/ch00.djvu

			,
, 


l' 
I 



 
.
 
J 



 
c)C 
.() 
3'" 
oJ 
.T 


. 
"" 


\, 


," 


"ł,:.' , 


1/ii)' 


'ł p 



. . 


ł 


..loR 


A 
t.", 


mi: 


,r 


>i; 


. ,W'.' 


jj.
 


;'. .. 


.
. 


t" 
'Ił . 


:11"'\' ., 


'>, 


"U\ł". Ol, 


\ . 
., 


-'	
			

/ch01.djvu

			...' 
 


i-
 


Marian Chw-iałkow-ski 


Bitwa polsko-sowiecka 
pod Brodnicą 


"Rocznicę święcić należy 
nie tylko wspomnieniem, 
lecz także postanowieniem 
nowych czasów". 
Józef Piłsudski 


W BO-tą rocznicę bitwy 
Brodnica 2000
		

/ch02.djvu

			q), "
JI'J>U 


r
 

1q 
Q" \c


\ p \121 1 '
\J5hi \L

:lR-to
f 'fA
J 
 rt


v 
'--J 


E Lt\JJA 


ISBN 83-905158-7-3 


Wydawca i druk: 
Firma Handlowo-Usługowa 
1'/{gIu 
.c. 
'37-300 Brodnica, ul. Strzelecka 6
		

/ch03.djvu

			.. .' . \-
 
 



.
 


"Lecz ... Co to? Boże! Wróg pierzcha w nieładzie ... 
Armaty, wozy, żołnierze, moc koni, 
Przekleństwa, wrzaski ...! Ich chyba ktos goni ... 
To nasi ! Nasz pułk pokotem ich kładzie! 


o armio moja! 1 cześć ci, i sława! 
Znów odżył w tobie duch przodków rycerzy. 
Wróg, co cię dławił, samotnie już bieży". 


A. Wloczewski 


",,'
		

/ch04.djvu

			Autor dziękuje 
instytucjom i osobom, dzięki którym uk11zala się ta publikacja. 
Szczególne slowa wdzięczności kieruje do Brodnickiego Stowarzyszenia 
Oświatowego, Wydziału Kultury, Sportu i Turystyki Urzędu Miejskiego 
w Brodnicy oraz do firmy Multi.
		

/ch05.djvu

			.4 PRZEDMOWA 



_. 


W tym roku mInęło 80 lat od słynnego zwycięstwa oręża polskiego w bitwie 
warszawskiej, która ocaliła nie tylko Warszawę i Brodnicę, nie tylko Polskę, ale 
całą ówczesną demokratyczną Europę. 
Polska odzyskując w listopadzie 1918 r. niepodległość, nie mIała ukształ- 
towanych granic. O jej miejscu w Europie, o możliwości istnienia jako 
niepodległego państwa obok rozstrzygnięcia kwestii granic zadecydować miało 
rozwiązanie niezwykle istotnych, bardzo skomplikowanych i ogromnie ważnych 
zagadnień dotyczących europejskiego Wschodu. 
Gdy 4 lipca 1920 roku rozpoczęła się ofensywa sowiecka, a dowódca frontu 
zachodniego Michał Tuchaczewski swoim żołnierzom wyznaczył drogę rewolucji 
"poprzez trupa Białe} Polski", społeczeństwo polskie zdało sobie sprawę z ist- 
niejącego zagrożenia. W tym kontekście bitwa warszawska była dla Polaków 
wallat o najwyższą stawkę - o niepodległe, suwerenne państwo z takim trudem 
wywalczone po okreSIe zaborów. 
Bitwa stoczona pod Brodnicą 18 sierpnia 1920 roku była fragmentem tej 
wielkiej wojny. Nie wszyscy brodniczanie wiedzą, jak ważne dla Polski było jej 
znaczen Ie. 
Autor tego opracowania ukazuje wielkość militarnych zmagań, wymienia siły 
bojowe oraz jednostki wojskowe zaangażowane po stronie polskiej i sowieckiej 
w bitwie pod Brodnicą. Przybliża obraz walk o poszczególne miejscowości i prze- 
mieszczania się wojsk na terenie naszego powiatu. 
Odpowiada na pytania: kim byli żołnierze walczqcy i polegli pod BrodJ1lcq, 
jaki cel im przyświecał w walce. 
Opracowanie ma również przybliżyć młodemu pokoleniu brodniczan piękne 
karty z najnowszej historii naszego miasta i powiatu. Ukazać heroizm i poświę- 
cenie walczących polskich żołnierzy w obronie naszej zielni michałowskiej. 
Ma zainspirować historyków i regionalistów do pogłębienia tego ciekawego 
wątku z najnowszej historii naszego miasta. 
Mam nadzieję, że opracowanie to dotrze do szkolnych bibliotek, do młodzieży, 
wzbogaci wiedzę tych, których interesują dzieje Brodnicy. 
2- 
 ;ń£k 
 
n SIr-fI 
strz M sta Brodnie
		

/ch07.djvu

			. . 
.I 


PRZYCZYNY I UWARUNKOWANIA 
SOWIECKIEGO NAJAZDU NA BRODNICĘ 


Wojna polsko-sowiecka w 1920 roku to jeden z najważniejszych 
rozdziałów historii Polski w XX wieku. 
Odrodzona 11 listopada 1918 roku po 123 latach niewoli Rzeczy- 
pospolita od pierwszych dni niepodległości stanęła do walki o jej 
zachowanie. Płomień wojny był na wszystkich granicach. Kulmina- 
cyjnym punktem owych zmagań okazała się wojna polsko-bolszewicka, 
której wynik decydować mógł o suwerenności nie tylko Polski, ale także 
(w oczach wielu historyków wojskowych) Europy. Do tej nie- 
wypowiedzianej wojny na wschodzie szykowano się już jesienią ] 918 
roku. Pierwsze walki na Ukrainie wybuchły w grudniu tegoż roku. 
W następnym roku toczyły się walki o wschodnie rubieże 
Rzeczypospolitej. Ciężkie walki o Wilno i Kijów ściągnęły na te tereny 
duże zgrupowania wojskowe. 
Moment przełomowy "pochód za Wisłę", jak ofensywę frontu 
zachodniego nazwała bolszewicka propaganda, rozpoczął się 4 lipca 
1920 roku.} Celem działań Armii Czerwonej było wyparcie polskich 
jednostek za Wisłę. Z okrzykiem: "Dajosz Warszawie", dywizje sowieckie 
maszerowały na zachód. 2 
Marszałek Michał Tuchaczewski ponaglany przez Kierownictwo Rosji 
Radzieckiej parł do Warszawy niczym do mitycznego Edenu. W Mos- 
kwie głęboko wierzono, że upadek Warszawy stanowić będzie kres 
"Białej Polski" i otworzy szeroko drogę na zachód Europy, pozwoli 
połączyć się z trwającą właśnie w Niemczech rewolucją proletariacką. 
W sztabie marszałka Tuchaczewskiego przeważała opinia, że upadek 
stolIcy załamie opór Polaków i zakończy wojnę. Odwoływano się do 
doświadczeń powstania listopadowego, kiedy to utrata Warszawy 
wytrąciła Polakom broń z ręki, chociaż istniały realne szanse 
kontynuowania walki. 3 Wychodząc z tych przesłanek Tuchaczewski 
oczekiwał, że Polacy za wszelką cenę bronić będą stolicy. Do decydu- 


1. Michał Tuchaczewski, Pochód za Wisłę, s. 172 
2. Janusz Odziemkowski, 15 wiorst od Warszawy, s. 5 
3. Józef Piłsudski, Rok 1920, s. 13-14 


7
		

/ch08.djvu

			jącego uderzenia na Warszawę marszałek Tuchaczewski skierował 
następujące ugrupowania bojowe: 
- XVI Armię dowodzoną przez Nikołaja Włodimirowicza Sołkoguba 
w składzie 2,8, 10, 17 i 27 Dywizji Strzelców, 
- III Armię dowodzoną przez Włodimira Sakamonowicza Łazariewicza 
w składzie 5, 6,21 i 56 Dywizji Strzelców, 
- XV Armię dowodzoną przez Augusta Iwanowicza Korka w składzie 
4, 11, 15, 33 i 54 Dywizji Strzelców, 
- IV Armię dowodzoną przez Jewgienija Siergiej ewa w składzie 12, 18 
i 53 Dywizji Strzelców, 164 Dywizjon Artylerii oraz III Korpus Kawalerjj 
Gaja Chana Dimitriewicza. 4 
Właśnie IV Armia Sowiecka otrzymała zadanie wykonać głęboki 
manewr oskrzydlający wojska polskie od północy, przekroczyć Wisłę 
w okolicach Nieszawy, przejść przez Brodnicę i oskrzydlic Warszawę od 
zachodu. Celem politycznym było zachęcenie ludności niemieckiej na 
terenie byłego zaboru pruskiego do wystąpień przeciwko Polakom. 
W części to ostatnie zadanie udało się wykonać, między innymi w Brod- 
nicy. Pomoc swą bolszewikom zaoferowali mieszkający w Brodnicy: 
Zeep, Heinrich, Schindler oraz Weisermel. 
Po zakończeniu działań wojennych sąd doraźny skazał na śmierć za 
czynną pomoc bolszewikom niektórych mieszkańców pochodzenia 
niemieckiego. Byli to Blaschki i Schaschki z Brodnicy. Natomiast do 
więzienia w Grudziądzu trafili gorliwi członkowie Komitetu 
Rewolucyjnego: Paul Weissermel, Gustaw Zeep, oraz Schultz z MaIk 
oskarżeni o strzelanie do wojska polskiego. 5 
Siła uderzeniowa Armii Sowieckiej wynosiła około 40 tysięcy 
żołnierzy, natomiast wojska polskie liczyły około 30 tysięcy żołnierzy. 
W różnych publikacjach są zamieszczane rozbieżne liczby żołnierz
 bio- 
rących udział w walkach. Józef Piłsudski oskarża Michała Tucha- 
czewskiego, że zawyżał ilość żołnierzy, biorących udział w wojnie. 
W miarę zbliżania się wojsk sowieckich do Wisły Polski Sztab 
Generalny dysponował coraz większymi informacjami o planach 
marszałka Tuchaczewskiego. Polacy w przygotowaniach do obrony 


4. Norman Daries, Orzeł Biały - Czerwona Gwiazda, s. 141-144 
5. Sylwester Bizan, Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920, s. 22-23 


8
		

/ch09.djvu

			uwzględnili warianty historyczne przemarszów i uderzen wojsk ro- 
syjskich feldmarszałka Paskiewicza z 1831 roku. 6 Ostateczny plan 
kontrofensywy Piłsudskiego zakładał, iż nieprzyjaciel użyje koncepcji 
"Paskiewicz" i rozbicie Frontu Zachodniego będzie możliwe dopiero po 
oskrzydleniu bolszewików przez armię manewrową, która uderzy znad 
Wieprza. Plan ten był śmiały i ryzykowny, ale wykonalny. Przewodnią 
jego myślą było niedopuszczenie do przerwania przez bolszewików 
frontu na odcinku centralnym (Warszawa), związanie nieprzyjaciela na 
południu, utworzenie armii manewrowej nad dolnym Wieprzem, 
niedopuszczenie do oskrzydlenia na północy wzdłuż granicy niemieckiej 
i uderzenie armii manewrowej na flal1kę nacierającego na stolicę 
nieprzyjaciela. 
W przeciwieństwie do M. Tuchaczewskiego J. Piłsudski miał możli- 
wość dokonania koncentracji grupy uderzeniowej na decydującynl 
odcinku frontu i - co najważniejsze - p()trafił to zrealizować W dniach 
13-28 sierpnia 1920 roku dochodzi do decydującego starcia. Na wielkiej 
przestrzeni operacyjnej starły się dwie armie. Walka toczyła się o wielką 
stawkę - niepodległość Rzeczypospolitej, a być może i przyszłośc całej 
cywilizacji europejskiej. 
Bitwa ta przeszła do historii poJ nazwą "Bitwy Warszawskiej". 
Mimo że losy bitwy rozstrzygały się na przedpolach Warszawy, znalazła 
ona swoje odbicie na wszystkich odcil1kach frontu polsko-sowieckiegu. 
Brodnica znajdowała się na głębokim zapleczu frontu i nikt się nie 
spodziewał, że może jej zagrażać okupacja sowiecka. Nagle w sierpniu 
1920 roku u wrót miasta znalazły się bolszewickie oddziały. Nie było to 
zagrożenie przypadkowe. WY11ikało ono bowiem z realizacji przez 
Sowietów planów przyjętych jeszcze w lipcu 1920 roku. Bolszewicy 
planowali uzyskać korzysh1e warunki do ofensywy na Warszawę, od 
zachodu omijając twierdzę Toruń i odci11ając Brodnicę od reszty Polski. 


6. Edar Vincent D' Aberon, OSlCJnnasta decydujqca bitwa w dziejach świata, s. 13-1 R 
7. tamże, s. 13-18 


9
		

/ch10.djvu

			OBRONA BRODNICY 
PRZED NAJAZDEM SOWIECKIM 


W połowie sierpnia do Brodnicy zbliżała się IV Armia Sowiecka, 
w składzie której był Korpus Gaja. 13 sierpnia 1920 r. Korpus Gaja zajął 
Sierpc skąd wysłał swoje patrole w rejony Brodnicy, Torunia, Włocławka 
i Płocka, przygotowując się do ewentualnego forsowania Wisły. Wraz 
z Korpusem Gaja zbliżyli się do Brodnicy żołnierze 12 Dywizji Strzelców 
Pieszych. Kontynuując marsz wzdłuż granicy pruskiej, zajmują kolejno 
Działdowo i Lidzbark Welski, co było bezpośrednim zagrożeniem dla 
powiatu brodnickiego, który znalazł się pobliżu strefy frontu zupełnie 
do obrony nieprzygotowany. W czerwcu i lipcu tereny Pomorza opuściły 
wszystkie wyszkolone oddziały, a przed.e wszystkim grupa operacyjna 
generała Bolesława Roji, grupa Kawalerii Strzelców Granicznych pułko- 
wnika Eugeniusza Habicha oraz Brygada Syberyjska. Jednostki te zostały 
włączone do nowo tworzonej 5 Armii dowodzonej przez generała 
Władysława Sikorskiego z zadaniem obrony stolicy z kierunku północy. 
Na Pomorzu zostały tylko niewyszkolone oddziały zapasowe nowo 
zaciągniętych rekrutów, pododdziały wartownicze oraz wycofujący się 
żołnierze z jednostek rozbitych we wcześniejszych walkach na 
wschodzie. Mimo fatalnej sytuacji kadrowej rozpoczęto pośpiesznie 
formować oddziały i obsadzać nimi newralgiczne punkty przeprawowe 
na Wiśle i Drwęcy. 14 sierpnia 1920 roku bolszewicy zaczęli przy- 
gotowywać się do forsowania Wisły pod Nieszawą. 
Kontynuując natarcie w kierunku zachodnim wzdłuż granicy z Pru- 
sami IV Armia Sowiecka zajmowała kolejno miasta Pomorza: 13 sierpnia 
- Lipno, 14 sierpnia - Lidzbark Welski, a 15 sierpnia - Brodnicę i Rypin. 
Pod naporem wojsk sowieckich do Brodnicy wycofywały się z rejonu 
Działdowa wojska polskie pod dowództwem pułkownika Eugeniusza 
Habicha. W tym samym czasie zagrozonej Brodnicy na pomoc 
skierowano 215 Pułk Ułanów Wielkopolskich pod dowództwem 
rotmistrza Ignacego Mielżyńskiego. W dniu 14 sierpnia pułk zajął 
pozycję na wysokości Golubia-Dobrzynia, a jego celem było obsadzenie 
linii Drwęcy aż do Brodnicy. 


8. Władysław Sikorski, Nad Wisłą i Wkrą, s. 93-95 


10
		

/ch11.djvu

			:
 
 


W południe 15 sierpnia 1920 r. z wycofujących się jednostek oraz 
pododdziałów 215 Pułku Ułanów próbowano stworzyć obronę Brodnicy. 
Pierwsze zadanie grupa operacyjna miała wykonać na linii Rypin 
-Brodnica. Jej zadaniem było zająć pozycję obronną i oczyścić teren 
z wlewającej się masy bolszewickiej. Następnie obrońcy miasta mieli 
zaatakować nieprzyjaciela na linii Michałowo-Jastrzębie i nie dopuścić do 
zajęcia Brodnicy. 
Mieszkańcy Brodnicy nie czekali bezsilnie. Otrzymywali Już wcześniej 
informacje o zbliżającym się nieprzyjacielu i w początkach sierpnia 
zaczęli tworzyć Straż Obywatelską. W powiecie brodnickim sformowa- 
no cztery kompanie. Komendantem powiatowym został Paweł Mich- 
nowski, a komendantem miejskim Jan Słoszewski. Jednak natarcie 
sowieckie było tak duże, że część polskich pododdziałów została zmu- 
szona do wycofania się w kierunku Tivoli, a następnie Wrock, Jabłonowa 
Pomorskiego i Golubia-Dobrzynia. Również ochotnicy Straży Obywatel- 
skiej pod naporem sowieckich wojsk zmuszeni zostali do wycofania się 
w kierunku Jablonowa Pomorskiego. 
W niedzielę 15 sierpnia 1920 roku około godziny 14.00 nadciągający 
od strony Lidzbarka, Cieląt i Michałowa bolszewicy zaczęli przeprawiać 
się przez Drwęcę na ulicę Ogrodową, a stamtąd do centrum miasta. Do 
Brodnicy w krótkim czasie wdarło się około cztery tysiące sowieckich 
żołnierzy z 12 Dywizji Strzelców Pieszych. Wycofujące się polskie 
oddziały wraz ze Strażą Obywatelską nie powstrzymały sowieckiej 
nawałnicy. Nie udało się Polakom utrzymać linii obrony na przedpolach 
Brodnicy. W ciągu czterech godzin na terenie Brodnicy znaleźli się 
żołnierze z 100, 101, 103, 104, 105, 106, 107, 108 i 109 Pułków Strzeleckich 
nieprzyjaciela, a w każdym z nich było około 400 żołnierzy. Wraz 
z Pułkami Strzeleckimi w mieście znalazły się Baterie Artylerii Lekkiej, 
1 Bateria Artylerii Ciężkiej i 3 oddziały Kawalerii, każdy po około 100 
żołnierzy.9W godzinach wieczornych sowieci obsadzili swoimi wojskami 
następujące pozycje: 
- 36 brygada strzelców miejscowość Kruszyny Szlacheckie, 
- 35 brygada strzelców wraz z 86 pułkiem kawalerii miejscowość Mszano, 


9 Michał Tuchaczewski, Pochód za Wisłę, s. 201-207 


11
		

/ch12.djvu

			- 34 brygada strzelców wraz ze sztabem 12 dywizji rozlokowana została 
w Brodnicy. 
Dowódca 12 dywizji zamierzał w najbliższych dniach 34 i 35 brygadą 
strzelców pieszych obsadzić węzeł kolejowy w Jabłonowie Pomorskim. 
Rosjanie zajęli ulice i place miasta. Cały poniedziałek bolszewicy 
tworzyli swoją władzę. Komendantem miasta został komisarz Belejew. 
Sowieci w pierwszej kolejności ogłosili werbunek do Armii Czerwonej. 
Biuro werbunkowe znajdowało się w Hotelu Rzymskim, w którym 
mieściła się również Komenda Miasta. 
Nakazy i zakazy nowa władza mieszkańcom Brodnicy przekazywała 
poprzez obwieszczenia i plakaty w języku niemieckim i polskim 
umieszczane na słupach i tablicach ogłoszeniowych. 17 sierpnia 1920 r. 
okupant zwołał zebranie mieszkańców Brodnicy w Strzelnicy przy 
ul. Przykop. Obrońcy Brodnicy w dniu 15 sierpnia 1920 roku stracili 
6 żołnierz
 a 8 zostało rannych. Dwóch Polaków zabili mieszkający 
w Podgórzu Niemcy. Bolszewicy natomiast stracili 8 żołnierz
 a 15 zos- 
tało rannych. 


WALKI O WYZWOLENIE BRODNICY 


W celu odzyskania terenów zajętych -przez Armię Czerwoną i za- 
pewnienia jednolitej obrony na terenie Pomorza, polskie dowództwo 
naczelne podporządkowało wszystkie ugrupowania walczące z bolsze- 
wikami dowódcy Okręgu Generalnego w Poznaniu, generałowi 
Kazimierzowi Raszkowskiemu. Z punktu widzenia militarnego uznano, 
że najważniejszy rejon do obrony to miasto Jabłonowo Pomorskie. 
Bolszewicy po zajęciu Brodnicy planowali swoje natarcie w kierunku 
Jabłonowa, by uzyskać dogodną pozycję do rozwinięcia uderzenia na 
linii Toruń-Grudziądz. 
Rozszyfrowując zamiar dowódcy 12 Dywizji Strzelców Sowieckich, 
dowództwo Okręgu Generalnego Poznań opracowało ofensywny plan 
obrony Pomorza, w którym przewidziano rozegranie decydującej bitwy 
w obszarze Jabłonowo - Brodnica - Działdowo. 


12
		

/ch13.djvu

			"'
 ... 



v. -.... 


) 


Po wycofaniu się polskich oddziałów z Brodnic
 bolszewicy obsadzili 
szosę Rypin-Brodnica artylerią, natomiast piechotę wysunęli aż do 
Czekanowa. Zająła ona wzgórza nad szosą prowadzącą do Jabłonowa 
Pozostała część wojsk sowieckich pozostała w mieście jako jednostki 
rezerwowe. 
W dniu 17 sierpnia 1920 roku w Jabłonowie Pomorskim zostaje 
sformowana grupa operacyjna pod dowództwem byłego dowódcy 4 OP 
pułkownika Witolda Aleksandrowicza. 
Dzień wcześniej, 16 sierpnia przybywają na podwórzec Zamku w Jabło- 
nowie pierwsze pododdziały wojska i Straż Obywatelska, wycofujące się 
z rejonu Brodnicy. Do nich dołączają dwie baterie 214 Pułku Artylerii 
Polowej, szwadron 218 Pułku Ułanów oraz 359 i 362 Pułki Piechoty. 



 


W skład grupy operacyjnej wchodzili: 
- kompania szturmowa - około 80 żołnierzy, 
- dwa plutony karabinów maszynowych Straży Granicznej po 20 żoł- 
ruerz
 
- pluton 5 Pułku Strzelców Konnych - około 18 ułanow, 
- dwa szwadrony 3 Pułku Straży Granicznej - około 100 żołnierzy, 
- szwadron spieszony (bez koni) 3 pułku Straży Granicznej - 69 żołnierzy 
- dwie kompanie Straży Granicznej - około 120 żołnierzy, 
- resztki batalionu majora Krudowskiego - 55 żołnierzy, 
- szwadron konny - 50 ułanów, 
- pluton Straży Granicznej - 15 żołnierzy, 
- II i III batalion 359 Pułku Piechoty, 
- druga i trzecia bateria 214 Pułku Artylerii Polowej, 
- 215 Pułk Ułanów, 
- pociąg pancerny "WILK", 
- pociąg wywiadowczy "WILCZEK". 
Grupa operacyjna liczyła około 2 500 żołnierzy, 50 cekaemów i 14 dział 
polowych. w Oddziały te zostały sformowane w wyniku ochotniczego 
werbunku przeprowadzonego głównie w Wielkopolsce i na Kujawach. 
W Bydgoszczy i Poznaniu sformowano 215 Pułk Ułanów, który, w okre- 
sie zagrożenia Brodnicy bolszewicką nawałą, miał osłaniać linię Drwęcy 


10. Sylwester Bizan, Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920, s. 47-48 


13
		

/ch14.djvu

			na odcinku Golub-Dobrzyń - Brodnica. Po sformowaniu otrzymał nazwę 
215 Ochotniczy Pułk Jazdy Wielkopolskiej. W związku z tragiczną sytu- 
acją militarną na Pomorzu już 12 sierpnia wyruszył z Poznania. W pierw- 
szej fazie liczył 878 ludzi i 350 koni. W grupie operacyjnej pułkownika 
Aleksandrowicza był najpoważniejszym i najsilniejszym oddziałem. 
W związku z silnym uderzeniem bolszewików na Brodnicę, w dniu 15 
sierpnia pułk wycofał się do ]abłonowa Pomorskiego i został włączony 
do grupy operacyjnej pułkownika Witolda Aleksandrowicza. 
18 sierpnia 1920 r. około godziny 4.00 rano polska grupa operacYJna 
wyrusza z Jabłonowa do walki o Brodnicę. Jej dowódca pułkownik 
Witold Aleksandrowicz postanowił wysłać pociąg rozpoznawczy 
"Wilczek" na stację kolejową Najmowo w celu obserwacji terenu, a 215. 
Pułkiem Ułanów pozorować atak na szosie Golub-Brodnica, ściągając 
tam główne siły sowieckie okupujące miasto. Jednocześnie na odcinek 
]abłonowo - Brodnica skierował 359 i 362 Pułk Piechoty wsparty 214 
Pułkiem Artylerii Lekkiej. Na przednią straż wyznaczył 2 szwadron 215 
Pułku Ułanów, którym kierował porucznik Stanisław Rembowski. 
Zamiarem polskiej ofensywy było skoncentrować silne uderzenie na 
Brodnicę z kierunku północno-zachodniego. O godzinie 6.00 na północ 
od Czekanowa ułani 2 szwadronu 215 Pułku Ułanów napotkali na silny 
opór bolszewików. Po nadejściu polskiej piechoł)r, Polacy zaatakowali bol- 
szewicką linię obrony. Mając dużą przewagę nad silnie okopanymi So- 
wietami, Polacy odrzucili ich na południowy wschód. Około godziny 9.00 
nastąpił korzystny dla żołnierzy polskich przełom w bitwie o Brodnicę. 
Na południe od wsi Wichulec maszerujące polskie oddziały przyjęły na 
siebie silne uderzenie bolszewickich karabinów maszynowych. 
Kompanie 5, 7 i 8 [I batalionu 359 Pułku Piechoty dowodzone przez 
porucznika Winnickiego ruszyły do ataku, rozwijając się w tyralierę od 
brzegów jeziora Oleśno w kierunku drogi Bobrowo-Grzybno. 
Na przedłużeniu rr batalionu pozycje na natarcie zajął III batalion: 9, 11 
i 12 kompanią zbliżając się do wsi Najmowo. Huraganowy atak polskich 
piechurów zmusił bolszewików do wycofania się na południe w kie- 
runku Grzybna. Zajmując teren wzdłuż drogi Kolonia Bobrowo 
-Grzybno w kierunku Kruszyn Szlachetnych bolszewicy rozpoczęli 
umacnianie swoich pozycji. Mając dogodne warunki terenowe i prze- 


14
		

/ch15.djvu

			wagę ogniową, sowiecka piechota ruszyła do kontrataku. Polskie pozycje 
zostały zagrożone. Żołnierze II i III batalionu 359 Pułku Piechoty wsparci 
szwadronem 215 Pułku Ułanów pod dowództwem porucznika 
Stanisława Rembowskiego zostają zmuszeni do zmiany pozycji obronnej. 
Przewaga bolszewicka była bardzo duża. Śmiertelnie ranny został 
porucznik Stanisław Rembowski. 
Około godziny 13.00 udało się Polakom powstrzymać kontratak 
i związać nieprzyjaciela silnym ogniem, wyczekując na przybywające 
posiłki. Wzdłuż szosy Sumowo-Najmowo między Kruszynami Szlachet- 
nymi a Sosnem okopy przechodziły wielokrotnie z rąk do rąk. 
Około godziny 14.00 Polacy walcząc na bagnety, naciskając z dwóch 
stron, zmusili bolszewików do opuszczenia swych pozycji i wycofania 
się ze Żmij ewa i Żmijewka. W zaciętej walce smierć poniosło 12 bolsze- 
wików, a 9 dostało się do niewoli. Bolszewicy wycofali się przez rzeczkę 
łączącą jeziora: Wysokie Brodno i Niskie Brodno w kierunku Brodnicy 
i rozpoczęli umacnianie swych pozycji na linii Karbowo Majątek - las 
przy jeziorze Bachotek, lecz przewagi nad Polakami już nie odzyskali. 
Polscy piechurzy wsparci ułanami z 215 pułku oraz pociągiem "Wilk" 
rozpoczęli przygotowania do decydującego ataku, którego celem było 
wyparcie bolszewików z Brodnicy. Prawe skrzydło polskiego ataku 
zabezpieczał porucznik Ciążyński 1, 3, 4 szwadronem oraz pociągiem 
pancernym "Wilk" z kompanią szturmową. W okolicach wsi Małki ułanj 
natknęli się na silny ogień sowieckiej piechoty z kierunku Niewierza. Po 
godzinnej walce Niewierz został zdobyty. Równolegle, nie dopuszczając 
do oskrzydlenia grupy operacyjnej pułkownika Aleksandrowicza, 
porucznik Ciążyński skierował 4 szwadron w kierunku miejscowości 
Osiek. Prawe skrzydło polskiego natarcia - 8 kompania wraz z podod- 
działami 262 batalionu - współdziałające z artylerią zajęło pozycje na 
wysokości szosy Kowalewo-Brodnica. 
Decydujący atak polskich żołnierzy dowodzonych przez majora 
Henryka Lutomskiego został skierowany na skrzyżowanie dróg Szabda 
-Kowalewo i Szabda-Jabłonowo. Bolszewicy nie mieli czasu na 
umocnienie swoich pozycji w mieście. Huraganowe uderzenie Polaków 
wsparte silnym ogniem z dział drugiej i trzeciej baterii 214 Pułku 
Artylerii Polowej wyparło bolszewików z miasta w kierunku Szczuki, 


) 
» 


15
		

/ch16.djvu

			Michałowa i Cieląt. Polskie uderzenie było pełnym zaskoczeruem dla 
sowieckich żołnierzy. Uciekający w popłochu bolszewicy pozostawili 
karabiny i część zagrabionego dobytku. Większość z nich nie zdążyła 
przeprawić się przez most na Drwęc)T, w związku z tym przepływała ją 
wpław, często przepłacając to życiem. 
Około godziny 18.00 wkroczyli do miasta pierwsi polscy żołnierze, 
a o godzinie 19.00 Brodnica była całkowicie wolna. Brodniczanie bardzo 
serdecznie witali swych oswobodzicieli. Przed domy mieszkańcy miasta 
dla strudzonych żołnierzy wystawili wodę, kawę, chleb oraz papierosy.lI 
By nie dopuścić do umocnienia się bolszewików w okolicach Brodnicy, 
Polacy przystąpili do kolejnej ciężkiej bitwy w okolicach wsi Cielęta. 
O godzinie 22.00 Cielęta były wolne, a sowieccy żołnierze rozpoczęli 
odwrót na wschód w kierunku Lidzbarka. Z powodu dużego zmęczenia 
oddziałów i braku rezerwy koru Polacy musieli zwolnić tempo pościgu 
za nieprzyjacielem. Jednocześnie bliskość granicy niemieckiej ułatwiła 
bolszewikom ucieczkę. 
Bitwa pod Brodnicą miała doniosłe znaczenie. Wyparto bolszewików 
z korytarza pomorskiego i połączono się z armią generała Władysława 
Sikorskiego. Było to przedłużenie działań prawego skrzydła 5 Armii aż 
do granicy pruskiej. 19 sierpnia wojska polskie wyzwoliły Lidzbark 
Welski, a 20 sierpnia Działdowo, Nowe Miasto i Lubawę. 
W walce o Brodnicę bolszewicy ponieśli duże straty. Na polu bitwy 
pozostało około 400 zabitych, wśród których było 3 oficerów 
niemieckich. Polacy zdobyli 3 sztandary bolszewickie, 18 karabinów 
maszynowych, 600 karabinów jednostrzałowych, 1 samochód, amunicję 
i tabory. W sumie rozbito siedem pułków piechoty i wzięto do niewoli 
wielu jeńców bolszewickich. Straty polskie wynosiły 35 poległych i 308 
rannych żołnierzy. Mieszkańcy Brodnicy wdzięczni swoim wyzwoli- 
cielom z honorami pochowali poległych w bitwie o Brodnicę polskich 
żołnierzy.12 


11. Sylwester Bizan Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920, s. 66-67 
12. tauaże, s. 66-67 


16
		

/ch17.djvu

			\,.
 
 


POSŁOWIE 


, Polacy w walce o Brodnicę dysponowaH co najmniej o połowę mniej- 
szymi siłami od czerwonoarmistów. Pułkownik Aleksandrowicz 
zastosował natarcie na przeciwnika z kilku kierunków, jednocześnie 
zabezpieczając sobie skrzydła na całym froncie. Umiejętnie wykorzystał 
artylerię oraz pociągi pancerne. Dowodzenie piechotą charakteryzowało 
się ciągłym posuwaniem się w głąb ugrupowania sowieckiego. 
Dowodzący polskim natarciem pułkownik Aleksandrowicz w sposób 
mistrzowski manewrował mniejszą liczbą żołnierzy. Stosował dowóz 
pododdziałów na pole walki przy pomocy taboru kolejowego i konnego. 
Stwarzało to u przeciwnika wrażenie, większej niż w istocie liczby 
walczących po stronie polskiej. Jednocześnie mógł w ten sposób 
umiejętnie stosować obejście skrzydeł obrony sowieckiej. W dwu przy- 
padkach Polacy zastosowali obejście skrzydeł Armii Czerwonej. 
Przyśpieszyło to zwycięstwo nad Sowietami. W pierwszym przypadku 
odcięto 12 Dywizję Strzelców Pieszych od głównych sił 4 Armii, 
a w szczególności od 3 Korpusu Konnego. Zdobywając Brodnicę 4 szwa- 
dron 215 Pułku Ułanów został skierowany na południe od Brodnicy, aż 
pod miejscowość Osiek. Po przeprawieniu się nad rzekę Drwęcę, Polacy 
zagrodzili Sowietom drogę odwrotu na południe. W drugim przypadku 
zdecydowane uderzenie majora Henryka Lutomskiego piechurami 359 
pułku na Brodnicę doprowadziło do odwrotu sowieckiego najeźdźcy. 
Umiejętności dowódcze polskich oficerów przynosiły efekty również 
podczas osłabienia walki oraz w czasie paniki wkradającej się w żoł- 
nierskie szyki. Spowodowane to było tzw. "świeżym rekrutem", 
niezahartowanym w walce, jaki zasilił polskie jednostki. W tym 
przypadku własny przykład polskich dowódców i ich rozwaga w pro- 
wadzeniu walki doprowadziły do opanowania sytuacji i odzyskania 
wiary we własne siły. Nie obyło się jednak bez strat. Wśród wielu 
poległych był między innymi dowódca kompanii, podporucznik 
Stanisław Rembowski. 
Analizując bitwę brodnicką należy mieć na uwadze to, że ten wycinek 
wojny polsko-bolszewickiej nie był tylko obroną miasta nad Drwęcą. 
Grupa operacyjna pułkownika Witolda Aleksandrowicza nawiązała 


17
		

/ch18.djvu

			kontakt bojowy z jednostkami 5 Armii dowodzonej przez gen. 
Władysława Sikorskiego, przedłużając obszar operacyjny od Modlina do 
granicy polsko-niemieckiej. Uwolnienie Pomorza od bolszewików nie 
dopuściło do przerwania dostaw zaopatrzenia z portów Gdańska dla 
walczących pod Modlinem polskich wojsk. 


CMENTARZ WOJSKOWY W MIEJSKIM lASKU 


W okresie I wojny światowej na terenie Miejskiego Lasku Niemcy 
urządzili cmentarz wojenny nazwany wojskowym. Obok kwater 
niemieckich brodniczanie pochowali z honorami poległych w bitwie 
brodnickiej 31 żołnierzy polskich. Staraniem burmistrza miasta 
Mieczysława Jerzykiewicza wybudowano na cmentarzu kaplicę-pomnik 
zaprojektowaną przez inżyniera architekta Kazimierza Ulatowskiego. 
Natomiast prace budowlane były wykonywane pod nadzorem 
brodnickiego budowniczego, Władysława Kasprowskiego. W dniu 22 
czerwca 1924 roku w obecności prezydenta Rzeczypospolitej Stanisława 
Wojciechowskiego został poświęcony przez ks. Józefa Bielickiego pro- 
boszcza parafii św. Katarzyny kamień węgielny pod budowę kaplicy dla 
uczczenia poległych żołnierzy. 
Natomiast 18 sierpnia 1927 roku, w siódmą rocznicę bitwy pod 
Brodnicą odbyło się odsłonięcie kaplicy-pomnika w obecności generała 
Kazimierza Młodzianowskiego - wojewody pomorskiego oraz przedsta- 
wicieli władz miasta. Obecni byli również uczestnicy bitwy pod 
Brodnicą: pułkownik Witold Aleksandrowicz i hrabia Ignacy Mielżyński. 
Kaplica-pomnik od frontu ma cztery kolurnn
 przed którymi 
spoczywają dwa lwy, symbolizujące męstwo. Zostały one wykute przez 
bydgoskiego mistrza pana Kłobuckiego. Nad wejściem umieszczono 
medalion z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej. Szczyt kaplicy 
zwienczony został został metalowym krzyżem. W kaplicy są dwie 
tablice. Na jednej z nich umieszczono następujący napis: 


18
		

/ch19.djvu

			"'
 
 


"KU CZCI SPOCZYWAJĄCYCH NA TYM CMENTARZU OBRONCÓW 
ZAGROŻONEJ OJCZYZNY I OSWOBODZICIELI NASZEGO MIASTA 
POLEGŁYCH PODCZAS INWAZJI BOLSZEWICKIEJ W DNIU 18 
SIERPNIA 1920 ROKU 
WDZIĘCZNA BRODNICA" 


Na drugiej widnieją nazwiska poległych pod Brodnicą Polaków 


Polegli pod Brodnicą w dniu 
18 SIERPNIA 1920 ROKU 
FRĄCKOWICZ STEFAN - ułan 215 Pułku Ułanów Wielkopolskich 
KUBIACZYK JAN - ułan 215 Pułku Ułanów Wielkopolskich 
BOGUSŁAWSKI FRANCISZEK z Bydgoszczy - st. szeregowy 362 Pułku Piechoty 
CHMIELEWSKI KAZIMIERZ z Trzemeszna - szeregowy 262 Pułku Piechoty 
PIETRZAK STANISŁAW - st szeregowy 262 Pułku Piechoty 
DUDAŁA STEFAN ze Śremu - szeregowy 69 Pułku Piechoty 
WITCZAK ANDRZEJ - szeregowy 69 Pułku Piechoty 
JABŁOŃSKI - 4 kompania kolejowa 
JASZKIE - żandarm polowy 
NISZCZAK MICHAŁ z Osieka pow. Rypin 
PALUCHOWSKI FRANCISZEK - szeregowy pociągu pancernego "WILK" 
STOLF MIECZYSŁAW - szeregowy 159 Pułku Piechoty 
TOMASZCZEK ANTONI 
Nazwiska 14 poległych nieznane 
JanowslG Jan członek Służby Obywatelskiej z Górzna, spoczywa na cmentarzu 
parafialnym w Brodnicy. 
Rembowski Stanisław - ppor. 215 Pułku Ułanów Wielkopolskich 
Piotrowski Stanisław - ułan 215 Pułku Ułanów Wielkopolskich 
Szlagowski Zbigniew - ułan 215 Pułku Ułanów Wielkopolskich 
Spoczywają w Poznaniu" 13 


W środku kaplicy pomiędzy tablicami pułkownik Witold 
Aleksandrowicz w czasie odsłonięcia kaplicy-pomnika zawiesił zdjęty 
z piersi swój Krzyż "Virtuti Militarii" klasy V. W ten sposób uczcił pamięć 


13. Jerzy Wultański, Śladami dawnej Brodnicy, s.124 


19
		

/ch20.djvu

			swych poległych podwładnych. 
Pod Krzyżem umieszczono napis: 
"PAMIĘCI POLEGŁYCH POŚWIĘCIŁ ICH DOWÓDCA 
pułk. ALEKSANDROWICZ" 14 


Brodniczanie nie zapominają o mogiłach bohaterskich żołnierzy. Grobami 
opiekują się harcerze, żołnierze miejscowej jednostki oraz mieszkańcy 
miasta. Szczególnie w rocznicę bitwy jak również w dniu Święta 
Zmarłych na mogiłach płoną znicze. 18 sierpnia w rocznicę zwycięskiej 
bitwy przed kaplicą-pomnikiem odbywają się uroczystości patriotyczno 
-religijne. Uroczystościom tym przewodzą władze miasta i powiatu. 
Część religijną od kilku lat prowadzi kapelan pułku, ks. mjr Bolesław 
Lichnerowicz, a oprawę wojskową zapewniają żołnierze brodnickiego 
pułku. Wszystkie uroczystości na cmentarzu wojskowym odbywają się 
z udziałem mieszkańców miasta, którzy w ten sposób oddają hołd 
poległym bohaterom. 


DOKUMENTY BOLSZEWICKIE 
WYDANEWBRODNICY 


W Brodnicy bolszewicy wydali jedno ogłoszenie werbunkowe do Armii 
Czerwonej oraz 3 rozkazy. 


OGŁOSZENIE 
Wszyscy, którzy się chcą zgłosić do Czerwonej Armii 
będą jako ochotnicy przyjęci. 
Zgłoszenia u Komendanta w Hotelu Rzymskim. 
Biuro Werbunkowe 15 


14. Sylwester Bizan, Powiat i miasto Brodnica w walkach o niepodległość 1914-1920, s. 67 
15. Sylwester Bizan, tamże, s. 28 


20
		

/ch21.djvu

			ROZKAZ NR 1 


Dnia 16 sierpnia 1920 


Art. 1 
Art. 2 


Art. 3 


Art. 4 


Art. 5 


Art. 6 
Art. 7 


Art. 8 


Art. 9 


Art. 10 


Art. 11 


Art. 12 


Art. 13 


Miasto Brodnica 


Z dniem dzisiejszym spełniać należy rozkazy Komendanta miasta 
Bez mego rozkazu są wszelkie rewizje domowe, rekwizycje itp. 
surowo wzbronione 
Wszystkie restauracje jako też i wyszynki należy zamknąć i sprzedaż 
wódki jest zakazana, aż do dalszego rozporządzenia. 
W szyscy inni kupcy i handlarze (z wyjątkiem wymienionych wart. 3) 
mogą dalej handlować. 
Rubel rosyjski musi być przyjęty w wartości 1 marki jako środek 
pła tniczy. 
Ruch uliczny jest dozwolony do godziny 10 wieczorem. 
Wszyscy, którzy służyli warmii polskiej, muszą się zgłosić od godziny 4. 
do 5. po południu w Komendanturze, celem rejestracji. 
Wszyscy dawniejsi oficerowie rosyjscy muszą się zgłosić w 3 do 4 
godzinach od wydania niniejszego rozkazu. 
Rozkazuję mieszkańcom, że wszelką broń palną i ręczną mają 
natychmiast oddać w kancelarii Komendanta. 
Podaję do wiadorności, że morderstwa, rabunki grabieże, hałasy w stanie 
nietrzeźwym, karane będą śmiercią przez rozstrzelanie doraźne. 
W szysc}T, którzy nie respektują niniejszego rozkazu i zarządzeń 
władz nie posłuchają, staną przed sądem wojennym. 
Biuro Komendantów miasta mieści się przy ul. Wilhelmowskiego nr 12 
(Hotel Rzymski). 
Korzystając z okazji donoszę, że Kamraci wczoraj polegli, dzisiaj po 
południu pochowani będą z honorami wojskowymi, a na uspokojenie 
ludności nadmieniam, że podczas pogrzebu oddana zostanie salwa 
honorowa. 


Komendant miasta Belejew 


21
		

/ch22.djvu

			ROZKAZ NR 2 


Dnia 17.8.1920 


Miasto Brodruca 


Ponieważ rozkaz Nr 1 nie był ze wszystkimi redagowan)T, zwraca się po raz 
wtórny uwagę, że od dnia jutrzejszego wszystkie interesa oprócz restauracji i 
wyszynków, muszą być otwarte i towar po dawniejszych normalnych cenach 
sprzedawany, w przeciwnym razie towar będzie skonfiskowany 
Równocześnie podaje się do wiadomości, że rubel na równi z marką jest jako 
środek płatniczy uznany i towar tylko za gotówkę ma być sprzedawany. 
Kto niniejszemu rozkazowi się nie podda, będzie aresztowany i stawiony przed 
trybunał sądu rewolucyjnego. 


Komendant miasta Belejew 


ROZKAZ NR 3 


Dnia 18.8.1920 


Miasto Brodnica 


Art. l Oznajmiam dla wszystkich stanów, że władza w mieście Brodnicy 
i okolicy jest zreorganiLowana. 
Art. 2 Dawniejszy magistrat jest rozwiązany. 
Art. 3 Wszelką władzę w mieście i okolicy wykonuje odtąd Tymczasowy 
Wojenny Komitet Rewolucyjny, w którego skład wchodzą: 
1. Przedstawiciel Rewkoma 
Kolega Julian Wendrich 
członkowie: Antoni Galeja 
Hans Schielke 
Feliks Bieliński 
Richard Felski 
Art. 4 Wszelkie sprawy magistrackie przejmuje Tymczasowy Wojenny Komitet 
Rewolucyjny. 


22
		

/ch23.djvu

			1"..ł... "!" 


Art.5 Wszelkie rozkazy i postanowienia Tymczasowego Wojennego Komitetu 
Rewolucyjnego winny być przez każdego obywatela wykonywane. 
Art. 6 Niespelnianie rozka 4 ów i postanowień Tymczasowego Wojennego 
Komitetu Rewolucyjnego pociąga za sobą surowe kary więzienne stanu 
wOJennego. 


(Podpisano) 
Komisarz 12 Dywizji: Niekrasow 
Sekretarz szefa: Gerszow 


23
		

/ch24.djvu

			BIBLIOGRAFIA 


Bizan Sylwester, Powiat i Miasto Brodnica w walkach o niepodległość 
1914-1920. Wąbrzeźno 1939. 
D' Abemon Edgar, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata. 
Warszawa 1990. 
Davies Nonnan, Orzeł biały Czerwona Gwiazda. Kraków 1998. 
Historia Polski - t.4 cz.1 PAN Warszawa 1996. 
Drouet M., Udział pułku ochotnzczego jazdy wielkopolskiej nr 215 w walkach 
pod Brodnicą 
Kukomski Zygmunt Edward, Nasza Krew. Staszków 1998. 
Maliccy Alfons i Mariusz, Brodnickie cmentarze [W:] 
Szkice brodnickie. Brodnica 1993. s.319 
Odziemski Józef, 15 Wiorst od Warszau;y. Warszawa 1990. 
Pobóg Malinowski, Najnowsza historia Polski t.2. Warszawa 1967. 
Piłsudski Józef, Rok 1920 . Łódź 1989. 
Piłsudski Józef, Pisma zbiorowe t.5-10 . Warszawa 1937. 
Tarczyński Marek, Cud nad Wisłą. Warszawa 1990. 
Tuchaczewski Michał, Pochód za Wisłę. Łódź 1989. 
Sikorski Władysław, Nad Wisłą i Wkrą. Lwów 1928. 
Wierzchowski Szczepan, Brodnica w okresie międzywojennym 1920-1939 
[W:] Brodnica siedem wieków miasta. Brodnica 1998. s.228-230 
Wultań
i Jerzy, Z przeszłości Brodnicy. Pruszków 1993. 
Wultański Jerzy, Śladami dawnej Brodnicy. Brodnica 1995. 



 
./": (" ,..,:-
 
.. ł-:...
 
/ , \ 't
 ;t
"ł1 
Ol" 



 \ 
f/P 
CP 'I 1 c; \ 
"1< t'.;r 
 
SD<.l.'" -I"" 
 Jt 
. 
 
<::.,..,) 


v 
I'l' 


. -:. 


24 


.-
		

/ch25.djvu

			SPIS ILUSTRACJI 


(ze zbiorów autora) 
1. Widok współczesny kaplicy-pomnika 
2. Uroczystość patriotyczna przed kaplicą-pomnikiem 
3. Widok cmentarza wojskowego w Lasku Miejskim 
4. Kwatery żolruerzy polskich na cmentarzu wojskowym 
w Lasku Miejskim 
5. Uroczystości upamiętniające 76 rocznicę bitwy pod Brodnicą 
6. Uroczysty apel poległyc11 


25
		

/ch26.djvu

			SPIS TRESCI 


1. Przyczyny i uwarunkowania sowieckiego najazdu na Brodnicę ... 7 
2. Obrona Brodnicy przed najazdem sowieckim .......... . . . . . . . . 10 
3. Walki o wyzwolenie Brodnicy ...... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 
4. Posłowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ..................... 17 
5. Cmentarz wojskowy w miejskim lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 
6. Dokumenty bolszewickie wydane w Brodnicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 
7. Bibliografia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 
8. Spis ilustracji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 




 


/ 
 
:t'lłTJ.ł łt -, 

 (.,A.' 
) Ó \ 

 /\,' t
<) ;;;. 
: . 
 \

. 
,y)fJ 
 

'
'łI'" t::I- J 
fr ,Co) . 

 ' 
 
\ t9. 



 


. '. 


, ':," · ,a;. , 

 . łil6: -"7. .
		

/ch27.djvu

			... ."' 


\,.,t.. ..... 


ł" 


.",., 
.f 
" 



, 


"t 
"f
 
/I:"iiI. ' .:!'t 
. 
 \ -i. ,* 
t' )o. 
'I . 
 ' ,'t.. 
, ... 
. 

 . '11 


'*"Jr.-
_-" 


.. 


"to  p.,' '\,\_\, '" ' '" 


',
"r 


.., 
1. Widok współczesny kaplicy-pomnika. 


fi' 


1",'1\ '. 


'Ił 


... 
. 


.. 
.. 


4\ 


Iio 


2. Uroczystość patriotyczna przed kaplicą-pomnikiem. 


."".....--.. ........ 
t'! , I 
,,
""" 
 fi.f*",., 
.,
 

 
'";; \11\ # ' 7 ' 
, 
 ' '.J:'" 
oJ" l 
&.> 


.
) 

 

 
(;)
		

/ch28.djvu

			"'
 


'.\'< . 


"'" ". 
t "- "<:"J" 
'ł', , 
li. 

 ';,ił 
\ ... 
ł 'ł 
,., "{Jł.. 


.'
 '¥ 

 
. 
'1.1\- 


,1 


. I 
.:.. . 

 
2g
 \ 
't-, \ 

, 
" N 
.;) 


",II'; 


'1'1 
1- '- 


*,,. 


-" '. e-." 



 



 



 eYł ł.. 



. 


", 


'}, 
J." 
 


..,
 



 


-
 


. .-,.... 


" 1 


. 
 "'<,. 


-'
. 



1-:-' 


3. Widok cmentarza wojskowego w Lasku Miejskim. 


" 
.,. 



 


. '
o,i5 

 
'-> 
 


': 


..... 
..! 


if-
 


"I" 



!1" 


w. f : ",,
 


" 


'ł. 


4 


.'" 


.. 


.' . 


(
' 
, , 


ł 
, ,:"', 


't 'ł 



'
 


}" 
 
i 
,,11."" 
, 


". 


1!, 


\ 



'" " 
 


( 
. 


'f.'
>< r 



':'; 



 


-ł......., 


, ,Co 


"'r""' c; 


4. Kwatery żołnierzy polskich na cmentarzu wojskowym. 


'--:"'r-._. . 


j',<:;
 ," "..",-/ .ł
\, t: 


};., 


I/I;"WI,' .
		

/ch29.djvu

			,.. 


j".
 .... 


"l 


-.' 


, 


'i 
,;, 


,I' _f 


5. Uroczystości upamiętniające 76 rocznicę bitwy pod Brodnicą. 


... ... 



 


... 


""'* 


, .... 



 


6. Uroczysty apel poległych żołnierzy. 


.' ,., f 
.... ....''''ł'
, 


,
 
 

 

\' 
 r