] , odpowled- 
nio do rysunku[2] 


i roboczego wzoru: 


E E X r 2 -2 
A. O A x rO ' 


z których wynlka, że natężenie światła E emitowanego z punktu A, aby 
było odblerane w punkcie S, jako podobne do emitowanego z punktu O 
powinno być większe odpowiednio do ilorazu kwadratu odległości r tych 
punktów od punktu S. Dążąc do uzyskania efektów wynikającYCh z powyż- 
szych rozważań, żarówki rozmieszczano tym dalej od środka płyty, im emi- 
towały światło o większym natężeniu. Szeregowe połączenie żarówek umoż- 
liwia płynną regulację natężenia światła w wymaganym zakresie.
>>>
Wykorzystanie 
luksomierza JU 
16 ... 


CQ 


« 


123 


.,.i .; 
 I .; 


'Eb .;; Q) 
N.
.
'; 
.;;
i 
11,
5r- .
g/) 
/) o p... o"c
.P 
mMo
 .o

 
1ij:g'dO 
.
.-I0 
..-1 I-t m':;j + 'H .m. 
,
'N'ci o 
 o r. 
_ 

 p.. . o Q) + ';j 
w," 
 .c ... 
..-1 . L- ... 
s:: ..0 'H .; 
 + 

Q)LI'\'; 0C\JQ)
 
N"2.
 .-I.
p.. 
I-tm:'Q) .-I+/)Q) 
p.. 
 g,.g 
 
 
 :ci 
.;13"r.0 .."'J 13m 
mm/) 8
 s:: 
....8.83 'H'HI-tQ) 
.;0
.-1 .o
g. 

 .131-t mQ)/). 
:,Q)No ...0'0 m 
N'" 
+' .
aJr- 
I-t ...-.:;j 0  0..-1 . 

"2..-I bo .c /)'H
 
.

Q) .NP
 

 (/) +J H 'r".. 
.
 
..
$. ..(1)"("') 

..-.: \8 Q) 13 Q) . 
m"-':';. 


r- 
S:'" '" ro o 'H;j . 
E.
 +,. g
 
oomQ) Q) + 
'd g.t,'g 

 :f Q) 


Mom m ...-I!3 
... p../)o Q)+,09 

. "-':11' 1-tQ)I-t.-l 
?'d .;j.r. ..-.: o 

..."'.-Im l-to'H'H 
o ..-.: Q)OS::O 
bO .; .; m /) 
 p..Q1 
:'N..-I"E..-I 13 'H I-t 
 

1-t00
 
 o +' 
... Q) Q)o' (/) . - 
p..'g..-l N +' m 'u 
I-t o
.,j s. 
S"'?o 
+,/)S::\Dm Op...Q) 

31-t 
 bg.$1-t 
"2.-1 O-D bo .g, /) m . 
m +'... .-1.0 
.-I 
;j 
 .OJ p..\D 
g.gbo;;NI'Q"'
. 
..ptl]Q)N U .... H 

 m I-t I-t 
 S 
 ,.$ 
... Q)/) ..-I"...Q) 
.....;.gm +,Qj
!3 
l'Q'ijj oaJ 0 
 m9 
.N J'/) 
.-I.-1 
ro /)....3 . +'.-1 t'o 


 
.-Ig. 
'H 
 ';j 
-g..-.:0..80 'd 
.o

i;' .'d

a 
...:"'!;'...i
 
+,gt'o 
..... o/) 0.-1 
.. .'U) o .. tI] o . bO 
s: Q) r\'.-I I-t ms:1 
+,.
 .-1-0 $I-t \D..-I 
(I)
" ,(/) (1)0. tI] 
a'd:;;!-::I CI)" a'H.,j- ./) 
-::Im
.EN ..-I+' 1-tQ) 
ii!
'£oo 1ijJ;!.d'$s. 
.-I1-t Nro.-l OQ) 
g.p..
 
 Iii 15'& 
 !3
 
+. ...-II-t +' 
9+, 
o.oro
Q) o. .-I/) 

"'\I8.
 .c: o . .
 
. p.. ... r\\D Q) 
... . 
... 


. 
/) 
:, 
c::: 


bO 
..-I
>>>
124 


Stanisław Ignaczak 


s 


Rys. 2. Objaśnienie prawa Lamberta 
Fig. 2. Explanation of Lamberts' law 


Skrzynka osłaniająca źródło światła została wyklejona wewnątrz alu- 
miniową folią odblaskową. 
Płytę do pomiarów stanowi odpowiednio wzmocniony prostokąt z polis- 
tyrenu o wymiarach 850 x 280 mm , " grubości 2 mm, absorbujący około 50 % 
światła. Na płycie tej wyznaczono 3 równe koliste pola do pomiarów Ispra- 
wdzono też pola w kształcie kwadratówl o powierzchni po 500 cm 2 każde, co 
umożliwia jednoczesną efektywną pracę 2 osób oraz bieżącą kontrolę i re- 
gulację natężenia światła przechodzącego przez środkowe pole na płycie w 
czasie przygotowań do kolejnych pomiarów. 
Kieszeń na sondę luksomierza oparto na wspornikach mocUjących ją na 
wysokości 300 mm nad płytą do pomiarów. 
Przestrzeń pomiarowa w kształcie ostrosłupa ściętego pomiędzy płytą 
z polami do pomiarów oraz kieszenią na sondę została ograniczona po bo- 
kach osłoną z ciemnej, gęstej tkaniny, przylegającej do wsporników. Częś- 
ci tej osłony w miejscach kontaktu z płytą do pomiarów zostały usztywnio- 
ne. Gumy przymocowane do jej boków służą do uszczelniania przestrzeni po- 
miarowej podczas pracy. 
Luksomierz JU 16 jest oryginalnym przyrządem do pomiaru natężenia 
światła w przedziale 0- 50000 luksów Ilx/. W foto planimetrze wykorzystu- 
je się zakres największej jego czułości O - 25 Ix. 


2.2. Przygotowanie fotoplanlmetru do pracy i wykonanie pomiarów 


Dla ułatwienia odczytów wskazań luksomierza, nad jego oryginalną ska- 
lą, na szklaną osłonę naklejono skalę roboczą opisującą wskazania tego 
przyrządu w kierunku przeciwnym niż na skali oryginalnej. 
Przy zasilaniu przyrządu prądem elektrycznym z sieci 
dzeń pośrednich - autotransformatora i stabilizatora lub 


używano urz ą- 
dokonywano po-
>>>
Wykorzystanie luksomierza JU 16 


125 


miarów w okresach małych wahań napięcia prądu w sieci 
częstych wahań napięcia pomiary powtarzano/. 
Próby świeżych liści przed pomiarem ich powierzchni 
między kartkami zużytych czasopism w celu rozprostowania 
przez kilka godzin pod obciążeniem. 


Iw. przypadkach 


rozkładano po- 
i pozostawiono 


2.3. Charakterystyka pracy fotoplanimetru 


Charakterystykę pracy własnego fotoplanimetru wykonano poprzez po- 
miary natężenia światła przechodzącego przez koliste lub kwadratowe pola 
do pomiarów z rozłożonymi na nich wycinkami papieru czarnego - całkowicie 
nieprzepuszczającego światła lub papieru tzw. kancelaryjnego. Powierzch- 
nie papierowych prób stanowiły łącznie podwielokrotność powierzchni pól 
do pomiarów - od 0/16 do 16/16. 
W poszczególnych 17 wariantach wykonano po 7 pomiarów, każdy przy 
innym wzajemnym ułożeniu tych samych wycinków papieru. Odrzucano po 2 
skrajne wyniki i dla każdego z tak powstałych zbiorów o liczebności n-85 
wyliczono odpowiednio korelacje oraz regresje liniowe i kwadratowe po- 
między mierzonymi powierzchniami papieru i Odpowiadającymi im wartoś- 
ciami wskazań luksomierza Iw tym przypadku na oryginalnej skali!. Przed- 
stawiono je na rys. 3a - 3d. 


2.4. Wyznaczenie mnożnika ILI dla wyliczenia powierzchni liści 


Chcąc określić powierzchnię liści w odpowiednich jednostakch, mno- 
żono wynik bezpośredniego pomiaru powierzchni liści, czyli liczbę jed- 
nostek wychylenia luksomierza przez mnożnik obliczany ze wzoru: 


L .. 


Po 
Wo 


gdzie: Po _ znana powierzchnia wycinków Ikrążkówl badanych liści, 
Wo _ liczba jednostek wychylenia luksomierza podczas pomiaru liPO". 


Powierzchnię liści badanej próby Pl wylicza się ze wzoru: 


Pl .. Wl x L, 


gdzie: Wl _ liczba jednostek wychylenia luksomierza odpowiadająca mie- 
rzonej próbie liści.
>>>
126 



 


Stanisław Ignaczak 



 


::J 


N 


ov..... 
 
'oJ(' O" 
O.... ",," 
... 

 
o, 
"- 

 

 4 

 ",- 
,, 
 
,;, 


'1' 



 


'" 


:' 




 


x 

 


"
 
 


1;\ 


I 
Q);:! 
O.--ł 
@o 
o!: o. 
a 
.» 
.a
 
o 
.+ 
;:!aJ 
'Ó.a 
o. aJ 
a
 
» 
+
 
11.1 
,.-10 
.--łbO 
OQ) 
O!:!:j 
'r"J 

» 
o
 
bO.--ł 
Q) Q) 
s::: o 

@ 
No!: 
o 
. 
'-0 
aJ 
.. :$- 
';'Ó 
,o. 


 
..-ł0 
o.+ 
aJ aJ 
o..a 
l
 
o 


 
Q)O 
..-łbO 


 

 o.M 
+ ..-1 
 
Q) o 

 
. 
s::: ,O 
aJ 
.--ł aJ . 
o. -.! ;:! 
o +.--ł 
+ aJO 
o ..-ł o. 
'H 
 
» '11.1 
 
o aJ+ 

 "2
 
o. Q).--ł 
oNO 
aJ a'o!: 
o!: + 

 
 
 
11.1 O 
» Q) bO 
M 'r"J Q) 
Q) 11.1 s::: 
+ Q)'r"J 

 

 
M Q)aJ 
11 H.--ł 
U I 


iiJ 


!f 


:!! 



 


o 


x 

 


;:; 



 



 


. 
r'I 


. . 
11.1 bO 
» ..-1 
o::: '" 


-o 
.--ł 
Q) 
'..-ł 
.a 'H 


.+ 
-011.1 
.--łQ) 
Q)+ 
..-ł 
'H Q) 
+
 
11.1;:1 
Q) O' 
+11.1 


 
30. 
OaJ 
.
 g 
O.--ł 
!:jg 
..-1 'H 
o!: . 
0-0 
aJ 
.--ł . 
.0-0 
.--ł 
. Q) 
aJ..-I 
'H 

+J 
011.1 
Q) 
';+ 
,Q) 
aJ
 
Q);:! 

g' 
MS::: 
M Q)..-ł 
Q) o. 
+ aJo!: 
m o.
 

 
:ri 
.--ł . 
go 
o 
6 '.J 

 ».--ł 
o. + Q) 
..-ł..-I 
'H II.I'H 
o s::: 
Q)+ 
o +11.1 
..-ł s::: Q) 
+ ..-ł + 
11.1 
r:: 

 
$ -.-13 
o .--ł o 
aJ M 

 
"j 

 
o 11.1 s::: 
S:::..-I 
Q) O 
! o ..-ł o. 
11.1 aJ 
11.10 
Q) 11.1 
S 
'Ó 
'H Q)O 
M M'H 
Q) 
p,. I 


. 
r'I
>>>
Wykorzystanie luksomlerza JU 16 ... 


127 


2.5. Porównanie wyników pomiaru powierzchnl 11ści 


Wykonano 3 serie pomiarów powierzchni nieparzystopierzastych liścl 
rośliny testowej - rutwicy wschodniej IGalega orientalis Lam.l. Przedmio- 
tem pomiarów w I i II serii była powierzchnia llści zerwanych z 10 łodyg 
1 pogrupowanych według miejsca wyrastanla z kolejnego węzła. W III seril 
mierzono powierzchnię 10 prób po 5 losowo wybranych liścl. W każdej serli 
pomiarów powierzchnię liŚci określano przy pomocy własnego fotoplanimetru 
IBl 1 porównywano z wynikami uzyskanymi przy zastosowaniu innych metod 
Iprzyjmowanych jako standardowe - Al do pomiaru tych samych powierzchni - 
tabela 1. 
Kontury liści odwzorowywano na papierze fotogra£icznym. Tak przygo- 
towane służyły do pomiaru powierzchni przy pomocy planimetru ręcznego. Po 
wycięciu papierowe kontury liści zważono na wadze analltycznej, a ich ma- 
sę przeliczono na powierzchnlę. Przedmiotem pomiarów powierzchni przy po- 
mocy fotoplanimetr6w były świeże liście. 
Różnice pomiędzy wynikami pomiarów uzyskanych przy pomocy własnego 
fotoplanimetru i metody przyjętej w poszczególnych serlach za standardową 
oszacowano statystycznie jako wartoścl parami skorelowane przy pomocy od- 
powiedniego testu t - Studenta. Wyliczono też współczynniki zmienności 
wyników porównywanych metod. 
Zmierzono czas niezbędny na pobranie, przygotowanie odpowiedniej 
próby i wykonanie pomiarów powierzchni badaną metodą. 


3. OMOWIENIE WYNIKOW 


Opisany fotoplanimetr został skonstruowany dla ulatwlenia masowych 
pomiarów powierzchni liści płaskich. zwlaszcza o skomplikowanej budowle 
morfologicznej. czyli przede wszystklm roślin dwullśclennych. 
Wykorzystując zasady funkcjonowania fotoplanimetrów zbudowano i 
sprawdzono przyrząd, w którym zastosowano między innymi materlaly i urzą- 
dzenia słuŻące zwykle lnnym celom. Mierzy on absorbcję światla badanej 
powierzchni liści rozlożonych na jednym z trzech podświetlonych pól do 
pomiarów o powierzchni po 500 cm 2 , wyznaczonych na dobrze rozpraszającej 
światlo polistyrenowej plyci
. 
Punktowe źródlo światla jest zasilane prądem zmiennym bezpośrednio z 
sieci 220 V lub poprzez autotransformator 1 stabilizator. 
Jako urządzenie pomiarowe wykorzystano oryglnalny luksomierz typu JU 
16, używany w opisywanym przyrządzle tylko w zakresie największej jego 
czułości, czyli O - 25 lx. 
Wykonane charakterystyki przyrządu wskazują na to, że wlększą dokła- 
dność pomiarów osiągano na polach w kształcie kól. Większa była też do- 
kładność pomiarów powierzchni papieru, który podobnie jak liście, częś- 
ciowo przepuszczal światlo. Zarówno wspólczynniki determlnacji. jak i wy- 
kresy regresji będące charakterystykami pracy przyrządu. w warunkach je- 
go testowania były odpowiednio zbliżone do siebie wartościaml. Wykazane
>>>
128 


aj 
r-ł Gl 
Gl r-ł 

 
 
E-t E-t 


.- 


t/) 
'tI 
o 
..c: 
+ 
'S m 
+ 

 
 
Gl 
..c: s.. 
u 'H 


 
.N 'tI 
'0 
s.. :f 
..... 
o t/) 

 ;j 
o aj 
p., Gl 
. fi! 
N 
s.. t/) 
p., Gl 
"" 
 

 
 
o ;j 
..c: s.. 
o 
t/) t/) 
:. ' 
."Iii 
u o 
.... bO 

 
 
.... 'H 
o o 
,t/) 
.... t/) 
r-ł + 
.... 
 
.E Gl 
o s.. 
N 

 1: 
.... Gl 

 
 
Po S 
.
 
 

 m 
i Gl 
o ..c: 
Po+ 
.
 
 
.!lO: 

 


.- 


s:: 
o 
.... 
t/) 
.... 
Gl 
 
-a i 

 g 
'O 
S 
 
p" E-t 


Stanisław Ignaczak 


H 
H 
H 
t/) 
Gl 
.... 
s.. 
I\) 
t/) 
I 
aj 
.... 
s.. 
Gl 
t/) 
H 
H 
H 


. 
o 

 

 


al 
Gl 
fi! 
Gl 
.... ::r 
o s.. 
,t/) Gl 
.... ...... 
..-I......aj1 
",1 Gl o 
aj

""" 

""t/) 
 
.E Gl'  
O 
 + aj 
N ajGl 
s.. 0..-1 
GlObO 
......c: '" 
:'OGl 
ot/)..c:'H 
p" 
E-t o 


H 
H 
t/) 
Gl 
.... 
s.. 
Gl 
t/) 
I 
fil 
.... 
s.. 
Gl 
t/) 
H 
H 


..c: 
-r-;,oS 
Gl aj o 

 bO s.. 
.'H 
'tI 
OOaj 
..c: łoi Gl 

ofi!...... 

'-t/)1 




 
.... aj 


 
 %J 


Glr;;I 
I';j+ 
....:. s.. t/) 
o 

-5.11
 
r-ł . aj 
s:: o s:: 
ajr-ł bOO 

 'O 
!O Gl t/) 
GI..c:GI 
ONE-t'tl 
NO o 
s.. N . s:: 
GIt/)...... 
.... ON..c: 

 p., S u 
o Oaj 
p" N...... Gl 


- 


H 
t/) 
Gl 
.... 
s.. 
Gl 
t/) 
I 
aj 
.... 
s.. 
Gl 
t/) 
H 


. 
,Q 
'0 
s.. .. 
p.,
 
s.. Gl 
Gl N 

 I' 
z
 


'H 
o 
s.. Gl ...... 
Gl r-ł Gl 

 
 -g 
;j aj s:: 
z t/)...... 


e.. I M 
-b

 .
s 
'H&
 

 
 
 S 8 Gl + O 8.
 
......c: + aj o..c: t/) ..-I 
IbOp.,OS:: c+t/)GI+ 
, ::!aj.os::iU....aj..c:;j 
«łoIp.,
.!IO:....'tI
S+o 


aj 
Gl 

 


I s.. 
o+ I 
+ QI'.I Gl 
OS
;jt/) I I S 
'H -a t/) aj's.. 'H Gl $ 
 
I aj aj Gl Or-ł'tl O Cils.. 

 'it 
 :S:S 
 m.g, 'it$ 


t/) 
Gl 

 
Gl 
r-ł 
Gl 
:S 


I I 

 N I 
o.... aJ 
1'.... r-ł s.. 
..-I s.. I r-ł A Gl 
p., ...:I aj o+ 
s..P,,;j+GI 
l+ SOS 
« 
 
a.g,.a 


'H 
o 
t/) 
'tI 
o 
..c: 
+ 

 
1: 
m 
Gl 
s 
t/) 
aj 
m 


I s.. I 
o+ Ol 

 
.
 
 t/) I .g, -a " 
'H 
 s:: aj' aj s.. 
t/) s..'HGlr-łGl 
I aj Gl o r-ł 'tI p.,+ 
r-łłol..c:..c:GI ajO Gl 

 p.,
++ t/) S+ S 


Gl 
..c: 
E-t 


.... 
O 
't/) 
.... 
r-ł 


I s.. I 
0+... aJ 
+GlOr-łs..o 
oSop.,GlO 
'H-a
$

 
I aj lOS I 
« 'it
 .g,.a 
 



 
O 

 
Gl 
.... 

 
p., 
:. 
'0 

 
-g 
o 
p., 1'1 :'1 Gl :« 
'tit/)o '00 ..c:'HI+ 

 


 s88+°8.5t/) 
o ......c:+ aj s::..c: t/) Gl 
+ IbOp.,OS:: aj+ t/) Gl s.. s:: 
Gl ::!aj .0 s::'tI....aj..c: Gl.'" 
::o: « łoi p., 
 .!IO:.... s.. 
 S + p.,r-ł 


I s.. I 
o + aj 
+GI..I ..-I s.. 


 

,t/) I gł$ 
1

GlS

b
 

'it
:S:S 
 
.g,-a 


co 



8
o

 
.,j-1l'\.,j-1l'\1l'\.,j- 


r- 





C;

 
.,j-.,j-.,j-.,j-1l'\1l'\ 


\D 


.-COr-O'I"'CO 




;?;
 


Il'\ 


r-.,j-"'CON 
I
g

c; 


.,j- 


CO\D\Dr-.,j- 
I.,j-O\D"'''' 
.,j-COO'lO'l'" 


'" 


NN\D Il'\CO o 
.
 E6 
 
 
 
 
,... ,... ,... .... 


N 


OCON"'.,j-.,j- 
"'.,j-1l'\1l'\"'0'I 
.-\DIl'\t--Il'\O 
,... ,... ,... ,... 


.- 


...... ...... 
......H...... ......H 
HH......HH 
H H H    
.............................. ...... 
.-N"'.,j-Il'\\D 


..
>>>
Wykorzystanie luksomierza JU 16 ... 



 


g r- \D \I '" \I 
CD "'o 
 o r- 
.j" '" '" '" 
 
'" 
r- \D 
 
.j" CD ... 
. . . . 
\I '" o .j" o 
, 
... co CD 
 
 
r- CD C\I '" f?I. o CD 
.j" &!'\.j" '" C\I 
CD 
m '" .j" 
co r- '" 
. . . . 
'" o o .j" o 
, 
 
....... 
\la 
o 
'" '" '" r- CD '" \I 
\D "'\D ... o o o r- 
.j"'" '" '" '" 
 
 

 
...... i 
\la ...... 
o ClI 
'" 
 

 r-\D o \D o fi r- 
'" 

 
 o 
 '" 
'" r- 
 co 
III 
CD i 

 '" '" CD J:: 
'" \I ... o 
. .. . o ...... co 
\D \I o 
 Gl 
;:s 
a 
 
o 


 \D \I o Et '" 
.j" "'''' o + '" 
CD.j" "'.j" r- o 
 
Po 
 
co 
 
.... 
fa III 
co 
s:: Ił 
o 

 

r- '" 
 
 
 
 
'" '" '" ... . 
CD \D '" '" \D 
'" '" Il\ .... 
CD '" ... '" 
 
.. . rD .. . o 

 ... o ... .c .... 
.j" 
 'O 
 
... 
Po ... 
co 
'" 
i?i (\I co Po \D 
\I ... . '" 
 Gl '" 
co "'\I '" 
 ... 
co 
. + 
 
, " 

.!: 
. 
 
+ o 
Glfa 'dO HGI ....co o 
Q 
 Gl a 0"" \,Ii' 00"" tlIJ 21 

 .+:. +..... .... fil . 
J::WI O'd co '8.N....
 
 N .... 
.g Gl 
 filo
 1II
'
"af  o 
 + 
, 



t;
 

 8 g
+i Gl 
...... III 
 
'" co 
...... o . , N 
H . o ... 
H
 ...... o "1 "1 Gl 
... 
 

 "1 . 
 to 
c.. 
.................. ...... If Ixt Ixt 'd 
Ixt 
 
 Gl 1! 
r-CD"'O ,
 ,;;-- ... 
... J.,1xt fi) =- tI) E-t 


0"" 

 
ClI 

 
+ 


. 
'd 
o 


129
>>>
130 


Stanisław Ignaczak 


niemal prostoliniowe zależności badanych parametrów upoważniają też do 
stwiedzenia, że w ocenianym przyrządzie osiągnięto pożądaną równoJuer- 
ność gęstości strumienia emitowanego światła przez użyte źródło. Pozwala 
to na wykonywanie pomiarów, np. dużych prób liści, poprzez zsumowanie wa- 
rtości wychyleń luksomierza przy pojedynczych pomiarach i łatwe wylicza- 
nie powierzchni liści przy pomocy mnożnika, którego ustalenie jest czyn- 
nością prostą, chociaż w przypadku liści drobnych, bardzo pracochłonną. 
Pomiary powierzchni małych prób, orientacyjnie mniejszych niż 100cm 2 , 
mogą być obarczone jednak względnie większym błędem. 
Wykorzystywane dla przeprowadzenia testów porównawczych liście rut- 
wicy wschodniej wydają się dobrze pełnić tę funkcję, gdyż reprezentują 
często spotykany w przyrodzie typ liścia o skomplikowanej budowie morfo- 
logicznej. Porównania pogrupowanych liści według miejsca wyrastania poz- 
walało na uwzględnienie w testach również różnej ich wielkości. Nie moż- 
na wykluczyć przydatnoścl przyrządu do pomiaru powierzchni liści np. zbóż. 
Powierzchnia liści na jednej roślinie zbożowej jest jednak zwykle niewiel- 
ka, a ich blaszki po utracie turgoru wykazują tendencję do zwijania się 
wzdłuż nerwu głównego. 
W I i II serii pomiar powierzchni liści przy pomocy własnego urzą- 
dzienia dał wyniki istotnie zawyżone w porównaniu z uzyskanymi metodą wa- 
żenia papierowych konturów liści i przy pomocy przyrządu LI-3000. W I 
serii współczynnik zmienności wyników uzyskanych przy pomocy obu metod wy_ 
nosił około 2 %, natomiast w II serii tylko 0,18. Zbieżność wyników po- 
miarów w II serii była niemal całkowita. W III serii różnice pomiędzy wy_ 
nikami pomiarów powierzchni liści uzyskane przy pomocy fotoplanimetru 
własnego i obu metod przyjętych jako standardowe nie były istotne, a 
współczynniki zmienności w obu porównaniach osiągały wartości około 1 %. 
Skonstruowany fotoplanimetr pozwala zatem na dokonywanie pomiarów 
powierzchni liści z ryzykiem popełnienia błędu zbliżonym do innych metod. 
Zbieżność uzyskanych wyników pomiarów powierzchni liści przy pomocy tego 
fotoplanimetru z wynikami uzyskanymi przy użyciu innych sposobów była 
zbliżona do przytaczanej w literaturze [?, 11] . 
Pomiar powierzchni liści przy pomocy własnego fotoplanimetru okazał 
się kilkakrotnie mniej czasochłonny niż wykonywany przy użyciu planimetru 
ręcznego lub poprzez ważenie papierowych konturów liści. 


LITERATURA 


[1] Byszewski W., 1977: Biologiczne podstawy produktywności roślin. PWN, 
Warszawa 
[2} Cox E.F., 1972: A photoelectrlc digltal scanner for measuring lea! 
area. New Phytologlst. Oxford, Edlnburg 171/, S, 813-823 
[3J Dryński T., 1976: Cwiczenle laboratoryjne z fizyki. PWN, Warszawa 
[4] Filek Wł., 1990: Udział niektórych ekologiczno-fizjologicz
ych czyn- 
ników w kształtowaniu produktywności boblku IVlcia faba L. minor/. 
Zesz. Nauk. AR KrakÓw, rozprawa habl1ltacyjna 141
>>>
Wykorzystanie luksomierza JU 16 ... 


131 


[5] Hatfield J.L., Stanley C.D., Carlson R.R., 1976: Evaluation of an 
eleetronlc foliometr to measure leaf area in com and soybeans.Agro- 
nomy J .Madison 168/, 2, 434-436 
[P] Listowski A., 1979: Agrofizjologiczne podstawy produktywności roś- 
lin. PWN, Warszawa 
[7] Natr L., Lorenc M., 1975: Mereni l1stove plochy na zaklade analizy 
obrazu pristrojem QTM IQuantimet/. Rostl. Vyroba. 21, 138/, 329-334 
[8] Roztropowicz st., 1988: Obsada a produktywność roślin uprawnych. 
Zmiany w strukturze i warunkaeh siedliska łanu ziemniaków powodowane 
zmienną obsadą roślin. Mat. na konf. nauk. nt. Obsada a produktyw- 
ność roślin uprawnych, cz. I. Puławy, 42-58 
[9J Rudnicki Fr., 1982: Dynamika gromadzenia plonu oraz zmiany wartości 
pokarmowej kapusty pastewnej w okI'esie wegetacji. Rozpraw
 habilita- 
cyjna, AR Szczecin 
[10] Tomm1ng H.G., Tammets T.H., 1984: Svjaz' udelnoj poverkhnosti plot- 
nosti listev nekotorykh vidov rastenij s radiacej prisposobleni- 
ja i rezh1mom FAR. Fizjol. Rast., 2, 258-266 
[11] Zaussinger A., Ruckenbauer P., Fila R., 1973: Entwicklung und Bau 
eines photoelektrischen Blattflaechenmessgeraetes. Bodenkultur, 24, 
352-361 


UTILIZATION OF LUXMETER JU 16 WHEN DESIGNING 
A PHOTOPLANlMETER FOR HASSY MEASUREMENT OF 
FLAT LEAVES AREA 


Summary 


Based on the available materials a photoplan1meter was designed for 
massy indirect measurement of flat leaves areas, first of all dicotyle- 
donouses, with application of the luxmeter JU 16 as the measuring devi- 
ce. The source of light were applied by 18 incadescent lamps 14V /1. 5W 
connected in series and supplied from a 220V AC network, best via an 
autotransformer and a constant - voltage regulator. The incadescent lampa, 
after being individually tested in respect to intensify the emitted 
light, were arranged and fixed so as to provide that the light flux, af- 
ter passing the delimited fields on the dispersed plate, was received by 
the lwemeter probe equally from each point of those fields. It is possi- 
ble to shift the plate of white polystyrene with three equal clrcular 
fields for measurement of 500 sq. cm area over the light source. It ena- 
bles simul taneous working of 2 persons and acurrent adjustment of the 
equipment between the successive measuremeąts. When measuring the leaves 
simulating area
 the characteristic of the test field approximated a 
characteristic of rectilinear nature. The variation coefficient"of test 
results of measurements of areas of pinnatisected goat's rue leaves obta- 
ined by means of the said photoplanimeter and of test results of measu-
>>>
132 


S
anls1aw Ignaezak 


remen
s of 1:hęse leaves, obtalned by means ot a manual - opera
ed planl- 
me
er PL-1, a dlgnal photoplanlmeter U-3QOO as weU as of tes
 results 
based on the mass of paper leaves' outl1nes was less 1:han 2 ". The 
est 
resul
s were In fae
 hlghly eorrela
ed wl1:h eaeh o1:her. The equlpment Is 
of slmple deslgn, aecurau and etflelent.
>>>
"'.. 
." ". 
ISSN 0208-6344 


. Biblioteka Główna A TR 
w Bydgoszczy 


Ck 


w 



 
9' 


. .' 


. .
>>>