Ilustrowany przewodnik po Inowrocławiu i Kujawach : (Kruszwica-Strzelno-Trzemeszno-Mogilno-Pakość)

KAROL KOPEĆ 


I 


KRUSZWICA - STRZELNO - PAKOŚĆ 
MOGILNO - TRZEMESZNO 
KUJA WY 


ffi WOD
H 


140 ILUSTRACYJ PLAN M INOWROCŁAWIA 
, 


I 


-- 
, .,. '- ,........, 


I' 


WYDANO STARANIEM POL. TOW, KItAJOZNAWCZ. w INOWROCł.AWIU
>>>
Naj I e psze 


W i n a, M i o d y i S z a m p a n y 


... 


Krajowe! 
Lr 


H. MAKOWSKI 


Kruszwica 
\ , I
>>>
, 


ILUS'fROW ANY 
PRZE'VODNIK 


PO 
INO\VROCŁA WIU 
I KUJ A 'V A C H 
(KRUSZWICA - STRZELNO - TRZEMESZNO - 
MOGILNO-P AKOŚĆ) 


140 I L U S T R A C Y J 


. 


PLAN MIASTA INOWROCŁAWIA 
W PODZIAŁCE 1: 5.000 
OPRACOWAŁ 
KAROL KOPEĆ 
NAUCZYCIEL GEOGR.
FJI W PANSTWOWE\I 
SE\lI
ARJ[M 
AUCZYCIELSK[E'ł ŻE:\'SKIE\I 
W INO\\ROCŁAWIU 


ł 
I 


. 


WYDANO STARANIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA 
KRAJOZNAWCZEGO ODDZIAŁU KUJAW ZACHODNICH 
ł W INOWROCŁAWIU 
O 
. - ROK 1933 - t
>>>
(l
i I Re11 
- {' 
r 


o.v 


1 


'Reprodukcja i pr2edruk 
w2broniony 


" 
CZCIONKAMI DRUKARNI F. USTASIAK - INOWROCŁAW 
.
>>>
Slowo wstępne. 


W mieście naszem od szeregu lat dawał się 
odczuwać brak "przewodnika" po Inowrocławiu i naj- 
bliższej okolicy. Liczne rzesze kuracjuszy i ucze- 
stnicy wycieczek krajoznawczych domagali się wydania 
książki, w której. mogliby znaleźć najuiezbędniejsze 
informacje tyczące położenia, historji, zabytków 
i osobliwości naszego miasta, oraz mogli się łatwo 
orjentować przy pomocy planu w czasie pobytu 
w Inowrocławiu. 
Inicjatywę wydania niniejszego dziełka powzięło 
Polskie Towarzystwo Krajoznawcze Oddział Kujaw 
Zachodnich. 
Oddając niniejszy przewodnik do rąk Czytelnika 
pragnę zaznaczyć, że ze względu na konieczność 
ograniczenia niniejszego wydawnictwa, mogłem dać 
tylko ogólny pogląd na dzieje Inowrocławia. 
Wyrażam nadzieję, że z okazji zbliżających się 
uroczystości 700-lecia założenia miasta Inowrocławia, 
zostanie opracowana i wydana obszerna monografja 
stolicy Kujaw Zachodnich. 


3
>>>
, 
Przy opracowaniu niniejszego przewodnika, słu- 
żyła mi jako źródło bibljografja podana przy końcu - 
pozatem kierowałem się własną autopsją i umiłowa- 
niem miasta, w którem od lat ośmiu przebywam. 
Serdeczne podziękowanie składam tym W szyst- 
kim, którzy mi radą, lub zachętą pomogli do wykonania 
pracy niniejszej. 
Jeżeli przewodnik ten ułatwi zwiedzającym 
poznanie stolicy Kujaw Zachodnich, jeśli udzieli naj- 
niezbędniejszych informacyj kuracjuszom, jeśli zachęci 
mieszkańców Inowrocławia do zwiedzenia Kruszwicy, 
Strzel na, Trzemeszna, Mogilna i Pakości, jeśli przy- 
czyni się czemkolwiek do rozbudzenia idei krajo- 
znawczej, to cel mojej pracy zostanie osiągnięty. 
Wyrażając nadzieję, że "przewodnik" spotka 
się z przychylnem przyjęciem, proszę Czytelników, 
aby ze względu na następne wydanie zechcieli nad- 
syłać swe cenne uwagi co do ewentualnych błędów, 
braków i niedokładności pod podanym adresem. 


Karol Kopeć 
semmarJum naucz. 


Inowrocław w maju 1933 r.
>>>
KRAJOBRAZ OKOLICY INOWROCLA WIA 
Inowrocław leży na Kujawach. 
Odwieczna to ziemia słowiańska, ziemia rolnicza, 
naj żyźniej sza kraina Polski, pradawna siedziba Polan. 
Kujawy, to płaszczyzna wzniesiona średnio na 
90 m. nad poziom morza, poprzerzynana słabo wgię- 
temi zagłębieniami, lub zaokrąglonemi kopcami. 
Część południowa Kujaw jest róvvna i słabo pofalo- 



% 1(,- 


ł 


- 


"''f 


( 


-. 


." 
 


l . 


.. 
1 


.., 'Ił . 


I". 


Ogólny widok Inowrocławia 


wana, częsc północna jest więcej urozmaicona i po- 
kryta częściowo piaszczystemi wydmami. Ze względu 
.na charakter gleby nazwano te części Kujawami 
Czarnemi i Kujawami Białemi. Kujawy były pokryte 
w epoce dyluwjalnej 10dowce:"11 skandynawskim. 


5
>>>
Akumulacja lodowcowa (morenowo-denna i more- 
nowo. czołowa), oraz ożywiona ruchliwość lodowca, 
przyczyniły się do powstania na tej ziemi licznych 
rynien dolin'1ych i jeziernych, które w znacznym 
stopniu urozmaicają krajobraz. 
Pod pokrywą dyluwjalną znajdują się utwory 
permskie, triasowe i jurajskie. Słynna z urodzajności 
gleba kujawska powstała po ustąpieniu lodowca, na 
dnie olbrzymiego zastoiskowego jeziora. Gdy wody 
spłynęły na zachód dzisiejszą pradoliną" toruńsko- 
eberswaldzką, powstały w zagłębieniach jeziora, które 
dostarczały ryb, służyły komunikacji, oraz tworzyły 
naturalną osłonę przed wrogiem. 
Miejsca wniesione wyżej na tej równinie, pełnej 
jezior i bagien, były naj dogodniejsze do przeprowa- 
dzenia ścieżek i dróg i stanowiły dogodne punkty 
do zakładania ludzkich osad. T ero należy tłuma- 
czyć powstanie całego szeregu starych osad na Ku- 
jawach jak Brześć Kujawski, Chełmce, Radziejów, 
Kruszwica, Pakość, Kościelec; tern należy też tłuma- 
czyć powstanie Inowrocławia w miejscu wzniesionem. 
(do 103 m. n. poz. morza) ponad okolicę, gdzie prze- 
cinały się odwieczne drogi, prowadzące z Poznania 
do Torunia i z Kruszwicy do Bydgoszczy. Inowrocław 
leży na dziale wodnym między dorzeczem Wisły, 
a Noteci i Warty. 
Krajobraz okolicy Inowrocławia sprawia z powodu 
małych różnic poziomu wrażenie jednostajności, wyglą- 
da na krajobraz cichy i smętny. Krajobraz ten jednak 
w czasie bujnej wegetacji roślinnej, gdy w polach 
szumią falujące łany złocistej pszenicy, gdy oko spocznie 
na olbrzymich rozłogach polnych z burakami cukro- 
wemi, gdy wędrowiec zobaczy w oddali wśród bujnej 
zieleni ukryte wioski i wysokie kominy fabryczne 


6
>>>
z pióropuszami dymów, staje się weselszy i pełny 
uroku. Piękno krajobrazu kujawskiego opisali i roz- 
sławili wielcy synowie tej ziemi - Jan Kasprowicz 
i Stanisław Przybyszewski. 
S. Przybyszewski - Z gleby kujawskiej. 
,.1 'Wokół roztacza się ogromna przestrzeń pierwotna. 
bez konturów. zlewająca się na krańcach czarnym szla- 
kiem ugorów i błękitnem niebem. Jak daleko oko sięga, 
gładka jak stół - cicha, a bezbrzeżna melancholja. co 
duszę na miękki mol nastraja i kołysze ją w głęboką 
zadumę., . 
Coś nieskończenie cichego, smutnego. jakiś ton bez 
nadziejnej tęsknoty legł nad tą ,;iemią - Jest coś zam- 
kniętego w sobie - nIema nic. coby skupion
 w so1lie 
uwagę rozerwać mogło, coś co tylko cichym szeptem 
wypowiedzieć można. bo to wszystko takie ciche i dobre 
i smutne. 
Wprawdzie rozkwitły pola rzepiku delikatn8m. wonie- 
jącem kwieciem - zieleni się rozkoszn-YID kobiercem 
ozimina. rozkwieciły się łąki żółtym jaskrem - tulą się 
do twarzY skromne anemony - słychać świer
ot ptaków 
w powietrzu i turkot wozów chubiarzy wdłuż dróg ob- 
sadzonych staremi wierzbami - ale to wszystko welela 
nie daje. ,. Jakaś parna. przeczuciem i troską cięiarna 
dola przykucnęła na rozstajnych drogach i tłumi śmiech 
i rozi!war... 
Na malem wzgórzu - Inowrocław ze zgliszczami 
niezmiernie pięknego kościoła Panny Marji. a wdali. skąd 
dzwony płyną i płynlł t
 rozpłakaną godzin
. widnieje 
i świeci się biały kościół na 
órce - to słynna Góra. 
a w tym kościele cudowny obraz świętego Walente,o, 
do którego śmiertelnie (hory mały Jan został zaofiaro- 
wany i łaska święte
o uzdrowiła go. 
Och. móc wyczerpać wszystkie uroki. czary i cuda 
tej ziemi!,.,fI 


7
>>>
Franrk - 
 ., 
.. ,j "1


 \I ':; . i 
, \ ))l (j, lIi
'",
, 'i
 

 I ' :', 
 1'-

&iW
., 
I 
. I 
\\l
 
\

 
}i I
. _!t:
.
 \)


 I 

" . 
iTi:- ,r 
 l?' 
 
". 
 
- . 
'\
 ' I I.b : 
- 'i' ..' m ',"' . . '
 .:;;i?-"-I! 
.


 - ,r} ....
, ' ,
a.
 
.. i!I,,?---..... 
" 
'
' 'y' I - 1\-. :'f, 
 - 
 --s - 

" 
 ' .J .
 (( -, 

,
,
 ,c"'ł''; '; 
, :-.:: _ 'łł. 
..J 'ł"ł/ , . ....a::__ 
. - -: y 
- ' 
 
" I,
 
 _ '
_
 - __,:_', 
 
. _ _._ 

 
1\1"-
_ _ 
 - _ 

 ....? .- .......;-

-:- - - --=: . 
= / \..::'" . "") - - -==- 

___ _ - 
_ 
 -- Nr 

- 


- Prawdziwa F rancha 
w pudelkach 
Kawa 
dla T wego zdrowia! 


8
>>>
2. PRADZIEJE OKOLICY INOWROCŁAWIA 


Po ustąpieniu z północnych ziem polskich lo- 
dowca skandyna wskiego nastąpiło ocieplenie się 
klimatu, a na ziemiach tych pows tał rozległy step, 
pokryty bujną roślinnością. Już w tych zamierzchłych 
czasach pojawił się na Kujawach człowiek, który 
posługiwał się w walce o hyt kamieniem i kośćmi 
zwierzą-Ł, a trudnił się myślistwem i prowadził życie 
koczownicze. 


I 
 
! "0... 
I , . 
,. 
.- 
I .. 
.-" l 
..
 
... 
łt -. 
.. 
I 
 
.. 
l__ -- 


Wykopaliska archeologiczne w -muzeum t'egjonalnem 


Na ziemi kujawskiej dokonano w wielu miejsco- 
.wościach licznych odkryć archeologicznych, a wyko- 
paliska te można zobaczyć w muzeum w Poznaniu 
i w muzeum regjonalnem Kujaw Zachodnich, którego 
zbiory archeologiczne mieszcL:ą się tymczasowo 
w gmachu magistratu. 


9
>>>
Z najdawniejszych czasów pochodzą znalezione 
w WójciQ-ie i w Parchaniu narzędzia, sporządzone 
z rogu. SIadów kultury po człowieku pierwotnym do- 
starczyła nam już starsza epoka kamienna (paleolit), 
oraz środkowa epoka kamienna (mesolit). 
Początki życia osiadłego przypadają na tej ziemi 
w młodszej epoce kamiennej (neolicie) około trzy do 
dwa tysiące lat przed Chr. 
Ludność ówczesna przybyła na te ziemie z po- 
łudnia i umiała wyrabiać z gliny garnki i ozdabiać 
je (ceramika wstęgowa i sznurowa). 


. .J 1 )-(;:,: ':/:{\:';;..
:' "-);-
,,,' ,

 -'
": :
{


.:, 
. '.- . 
 ,,$'
 . 
 
..t J :"'-. ", 
:
' 


,.., . 
"':" .ł.' 


." 
';-?

-'

iź
;;;";(, 
. :' - . fj 


:" ..
 # A 


., 


............ . 
. ł- . 
.. 


.. 

""'" 
'. . 


*'łt. -...-"'4-". :
... 
-, . 
'......
.. 

....:.. 
... ... ol 


. .
 
*', ,.. 
". :'''. . . ..,... 


... 


. 


"-. 
 



 


t" 
. 
 


" 


Urny znalezione w Modliborzycach 


Z tych czasów znaleziono w wielu miejscowo- 
ściach w okolicy Inowrocławia dużo narzędzi, młołów, 
siekier i skrobaczy sporządzonych z krLemienia 
(Inowrocław, Gniewkowo, Chełmce, Szymborze, Sza- 
rlej, Strzelno, Kruszwica). 
Życiodajne czarnoziemy kujawsk;e wiązały no. 
madę z ziemią, to też Kujawy zaludniają się cora
 
gęściej, a człowiek zaczyna przy pomocy prymity. 
wnych narzędzi uprawiać rolę i hodować bydło. 
Znany już był wtedy jęczmień, jak to wynika z śladów 
10
>>>
ziarn. odci
nięty("h na naclyniach neolitycznych 
znalezionych w miejscuwaści Budy. niedaleko StrzeloJ. 
Kujawy ulegają następnie podbojowi ludu z kulturą 
grobów megalit ycznych. ludowi posuwającemu się 
z za Odry. Kultura grobów megalitycznych została 
nazwana od charakterystycznych dla niej grobów.. 
Umarłych chowano w tych czasach w ziemi na wznak; 


!:
 J. ' . .: 
f. 


, ._
 



 ... 
-'.'...- 



 _'r 
, -
"'r '1 . - ""'
' 
.. 
" 
Z"'.ł '. :£..0' 
. ' -: 
 - ::,



;: 
.; /;
.
:-, - .;- 

 h. . "'_- '- ... '- 
 - ...., ,
 -. h 
.1... .. ..., c
 "_l.:.. ......'-'..;. ..
... 0;' . 
 " 
. . 
 !J 
 .'" 
JI..... 
 
- . A,.. --.... 
- }.. 
 


--...--... . 

..... '- ..
.." ..." 
... ..
« 
- . ..-..... .. :--. 
l' 
..: 
 , 
 't..g:{jo-. 

 ,. :.:
. ',: 
;,.- '" :-::.;;;"'

 . 
--
 ..... ...
 . 
.......
.. . 



 


# 


-." 
.. ..' 



"=
...
 . 
'" 
,..;........... "..--0 :--i 
.. ....: ,,':..: -" 
 .' ,...... 

:-:- .",'...: - 
.. 
'. 
, ,
:.+# -'. -0"'1.. .' - " 
...
., ...... 
, ',;. "':;-":" ," .......':-.-, '
 
'" - .,.. ' - . -' . '\ . 
.. '. 
:
 .
 0.. - 


 :r,- 
:
:
.
 .
. ! 
'\ .' 
. ,..- ....
#-." 
.. ..
 .,;... . 
. 
 _
 :. '. "
,, _

. 
1 
. --!' 
 . ' : o' . . 
_ J ......:......-1..:." 


... .. . ,"-c-. II 
...
 lit. 
 ..... 
-ł ...... 


, l' 
 


.¥'4 
....... 
, 
 


\. . 
_.
.'" .". 
 


.. '\.... . 


. '. - - 
'..... 
"

'...:o .. -..-- 
i 
:.....: 
...,

;:.;.r:'" 

.:,.: "..' 
. . .... 
.h. ..
"" 


-..-. 



 

 O,,!
 
4.. . 


-+. . 


'. 


- ..... . 


"":o,.,. .
- 
+
..:-..- -.
 


;.... '1:' 


.. 
: i- ..: 


1 


.

 


..,t. " 


.ł"JIIIo.-" 


Cmentarzysko w Modliborzycach 


groby &niały k
zlałt skrzyni w formie trapeZii lub 
trójkąta. a budowano je z duiych kamieni i pokry- 
wano je kurhanełH. Na takie groby natrafiono do- 
tychczas w Radziejowie, Osięcinach. Rzeszynku 
i w innych miejscowościach. Ponieważ grobó\v tych 
znaleziono na tutejszym terenie stosunkowo dużo. 
nazywają je często grobami kujawskiemi. Była to 


11
>>>
kultura ściśle rolnicza. Pod względem etnicznym 
należy ją przypisywać jednej z tak niezróżnicowanej 
jeszcze językow0 ludności praindoeu['opejskiej, która 
się rozeszła w szeregu wędrówek ze swej kolebki 
skandvnaw,ko-duńskiej. 
Z tego czasu (neolit) nttrafiono też na groby, 
w których chowano zmarłych w pozycji skurczonej 
(Modliborzyce). 
Około roku dwa tys. przed Chr. rozpowszech- 
nia się użycie nowego materjału do wyrobów, 
a mianowicie Iniedzi. POl.ostałości wyrobów 
 Inie- 
dzi znaleziono koło Inowrocławia i w Radojewicach. 
Ponieważ n1iedź mieszano cOl'az więcej l cyną, 
po\-\stał broDz (epoka bronzu). Wytwarzają się nowe 
kultury jak przedłużycka i łużycka. L epoki tej po- 
chC'dzą ozdoby i narl
d7.ia z bronzu (brćłnzolety, 
szpile, miecze) znalezione ,,, Strzelni£f Kruszy Zam- 
kowej. Rleszynku. Wojdalu. Szarleju i innych miej. 
scowościach" 
. ... 
U lilia no też \vled y obrabiać złoto. o czem 
świadczy ostrze s/tvletu 7e złoŁa, znąlelione między 
Inowrocła wiem a lVląt\\ amio W okrpsie III. epoki 
bronzowej (1400- J 200 lat przed Chr. Kujawy zo.. 
,stały zajęte przez przedsta\vicieli kultury łużyckiej. 
Kultura Już, cka wytworzyła wyższe formy życia 
osiadłe;!:o. W miejsce grobów szkieletowych po.ja- 
wiają się grohy popielnicowe, oraz liczne cmenta- 
rzyska t. Z\V. "żalniki" w Kt6rych spalone na stosach 
ciała nieboszczyków chowano w urnach. !.Żalniki u 
występują w wielu miejscowościach, szczególnie 
w Modlibo
.zycacb, Lachmirowicach, i Skalmirowi- 
cach. Pochodzenie kultury łużyckiej należy przypisać 
\\7) stępu.iącym na ,vidownię Balto-Słowianom. 
Człowiek stawia wtedv chaty składające się 


12
>>>
z słupów drewnianych wbitych w ziemię i żerdzi 
przyulocowanv('h do słupów J obrzuconych 
liną 
(ślady takiei chaty 7naJeziono \v Inowrocławiu w po- 
bliżu gazowni). 
Mniejwięc-ej w wieku fi'iódmym przed Chr. za- 
poznali się tubylczy Inieszkańcy z obróbką żelaza 
(epoka żelazna). 
Naczynia gliniane z tego czasu mają już inną 
ornamentację, a groby są rodzinne, (wykopalisko 
w Tuc2.nh.) skrzynkowe. Przypisują je kulturze 
przyniesionej przez naj
zdnicze ludy bt1łtyckie. Wy- 
stępuje też wtedy kultura 
robów obwarowanych, 
pod kloszowych (Sl.ymborze, Przybysław, Bławat). 
\Vielki wpływ na kulturę tuhylczej ludności 
wywarła kultura rzymsk
. Z tego czasu znaleziono 
dużo pozostałości. W Inowrocławiu przy budowie 
zakładu przyrodo-leczniczego i obok stawku znale- 
ziono dwa groby z naczyniami glinian
nli, branzole- 
tarni, oszczepami i nożami żeJaznemi. W jedvym 
z grobów znaleziono urnę. 
Również w \\'ielu miejscowościach w okolicy 
Inowr()cławia znaleziono monety rzymskie (lno\vroc- 
ław, Złntowo pod Strzelnem, Słabęcinek). Przez Ino- 
wrocław przechodziły więc karawany kupców rzym- 
skich. które cjągnęły po "złoto Bałtyku". bursztyni 
tak bardzo poszukiwany i ceniony podówczas w kra- 
jach południowych. DroRa handlowa. t. zw. ..szlak 
bursztynowy" prowadziła z Bramy Mot awskiei. 
przez Kalisz (CaHssia), Konin. Strzelno. wzdłuż Gopła 
i szła przez Inowrocław do przeprawy nad Brdą. na 
Osieisk (Auscalis), Świecie, do Gedanium - - Gdań- 
ska i hen Rad wybrzeże bałtyckie. 
W pierwszych wiekach po Chr. rczpoczynają 
się na ziemię kujawską najazdy coraz to innych 


13
>>>
plemion germańskieh. Najazdy ich trwają łat kilka- 
set. Ludność broni się zaciekle prled wrogami i w tym 
celu wznosi cały szereg ziemnych warowni (t. z. wa- 
łó\v szwedzkich) które podziśdzień można zobaczyć 
w Szarleju, Wielkiej KołlIdzie, Lisewie Kościelnem, 
Kościelcu, Gniewkowic i Kruszy Zamkowej. 
W wieku piątym po Chr. ludy germańskie 
zostały ostatecznie wyparte z tych okolic, a lud- 
ność miejscowa zak!ada coraz więcej osad. Okolica 
zaludnia się, rozwija się rolnichvo i rzemiosło, a na 
urodzajnej glebie kujawskiej powstaje pierwsza or- 


t ,. '" . .' 
" 


.- 
 
;'
'1.'
" :,," ."-
: . 


, 


.' .... 
 
....: 



'. 
- 
 


. -' 
 

 

 .- 


'. 


",-.;I 


.' 
-

 

:;

;" 


. , 


, ..' 


'. 


.
- 




J .

t - -. .. - "IC ......... 
_ . ..... ...-.;-
 _, :.. 
,,
.... -ł..
 
C2_ 
... 


0,- 
. 
s.,:


 



. JI::: 


- 
. 


, ....... 



..ł.co"........Irt-
 ..-
 ,. ..ł.. ..1. 


Warownia ziemna w Szarlejll 


ganizacja po]s
 jej państwowości, która później pod 
panowaniem Piastów rozwija się coraz potężniej. 
Wykopaliska dokonane w ModliboTzycach przez 
prof. uniw. poznańskiego dr. Zakrzewskiego wykalały, 
że ludność tubylcza przetrwała \vszystkie wędrówki 
i napady najeźdźców i ostała się przez wieki. W przy- 
szłości potrafi t€Ż odepc7eć ataki nieprzyjaciół na tą 
odwiecznie słowi"ańską zie
nię. 


14
>>>
l. ZARYS HISTORYCZNY 
STOLICY KUJAW ZACHODNICH 


1. Nazwa miasta 
Nazwa miasta Inowrocławia zmieniała się 'v cią- 
gu dziejó\v, a co do jej rochodzenia istnieją rozma- 
ite przypuszczenia. Najstarsze nazwy spotykane 
w dokumentach brzmią: Nova \VIadislavia, Juni 
Wladislavia, Juvenis WladisJavja, Juni Wlodislau, 
lub Juvenis Ladi. 
Przypuszczenia, jakoby nazwa Inowrocław po- 
wstała cd nazwy sąsiedniego Włocławka, nie są 
pozbawione słuszności. W w. XII. po gwałtownym 
wylewie Wisły, część ludności Włocławka przenieść 
się miał a w tutejsze okolice i założyła w pobliżu 
kościoła Panny Marji nową osadę - Nova Wladis. 
lavia, a więc Nowy-włocław, lub Ino-włocław, z cze- 
go powstała później nazwa Inowrocław. 
Krzyżacy, w czasie Jldy miasto było pod ich 
panowaniem, naz\vali je Junf.!leslau - w starych 
dokumentach niemieckich spotyka się też nazwę 
"Jul1glesslaw", lub ..Lesslaw" . 
Niemcy w czasIe gdy miasto znajdowało się 
pod ich panowaniem. nazwali je "Inowraclaw", a po- 
nieważ i ta nazwa o brzmieniu słowiańskiem im się 
nie podobała, przechrzcili ją w r, 1904 na "Hohen- 
salza" . - Ale miasto w sercach jello polskich mie- 
szkańców po'Zostało zawsze polskim Inowrocławiem- 
nazwa "Inowraclaw", a później !łHohensalza" była 


15
>>>
używana przez ludność polską tylko z koniec7ności 
w urzędach niemieckich. 
W rozmowie zaś używano pow5zechnie pol
kiej 
oaz wy miasta. 
2. Herb miasta 
Jak wyglądał najdawniejszy herb [miasta, nie 
można ustalić, albowiem najstarsze dokumenty ule- 
gły zniszczeniu w czasie rozlicznych napadów \\ ro- 
ga na miasto. 


Dawny herb miasta 


Już po otrzymaniu prawa magdeburskiego 
w pierwsze) połowie Xlll. w.. musiał istnieć herb 
miasta, ale znany jest dopiero herb miasta później- 
szy, ktory zachował się na pieczęci miejskiej na 
dokumencie z kOGca XIV. wieku. Na pieczęci tej, 
na pagórkowatem podłożu, widnieją dwie wieże, 
a między niemi jest umieszczona tarcza z orłem 
piastowskiIlJ bez korony, tarcza zaś umieszczona jest 


16
>>>
la tle drzewa, które było symbolem p0tężnie roz- 
ijającago się miasta. 
Dookoła był umipszczony napis łaclński - 
,sigillum civitatis iuvenis laC"H"... Pieczęć taką 
naJeziono również przy dokumentach z r. 1400 - 
417 i 1483. 
W wieku XV. herb został nieco zmieniony. 
Brak na nill1 pa
órka, a zamiast niego, przedłużono 
wieże dwoma wolutami zakręconemi ku środkowi; 
ad tarczą zaś, 7 amiast drzewa, umieszczono trzy 
duże liście. e.ieczęt ta hvła uży\van
 do końca 
VI. wieku i widnieje jeszcze na dokuffiencie 
r. 1578. 
W wieku XVII. zmieniono herb o tyle, że liście 
ponad tarczą zostały zn 1cznie zmniejszone. Pieczęć 
aka znajduje si
 na dokumencie z r. 1677. 
Następny herb umieszczony na dokumencie 
z r. 1786 miał kształt wyciętej po bokach tarczy
 
na której brak orła, a zamiast trzech liści umiesz- 
czono lilję heraldyczną. Herby następne są już 
z małemi zmiallallli podobne do ostatniego. Na pie- 
częciach miasta ''- w. XVIII. widnieje orzeł polski bez 
larczy, między dwoma wieżami, z lilją heraldyczną 
u góry, początkowo z trójliściem, a później z lilją 
ównież u dołu. 
Pieczęcie miasta z czasów księstwa warszaw. 
skje
o i panowania niemieckiego już się wiele nie 
zmipniają. P rawie wszystkie pieczęcie miały w o- 
toku napisy łacińskie, później polskie, a dopiero na 
1 1 ieczęci z r. 1835 widnieje napis niemiecki. 
Pieczęcie miasta L końca XIX. w. aż do ostat- 
nich czasów zmieniły się ty]ko o tyle, że widniał 
na nich bądź to napis: ,.Magistrat Inow racaw" bądź 
też "Hohensalza tl 


Przewodnik - 2. 


17
>>>
Z chwilą odzyskania niepodległości, miasto przy- 
jęło herb z późniejszych czasÓw - orzeł polski bez 
tarczy i z liljami. 


, ..111 


Herb miasta z czasów późniejszych 


Dopiero w marcu 1933 r. uch\vałą Rady Miej- 
skiej i Magistratu postanowiono powrócić, do herbu 
da\vnego. Herb miasta będzie więc ;0 zatwierdzeniu 
przez władze, wyglądał tak, jak w czasach najda- 
wniejszych - pobkich. 
Na tle silnego drze\va z zielonemi liśćmi będzie 
umieszczona tarcza C7.erwona 
 białym orłem w po- 
środku. Orzeł będzie miał złote szpony, a po bo- 
kach tarczy będą umieszczone dwie srebrne wieże 
z oknalni, 
Tak bowiem powinien wyglądać herb miasta 
Inowrocławia według ścisłych badań heraldycznych. 


)8
>>>
t 


3. INOWROCŁAW ZA P ANOW ANIA PIASTÓW 


Przeszłość Inowrocławia j( st bujna i bogata 
i wykazuje niezbicie, że mieszkańcy tego miasta 
byli zawsze wierni Polsce. 
Inowrocław opierał się wielokrotnie napadom 
nieprzyjaciół. a krew jego mieszczan niejednokrotnie 
lała się na murach i wałaeh w obronie miasta 
i ojczyzny. 
Inowrocław gościł 
nieraz w swych murach 
królów - w Inowrocła- 
wiu rozgrywały się waż- 
ne wydarzE'nia - odby- 
wały się zjazdy i układy 
polityczne - mieszkańcy ,. 
zaś mieli niejednokrotnie '." 
sposobność podziwiania : 
świetnych orszaków ry- 'i . .."£ . '. 
cersklch królów, ksią- ;'" q .'" '. ,. . 
. \;w-,. 
 ..."", 
żąt i magnatów tak pol- 
skich, jak zagranicznych, 
Inowrocław był już 
w wieku X osadą. Poda- 
nie głosi, że w miejscu 
gdzie dzisiaj znajduje się 
kościół Panny Marii, był 
za czasów pogańskich 
święty gaj i ołtarz ofiarny. 


2* 


i 


_" 'li 
'. .".,.,:--. )..  .
 


-=t- -#
 
.. ;-..Ą. '" . 
 t-
. 
...

 
II.' 4fi
. .. 
':;'" 
. 
.' -' 
, ;lo, 

: 


. t 
, , 
I . 


,.....) .. 


,!" 


.". . 
. 


.., 


io. a",.... 
,.
. 


"'I:; --

".: .. 


'. 


Jj, 


-""" .,.' 


1\4i.
 
' . -:-' 
""""""" . 


-A 


. Kościół Pan
y Marji 


19
>>>
Z tego mle1sca zabłysnęło na tą okolicę światło 
wiary chrześcijańskiej. głoszone przez apostoła 
Słowian św. W cjciecba. 
Za panowania Mieczysława l. i Bolesława Chro- 
brego nie odgrywał Inowrocław ważniejszej roli. 
z tych bowiem czasów nie natrafiono w dokumen- 
tach na żadną wzmiankę o mieście. 
Na terenie Kujaw powstała pierwotnie z daw- 
nych organizacyj szczepowych kasztelanja kruszwicka. 
a w połowie XlIr w. również kas7telanja inowrocła- 
wska - następni
 w w. XIV księstwo inowrocławskie. 
W sejmie Pzeczypospolitej kasztelan inowro- 
cławski zajmował 11 miejsce wśród 30 Kasztelanów. 
wojewoda inowrocławski zaś 15 miejsce wśród 35 
wojewodów. 
Bolesław Kr
ywousty przyjeżdżał w czasie swych 
\vypraw na Pomorze przez Inowrocław, który jeszcze 
podówczas był małą osadą. 
Pierwsze wzmianki o Inowrocławiu spotykamy 
w dokumencie ks. L6szka 
lazowieckiego z r. 1185, 
w którym określa się tą miejscowość jako miejsce 
targowe. W r. 1193 papież Ceh::styn III zatwierdza- 
jąc posiadłości klasztoru w Strzelnie, nadaje mu prawo 
pobierania dziewięC'iny z opłat targowych w Inowro- 
cławiu. Targi te odbywały się podówczas prawdo- 
podobnie o bLk kościoła Panny Marii. 
p o Kazimierzu Sprawiedliwym przypadły Ku- 
jawy na początku XIII w. Konradowi I. Mazowie- 
ckiemu, księciu znanego w historji z tego, że spro- 
wadził do Polski Krzyżaków i osiedlił ich w ziemi 
Dobrzyńskiej i Chełmiński
j. 
Syn Konrada ks. Kazirl1ierz Kujawski polecił 
wybudować miasto Inowrocław na terenie dzisiejszego 
śródmieścia. a w roku 1240 nadał mu prawo ma- 


20
>>>
gdeburskie na mocy panującego ówcześnie zwyczaju. 
Od tego czasu datuje się założenie i rozwój grodu 
ioowrocła wskiego, kh)ry stał się późni
j głównym 
ośrodkiem handlu. na Kujawach i który za lat kilka, 
będzie obchodził uroczyście 700 letnią rocznicę za- 
łożenia. 
K!;iąże Kazimierz buduje tu swą rezydencję - 
zan1ek książęcy - sprowadza do miasta zakon 


" # 'r,' 

 7-.. 
..' .. ł 
. 


" 



. 


"y. 


..- 
,. ..,. 


. 


,\ 
'I, 


!' 
,. 


q.., 
.... 
. 



, -. 


/. "" 1 


'- 


. . 


.. - 


') » 
.,.
 ... ..' 
\ 
 


... 
- 
 



ł 



 


.' . 


" 



,.. 


. .- 


. ' o;.."...t:A 


-- 


::' 


. . 


.. 
.. -. - ..... 

- , 



 


ł' 


" . 1. 



 


.
 


J ,.l 



 ...;.. 


Inowrocław w wiekach średnich 


Franciszkanów. buduje klasztor, a miasto otacza 
murami i wałami. 
Miasto ma prawo zatrzymania 5/ 6 dochodu 
z opłat na swoje potrz
by, 1/6 część przeznaczona 
zosłała do skarbca książęcego. 
W !". 1244 napada na Inowrocław książe po- 
morski Swiętopełk, mszcząc się z;;\ to, że Kazimierz 
zawarł przymierze z Krzyżakami. W ,zasie powtórnego 


21
>>>
napadu w r. 1259 miasto z zamkiem i klasztorem 
zostały sp.łlane. 
Po śmierci Kazinlierza w r. 1267, Kujawy zo- 
stały podzielone między jego synów: Ziemomysła, 
który osiadł w InowTl)cławiu i Włodzisława czyli 
Władysława Łokietka, który otrzymał Brześć Kujawski. 
Książe Ziemomysł wychowany li Krzyżaków, 
zaprowadza na clworze swym zwyczaje niemieckie 
i sprowadza niernców do Inowrocławia. Poddani 
nie chcą uznać go swym panem i wzywają ks. kali- 
skiego Bolesława Pobożnego, który zajmuje miasto 
w r. 1268 i włada niem z przerwami do r. 1273. 
Wkuńcu Ziemomysł 
odzi się z nim i oddaje mu 
w zamian za ustqpienip Inowrocławia gród kruszwicki. 
Po śmierci ks. Ziemomysła, zwanego Ziemiasz- 
kiem, przypada spuś("izna po ojcu trzem jego synom. 
Kazimier./. otrzymał Gniewkowskie, Przenlyśl czyli 
Przenlysław i Leszek Inowrocław, Bydgoszcz i "'y- 
szogród. Ponieważ książęttJ byli małolerni, rządy za 
nich spra wowała początkowo n1a tka, księżna Salo- 
mea. Zamek książęcy w Inowrocławiu był urządzo- 
ny wspaniale. Na dworze ksiażęcym istniały urzę- 
dy wojewody - palatyna, kanclerza, sędziego, stol- 
nika, podkomorzego j t. p, 
Urząd wojewody sprawowali do połowy XIV. w. 
wojewodowie: l\Iaciej, Jarosław, Bronisz i Jan 
z Płonkowa. 
Kiedy Włady
ław Łokietek mim
 niesłychanych 
trudności, dąży do zjednoczenia rozluźnionego przez 
ustawiczne podziały państwa i wywalczenia mu mo- 
carstwowego stanowiskć1. książęta kujawscy mając 
na względzie niezależność, zajmują początkowo wo- 
bec niego nieprzychylne, a nawet wrogie stanowisko. 
Książę Przemysław pozwala nawet na wpuszczenie 


22
>>>
do miasta oddziału wojska króla czeskiego W acłe.. wa. 
W końcu jednak i ziemia kujawska stanęła po 
stronie tego dzielne$!o księcia, który został w r. 1320 
królem polskim i wcielił Kujawy z Inowrocławiem 
do Korony. 
Opowiedzenie się KUj;łW po stronie Łokietka 
spowodowało dla t
j 7iemi ciętkie i długoletnie boje 
z Krzyżakallli. W Inowrocła wiu to
zyły się kilka- 


.. 


...
. 


1 . 
1 


," 


. -, 

.
y
.- 


..ł:..d. .....
 '"

 't. ....... 
 ":'. 
 .' 
 ..." 


Kościół św. Mikołaja 


, 
. . 


krotnie układy rniędzy Pulską a Zakonem. Tu \
 r. 
1252 i 1254 odhvły się narac'y i sądy ł:;olubowne 
między ks. Kazimierzem a Krzvżakami. t!-1. w r. 1273 
nastąpiło rozstrzYRnięcie sporu przez ks. Bolesława 
między Zakonem a Władysławem Łokietkiem, tu 
wreszcie komisja papieska ogłasza w kościele św. 
rvIikołaja w r. 1321 wyrok potępiający. Krzyżaków, 
skazujący ich na zwrot 1\)mo!'7.ił. 


;23
>>>
Gdy walka między Zakonem a królem rozgo- 
rzała na dobre, Krzyżacy napadają w r.. 1331 na 
Inowrocław. natrafiają jednak' na zacięły opór. 
Obrońcy odpierają ataki krzyżackie, bronią każdego 
wału, każdej baszty. Krzyżacy odstępują ze wstydem 
i ogromnemi stratami 
l , od oblężenia. W tym 
samym roku zadał im 
król Wł. Łokietek pod 
Płowcami ogromną 
klęske. 
Ale już w roku 
następnym Krzyżacy 
wracają z ogromnemi 
siłami i z maszynami 
oblężuiczemi. Miasto 
poddaje się, a Krzy- 
żacy biol ą je W po- 
siadanie, oraz zdoby- 
wają sąsiednie miasta: 
Gniewkowo, Brześć 
Kujawski, Kruszwicę, 
i Bvdgoszcz. Dopiero 
w dziesięć lat później, 
po rozstrzygnięciu 
sporu przez króla 
Jana Czeskiego, wra- 
ca Inowrocław wraz 
z Kujawami pod pa- 
nowanie króla Kazi- 
mierza WielkiEgo. 
Wielki i mądry ten król przebywał kilka razy 
. w Inowrocławiu, a szczególnie pamiętne jest jego 
przybycie na zjazd w r. 1343. 


... 


o 


.ł 


.. 


..- . 


. 
"" 


-;:'
 


.... 


S" 


lp 


.. 


Zaułek w Inowrocławiu 


24
>>>
Ostatnim księciem inowrocławskim był Włady- 
sław Biały z Gniewkowa. Książe ten zrezygnował 
na rzec:z Kazimierza \V. z księstwa i udał się do 
Ziemi Swiętej, a następnie poświęcił się stanowi 
duchownemu i wstąpił do klasztoru w Dijon we 
Francji. 
Na wieść o śmierci króla Kazimierza Wielkie- 

o, opuszcza Władysław Biały zacisze klasztorne, 
dopomina się o swe prawa dziedziczne i oblęga Ino- 


l .. 


r 


.j ! - 



- - 


, .. 
r - 
, .' 
. ' .. 


.' li" 


ł, . .. 
i ,' 


.- 

 


.... 
. 



 - - 


.. 
..l I 


; I 


ł t 


" 
ł ., 


'.., 


1ł'1 


ue 


..... 


.. 


. 


Rynek 
wrocław, zostdie jednak pokonany przez starostę 
Jaśka Kmitę. Zdobywa on szereg grodów jak Gniew- 
kowo, Włocławek, Złotorję, gdy jednak pod SzarIe- 
jem napotkał na wielkie ,vojsko wysłane przez 
kró]a Ludwika pod wodzą Sędziwoja z Szubina, 
uchodzi i ch'roni się do Drążna, a następnie po sto- 
czonych bitwach udaje się na Węgry, gdzie król 
Ludwik odkupił od niego za 10 tys. zlp. i za opac- 
t\\'O jego dziedzictwo i nadaje je prawem lenniczem 
swemu siostrzeńcowi Władysławowi Opolskiemu. 


25
>>>
£ukullus 


Najwięks2a 
Fabryka Cukrów i C2ekolady 
na Pomor
u 


Centrala Bydgoszcz ul. Poznańska 16 
Telefony 1670, 1671 


W
asne sk
ady: 
Bydgoszcz - Poznań -- Gniezno 
Toruń - Grudziqdz - Tczew 
Cfjojnice - Cfje
DJno 
Starogard - Gdynia 


Oddzia' UJ InoUJrocZuUJiu 



 


ul. Królow. Jadwigi 32 
r 


Telefon 223 (napr:ceciw Poc:cty) 


. . 


Poleca: 

 . 
Codziennie świeże w
asne wyroby 
pierws30r3ędnej jakości 


26
>>>
4. INOWROCŁAW ZA PANOWANIA KRÓLÓW 
Z RODU JAGIELLONÓW 


\V roku 1397 w czasie Zielonych Świąt gościł 
Inowrocław w s\vych murach królową Jadwigę. 
W kościele św. Mikołaja toczyły się układy 
panów polskich i rycerzy krzyżowych, z wielkinl 
mistrzem Konr
dem von Jungingen na czele. Obra- 
dy przecią
ały się, a królowa oburzona do głębi 
bezczelnością krzyżacką, wyrzekła te wieszcze słowa: 
II za megoż żywota nic przeciwnego, niewdzięcznicy, 
za tak rozpustną śmiałość, nie odniesiecie, wszakże 
po zejściu mojem, wszystkich niecnót hojnE:mi szko- 
dami i hojnym z was krwie rozlewem musicie wy- 
ł "11 
P aCIC . 
W r. 1410 spełniła się ta przepowiednia na 
polach grunwaldzkich. 
Po bitwie pod Grunwaldem przybył król Wła- 
dysław Jagiełło do Inowrocławia, a po bitwie pod 
Koronowem (10. X. 1410) odbył tu król przef;!ląd 
jeńców wziętych do niewoli, a na cześć zwycięzców 
wydał wspaniałą ucztę na zamku. 
Krzvżacy napadli jeszcze na miasto w r. 1414. 
a w r. 1430 spalili je prawie doszczętnie. Wtedy też 
spa1iły się wszelkie dokumenty miejskie. 
Na czele miasta stał bUrłoistrz (magister ci- 
vium - proconsui) i rajcowie (consules). Sądy w 
sprawach c lwilnych sprawował magistrat, w spra- 
wach karnych wójt z ławnikami (scabini) i przy- 


27
>>>
s1ęgłymi (pirati), Wyższą instancją był sąd staroś- 
ciński, względnie królewski. 
O polskości lnia sta z tego czasu (1425 T.) 
świadczą nazwiska rajcó\v jak: Jackowski, Harnik, 
Mielicl, Pieczarnik, Trzęsigość i t. p. 



 --------...... 
. , " 


,.;M'r
' ": 


ł 
'l 


I 
I 
[ 
I 
l 
\ 
\ 


, :,11.' 
r ,: I 
JJłł 



 f .. . 
, . 


u 


 . 
.' 


t ' 
.. II' 
 


" . 
1 


" 



 
. ł. 
',._' 




- -- 


Ratusz miejski 


Do podniesienia miasta z upadku po napadach 
Krzyżaków przyczynił się król Kazimierz Jagielloń- 
czyk, któremu Inowrocław ma wiele do zawdzięcze- 


28
>>>
nia. Król ten w r. 1450 odnowił wszelkie prLY. 
wileje miasta, oraz je rozszel zył, nadając miastu 
trzecią część grun1ów wójtowskich, łaźnię miejską 
z dochodami. łąki rozległe nad Notecią, w okolicy 
Szadeja, Mątew, Kruszy, Piotrowie i Leszc1.Yc, oraz 
prawo wyrobu piwa. Wino, piwo i miód wolno było 
sprzedawać w piwnicy pod ratuszem, a piwa z in- 
nych browarów nie wolno było sprzedawać ani 
w mieście, ani w obrębie l mili dookoła miasta. 
Obcych kupców wykluczono z targl)W wtorkowych. 
Mieszczanom przysługiwało prawo wyrębu drzewa 
na budulec i opał w lasach królewskich pod Byd. 
goszczą i Gniewkowem za opłatą 50 miar !)wsa 
. 
rocznie. 
Miasto odbudowywało się szybko i rozwijało zna- 
komicie. o czem świadczy fak t, że na sejmiku 
w Środzie wyznaczono w r. 14S8, że Inowrocła w 
zobowiązany był stawić na wyrrawę wojenną 20 
zbrojnych, gdy Strz
lno stawiało 8 - Kruszwica 3. 
a Gniewkowo 2. ' 
Domów było wtedy około 300. albowiem miasto 
ueierpiało od J,Jożarów i wojen. Dlatego było zwol- 
nione w r. 1504 na lat dziesięć od podatków, a \\7 r. 
1552 z wszelkich zaległych ceł i danin targowych. 
W r. 1505 oddaje król Aleksander Inowrocław z oko- 
licą w zastaw Stanisławowi Jarockiemu za 4000 zł 
węgierskich. Do Inowrocławia należały podówczas 
Orłowo. l'uczno, Jaksice, Niszczewice, Słabencin, 
Mątwy, Broniewo, 5zymborze. Jacewo. Rąbin, Bat- 
kowo i Turzany. 
Według dokumentu z r. 1552 biegła granica 
obszaru należącego do miasta od Szarleja przez Po- 
powice, Leszczyce do Dziarnowa. Tupadeł, Cieślina, 
SłaJ,encina. Strzemkowa. Gnojna, Orłowa. Balinka. 


29
>>>
i Balina, a następnie przez Olsze wice, Marcinkowo, 
Balczewo. Komaszyce i Trzaski do Sikorowa. 
W w. XV. dniem targowym był wtorek, od r. 
1578 wzrosła liczba targów do pięciu. 
W w, XVI. było w Inowrocławiu 9 kościołów. 
Poza muran1i miasta znajdował się kościół Panny 
Marji do dziś istniejący. Przy drodze toruńskiej 
znajdował się kościółek Bożego Ciała, a w pobliżu 
dzisięjszego ma
istratu kościół św. Jakóba, tu zaś 
gd/ie dzisiaj znajduje się ochronka, był kościół św. 
Krl.yża, a przy ul. św. Ducha obok taq10wiska, koś- 
ciół św. Ducha, oraz kaplica św. Zofji na t. zw. 
Zofjówce, w miejscu gdzie jest clLisiaj wieża ciśnień. 


r 


.. 


'" 
I 


'fi- 
. .,; 


;- 
., 


. ....... 


- '" 


ł.,. 


;;e.';;" 


. ....,;." . .... 


I 

 


.. . 


.. 


b ' 
" 


. 
-'" 
\r- 

 j 


.. 
..... ...-...... ....ł ,
 
 



- 
.
-"';:-:'1"
';:. 


...'
 


- 
..ł... 



 - 
,.,." 


""'"....'!lo -
...,' 


;,_.. 

 - 
,,&" 


Szymborze 


W obrębie murów znajdował się dzisiejszy kościół 
św. Mikołaja. a nadto kaplica w zamku (ul. Podzam- 
cl.e) i kościół klasztorny Franciszkanów. który istniał 
jeszcze do r. 1819 kiedy to po zniesieniu przez kró- 
la pruskiego zakonu Franciszkanów został sprzedany 
i służył początkowo jako śpichlerz na zboże, potem 
został zamieniony na fabrykę, Ołtarz św. 
Antoniego, Matki Boskiej Różańcowej, oraz nagro- 
bek alabastrowy rodziny Radojewskich, przeniesiono 
do kościoła św. Mikołaja. - ....... I 


30
>>>
5. INOWROCŁAW ZA P ANOW ANIA KRÓLÓW 
ELEKCYJNYCH 


Przy końcu XVI. w. (1585 r.) miasto było 
jeszcze dość zamożne i płaci 120 fi. podatku. Prócz 
tego płaciło podatki 14 kuśnierzy, 10 szewców, 
16 krawców, 4 ślusarzy, 5 ko\vali, 1 bednarz, 1 tkacz 
4 kołodziejów, l rybak, 2 rymarzy, 2 r7eźników, 
l cyrulik, l postrzygacz sukna, 1 złotnik, 6 pieka- 
rzy, l łazienny, 22 gorzelanych i 2 młynarzy. Na 
13 przekupek 6 nie uprawiało handlu z powodu 
ubóstwa. Z gruntów płaciło miasto 50 fI. podatku -- 
w ogólności płaciło rrIiasto Inowrocław 280 fI. 5 gr. 
podatku. 
Z początkiem XVII. w. nliasto zaczyna podu- 
padać. Było wpra\vdzie jeszcze otoczone murem 
i dwoma rowami i wałami celem silniejszej obrony. 
W murze było 16 baszt i trzy bramy z których jedna 
zwała się ubyC:f;!osKąu i znajdowała się u zbiegu dzi- 
siejszej ulicy Solankowej i Królowej Jadwigi" druga 
upoznańsKa" przy zbiegu ul. Poznańskiej i Swięło- 
krzyskiej. oraz "toruńska" na ul. św.. Oucha przy 
Targo\visku. Ale według relacji stal osty z r. 1616 
ani jedna baszta nie posiadała dachu, a tylko dwie 
bramy miały sklepienia z cegieł, wały zaś były znisz- 
czone z powodu tego, że na nich urządzono drogi, 
któremi przejeżdżały wozy. 
Nie POD10gły już przywi1eje nadane miastu 
przez króla Władysława IV., Jana Kazimierza i kró- 


31
>>>
lów następnych. Wojny sz\\-edzkie, cholera, morowe 
pfJwietr
e i klęska głodu rujnują miasto. 
W r. 1656 Szwedzi napadają na Inowrocław, niszczą 
go doszczętni
, palą zamek, budynki i akta grodzkie. 


I, 


1 
t' 
ł 


1 
I 


---- f
 


.;' , - . .-: 
""", 
-' 
-= - 
't ..... 
. . 
 


.. 


- 


.
 - 


. - 
.:':. 


, . t 


J 


f 
 
li: 
-t-. 


. , 
.. -.:ł 


,...4..- 


.::.
 
 


'" 


... __,ł!;;;-'-.J&' 
-
... . 



 ' 
\ 


..) .... ,......,::"'.:
 


Park Miejski 


\V r. 1661 było w mi£ście zaledwie 3 sz
wców, 
którzy płacili po 16 gr. podatku, a nieliczna J
dność 
była zubożała. 
Późniejsze wojny, postoje i przemarsze wojsk 
szwedzkich, moskiewskich, a w w. XVllI. prus!{ich, 
dokonały resz
y zniszczenia. \V mieście osiedla się 
coraz więcej Zydów. 


32
>>>
., 


INOWROCŁA W POD PANOWANIEM 
NIEMIECKIEM 


Przy pierwszYIIl rozbiorze Polski (,1772) miasto 
dosłało się pod panowanie pruskie, \Vedług opisów 
niemieckich z r. 1775 było w Inowrocławiu zaledwie 
523 c
rześcijaD, którzy mieszkali w 67 budynkach 
i 927 Zydów w 108 domach. 
W rękach Żydó\v znajdował się cały handel; 
w mieście nie było ani jednego rzemieślnika chrześ- 
{,'ijanina. Ulice były brudne. na rynku było błoto, 
a miasto miało 26 000 guldenów długu. 
Na rozkaz króla pruskiego Fryderyka II. sta- 
wili się ziemianie, szlachta, duchoY'ieństwo i przed- 
stawici
le glllin w dniu 22' maja 1775 r. celem 
złożenia lnu przysięgi i hcłdu na ręce komisarza. 
Ponieważ na bramie ratusza ukazał się uniwersał 
króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego 
zabraniający składania tej przysięgi, przybyło do 
miasta celem wymuszenia posłuszeństwa 150 żołnie- 
rzy pruskich. 
Lepsze czasy nastały dla miasta za czasów 
Księstwa Warszawskiego w r. 1806. W mieście 
powstały władze polskie i gwardja narodowa. Ino- 
wrocław wraz z obszarem 20000 morgów otrzymał 
od cesąrza Napoleona marszałek Qudinot - dzier- 
żawcą był Jan Jeszka. 


33 
..
>>>
W r. 1809 wtargnęły do miasta wojska pruskie 
austrjackie, tv r. 1812 zatrzymał się tu na 
kwaterze, w drodze na Moskwę, cesarz Francuzów 
Napoleon. 
W r. 1815, na mocy uchwały kOB
resu wiedeń- 
,skiego, Inowrocłąw zajmują znów Prusacy. 
Od tego czasu zaczyna się systemat} czna ger- 
manizacja ludności polskiej. W r. 1816 miało miasto 
417 domów i 3106 mieszkańców - z tych było 1444 
katolików, 1265 żydów i 397 protestantów. 


r 


- 

,'
\ 

-
 : 
 
\. o, J, 
,-.,' " . r 
l 


"'2 . 


..  -- ' I 



 



 

'ł 
I'
. 

 . 



 
. 


IJ 
'.0 'if 
 .oC' .... 


itJ 


. 
:.. -- - 


o'" ,.. 


.1'" - -:. 
f. T 
. I ,I" t 


, "'''-łf 1'111 


' ,. 
 


. 
.. - """ ...;...:"\=:.... Ą 


Domek przy ul. Poznańskiej w którym mieszkał 
Napoleon 


W powstaniach w r. 1831, 1848 i 1863 wzięło 
udział wielu mieszkańców miasta i okolicy. 
Ciekawy wypadek zdarzył się w r. 1850, kiedy 
10 czerkiesów uzbrojonych i na koniach przekroczyło 
granicę rosyjską i przyjechało do Inowrocławia, 
chcąc ofiarować swe służby królowi pruskiemu. 
Prusacy chcieli jch rozbroić. a ponieważ czerkiesi 


4
>>>
nie chcieli się na to zgodzić. wynikła między niemi 
a wojskiem potyczka. w której 4 z nich zginęło, 
resztę zaś osadzono w więzieniu. 
Z chwilą powstania kolei żelaznych miasto za- 
czyna się coraz silniej rozwijać. W r. 1872 powsta- 
ła linja kolejowa Poznań-Inowrocław-Bydgoszcz. 
w r. 1873 InowroC'łąw- Toruń, w r. 1882 Inowroc- 
ław-Mątwy. którą w r. 1899 przedłużono do Krusz- 
wicy. Rozwija się przemysł j handel. powstają 
fabryki, liczba ludności wzrasta i wynosi 13662 w r. 
1885. a 26141 w r. 1900. 


,n: 
ł
 ): 
:;' '""'- . 

. .;- ....f .. -,"4""" 
łł;,
a.łtJi,i 
't" } t.' 
 

 toG ' 
. . 


':o, .,. 



-. .....;.., ł ."'-" 
", '
..:..;- ł:: '. 
 -

 , : 

. '. 
_.I. \ ." 
.. ,1, 
 
. :
\-
¥..
 ,:. t ._
t
.
';; .. 

 .
 
 



I,f. 

 
--, t' 


....... 


, 
 .

 .. 


..... 


łt,A , 


..... ... 
;;........ 
.-"" 1IIJI"',.,....... 


.
......... . '9'- 

;'7 "'-. 
- .-;;. 



(ościół Panny Marji w XIX. wieku 



'ieżę ratuszowll: zburzono po zawaleniu się 
ściany w r. 1872. 
Na miejscu tem wybudowali Niemcy posąg 
Germanji. Usiłowania rządów pruskich w kierunku 
zupełnego zgermanizowania. miasta spełzły na niczem. 


35
>>>
Nie pomogło obsadzanie urzędów Niemcami, wypie 
ranie języka polskiego ze szkół i urzędów, prześla- 
dowania i szykany Polaków, zmiana nazwy polskiej 
miasta na "IIohensalza", nie pomogły pomniki króla 


" . 
i 


ł t 


, .- j . 
. . 


, 
I 
i 


.. Ii 
... "" 


tli' 


łj'U!ll 
g i ji 


..... 



",;.q. ...."1' "::
. 


. 
1'. h . 


" :; 


. 
Wieża ratuszowa z r, 1872 


Fryderyka i cesarza Wilhelma, postawione celem 
nadania miastu obcego charakteru. 
Przeszło stuletnia niewola nie zatarła polskości 
miasta, a z chwilą wybuchu wojny światowej w r. 
1914 świtać zaczęła dla Polaków jutrzenka ,)Volności. 


36
>>>
Z HISTORJI WALK o OSWOBODZENIE 
INOWROCŁAWIA Z POD PANOWANIA i 
NIEMIECKIEGO 


Nadszedł pamiętny rok 1918 - armja niemiecka 
poniosła klę8kę. a Wielkopolska oczekiwała z nie- 
cierpliwością chwili, w której miały się ziścić ma- 
rzenia o upragnionej i od 150 lat oczekiwanej wol- 
ności. 
. W listopadzie 1918 r. powstała w Inowrocławiu 
Rada Żołniersko-Robotniczo-Obywatelska, a następnie 
Powiatowa Rada Ludowa. 
W mieście zawrzała praca konspiracyjna- 
ludność pragnęła wypędzić Niemców. 
Dnia 2 stycznia 1919 r. rozpoczęła Pow. Rada 
Ludowa rokowania z komendantem garnizonu nie- 
mieckiego. majorem Grolimanem, tegoż dnia powstała 
Straż Ludowa z komendantem Józefem Eckertem. 
. 
Atoli ludność. nie mogąc się docz
kać końca 
rokowań, rozpoczęła samorzutnie akcję powstańczą 
i zgromadziwszy się późnym wieczorem na ul. Po- 
znańskiej. ruszyła uzbrojona tylko w rewolwery, 
siekiery i kije na posterunki wojskowe, ustawione 
przed pocztą i magistratem. Posterunki rozbrojono 
i zdobyto 12 karabinów i kilka ręcznych granatów. 
Zdobytą pocztę udekorowano biało-czerwonym 
sztandarem. 


37
>>>
Ale od strony koszar ruszyły:niemieckie pa trole 
wojskowe, sypiąc gęstym ogniem na nieuzbrojone 
rzesze pows tańców. 
Na opusztoszałych ulicaćh miasta marły krwawe 
ofiary buty krzyżackiej. Poległ śmiercią walecznych 
Wojciech Kwiatkowski i Kazimierz KJiczewski- 
kilka osób zostało rannych. Sztandar zabraii Niemcy 
i spalili go na podwórzu koszar. 
W nocy rozpoczęły 
się ponowne rokowania 
w hotelu Basta. Służbę bez- 
pieczeństwa obięła Straż 
Ludowa wspólnie z patro- 
lami niemieckiemi. W pią- 
tek, d. 3 stycznia zawarto 
z \vojskiem 48 godz. rozejm. 
Tegoż dnia po południu 
udała się do koszar 140 p. p. 
delegacia obywatelska. 
Dnia 4 stycznia od- 
działy niemieckie na mocy 
ukf a
ów opuściły koszary 
artylerji, które zajęła Straż 
Ludowa. 
. Popołudniu tego dnia 
wjechał na koniu pomiędzy 
ludność na rynku oficer niemiecki Gross i zaczął 
ją rozpędzać, roztrącając kobiety i dzieci. 
Ten prowokacyjny postępek wzburzył umysły. 
Na strzelającego z browninga Niemca posypały się 
kule, a jedna z nich zwaliła go z konia. Rozejm 
został zer\\yany, a z koszar wojskowych rozległ się 
trzask karabinów maszynowych. 


',_ - 
 t.;;_ _ 
\" 
. r ': _ 
{ 
" lo . 


.
 . 

. 
.. 

 


::!i-- -...... 



,. 


;!i 


Gmach pocztowy 


38
>>>
o sytuacji wytworzpnej w mieście zawiado- 
miono dowódcę oddziałów powstańczych kap. Pawła 
Cymsa, który znajdował się wStrzelnie. 



 


.. -{: 


ł 


. 


\ 


..... 
\ 


, 


Bohaterski dowódca wojsk powstańczych 
kap. Paweł Cyms 
W nGcy Z 4 na 5 stycznia miasto było otoczone 
oddziałami powstańców z Inowrocławia, Kruszwicy, 
Mogiina, Strzelna i Gniezna. 


39
>>>
Z Radziejowa wyruszyła na pomoc 1 i 2 komp. 
I. baonu 31 Pułku Legionów pod dowództwem kap. 
Zabdyra t por. HI"ehorowicza. Sił
 polskie wynosił V 
razem około 600 ludzi, siły niemieckie 1400 ludzi. 
W niedzielę, dnia 5 stycznia o g. 7 rano roz- 
;oczęła się walka o oswobodzenie miasta. Atak 
przypU5izczono z trzech stren. 
Lewe skrzydło oddziałów po\vstańczych pod 
dowództwem por. Słabęckiego przypuściło atak od 


. 


.- 
. 


,.... 
r r · 1'"\ 
", i; !". 
 . 


,'ł 


I 
I 


r
 


I. 


. '-i . , 


ł 
-I 


, 


" ...." 


:"._.
 
v 


" w " 


I 
. 1 


- 
....- 


- 


 : 
-- .'. 


Dworzec kolejowy, o który toczyły się zacięte walki 


strony mostu kolejowego, ahy wśród zadekłej 'walki 
obsadzić dworzec. Na prawem skrzydle walczył 31 
p. p. Legionów, a od południt.l szła reszta sił pod 
dowództwem kap. Cyrllsu. Około godziny lO-tej 
rano całe miasto, z wyjątkienl koszar i odebranego 
ponownie przez Niemców dworca kolejowego. było 
już w rękach pols' ich. 
Powstańcy parli wśród huraganowego ognia ka- 
rabinów i ręcznych granatów. 


40
>>>
o Rodzinie lO-tej rozpoczęto atak na koszary 
wojskowe pod osłoną dwóch karabinów maszyno- 
wych, z których jeden ustawiono na wieży kościoła 
Matki Boskiej, a drugi za słupem ogłoszeń przy 
dzisiejszym placu Kasprowicza. 
Trzy godziny trwała straszna walka, aż wre
zcie 
Niemcy osaczeni zewszechstron, wywiesili białą 
chorągiew. O godzinie 3-ci
j porołudniu rozpo- 



 


'. . 0\ 


-.- I 
.. . ....'" ł 
'11 ' ... _ I 

 , ł 
.. 4.c 
." ł 
. ?". 
'.. 

 .' r'C ......
.1 


...oJ 


"'"' -"Ii' 


. 
... 


· 
.J 


.. .;.' 

 ,... 
. .. 


) 
.., 



 
. . 


. 


,. . 
1, .JW' 

:....!. 111." 
 ... ... 
I jJ.
 
:-' . ....tt ' 
. : ł-- . 
 
 
, 
 . 'N' .):- 
ii 

i; :
! . '-.t: ' 
.' ',
 I' == "'l' 
'f\1ł' ",. . 


" 



 
 


,Jł \ 
 
'r t 
..- 


"'
. 


, 
.,ł..,/ 1ft 
 u ' 
.«łJ.
 


W ido k na koszary 


częły się układy, w trakcie których nadleciał z Byd- 
goszczy lotnik niemiecki ostrzeliwując miasto. 
Powstańcy wzmocnieni posiłkami z Tuczna 
i Pierania, zagr ozili rozpoczęciem ognia. 
Dnia 6 stycznia wO.isko nielnieckie opuściło 
dworzec kolejowv, a wieczorem opuścił gal'nizon 
niemiecki, koszary i miasto. Ze strony powstańców 
poległo w walct:: 30 osób. 


41
>>>
Polegli śpią snem wiecznym na cmentarzu 
l śnią cudowny sen o wo]oości. o Polsce.,. 


# '" 
 
. ...., 'f',' J- 
'" .... ..;. o" \. 


,ł ... t 
. :...:. .' 

 ."., 



.,
,
 
"' 
. 


" ',' 
-

 .... 
· :4('. 
", \ 


.!!" 



.. ,.', 
. l' , 
{ 
ł?,' . 
ł'
' , .1 
I 
....--1 
., 
I 


. -- 



 - 


. 
. 'ł'" 


."'1: , 
'" ., 


\\ 


", 
.. 


. .- 


fe 


r: 


:
 ' 
: t' 


Pomnik Powstańców 


Cześć im i sława po wszystkie czasy za ich 
trud ofiarny, 7-a krew przelaną, zą życie Gddane 
dla Ojczyzny.
>>>
-- 


:
- 



 


'#I:' . 



. 


.\,f. 


) 


'":
-'
 
 o7 r 

:-
-f...
. . !. 
.. j
 ,,"';. A.
 
i!\ 
,10 


.. 
.J::.
 
jr.r . 


.'" 
. 


l_ 


,-_. 


Starosta grodzki i powiatowy 

omuald lVilc2ek
>>>
, 


.. ".. 



 



 


,..f 
'. 
." 
'.J I 
I 
1 
-j 
I 
" I 
"'''-- 
, . I 
I 
".., ". I 
11 

 


Prczydent miasia 
Jłpolinary Jankowski
>>>
r 



.. . 


I 


. 


. 


'I 


Ą" J; , 


.... 


, ł __
 
, , 
..... 


l""" . - 'f...... 
uo.:.:.. . 
i , . 


" 


. 


. 


r 


" 



 


ł J... I 


INOWROCŁAW WSPÓŁCZESNY 


1. POŁOŻENIE 


Inowrocław leży na 52 0 48' szer. geogr. pół. i na 
18°24' długości wschodniej. Geograficzne położenie 
sprzyja rozwojowi miasta. Od naj dawniejszych cza- 
sów przecinały się tu drogi handlowe, a obecnie 
zbiegają się tu linje kolejowe. Jako ośrodek krainy 
o wysokiej kulturze rolnej i jako miejscowość 
kuracyjna, ma Inowrocław zapewniony roz wój 
w przyszłości" 


41
>>>
W" 


') 


.. 


; 


".,.. , 
'- .
...... 


.
 .
:i 


op' 


. .... 


..... ....... 


..
 
\
 
'\ 
1 \ 
} 


\. 


"'" , . . 


,
 



1 


:.
.. 


-.... 
- 
f. 


..... 


-..,;;
", - 
, 


p -.. "'.. 
'- 


..\. 
 


4' ': , . 
. , .' . ii. 

,!
:,;
 
 --:,,---- 

 .1 _ ł. . 

 .' 

 .' 
. "-""": I' . 

.,; '" .). "'!.if'
 '\11 
ł.... -:"'
 _ 
 
-::':-
'
:'
 '\..' 
,.. 


... 
.... .2 
-""'.. .., 


"" 


.,
 
\. 


.J 
. -..... 


\ 


...,e"' 
--- \ 


.' 
% 


-.... ...... 
 
. 
 


, 

,. 

 . l' . .. 
.:!', ..--t; 
. ';,,; 

'?/ł' r. .... " . 
. "'. " ... ł,,(,o . 

; ,-:
t: Iłt-
 .  

 . 
H łr. . 




 


'ł 


.. 


" 
\ 


_..;
 t' ".._ 
'\.... 
.. 


,\'  'C 
,;. 


" 
.1
 ., 

; .." 

l 
;":" 
 
)
1.t ."'.} łs .
t ..: 
.-;;,: 
 



. 
.ę. 
.', .
 
.'J 


" 

..' . / 


-, 


, 
U 
rt 


...:r ł 


j'-. 


.
 


';;;. ..' 



:
 
 


J" '.; 


'
'" 
!t."....- . 
.'
- . 


,. .. 


 I'
 


!Jt.... 


.'f: 
 
.' 


ot 
,-.\ 
 


\ 1 
.. 
\ 
Il.-'" . 


..
 
Ił 
\ ,,; - 
," , !! 
,.. Ił .\ 
'f . 
# "- 
l , 



 


'# .... 


Plan rozbudowy miasta 


J 


ł 
t 



 
'. 


,'" 


\\ . 

S 
I . 


1. 


.
)o 


\-
 


" 



 



 


. t' 
, ,\- 
1t.. . 
'I  


i 


.I 


.. 
 


. 


" 


,
 


.. 


" 


.. 


tO
>>>
Srednia roczna temperatura powietrza wynosi 
oN Inowrocławiu + 7,80 0 C. Najniższa temperatura jest 
w styczniu i wynosi średnio - 2,3° C., naj wyższa 
w lipcu + 18,5° C. - Temperatura w czasie 
sezonu wynosi średnio w czerwcu + 16.8° C. w lip- 
cu + 18,5° C. w sierpniu + 
16,9° C. we wrześniu + 13,1° C. 
- Amplituda roczna 20,8°. 
Dane te świadczą o ła- 
godności kJimatu. Lato jest cie- 
płe, jesień i wiosna są dość ła- 
godne, a zima niezbyt ostra. 
Opadów jest stosunkowo mało 
(480 mm. w roku) co tłl1maczyć 
należy tern, że okolica jest PQ- 
zbawiona lasów i jest nizinna. 
, 'oCO,' Wia
y prz-
ważają z
cho: 
dnie - najsilniejsze wiatry przy- 
padają w marcu. najsłabsze 
w: sierpniu i wrześniu. 


2. KLIMAT 


3. OBSZAR 


t '\ 


. 


. 

., 

 


ł. 


c 


t , 
, :o
. 
,- ? 


to 
J;.,;-r 
. ..)"':.. 
.'!:
4"'" . 
!' 



 .-..
 


! Miejska stacja 
meteorologiczna -- 


Ogólna powierzchnia miasta ra1.:em z przyna- 
leżnemi terenami wynosi 9972 ha. z czego na sam 
teren miasta przypada 2260 ha. Na tereny zabu- 
dowane przypada 1 750 ha., na wody 8.5 ha. 
Długość wszystkich ulic wynosi 59300 m. po- 
wierzchnia ulic 984617 m 2 . Długość kanalizacji wy- 
nosi 17 km. 480 m. Inowrocław tonie cały w zie- 
leni, gdyż na same par
 i i ogrody przypada 399936 m 2 . 


49
>>>
4. KOŚCIOL y KATOLICKIE 


Kościół Panny Marji 
Naicenniejszym zabytkiem w mieście Inowro- 
cławiu jest niewątpliwie starożytny kościół Panny 
Marji t. z. ,.Ruina". N a wzniesieniu, które dawniej 
nazywano ..Białą Górą" stała ongiś gontyna pogańska. 
Po zaprowadzeniu wiary 
chrześcijańskiej zbudowano 
w tern miejscu początkowo 
kościół z drzewa, a na 
· przełomie wieku XII i XIII 
bazylikowy kościół romań- 
ski, z kostek granitu. 
Twierdzenie, jakoby 
" \\- kościół ten został wybudo- 
-- '

 wany w r. 1133 przez Pio- 
tra Dunina Własta, magnata 
który miał wybudować 99 
kościołów w Polsce, nie 
wydaje się prawdopodobne. 
Fundację tego kościoła 
. .. . . 
przypisuJe Się raczej synowI 
W szebora, Piotrowi Sta- 
remu. 
, Kościół jest zbudo"Na- 
ny masywnie:i mógł służyć 
w czasie napadu nieprzyjaciela celom obronnym. 
Od strony zachodniej zhudowane są dwie 
wieże o podstawach kwadratowych. Jako materjału 
do budowy użyto u podstawy granitu, w częściach 
wy ższych cegieł o dużych rozmiarach. ;..ł_
W wieżach 
znajdują się trzy kruchty, a nad środkową empora, 
zapewne książęca. 


... 


.. 


.. 


'\ ,' 



. 


. . 


i, ł'''\ 


,.,, I 

.. .... 9'- 



 
\
 


ł, 


. . 
\ 


. 
( 


Kościół N. M. Panny 


50
>>>
Na piętrach wież można zauważyć, ozdobione 
łukowatemi fryzami okna. 
Na zewnętrznej stronie północnej ściany kościoła 


,- 


l 


? 


1 
j 


.,. 



 
 
 . 


I 
f 


I 
I 
I 


ł . 


'" 



 ' 
---- ' 


. ....\--." 


R7eźby na ścianie kościoła N. \1. P anny 


. 
i prezbiterjum znajdują się ciekawe kamienie, z wy- 
kutemi djabelskiemi maskami, podobiznami głów boż- 


51
>>>
ków pogańskich, księcia, kapłana, fantastycznych 
zwierząt, oraz trzy krzyże: jerozolimski. kawalerski 
i z kółeczkami. Są to najstarsze zabytki sztuki 
rzeźbiar
kiej w Polsce. 
W w. XIV zostało prezbiterjum z nieznanych 
bliżej powodów przebudowane i zaopatrzone szkarpa- 
mi.. W ścianie absydy wmurowano ogromne garnki ce- 
lem zwiększenia akusty ki. 
W r. 1809 został kościół zniszczony wskutek 
uderzenia piorunu. Kościół naprawiono, a wieże 
pokryto barokowemi hełmami. 
W nocy z dnia 3 na 4 grudnia 1834 r. wy- 
buchł 
w stajni dla owiec, w ogrodzie plebańskim, 
gwałtowny ogień. Silny wicher przerzucił ogień do 
do wnętrza kościoła, a wszystkie drewniane części 
spaliły się zupełnie. Od tego czasu kościół zamienił 
. . 
SIę W rUInę. 
Dopiero prawie po 70 latach t. j. w r. 1901 
dzięki zabiegom ks. biskupa Laubitza, któremu mia- 
sto ofiarowało godność pierwszego członka hono- 
roweRo miasta. a który podówczas był proboszczem 
w Inowrocławiu, został kościół odbudowany, według 
pierwotnych wzorów romańskich. 
Wielki ołtarz został odtworzony według starego 
oryginału romańskiego, jaki się znajduje w Londynie 
w muzeum brytyjskiem. Kopję wyk-onał artysta- 
rzeźbiarz Marcinkowski z Poznania, a odlew z mie- 
dzi prof. Rohloff z Berlina. 
Kościół św.. Mikołaj a 
Kościół ten był zbudowany z drzewa. w poło- 
wie X111 w. Po pożarze w r. 1259 zbudowano w miej- 
scu spalonego kościoła, wspaniałą, murowaną trójna- 
wową gotycką bazylikę. 
52
>>>
Przy końcu średniowiecza zostało zniszczone 
gotyckie ostrołukowe sklepienie, które zostało zastą- 
pione płaskim drewnianym pułapem. 
Pierwotne sklepienie zachowało się jedynie 
w zakrystji. r óźniejsze przeróbki i restauracje zmie- 
niły wewnętrzny, czysto gotycki wygląd świątyni, 
.który jest obecnie utrzymany w stylu barokowym - 
zakrystja w renesansowym. 
Mury podparto dookoła licznemi szkarpami. 


,; .. 


..,... 


.;. 
? 


. ' 


$ .,.,.".. ....."-,"" .o." 


... 
ł 


....... "' ..- 
. )_ ,
_ _._, I. . 
, -.., 
 
 "
 


. 
. 



 


'-ł. . 


-\ 


Kościół św. Mikołaju 


Mury tego kościoła były świadkami ważnych 
wydarzEń. W r. 1321 arcybiskup gnieźnieński Jani- 
sław odczytał tu pismo Ojca św. potępiające Krzy- 
żaków i skazujące ich na oddanie Polsce Pomorza. 
oraz odszkodowanie w wysokości 30 tys. grzywien 
W kościele tym przepowiedziała również kró- 
lowa Jadwiga Krzyżakom kI ęskę. 


53
>>>
Tutaj musieli w r. 1772 złożyć (przedstawiciele 
miasta, okolicznychY gmin, szlachta.!i duchowieństwo 
prz)' sięgę wierności.królowi
pruskiemu Fryderykowi II. 
W r. 1779 zabrał kościół Hskus pruski i zamieniłJgo 
na składnicę soli, a jako odszkodowanie płacił gmi- 
nie kościelnej 9 talarów rocznie. 



".. 


.. , 
\. . , 1 . 


. " 
. · , ,t 


... - ..... 
! :1 __. _.-. '. 
....- :-
' A 
,
 _ 
( "\ ': ' 

.: 


.. 


, . 
, 
" ., 
. ' . , ." 
I!k 
n' 
. ." 
. '. ..... " 
. 
.. 
. 
. 
oJ .. 
 " J 


'it 


-
 


, 
" 
 


,
 


." . / ;-, 
t' 
" 


\o 


...łc- 


j{ 


l: 
t. 
";" 
.'1 


..._
 


ł- ',.... 



 
....... .. 
,
. 


" . 


"- 
, 


. . 


. .łi'j 
łk", 
. łJ!' 


I 


. . , 


\, I 


1 .
 ., ,} 


I'_
 


,V nęłrze kościoła św. Mikołaja 


W czasie wojen napol
ońskich służył kościół za 
magazyn żywnościowy. Swiątynia znajdowała się 
w opłakanym stanie, a ściany ucierpiały bardzo od soli. 
Dopiero w r. 1828 odnowiono kościół i przy- 
wrócono służbie Bożej, a w r. 1928 odrestaurowano 
go gruntovrnie za staraniem ks. prepoz. Jaśkowskiego. 
W kościele znaiduje się wiele cennych zabytków, 
jak monstrancja z pozłacanego srebra z pierwszej 


54
>>>
polowy 18 w. - 3 kielichy późno-renesansowe i ba- 
rokowe z 17 w., płyta z lanego żelaza z J 6 w. 
z Ukrzyżowanym Chrystusem. barokowy ołtarz św. 
Anny, renesansowy ołtarz św. Antoniego, ambona 
z 18 w. w stylu rokokowym. ołtarz Matki Boskiej 
Boreckiej (1463), Różańcowej, Zwiastowania N. M. 
Panny (z r. 1450) św. Krzyża (barok i rokoko), ala- 
bastrowy nagrobek Radojewskich. 
W.prezbiterjum znaj- 
dują się po bokach ołtarza 
dwa przepiękne koloro- 
we witraże - na jednym 
jest przedstawiona scena . 
spotkania się królowej . - oC 
Jadwigi z Krzyżakami, 
drugi zaś symbolizuje 
odzyskanie Niepodległo- 
ści. N a ścianach malo- 
widIa z historji świętej. 
Cennym zabytkiem są 
również dzwony umie- 
szczone w drewnianej 
wieży obok kościoła, a 
mianowicie dzwon goty- 
tycki o średnicy 68 cm, 
dzwon o średnicy 64 cm 
z napisem "Dextera ex- 
celsi vices mutat. Anno 
domini 1607. oraz dzwon 
o średn!cy 113 cm z na- 
pisem "Gloria in exce- 
lsis Deo et in terra pax 
hominibus bona voluntatis". 



 -,.- 


- .,,- 
"I 


. 
 ' 
.ł ___ 
I l
- 
. 
 I 


\ 


..' 


ł -:;: 
 
t, .. 

 


.\ 


..... 



 
), 


. \ 
( 
-
"" fi .-.. 
-ł . . 1 


. 
 


t.. 


\ 
. r 
, 
. 


;t
 


oL . 
----....... . 



.. .... 


. 

. 


Nagrobek 
Ogończyk.Rad( jewskich 


55
>>>
Kościół Matki Boskiej 
Wobec wzrastającej liczby katolickiej ludnośc 
miasta, okazała się potrzeba budowy w Inowrocławiu 
nowego, wielkiego kościoła. Dzięki wysiłkom ów- 
czesnego prałata, obecnie ks. biskupa Laubitza, zo- 
sŁała w r. 1909 wybudowana monumentalna świątynia 
kosztem 630 tys. marek,. według planu architekta 
prof. Rincklake' a. 
- 
Budową kierował 
budowniczy Przyłuski 
Na froncie świątyni 
zbudowano potężną 
wieżę, najwyższą w 
wojew.. poznańskiem 
(77 m), Obok niej 
z'1ajdują się dwie niż- 
sze (34 mJ okrągłe 
wieże, oraz wieżyczki 
nad prezbiterjum. 
Świątynię zbudo- 
wano w stylu nowo- 
romańskim. Do wnę- 
trza świątyni prowa- 
dzi wspaniały portal. 
Nad wejściami umie- 
szczono przepiękne 
tympanony nad 
wejściem głównem tympanon, przedstawiający po- 
kłon Trzech Króli na tle złocistej mozaiki, oraż okno 
rozetowe; nad wejściem od strony południowej Zwia- 
stowanie N. M. Panny, oraz symbole czterech ewan- 
gelistów: anioł, lew, wół, i orzeł. Tympanony są' 
dłuta artysty Marcinkowskiego.. ' 


ł' 
; 


, 


...., 
-'o 



f .(. 
Itr .. 
T .' 


. 
'. .£': 
,
 
.' t' 
. , 


. 
 . 


'. . 


-f. ' 


.. , 


... 
.:to.. 



1i' 


.). " 


Kościół 
t1atki Boskiej 


56
>>>
,Kościół M.Boskiej jest trzynawowy i zbudowany 
wkszt ałcie krzyża. '. Długość,,: kościoła wynosi 64 m, 
a szerokość 5 27 m. Wewnątrz kościoła zwraca uwagę 
w.. ołtarz. z marmuru, oraz wspaniała mozaika na 


.. 


l -_o ---- -,- 
I l ił 
- 
: 
! . 


- 


.. 
","" -.... 
 '- 


-.- 


............ 


-\ . 


, 
'\. ..-.. 



 . 


o:. 
 


l. 


" ,. 
" .1 


'lo. 


\.. 

 


:-".;:
 r 
 



 



 ":- 


". 


" 


;iL 


! 
il 
i 


. ' 


l 
I 
 


. 
.... .' 



-...C'_ 
." 
 -. 
 
+-£:,,' 
_.. 
. _.._

 


I 
- - , " 
 .'. . 
..,'" , ' 
,. 
 ,'
 
 - 
 
.ł. -------"'------ 


Główne wejście do kościoła ;\1. Boskiej 


scianach Rrezbiterjum, oraz mozaikowe o
razy przed- 

tawjające św. Trójcę i koronację M. Baskiej. Przed 
ołtarzem przepiękna marmurowa balustrada z arty- 
stycznie wykonaną rzeźbą Wieczerzy Pańskiej. 


57
>>>
w kościele znajduje się kopja cudownego obrazu 
Matki Boskiej Częstochowskiej artysty malarza Rut- 
kowskiego. 
Kościół nawiedziła w Wielki Piątek, d. 9 kwie- 
tnia 1909 r. wielka katastrofa. W związku zalaniem 
wodą korytarzy-..i krużganków w inowrocławskiej 
kopalni soli w r: 1907, ścieśnione powietrze dostało 
się do znajduj. się pod 
kościołem podziemnej 
groty w gipsowych 
pokładach i przyczy- 
niło się do zawalenia 
powierzchni ziemi, co 
spowodowało osunię- 
cie się środkowej czę- 
ści fundamentów i 
ściany północnej ko- 
ścioła. 
Kościół stał pust- 
ką do r. 1929. Po do- 
konaniu licznych wiel- 
ceń, gdy przekonano 
się, że z braku ist- 
nienia grot podziem- 
nych nie grozi kościo- 
łowi nadal zawalenie, 
przystąpioao do od- 
Zapadnięcie się ściany w kościele budowy, którą ukoń- 
M. Boskiej czono w przeciągu 
roku dzięki staraniom 
ks. radcy Kubskiego. 
się ściany w kościele Matki 
w pobliżu prowizoryczny koś- 


,---- -- 
, 


'" 


I 
i 
! 
,. I 

". I 
.. . 
" i 
, I 


'II. 


.
$- 
'.,.... 


k 



. .. 


.ł I 


",.. 

, '. 
on ,4,
. 
". 


. 
'. 


ł 


t- 


"iPo . ,'.... 


f"." 


... 


,
. 


.. '-.'A-. .. 


obecnego proboszcza 
Po zapadnięciu 
Boskiej, wybudowano 


58
>>>
dół. Serca Jezusowego, w którym przez 
lat kilka- 
naście odprawiano nabożeństwa. 



 
..... 


,.;- 
. 


t. 


f . 


,- ,'J 
'
", 
....." .
., 


.
 . 


== 


II 1.1 
I. , 


J 



 



 
... 


. 



 " 


, - 


Dawny kościół Serca Jezusowego 


Obecnie w budynku tym znalazły pomieszczenie 
katolickie organizacje. 


Kościół garnizonowy 
Kościół ten, pod wezwaniem św. Barbary i św. 
Maurycego, został zbudowany w ostatnich latach 
przy ul. Pakoskiej dla miejscowego garnizonu. 
Gdy patrzymy na kościół od zewnątrz, przyku- 
wa naszą uwagę szlachetność i lekkość linij archi- 
tektonicznych. 
Układ planu w kształcie krzyża, budowa w sty- 
lu nowoczesnego baroku. 
Do kościoła prowadzi portal poprzedzony pod- 
cieniem z kolumnani. W pośrodku obszerna rotunda 


59
>>>
. " 


z której prowadzą cztery nawy; między nawami 
cztery niższe przybudówki tworzą nawy boczne, 
z których jedną przeznaczono na zakrystję, a drugą 
dla rodzin oficerskich. 
Wnętrze świątyni' ozdobione jest gzymsami 
i stiukami. Na ościeniach i narożnikowych filarach 


.ł 


ł :j 
:o 1 ' 


" 
...... 
,\" . 


, Jr 
, " 


. '-'III( 
'. 


," t ł 


. .... 


".;, 


" 
.. 


---ł'. . 


Kościół: Garnizonowy 


wsparty jest żelbetonowy pierścień, który stanowi 
wewnętrzny gzyms; na nim zaś wyniosła kopuła, na 
której spoczywa wieżyczka z sygnaturką. 
W kościele dużo światła. które wpada przez 
boczne okna i przez lunety umieszczone w kopule. 
Ramy lunet ozdobione stiukami. Nad w. ołtarzem 


60
>>>
znajduje się przepiękna i wierna kopja obrazu cu- 
downej Matki Boskiej Berdyczowskiej w bo gatych 
ramach z napisem: .,Królowa i Ozdoba stepów 


" \ ' ł 
..J 
:

' 
 


. 


'..,J 
" 

"- t 


". .. - 
" 'ł' . _, .
 \ ,.. 
.
. 
:':ł 
 
. ,
 ..... :: 
,- . 


.. 


- 
*----..... ""'" 


."łt
 



'. 


;;:rr- 


" 
.... . 


. -...... 
.., - 
;. ....., 

 -
- 
 


.. 


" -- 


. '(.:.,' 
",,'iJ 

,,\« 
....,.
 . 
.'h .. 


'" 


1 


,.1 


\ 


"" i- ... 


,,
..... 
 
, t t 
:." 


. 


ot... 


ł. 


, 


" 



, . 

 


. -;;,- 
." : -. 



.. ",. 
"i
 
'- 


,#
... '. 
.. 
-.. 


... 
" 


'- . 



('
 
,. 
,
;;.-!- . 


.,,, .. 


'ił- 


, lO 


... 


. , 


, . 


,
t . 


. , 


.. 
. ' 
. . 


. " 


. . 



, 


.. , 


.
 ' 


; J, 
.... 


........_..-.. _ ."..,,,,... 
... 'Ił""', " . ""!i' 
..- 
 "- 
if: j 
.; ...... 

 ....." '" 
"i 


.
 . ,"......1.. 
,., 
r 
, . 
',,:- " ' - 
'
\ ..... 


w 
.-' 


Obraz M. Boskiej Berdyczowskiej 


Ukrainy i wzgórzy Podola i W ołyńskich lasów, prze- 
cudowna w Berdyczowskim obrazie Maryau. 


61
>>>
Projekt kościoła wykonał inż. arch. M. Andrze- 
jewski z Poznania, pracami kierował budowniczy 
architekt Fr. Dźwikowski z Inowrocławia. 
Powstanie tej pięknej, chętnie przez kuracjuszy 
uczęszczanej świątyni, należy zawdzięczać niestru- 
dzonym zabiegom i energji ks. kap. Leopolda Pili- 
powskiego, proboszcza parafji wojskowej. 


5. ŚWIĄTYNIE INNYCH WYZNAŃ 
Kościół ewangelicki znajduje się przy ul. Szkol- 
nej.' W w. XVlll. nie było jeszcze w Inowrocławiu 
gminy ewangelickiej, a w r. 1788 było zaledwie 30 
rodzin ewangelickich tak w mieście jak w całej okolicy. 
W razie potrzeby przyjeżdżali więc pastorzy 
z Torunia, Lipna, Strzel na lub Łabiszyna i odpra- 
wiali nabożeństwa w domach prywatnych. 
Na prośbę niemców-ewangelików ustanowił król 
Fryderyk Wilhelm III. na cele zboru stałą roczną 
dotację w wysokości 1056 marek. Wtedy sprowa- 
dzono na stałe pastora. Wybudowany w r. 1802 
dom modlitwy, zamieniono w czasie wojen napoleoń- 
skich na śpichlerz zbożowy, który w r. 1861 został 
rozebrany. 
 
Obecny kościół został zbudowany w r. 1863. 
W Inowrocławiu mieszka obecnie superinten- 
dent diecezji. 
Synago
a żydowska znajduje się przy ulicy 
Grodzkiej i Solankowej. .- 
Dawniej znajdowała się przy ul. Wałowej, 
a skromny ten budynek stoi tam po dziśdzień. 
W r. 1908 wybudowano okazałą synagogę 
w stylu bizantyńskim, z ładnemi kopułami. 


62
>>>
Ponieważ obecnie przebywa w Inowrocławiu 
zaledwie kilkanaście rodzin żydowskich, przyłączono 
do gminy wyznaniowej całą okolicę z Mogilnem, 
Trzemesznem, Kruszwicą i t. p. 
Kaplica Babtystów znajdująca się przy ulicy 
Kruśliwieckiej, nie przedstawia wartości pod wzglę- 
dem architektonicznym. 


6. SZKOLNICTWO 
Szkoły powszechne 
Szkoła 7 kI. św. Wojciecha 1242 uczniów 
uczenic nauczycieli (ek) 22. 7 kI. Staszica 1344 ucz- 
niów, nauczycieli (ek) 22. 7 kI. Panny Marji 1132 
uczenic, nauczycieli (ek) 23. 6 kI. ćwic7eniówka 


ł', 
.
 


....... .. 
. 



 
'.ł' ". - 
 


.' 


. . 
Ił 


,.... 


, . 


.. 


.:"- ..4.... 


, 
... , 


... t
 

 1 


- ':" 
 


')io. . 


. ł 
:. i - 1'.1\ J 


""
....:.........",,.,;' 



 "o ... 


Szkoła Panny Marji 


przy państw. sem. 212 uczeni c, nauczy- 
cieli (ek) 5. 5 kI. przygotow. przy gimn. żeńsko t 60 
uczniów - uczenic, nauczycieli (ek): ,4. 
W szkołach powszechnych kształci się więc 
przeszło 4 .tys. młodzieży; do szkół dokształcających 


63
>>>
wieczornych uczęszcza przeszło 400 uczniów i uczenie. 
Szkoła wydziałowa męska liczy 341 uczniów 
z 9 nauczycielami, szkoła wydziałowa żeńska 239 
uczenic z 8 nauczycielami (lkami) 
Państwowe gimnazjum męskie im. Jana Kaspro- 
wicza zostało wybudowane w r. 1860 kosztem 24200 
talarow - w r. 1914 zostało przebudowane i po- 
większone. Gimnazjum dzieli się na typ klasyczny 
i matem. przyr., a uczęszcza do niego przeszło 300 


... 


", 


.... 
., 
,. 
.. 


! 



'... 


-- 


......... 

... ,A 
-tł:. 
" 


-. " 


01,.. 


. ". 
 

 
-., 


.
 


. .., 


,. ; 4, .. 
. ""'. . 

. 


J 


''f.., '" ..._ 


S zkoła wydziałowa męska 


uczniów. Personel nauczycielski wynosi 18 osób. 
W związku z reformą szkolnictwa została zwinięta 
l i 2 kI. obecnie zaś tworzy się l kI. (dawniej 3 kl.) 
nowego typu. 
W gimnazjum inowrocławskiem kształcił swój 
umysł wielki syn ziemi kujawskiej, Jan Kasprowicz - 
gimnazjum otrzymało więc w r. 1926 Jego imię. 
Gimnazjum posiada portret prof. Czaplickiego ry- 
sowany przez poetę w czasie studjów gimnazjalnych. 


64
>>>
W r. 1923 przebywał Jan Kasprowicz w Inowrocła- 
wiu i wpisał się do księgi pamiątkowej w gimnaz. 
Prywatne gimnazjum żeńskie im. M. Konopnic- 
kiej typu humanistycznego. Gmach został zbudowany 
w r. 1927. Szkoła ma prawa zakładów państwo. 


f 


I · 


" 
: 
 '- I' I 
........ 


y 
ł 


.
 


ł . 
,. 


ł 


.1 


\, .\ 


.. 
 . 


'''. 


-., 


t -.ł 


JI ił fi ! ..
 


.r I 


I .. _ ,
. 


... 
 


Szkoła Staszica 


wych. Uczęszcza do niej przeszło 200 uczeni c 
grono naucz. składa się z 12 osób stale zatrudnio- 
nych i 6 dochodzących. 


65
>>>
Państwowe seminarium naucz. żeńskie im. Król. 
Jadwigi powstało w r. 1918. Jest to wspaniały 
gmach. w którym mieści się szereg klas. pracowni 
i wzorowo urządzony internat na 100 osób. Ucze- 
nic na czterech kursach jest 112 - grono naucz. 
składa się z 14 osób. W seminarjum ładna kaplica. 


... 


1-' \ł'- - 
'i 


C' 
.. , 
,. ---
 
 



 


# 


., 
.,." .. 


-
. ....... 


, 


-" 


I 


-' 


Jan Kasprowicz 


W związku z reorganizacją szkolnictwa, semi- 
narjum ulega stopniowej likwidacji - gmach zosta- 
nie zużytkowany w przyszłości na umieszczenie 
liceum pedagogicznego. 
Miejska szkoła handlowo-przemysłowa żeńska 
istnieje 'od r. 1911. Uczenic 180 - grono naucz. 


66
>>>
16 osób. W gmachu mieści się 2-letnia, pierwsza 
tego rodLaju w Polsce, szkoła dietetyki. 
Prywatne gimnazjum koedukacyjne niemieckie 
liczy 120 uczniów (nic) - personel nauczycielski 
skła da się z _ 4 sił stałych i dochodzących. 
Szkoła Rolnicza Wlkp. Izhy Rolniczej liczy oko- 
ło 90.uczniów. Grono składa się z 9 sił stałych 
i 'dochodzących. 


.', 


.
 
, .. l 
. t 
,P'Uł 
m
i 


f t , 
.i ,- 


j, 


ts' .. · 


-r- 


, I 


.1:" 


Gimnazjum męskie 


W Inowrocławiu jest jeszcze Szkoła Podkowni- 
cza i Pryw. Kursy Handlowe. 
Do szkół średnich i zawodowych uczęszcza 
więc 1 1 / 2 tys. młodzieży. Ponadto istnieje ochronka 
dla dzieci, przy parafji św. Mikołaja, ochronka dla 
dzieci przy parafji N. P. Marji, "Pozaszkole" pro- 
wadzone przez Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet 
i "Pozaszkole" Rodziny Wojskowej. 
I 


67
>>>
7. POMNIKI 


Figura św. Wojciecha przy ul. Toruńskiej, dłu- 
ta Marcinkowskiego, z końca XIX. w. 
Figura Matki Boskiej przy ul. Szymborskiej. 
Pomnik Jana Kasprowicza przy ul. Marszałka 
J. Piłsudskiego (Plac Wolności), wykonany przez art. 



 
.. 
 . 


j,)...'
 .- 
. .
..; 
. .,.t.ł 
..." -.. 
 
. .;;,,:- ,''''- 
:-..n....""-'C 
.ł...: .;.,:-
 .. 
--.f....i.. 
. 
.
 l' 
 
... . 
. . 


-- 


i.,... 
I ' ,- 
L 
 ' , 
 
,",. . 
... --.:. . 


-, 


I, ;f- 
I ' . 
j':
 . 't. '... ,.' i., .. 
J . .. to 
'.; -
 .}.. }" , -.. .,." 
.' 
 
. 
 . 


..,: 


. - 
_ o 
... "''-1'' 
,:C, L U '- 
,_." & ' i 
. ,"., . ,-;' ł 
,- ; \f
 ': 

..., -.. - ..... "St.. 
 

 
 ' 


ł 


.;' .. 
J! 


. 'ł 
! . 


" ..' 


- 
.- 


.. 


I 


" 


";- 


--- 


Szkoła św . Wojciecha 


rzeźbiarza Haupta z Poznania, postawiony staraniem 
Z wiązku Towarzystw. a odsłonięty przez ministra 
W. R. i O. P. ś. p. Czerwińskiego we wrześniu 1930 r. 


68
>>>
Tablica marmurowa ku czci Marszałka J. Pił- 
sudskiego przed szkołą wydziałową męską, ufundo- 
wana przez miasto. 
Nattablicy napis: 
"Budowniczemu Zrębów Rzeczypospolitej, Odno- 
wicielowi Psychiki Narodowej, Uosobieniu Twór- 
czej Siły i Hartu Polskiego, Józefowi Pilsudskiemu 
w 10-cioletniq Rocznicti Zmartwychwstania 
Ojczyzny". 


I 


,
 ......... 
.. .. \ 

 łoJ'tłJ11tl11JJł 
! . 
, 



. 
ł . 


. 


... .... . 


ł 

.. IW 

 


t! 1, 11.. 


L 



 


I 

 


. --lI'.... 


1 


'-- ' 
_.
 


A 7' - 
..... - 


Państwowe Semin. Naucz. Źeń
kie 


Pomnik poległych bohaterów z powstania Wiel- 
ko polskiego na cmentarzu obok kościoła N. P. Marji. 
\. Pomnik zmarłych żołnierzy z armji niemieckiej 
z r. 1914-18 na cmentarzu przy ul. Cmentarnej. 
Pomnik zmarłych w niewoli niemieckiej żołnie- 
rzy francuskich na cmentarzu przy ul. Cmentarnej. 
Pomnik zmarłych żołnierzy rosyjskich na cmen- 
tarzu przy ul. Cmentarnej. 


69
>>>
8. LOTNISKO 


Już przed wojną światową korporacje miejskie 
starały się o zbudowanie w Inowrocławiu lotniska, 
ale dopiero myśl polska, tężyzna, ofiarność szero- 
kich warstw społeczeństwa, oraz poparcie polskich 
władz państwowych i magistratu z p. prezydentem 
Jankowskim, doprowadziły do powstania projektu 
budowy i zrealizowania go w wzniosły czyn. 


( :.. J, 


l"' 


"" 


: . 1 1 
j J 
i 


... 


, 

 ',
...

. 
r 
 """,,,:Ot . 
... 

 '?',
"; -i ..,'
, 
ł 
c. .. 


J
 . 


.. 

 
... 
 
.
 f' 


j 
.ł 
j 
. l! 
 r. I 
; ¥:'t - !' 


.. .. 
'i' "". 


" 



....

'""'""- 
? - .......-... .:!!!!::. 


-.,) 
1:
' 


.
 
".s 
'. ;.1: 
 

. 
. -
 
. ." .... 
..".." - " 
;.... '", 
..
 "¥ ...'" I 
.. . #, .
; 
 ... 


.. ...' . i 
-.. . 


" ł, .. 
t f' r ""'. ł-- . . 
. 
\ , ' ' . , .' ,- 
t:. - - ,,'ił 'W 

, : .' ot" 
-.
 
.,' 
w: .;. 
..: ." ." 
 
. .]. 
JfIe.:. .,. 
 . ' 


" \. (a.... 


... 
. Ił- 
.,. 


'" 
'. 


.: 
. 


'. et 
*.&
 
"'''
.
'' 
......
 
.
 


...., 


'
 :,,, 
-. -4 ;c- 
. . . 


.- 


.
 -t.zo. .
... a ", 
"'" ..... 

a . I 


. 
... 


't. , 


t. 


!'-- ' 


" 


. 
..- - ...\.... 


'-, 
"'
_.' "_..L 
'-' .._ 
 


,..
 


. "'.... 


Tablica ku czci Marszałka J. Piłsudskiego 


, 
Miejski Komitet L.- O. P. P. z prezesem wicepr. 
miasta Wł. Juengstem, położył w tej sprawie wielkie 
zasługi. T eren przy szosie toruńskiej w pobliżu t. z. 
"Kozłówki u został częściowo zakupiony, resztę prze- 
znaczyło na ten cel miasto. Rozpoczęcie prac na- 
stąpiło w r. 1930. 
70
>>>
Obszar 120 morgowy został już skanalizowany, 
zdrenowany i zniwelowany kosztem 200 tys. zł. 
W przyszłości zostanie wybudowany hangar i bu- 
dynki administracyjne, lotnisko zaś zostanie uroczyś- 
cie poświęcone i oddane do użytku jeszcze w r. b. 
Do L. O. P. P. w Inowrocławiu należy przeszło 
5 tys. osób. Niedawno powstały Aeroklub Kujawski, 
wykazuje ożywioną działalność. 


. , ' 


.. .. 


 ". 


;, 
. 


-. .. 


.- 
.... .', 


. 

 "/!' 
.. 
.... 


....
 

 


,IL.. .. 


... 
, 



 


Starostwo 


'9. URZĘDY I INSTYTUCJE PUBLICZNE 


. 
Inowrocław jest siedzibą całego szeregu urzę- 
dów: Starostwo grodzkie i powiatowe mieści się 
w wspaniałym gmachu przy ul. Kołaczek. Gmach 
71
>>>
został wybudowany w r. 1908 na wzór zamku krzy- 
żackiego w Malborgu, a wewnątrz urządzony z prze- 
pychem, miał być bowiem podobno rezydencją je- 
dnego z młodszych synów cesarza Wilhelma. 


l 
; 
i 


I 


\ 


". ,,-'-. 


-.--;;...-- ,,;-., 



 
,.. 


..i .. .",_ 
ł:: i fJ 
ł 


'- 


'
 
... 
. 
. 
. 


"'f.tII'........,. -
...- 


1!! 
,ł!, 
i::'.c:::
 ...,;';;;" 


\ 


.-.:;, - 


t. 


... 
f 


-
 


" . 


I ... 


4-«._ .-. 

. 'h 


.' ""'" .' 
A' 


.. "J. .... 
v' \... 
... 
......
 ..... 


- . 
.. 


Magistrat 


W gmachu mieszczą się kancelarje, sala Sejmiku 
Pow., Wydział Pow. i mieszkanie prywatne starosty. 
Dookoła gmachu piękne ogrody o obszarze prze- 
szło 6 ha. 


72
>>>
Magistrat mieści się przy ul. Król. Jadwigi 
w dwu budynkach, przerobionych z dawnego gma- 
chu sądowego i więzienia. W magistracie wydziały: 
prezydialny. podatkowy, budżetowo-gospodarczy, 
opieki społecznej, budowlany, taboru miejskiego, ewi.. 
dencji ludności, zdrowia publicznego, uzdrowiskowy, 
oraz Urząd Stanu Cywilnego i Komenda Policji Pań- 
stwowej na miasto. 
Inowrocław jest miastem wydzielonem z admi- 
nistracji powiatowy. 
Inne urzędy i instytucje publiczne: Sąd P owia- 
towy - ul. Pakoska, Inspektorat Szkolny i Inspek- 
torat Pracy 56 obwodu - gmach sądu, Komenda 
Policji P. na powiat inowrocławski i mogileński - 
ul. Zbychora, Pow. Kasa Chorych - ul. Solankowa, 
Urząd Skarbowy, Państw. Inspekcja Budowlana, 
Urząd Akcyz i Monopoli - ul. Marszałka Piłsud- 
skiego, Urząd Miar i Wag - ul. Łucjana, Państw. 
Urząd Pośr. Pracy (ekspozytura) - ul. św. Ducha, 
Ponadto Komenda P. W. W. F. na powiat - ul. 
Solankowa, na mjasto - magistrat, Sekretarjat Ra- 
dy B. B. W. R., Swietlica Związku Pracy Ob. Kobiet 
i Legjonu Młodych, Z. Z. Z. - ul. Solankowa, 
Związek Inwalidów - ul. Król. Jadwigi, Związek 
Lokatorów, - ul. Studzienna, Właścicieli Nierucho- 
mości - ul. P. Marji i w innych. 


10. WOJSKO 
Załoga wojskowa składa się z 59 p. p. Wlkp. 
i 4 p. a. l. - ponadto Pow. Komenda Uzupełnień ul. 
Podzamcze. 
59 p. p. wziął początek z oddziałów powstań- 
czych i początkowo miał nazwę "Grenadjerów Ku- 


73
>>>
jawskich" . W styczniu r. 1919 zapisał się pułk 
chlubnie w historji powstania Wlkp. w bitwach 
z Grenzschutzem pod Złotnikami Kuj., Łabiszynem, 
Żninem, i Gąsawą. W lutym 1919 r. otrzymał pułk 
nazwę: ,,5 Pułk Strzelców Wlkp." W maju 1919 r. 
odznaczył się pułk w bitwie pod Opoczkami i Bro- 
nimierzem Małym. W walkach z Niemcami złożyło 
swe życie na Ołtarzu Ojczyzny 171 bohaterów, 
a 200 odniosło rany. W r. 1920 zmieniono nazwę . 
pułku na ,,59 p. p. Wlkp." 


'. 


.; 



' 
 "ł 
T ' 
-""i ,n!J 
, ,1 
'U fJ1 


.. 
,. ."". 


,. "1 I.' 
,:
 . 'J ''JJ, m 
ł .nr" u ' l' 
- 
'_..
 
 


.%........ . 


- 
" ., 


. . 


. ., . . I 
-I 


'" 


p".. 
, ... 


Dom oficerski 


W wojnie z bolszewikami odznaczył się pułk 
w wielu bitwach, szczególnie nad Berezyną, Szczarą, 
Liwcem i Bugiem, pod Warszawą, a w boju o Łom- 
żę okrył się nieśmiertelną sławą. 
Swiadectwo wiernej służby dla Ojczyzny daje 
370 mogił bohaterów tego pułku, rozsianych po ca- 
łej Polsce. W r. 1924 otrzymał pułk z rąk Prezy- 
74
>>>
denta Rzeczypospolitej chorągiew. ofiarowaną przez 
obywatelstwo miasta. Na chorągwi herb Inowroc- 
ławia i Łomży, oraz napis "Honor i Ojczyzna". 


.
.., '. ....... ta 1;'- 
(: k' , ,.. W'
Ir. 
r.-. 
l U tJ I.ertnł
 I łtclOd;' ;. 
, " t'a
ł
rni
: U' 
a 


.. ... 

 


.. 



.. 


""... . 
. 


, 


. .. - ','.... 
fi(:!' 
 '1-' 
4 .. __ 


 . 

r 


- .
 
:\ 
,.,'-('
 


i!I 
 ,;- .- 
...,. t, 
'.1\4.1. 
"'u\ 


,...'\ 


. 
'tf 


... 


Propagandowa bomba L. O. P. P. 


- 


i 
I 
I 


.
.  I 


?,..."- I 
, I 
I 
. #1 
I j 


Czwarty pułk artylerji lekkiej jest jednym z naj- 
stars ych pułków artylerji w Polsce i powstał z Le- 
gjonów. Do -tworzących się baterji zgłaszała się 
ochotniczo 'młodzież i b. oficerowie - Polacy 
z armji austrja,ckiej, W ten sposób została utwo- 
rzona w listopaą


i' .
918 r, ,.Baterja. Przemyska" 
i "Baterja Jaroshiwska 4 ', które wzięły udział w wal- 
kach z ukraińcami w Małopolsce wschodniej. 
W r. 1919 otrzymał pułk nazwę 4 pułk arty- 
lerji polowej. 
W wojnie bolszewickiej wykazał pułk całą swą 
wartość i odznaczył się chlubnie w bitw
ch , nad 
Berezyną, pod Warszawą, Puchowiczami, Baranowi- 
czami, nad Bugiem, pod Siedlcami, nad Gniłą Lipą, 
pod Bohatynem i Nowym Aleksińcem, . 


75
>>>
Po wOJnIe przybył Jjułk w r. 1921 do 
Włocławka, wyznaczonego mu na garnizon, ale 
już po 6 miesiącach został przeniesiony na stały 
pobyt do Inowrocławia, gdzie w f, 1931 otrzymał 
nazwę: 4 p. a. J. 


ł 


.. 


Plan okolicy Inowrocławia 


Świętem Dułkowem jest dzień 4 lipca, albowiem 
w dniu tym w r. 1919 zostały połączone poszcże- 
gólne baterje, działające na różnych odcinkach (ron- 
76
>>>
tu i w różnych grupach w 4 p. a. p. Na polu 
chwały poległo w walkach 5 oficerów 19 podo- 
ficerów i żołnierzy. a 7 oficerów i 31 podoficerów 
i żołnierzy odniosło rany, 
Współpraca społeczeństwa z wojskiem jest 
ścisła, czego dowodem są zwiększające się z roku 
na rok kadry Związku Oficerów Rezerwy, Strzelca, 


. .:." :,.i;. . 
 


- 
-"" 


.:" 
 -:;
 .........."" 
- -, 


,; 


'" 


 
 't'- 


. 


, -, 


.11 . 


ł 


. 
.D .t 


.
 \ 
.... 
.' 


,,:I' 



 


.... " . . 


.: 


. . 
A- 
..-

 


,. , 
." , :: ...-: 
-. 


.... " 


'"' 


'- 


" 


r 


.... 


ul. Król. Jadwigi 


FowsŁańców i Wojaków O. K. VIII, P. W. ,kierowa- 
ne przez oficerów i instruktorów wojskowych. 
Albowiem tylko przez ustawiczne pogotowie 
można doprowadzić do ugruntowania Niepodległosci 
i mocarstwowego stanowiska Polski. 


77
>>>
11. KOMUNIKACJA 


"....... 


Inowrocław połączony jest pociągami osobowe. 
mi i pośpiesznemi z całą Polską, a pociągami tran- 

 
zytowemi bezpośrednio z Niemcami. 
Zbiegaią się tu dwutorowe linje kolejowe z Po- 
znania. Bydgoszczy i Torunia i jednotorowe z Żnina 
i Kruszwicy. 


- 
'",..)t .
 
· "':fr" 
'f. '....-;.. 


" 


ł... ' 


.. 


" .Y 
I ., 
t " 
l., 
.... . t ,....-.. 
,. 

. 
... 



 

 ": .,.'\'
. 
..... '.,.. , 
..., .. . , 1:J ',. 
. -
.. .__...,....... . " ń' '. 
.. .. "'... . ... 
rJ::.V:)t-, " . ...:. . 


.. ,.. 


. 
, t'\{ 


.
. "- 
'
. :- 


, 
...jL.. . . ':.
 . 

'S.:. 


r 


-, 


rt. T 
""; 
t . 


....: 


.' 
 
.4_.... 


..... 
.... 
2. "" ;-.
 
... 

. 
, .... 
.. ;
f 


.... -+. j.,;.... 
...w.. 
.,. ... \',," 
. 
 ,I' 

 \ 
'. 
 
;, 

li7'. t. . . :.
i.
' J 
'''£. .. 

, .. '!'1': 
. 
 ""'!".n'  .... 
. . . 
 
. 
 If. 
.... 


". 



.Iii 


.t 


" ,. 
. . 


..... Ił 
... ,.-1 "- 


"""; 


.' . 


. 


,.L::" _..-1 .. a 


ł-sr. . 



 'ł',: 


,
- 
'- 


Pomnik Jana Kasprowicza 



rzez Inowrocław przechodzi nowa linja kole- 
jowa. Sląsk-Gdynia. Komunikacja bezpośrednia z Kra- 
kowem. Warszawą, Gdynią i Katowicami. 
Na dworcu kolejowym restauracja. księgarnia "Ruchu" 
Bilety, w kasie kolejowej i w "Orbis" ul. Król. :Jadwigi. 
Przy pociągach oE1noszą . numerowi za opłatą według ta- 
ryfy bagaże do doroż
k samochodo
ych i konnych. które 


78 


; 
. ... 


.:v
>>>
I - ..... -
 . 
,
::..:.. .
 
czekają przed dworcem, przy przyjeździe wszystkich po- 
c ągów osobowych i pośpiesznych. Postój dorożek samo- 
chodowych w mieście na ul. Toruńskiej (zamówić można 
telefonicznie - nr. tel. 501) konnych na ul. Solankowej. 
Inowrocław jest połączony siecią autobusową 
z - całą okolicą. Postój autobusów na Targowisku. 
Autobusy: Inowrocław Kruszwica, Radziejów, 


" " 


L"...- 


ł - 
.....--l 


- 



 


l , 
--- l';"'- 
 
.;, 
ł. 
. 
" ... .... ł #"r' 

 . 
 . ; - ;: 
"':' . , 
iió .. .i/ ł ); . .lo 
,,
 
. 


- . 


I-. 
I ' 


- ..... 


.-: 


:;; ts: 


: 
--.. 


- 
.. ,
;łif ' 
:"'l" .. ort. I 


.. I 


J-' . 
" 


oM 


-- 


.. . ' ::::"1\ 


. ł . . 
ll-'r 
"- 
'J " 
- ...
- 


I- 
I 
, 



 


t, 


" 



 



 "i--:
 


Huta szkła ..Irena" 


Brześć Kujawki; Inowrocław - Markowice t Strzelno; 
Inowrocław - Osiek W. - Rojewo; Inowrocław - 
Pakość; Inowrocław - Gniewkowo - Opoki; Ino- 
wrocław - Stanom in -- Won orz e - Parchanie - 
Dąbrowa Biskupia. 
Tramwaj kursuje od 6 rano do 12 w nocy 
z dworca, przez ul. Marsz. Piłsudskiego, Król. Ja- 
. 19 


.
>>>
dwigi, Rynek i św. Ducha. W czasie sezonu kura- 
cyjnego kursuje autobus miejski - główny przystanek 
obok biura "Orbis". 
Poczta przy ul. Król. Jadwigi - filja w Za- 
kładzie' Solankowym (w czasie sezonu). 
Ogólny obrót pieniężny zarejestrowany na po- 
czcie w r. 1932 wynosi 121.600.000 zł - poleconych 
przesyłek pocztowych było 80 tys. - nadanych 


.. 



 


, 


'" 
...... , ' 
,..,..: ..-, 


" ' 
. .. 


, n"' 


,j 


',. fi 


, ':.. .., 
_:
 . 
ł . '- .. 
.Q 


...:
 
, .,'
 
.. 


""-:. 


\ '\. .. 
.... 
'
" 
_.'...... III' 


- 


t. 


l' ł. 


l - -, 


...... 


.... 


Muzeum lotnicze L. O. P. P. 


przekazów pocztowych przeszło 50 tys. - nadesła- 
nych zaś 45 tys. - zamówień na prenumeratę cza- 
sopism około 40 tys. - telegramów nadano przeszło 
7 tys. - na nadesłano blisko 10 tys. - rozmów te- 
lefonicznych zamiejscowych było przeszło 200 łys.- 
80
>>>
Koleją przywieziono w r. 1932 towarów 192 tys. 
ton, w r. 1931 - 164 tys. ton. 
Przemysł 
Inowrocław leży w ośrodku ziemi o charakterze 
rolniczym, ziemi w łonie której znajdują się bogactwa 
mineralne. Dlatego cały szereg działów przemysłu 
w mieście ma oparcie na rolnictwie, dlatego też roz- 
winął się tu przemysł mineralny i budowlany. 
Do najważniejszych zakładów przemysłowych 
należą: państwowa warzelnia soli 
 kopalnia soli 
"Solvay" - fabryka sody w pobliskich Mątwach - 
fabryka cykorji i kawy Francka - huta szkła "Irena" 
(huta "Ino" narazie nieczynna) - fabryka wódek - 
mydła - octu - musztardy - kafli - kilka mły- 
nów parowych, cegielnia, garbarnia, rakarnia- 
miejskie zakłady użyteczności publicznej, fabryki 
maszyn rolniczych. 
W mieście istnieje 15 spółek akcyjnych. Ino- 
wrocław jest ośrodkiem życia przemysłowego na Ku- 
jawach Zachodnich. 


Handel 
Handel tutejszy jest rozwinięty, a reprezentują 
go hurtownie branży kolonjalnej, tekstylnej, żelaznej, 
wielkie składy wyrobów szklanych, porcelanowych, 
drogeryjnych i t. p. W mieście znajduje się 6 Spół- 
dzielni, 140 składów, 90 restauracyj, kawiarni i t. p. 
Szczególnie rozwinął sie handel ziemiopłodami. 
Z Inowrocławia wywozi się sodę, sól (blisko 40 
tys. ton rocznie), zboże, mąkę, buraki cukrowe, bydło, 
wyroQY szklane, cykorję, mydło, a przywozi się wę- 
giel, (około 60 tys. ton rocznie) wyroby przemysłowe, 
towary kolonjalne. . 


81
>>>
W ostatnich czasach daje się zauwazyc coraz 
większy kontakt handlowy Inowrocławia z miastami, 
które dawniej leżały za kordonem (Radziejów - 
Brześć Kujawski). 


Rzemioslo.. 
W mieście znajduje się przeszło 500 warsztatów 
rzemieślniczych (ponad 90 krawców, 80 szewców, 
40 rzeźników, 40 stolarzy, 30 piekarzy, 30 fryzjerów, 
10 zegarmistrzów i jubilerów, 5 fotografów, 4 intro- 
ligatorów, 4 kowali, 3 kołodziejów, nadto warsztaty 
ślusarskie, siodlarskie, tapicerskie, malarskie i t. p. 
W warsztatach pracuje ponad 260 mistrzów - 
250 czeladników - 400 ucznióvł. 
Liczne Cechy - rzeźnicki, krawiecki, ślusarski. siodlal- 
sko-tapicerski. malarsko-pozłotniczo-Iakierniczy. koło- 
dziejski. szewski. fryzjerski. młynarski. kowalski. piekarski. 
stolarski. niektóre o pięknej tradycji i Towarzystwo Cze- 
ladników. przyczyniają się do rozwoju i podniesienia 
rzemiosła. 


14. MIEJSKIE ZAKŁADY UŻYTECZNOŚCI 
PUBLICZNEJ 
Zakłady wodociągowe znajdują się w T czaskach 
(5 km. od miasta), a wodę czerpie się z murowa- 
nych artezyjskich studni. o średnicy 2,5 m. 
" Wodę doprowadza się przy pomocy pomp 
do wieży ciśnień, położonej w najwyższym punkcie 
miasta. 


Długość sieci wodociągowej wynosi 40 km., 
a w wodę zaopatruje się ;:onad tysiąc nier:ucho- 
mości. Zapotrzebowanie wody wynosi w mieś- 
cie ponad 1 miljon ma - z czego na skrapianie ulic 


82
>>>
zużywa się blisko 150 tys. m S , P. Żupa Solna zu- 
żywa około 300 tys. m S - Zakłady kąpielowe 30 
tys. m S - Fabryka sody 50 tys. m S . 
W mieście znajduje się około 200 hydrantów 
na wypadek pożaru. Wo- 
da jest filtrowana i podle.. 
ga częściowo analizie chero. 
Długość kanalizacji wynosi 
blisko 18 km. 
Elektrownia została 
uruchomiona w grudniu 
1908 r. i posiada własny 
gmach administracyjny, bu- 
dynek kotłowni, 2 parody- 
namo turbozespół o mocy 
850 kIw. Długość kabli i 
przewodów wynosi blisko 
40 km., a produkcja ener- 
gji ponad 1 mHjon k Iw. 
godzin - z tego prawie 
połowa idzie na potrzeby 
silników elektrycznych w 
mieście. 
Gazownia nowa powstała w r. 1903 i jest za- 
opatr'lona w blok czterech pieców 9 retortowych, 
poziomych, oraz maszynę parową, kompresory, 
silnik gazowy o pojemności 5 tys. roS - pozątem 
znajduje się w budynkach 3 kabinowa łazienka 
i jadalnia dla robotników. 
Gazownia zużywa latem blisko 200 ton, a zimą 
300 ton węgla miesięcznie, a produkuje rocznie o- 
koło 1 miljona m S gazu, 2 milj, kg.. koksu, 130 tys. 
kg. smoły, 40 tys. kg. amonjaku, 19 tys. benzolu. 


ł" 


./ 


.""........- 


J 
J 


. . 


.,. 


....-- 



. I" 
- 
_.
 
. t' 
'i 


, 
\\ 


. 


. .. . 


- 
 ".- 



 


'Vieża ciśnień 


83
>>>
Przy pomocy rurociągów gazowych o długoś. 
ci 24 km. obsługuje gazownia 2500 palenisk gazo- 
wych i oświetla blisko 500 latarń ulicznych. które 
są zaopatrzone w auttJmatyczne zapalniki. 
Rzeźnia miejska istnieje już od r. 1880 i posia- 
da urządzenia zastosowane do przepisów sanitarnych, 
jak salę trychinoskopijną. płuczkarnię jelit, chłodnię, 
wytwórnię sztucznego lodu. halę do uboju bydła 
zakaźnejfo, oddział bicia koni. ubikacje do solenia 
skór i wytapiania tłuszczu. 
Ruch ubojowy wynosił w r. 1932 26.356 sztuk 
bydła. a mianowicie: 16.979 świń. 5.742 cieląt. 2.785 
bydła rogatego_ 768 owiec, 67 kóz, 15 koni. 



 
J . 


.X 


'il
., 


t, 


f 
I hł"'f f tJ, T 


I 


D 



\I 


Gazownia 


Magistrat ma zamiar wybudować nową rzeźnię. 
Straż poża.rna rozporządza samochodami - wo. 
zami. nowoczesnemi sikawkami. automatycznemi 
drabinami i zapewnia miastu całkowite bezpieczeństwo 
w razie pożaru. 


84
>>>
Tabor miejski posiada kilkanaście koni i wo- 
zów, oraz automatyczne tryskawki, zamiataczki do 
czyszczenia i polewania ulic i placów. 


15. SPORT I OPIEKA NAD ZDROWIEM 
PUBLICZNEM 


W dziedzinje sportu zajmuje Inowocław nie.. 
przeciętne miejsce. W mieście istnieje: Bractwo 
Kurkowe - Sokół - kluby kolarskie, tennisistów, 



 


II - -- 
__o I - 
f1i U '. 
.
- ).,..
 . \ 
IW t';t. 
J1 


,. 
'iII ł.. :t 
; 


I" .. ". 

 4\ 
_ 
.. - 


.....;. - 


. , 




. -::..,,;.:;:::;.
 -=.-.-: 


1 1 _. 



.,. 
---- 
,""" !.Y 
""'. 


Elektrownia 


piłkarskie, kręglarzy, a kluby sportowe zna- 
ne są ze swych sukcesów w kraju, a nawet zas!ranicą. 
Obok parku solan
 owego znajduje się wielki 
stadjon i korty tennisowe, oraz Sokolnia przy ul. 
Szymborskiej i Strzelnica Bractwa Kurkowego przy 
ul. Rąbińskiej. 
Sport wioślarski i pływacki uprawia się na 
okolicznych jeziorach. . I 


.85 
r 
, oj
>>>
Liga Morska i Kolonjalna założona nieda wno, 
wykazuje wielką sprężystość. 
Opiekę n'ad zdrowiem publicznełll sprawuje 
Pow. Kasa Chorych, Miejski UrLąd Zdrowia Publtcz 
nego i Szpital Powiatowy przy ul. Panny Marji. 
Szpital jest urządzony według najnowszych wy- 
magań i posiada sale operacyjne, dział fizykoterapji, 
świetlną sygnalizację, centralne ogrzewanie, urządze- 


r 


l 


j . 


, . 

, .
ł" .... I 
. .,. ._
.",' 


"'" 


.. ..J.. ,y ¥ 
.. "! ,. "' 
...,. 
;.... 


.. 


" 


. 4- 
..
 


-. 


-
.,. 


.. 


" .. 
.. 
:-- "" .. 


Aleje Sienkiewicza 


nia do ciepłej i zimnej wedy. W salach
może 
po- 
mieścić 160 chorych. 
W szpitalu oddziały: wewnętrzny, oczny. chorób 
gardła, nosa i ucha. chirurgiczny, położniczo-gineko- 
logiczny, dziecięcy. Przy szpitalu piękne ogrody.. 


86
>>>
16. ŻYCIE SPOŁECZNO-KULTURALNE 
Inowrocław jest ośrodkiem społeczno-kultural- 
nym, a świadczy o tern istnienie 120 organizacyj 
miejscowych, o charakterze zawodowym, religijf.1ym, 
humanitarno-społecznym, politycznym, wojskowo-wy- 
chowawC'zym. Tow. śpiewu i llluzyki, Tow. upięk- 
szania miasta, Opieki nad grobami bohaterów i t. p. 


.' 



 
.. 
... 
 
:
 . 
.. 



:. «.. ": 



 . 
 ." ... 


'
 "V 
 
, 


, , 


. . . 
. . - . . . . ,t 


a. 


,; ',- 

- 


.J 1\. 


'" 


.. 



. -=-.. . 


. 



 


,. 


, ., 


.t 


... 


. 
. 


c 


... 


» 
,. 


v 


:-- 


., 


I 
 
. 


"' \ 


Lotnisko 


Liczne wieczornice, imprezy, akademje, odczv- 
ty. teatry amatorskie, koncet'ty i manifestacje, 
świadczą o tem, że Inowrocław nie znajduje się na 
szarym końcu w szeregu kulturalnych miast Polski. 
W stadjum organizacji znajduje się muzeum regjo- 
nalne i lotnicze. Bibljoteka w Parku Miejskim liczy 


87
>>>
przeszło 3 tys. tomów, a 300 osób wypożycza w niej 
około 15 tys. książek rocznie. Poważne księgozbio- 


, 
I ,:;)..' 
I 


'. "} "'.-- 
. . 
;' 


'

I 
:..:-t
 
ł ' 
. ł J 


. . 

. '.... 
:
: II 


-... .
. 
 e- 
-:- ... :- 
-. , 
/,
} 


" . 
...." : 


k
 . ..... 
. 'r'- 



"..
. 
(". 
:.:.,., .. t 
.... 


J ,I 


,1 



 


., T' . t.' ..' 
 '- to 


- {., ,-
 



.- ._:O:
 
 -......;:...... 
 i. _A' 
..: 


Gmach ..Sokoła" 


ry znajdują się w szkołacb średnich. księgarniach 
i u osób prywatnych. 


r'---- 
I 


.,
 


I I 


J 


- 



 I' ,ł j- :J... i
 € 
. i li ł ł i i 
_I 
 
,. 


'( 


.. 
. 


. . 


r 


1 
I 


, 


.-..) 

 


.. 


Szpital Powiatowy 
Teatr Zdrojowy daje w czasie sezonu dwa razy 
w tygodniu przedstawienia o bogatym repertuarze. 

 mieś cię 4 kinoteatry. . : 


88
>>>
17. LUDNOŚĆ I STOSUNKI MIESZKANIOWE 
Liczba ludności w mieście wzrasta. W r. 1772 
było w Inowrocławiu zaledwie 1,560 mieszkańców, 
to w r. 1837 było już 4,761. w r. 1880 - 11.558. 
w r. 1890 - 16,503 w r. 1900 - 26.140, w r. 
1910 - 25,604, w r. 
1921 - 24,695 w r_ 
1931 - 30,860 - o- 
becnie zaś (maj 1933) 
31.800. W r. 1890 było 
w Inowrocławiu aż 
52 0 / 0 niemców i ży- 
dów, w r. 1900 - 
43 0 / 0 , w 1". 1921 - 
6,5 0 / 0 obecnie zaś tyl- 
ko 2,5 0 / 0 . Inowrocław 
jest więc obok Po- r 
znania jednem z naj- 
bardz. polskich miast. 
Obecnie znajdu- 
je się w Inowrocławiu 
przeszło 12 łys.budyn- 
ków mieszkalnych. 
N ajwięcej osób miesz- 
k a w mieszkaniach 
dwu - trzech i czte- 
ro izbowych. Najwię- 
cej zbudowano no- 
wych domów przy ul. 
Marulewskiej i w po- 
bliżu Solanek. W zwią- Pomnik św. Wojciecha 
zku z kredytem, jakie- .... ,..:_ 
go udziela Bank Gospw . Kraj. sprawa budownictwa 
'posunie się w przyszłości wraźnem . tempie. 


· f
 
.... 


-.;' 
...,-
 



 


... 


'1t 


.'0')', . 


- 

'... ... 


"- 
... 
\ 


.. .ł. .-. 
(
 _ 
.

. '. 



 


"' 


.. 
.' . ... 
'':: ."' 
 . i: 
.. .. "'1:\ 

: "Ol, 
....' "4:"f.' 
,
-u..\ 
 
" . 4 

,.. '\- 
... . .A.
 
. - .. "- 


... 


... 

., .. 

. 
, ": 


-
 


4. .. 


.. 


I .. 


"" 



" 



 
.. 


.. 1 


"'i--" 
.. 


... 


': 


,. . . 

..:'-- -..: 
_ V"!.
 .: 

 1: I'
'
 ;.", ' 


.' t ,Ię 

 ." .......

 
" 
......-- 
.;. 'fI\4 
_ . ......',. .... 
A ł....: .., to 
.... ,
. y._
 
,:
 


. _ J 
. I 


89
>>>
Rendes- Voas T oworzysltie 


w 


"GR 1
ND-CA.FE" 
Codziennie o godz. 5 popol. 
Koncert artystyczny 
Przyjemny pobyt 
Inowroclaw, ul. Król. Jadwigi 26 - Tel. 548 
Śniadalnia - Winiarnia 


Nowa Drogerja 
Perfumerja - Skład farb - Własne 10- 
boratorjum chem. "LaborlI. Fabrykacja 
kosmet. i techn. wyrobów - Foto apara- 
ty i przybory - Ciemnica dla amatorów. 
Wody mineralne i artykuły kqpielowe 
Jan Bożeński 
Inowrocław, Król. Jadwigi 35 
Bezpłatna waga osobowa. Hurtowa 
dostawa do urzędów i wojska. 


90
>>>
KOPALNIE SOLI 


Złoża soli w Inowrocławiu pochodzą z formacji 
permskiej. Są one pokryte utworami jurajskiemi, 
triasowemi, trzeciorzędowe mi i dyluwjalnemi. Nale- 
żą do pokładów soli, którE: znajdują się również 


- . 
, - - 

 
 fY\..(..
- l' 
 
1
t'Y 

 "r
u
1 . 
ił.. k/€}ł-.-ł--. A.u.,;l.
 
;".. 

..,"! _ --1M . /ta;.- 

 l' I 
 _ , __ 
, 
. 2 
 - jj 1

 q.i.J;, 
1-k£ 
 _'
 1--- ..
' 
.,..t..., 
 . - ./ .0""'1 .{..-t.-1.-1..-" j
 L-.t---
 -Ł," , ,I t... /}-'1'
B1n. 
 
.

 1/ 1.. -.. . 
,. - ..c.. 
lI-I 
"ł;!'7 
.
 
 (t (4,'. .'. 
'-' , r;'


 . ':ł
",{", ;_ t.: 
.
 f l \" ,: 't"

 f 
-
.
-Lf" 0
 "-' -, "-" · - - /
,'
 
 "- 
ł.'
_
 VI- ":J _ 4 . .. 
, 
'...


:

 .
;:
 .,
 ,,- ' '.
 :. . 
;: - -.'_ . 
 


 
)-
.;



J-
 ,.c n"


:; 


.. 
-.. 


Autograf J. Kasprówicza w ksi
dze pamiątkowej gimnazjum 


w Wapnie, Szubinie i w Górze. W Inowrocławiu 
występuje sól w formi
 olbrzymiego bloku, który 
został wyciśnięty ze złoża macierzystego, wskutek 


91
>>>
działalności sił tektonicznych i wtłoczony w kształ- 
cie olbrzymiego słupa. zwanego też egzematem lub 
trzonem w szczelinę w warstwy młodsze. 
Już z początkiem XIX. w. znaną była solanka 
w Słońsku pod Inowrocławiem. Na moiliwość istnie- 
nia soli w Inowrocławiu zwracali uwagę geologowie 
w XIX. w. 



 - --" I 
'I. - .-

. 


[ \
 

u," . j 
.. 4 l,. 
, .J, 
I"' 
. 
13'-; ." 
Ił .
 
r 
 


"'" . ... 


ł 
-t. I " !' i 
. . , .., ' ,I.. 
o
 


"tli 
...... 


. 
. 
 
" 
I ł 
, 
ł 


..." 
" .. 
. 


 .. 
r
'ł 
..... f - 
." 
L 


.... 


. 
, 


, J 



.....
.i:.
 


. =---....... 


Kaplica w państw. seminarjum 


W r. 1835 przy wierceniu studni natrafiono 

" Inowrocławiu w głębokości 125 m. na 4 0 / 0 solan- 
kę. do pokładów znajdujących się 
O m. nitej jednak 
nie do\o\iercono. Dopiero w f.1869 rozpacz. z ramie- 
nia rządu pruskiego wiercenie dwu otworów - przy 
ul. Średniej i obok starego cmentarza żydowskiego 
i w r. 1871 natrafiono w, głębokości 129 In. na sól 
kamienną: RównC?sz
śnie prywatnj przedsiębiorcy 


92 
..ł. ....
>>>
czynili na własną rękę poszukiwania za solą. Przy 
ul. św. Jakóba (na podwórzu domu p. Lipczyńskiei) 
wykonany otwór wiertniczy "BastU -- przy ul. Stu- 
dziennej "Pilke" -- w południowej stronie miasta 
G b . l " N t ... J h ." 
" a rle a , " a ersegen t,. ozep tna . 
Ńa podstawie tych odkryć, władze górnicze 
przydzieliły w r. 1872 fiskusowi pruskiemu pole gór- 
nicze pod nazwą "Kronprinz", a przedsiębiorcom 
prywatnym pod nazwą "Kopalnie soli Inowrocław". 


..... I 


Przekrój przez pokłady solne 


W roku 1884 przystąpiono do pogłębienia szybu 
wyciągowego "Kronprinz" i do b.udowy chodników 
w głębokości 169 m pod ziemią. Niewiedziano je- 
dnak. że pod ziemią znajdowały się wielkie żyły 
wodne. Gdy w r. 1907 rozsadzono ogromną bryłę 
kamienną, woda zaczęła zalewać kopalnię. 
Najpierw zostały zalane prywatne szyby "Kla- 
usa" i ttSedan" a następnie po 6 tygodniach woda 


93
>>>
zalała kopalnię rządową, a w niej ogromne ilości 
cegieł i drzewa. 
Wpłynęło to oczywiście ujemnie na rozwój mia- 
sta - kilka domów się zapadło, a w r. 1909 półno- 
cna ściana kościoła Matki Boskiej również zapadła 
. .. 
Się W ziemię. 
Aby podtrzymać produkcję soli, rząd niemiecki 
wybudował warzelnię przy ul. Pakoskiej. Sól otrzy- 
muje się tu przez rozpuszczenie się jej w wodzie 


ł' . 


"f 


_ lt- ł. " - 
" " "'11 I I 



 ..:"".; 
. ... ..u 
..w:,' I I. ł, 
 


'I 
I 


... ", 




. 
 
,,
 , 


" i, 
 ,t- ' 


.- 
""
- 


.,... 
...,........"-.?' 
 t" 


Państwowa Żupa Solna 


słodkiej, którą tłoczą pompy pod powierznię ziemi. 
Solanka ta, zawierająca 31 proc. soli wytłaczana jest 
pompami nad powierzchnię ziemi i dostaje się rurami 
do tężni, gdzie następuje jej oczyszczanie ze związ- 
ków magnezu przez dodanie wapna i sody. Po- 
wstający osad osiada w zbiorniku, a solanka dostaje 
się rurami do 9 panwi, z których każda ma przeszło 
100 mi powierzchni. Podgrzewana woda paruje, a 


94
>>>
.. 


na dnie panwi osiada sól, którą wybiera się łopatami 
i wyrzuca na pokrywy panwi celem osuszenia. 


. 
. 


. , 



 


., 


: t ł ':
ł 


-jrł 
. 
 


'" 


-- 


- , 
" 


, . 


.. 


" fIt ł 
 .! 



---- - 


Tężnia 


Sól przerzuca się następnie łopatami do su- 
szarni, a po zupełnem wyschnięciu pr7ewozi się ją 
wózkami wiszącemi do magazynów. Jedna tylko 
panwia dostarczyć może 9 ton soli dziennie. 


.1' 


.. 


!t 
. 


l 
. , ,.. 


.. 


... 


t - ".. 

 


!1' 
........ 
: "-.... 


po- 



. 
.--.. ... 


ul. Solankowa 


W r. 1923 władze polskie zabroniły wypompy- 
wania solanki z zalanej kopalni, wskutek czego wy- 


95
>>>
wiercono nowe otwory w południowej stronie miasta, 
do głębokości 400 m. 
Personel i załoga robotnicza w Państw. Żupie 
Solnej wynosi około 300 osób - własny koszt pro- 
dukcji 1 tony soli około 30 zł. Produkcja roczna 
sięga blisko 40 tys. ton, zapas zaś soli w egzemacie 
inowrocławskim do głębokości 500 m oszacowano na 
l mi1jard ton. 


, . ,..,. ..-' '4-':
;  w... . 
 
.h .. .,.
 . 
,-:"". 1 
 : ./Ifł--łłI ,.iA .;.. . 
.
."t. ,.'..- - 'l.... .'0 
..
 .'" r
.r ,. 
V Jt. ' '&.' .... ,
'" r' '
 !ff ' 
I ' ".. "' 

 

 ł ,,\,' . c- 
,., '/t" Pl.' 

 . ,: ";;'

j 
1.-.,.:, ,'

. 
I ..'"' " .
 
.,-ł.... ,Hi"'" Jo\.. _ 
r
 Ą;; ,,. '. 'ł
1.' I' ł 
.
 ,.. .,' r I, ł 
, ,. 
'" 


,Ii , 
. ,..... . r1l 


.. 
I' 
, .. " 


. ol 
 . 


-.......... 


.. - 


, '. 
y .ł. 
 
, r 


!' . 


.. .4' .. .... 
,"', 
, ;« 
 
. ., I 


.ł:i 
. . 
- ,,U. 
-, .łł 


, .!
 
;;r-+- 
.:"'
 ....""'.:...,. 
,# ...'" 
. .' 

 .,... 


,i 


, 
. ł 
.. - 
 #" 


I 
, i 


... 


.,.. 


" , 
,I 


. .' ,.. T' ..::'., '" -


 .:;;: 
_ ,-' ','Jo;' . Ą r :.:.
?j
:,,..," Y 
.,0 ,.;;j'f" 
 i:'''i:-' ...",...?i:::!J. ?--
:tj..
 
 


Fundacja oficerska przy ul. Pakoskiej 


W r. 1924 fabryka sody "Solvay" rozpoczęła 
pracę nad wybiciem szybu przy szosie mątewskiej, 
celem zaopatrzenia się w potrzebną ilość solanki. 
Głębokość szybu wynosi 566 m. Przy pogłębianiu 
szybu stosowan,o do głębokości 200 m system za- 
mrażania i betonowania, aby uniknąć zalania szybu 
wodą. Pod ziemią znajduje się 13 chodników w głę- 
96
>>>
bokości od 312 m do 560 m. Uwarstwowienie w ko- 
palni przedstawia się następująco: do głębokości 30 
m. ziemia, piasek - od 30 m do 180 m gips solny, 
od 180 m do 560 sól biała i jasno lub ciemno czer- 
wona, oraz brunatna. W warstwach soli znajdują 
się drobne żyły soli potasowych. Należy przypusz- 
czać, że w warstwach głębszych sole potasowe 
znajdują się w pokaźnej ilości. Prace nad budową 
kopalni są na ukończeniu.
>>>
. . . . 
.ZDROJOWISKO INOWROClA W. 


sezon cały rok 


............................................................................ 


Nowoczesne i wszechstronne urządzenia 
lecznicze" 
Kąpiele solankowe, kwasowęglowe, 
borowinowe" 
Źródło mineralne do kuracji pitnych" 


Wziewalnia solankowa Emanatorjum radowe 
Wodolecznictwo Elektroterapja 
Kuracje ryczałtowe Kuchnie dietetyczne 


Rozrywki, sporty, wycieczki, :teatr, dancingi 


............................................................................ 


INFORMACYJ UDZIELA Zarząd Zdrojowiska. 
. . 
. . . . 


98
>>>
INOWROCŁA W - ZDROJOWISKO 


Zakład kąpielowy z natryskami i kąpielami 
parowemi istniał już ww. XV. 
W dokumencie wydanym przez króla Kazimierza 


..'
Ą 
 


' .; .t v 
" '. .. ..... 

. ..

!. t 
  
,""'* 
 II . Ai ..,. 
 
11 ' 


".#-... 
 
.. . A' 
. '" 

ł.. 


..... :. 

..-ł- ... 


"ł 


": 


ol 


, . 
. 


Ił 


10.... '"'
 


'" , 
. " 


'r .. 


'""'. ". 
, .# , 
=:-: ;:- = ...:::.' 
 


- 
 '
. 


.4 . 


1$: ' 



. 


.
 


.,. . 


..: "' 
 


:" 



\ 
.I. 


"'I: . -.4::" 


t ."... 


, 1'- 



, 


.... 


Aleje w Parku Solankowym 


Jagielluńczyka w r. 1450 jest również wzmianka 
o łaźni parowej (balneum civile). O urządzeniach 


99
>>>
kąpielowych w Inowrocławiu z czasów późniejszych 
zaginęły ślądy. Dopiero odkrycie bogatych pokładów 
soli w r. 1835 przyczyniło się do tego, że Inowro- 
cław stał się zdrojowiskiem. 


Z inicjatywy 
dziedzica majętno 
Rąbinek, dr. Z y- 
gmunta Wilkoń- 
skiego, założono 
w r. 1872 .,Tow. 
Akcyjne Solanko- 
we" z kapitałem 
60 tys. marek. 
Zakupiono 20 
morgowy teren i 
zbudowano w r. 
1875 dzisiejszą 
starszą część, gmachu solankowego oraz t. z. "kurhaus" 
na Nowym Swiecie. W r. 1881 nabyło zakład, park 
i dom zdrojowy miasto Inowrocław i oddało tę całość 
początkowo w dzierża- 
wę, a w r. 1885 przejęło .:..111. '\;\ 
7 .' .;' 
pod swój zarząd. Ale t'. -
,. " 'i "ł'ł' ',
 
niemcom, a szczególnie ..............., .".' . .v 1: .. 
rządowi pruskiemu nie 
zależało wcale na roz- 
woju zdrojowiska. Wła- 
dze niemieckie nie chcia- 
ły do tego dopuś cić, ze 
względu na to, aby nie 
stwarzać konkurencji 
. b d u 
swoim " a om . 
W ostatnim roku panowania niemieckiego, był 
tylko jeden budynek z 25 łazienkami i 26 wannami. 


'
 

 

 
. ... 
. "
 
. (-":t:.:.. 
.. 
.. 

:- 


. . 

' .
 
 f:. 
\\: 
 '.. " . 
. ;... . 

 '" 
., . . 
' .. 
'.4'
 \.. 
 } ł .. 
:t ." \.. 1,._ 

 ł: .. ' 


młfm
(i 
.. 


, ft 


-- 


.... ' 1'-,,- , 
-i: ..1,1t ." I 
I, .( . , 


IIII"
!.: .:r 


c.... 


Dom Kuracyjny 


100 


.' 


" . 
I 
I 
. t - I 


"'-. ' " _. 
, " 



.:
 ",,_i. 


-: . r." - .
 
,Jf.1 :r 
. 


I" 


.....;. 


,
 
'

 


.
 


..._
-
 


.. 


ul. Solankowa
>>>
2. ROZWÓJ ZDROJOWISKA 
Rozwój solanek inowrocławskich rozpoczął się 
dopiero od chwili. gdy Wielkopolska. a tern samem 
i Zarząd miasta Inowrocławia przeszedł w ręce polskie. 
Z inicjatywy pierwszego prezydenta miasta' 
dr. Krzymińskiego i radcy miejskiego ś. p. Łabi- 
szewskiego. przystąpiono do _Prozbudowy zakładów 


* 


"$ 
, 


' 
'\""" "''':i
 


.. 


... 


. . 


-. 


. 
..
 
t 




 l 
(, yo 
. 


.. 


--- 


.-e.. .. 
- 


, f 
.:.-- 


,
 


-- ..,.-.-- 
--, .
 'J':. 
, ! 


.. -.. 
.' , 


l - 
. -;\ 
. 
 


, Al " 


:
 l 


.ł " ' , 


, ' 


. , 
.. 


, 


. . ł 



.. .,. ' f 


Staw w Parku Solankowym 


i zaprowadzenia nowych oddziałów leczniczo-zdrojo- 
wiskowych. W r. 1923 dobudowano do dawnego 
budynku nowy zakład solankowy z 38 łazienkami, 


101
>>>
lokalami administracyjnemi, salami odpoczynkowemi 
i urządzono oddział kąpieli kwasowęglQwych. 
W r. 1925 został zbudowany zakład do kąpieli 
borowinowych.. 


I . 


.
 ,....:
 


, 
J 


....; 

) 
4I..c"" 



' ... 



 
- '... 
.... 


. 
* 



 y- 
'\ 


. 
. 


" 



! ..... 
,. 


, -- 



-" 
Jt- 


11" 
fi' 


......... , 


ił: " 


;.:". 
I ._1Ii' 


Ul 



: 


... 


.. . 
. ....\.::. 



 
,.. 


., 
'łlł-łłi' L 
ł1!!:

-;:;;- . ' 
-ł" 1 ''';;;':''' ( 
ł\ f
 .. '_ ;' 
, I ---' 
. 
 -- '1- .-!! . 
,- ł 


, 
-, 


.,.;, 



. - 


.
 


. 
 ...1- , 


.!!..J ,_ 
\ 


P, . ,'l . "
, 
.. 
... 


68 ' 


, I 


" 



! 'f '-l 
t'. -ń. 



.. , 


, . 
. '- '.. 
. r .. ...........;..: 



;
;;; 


,
 (.,: 


-, 1- 


. re, . 


.. 


\
 .


.
 ,0. 
 I 

,.""'J" ,ł 
... 


. I 


I 
I 
, I 
I 


I 



'I 


Zakład kąpieli solankowych 


o dalszy rozwój Zdrojowiska dba obecnie Wy.. 
dział., Uzdrowiskowy z prezesem p. prezydentem 
102
>>>
Jankowskim, który w tym kierunku położył wielkie 
zasługi. W rIO 1929 w czasie Vll. Powszechnego Zja- 
zdu Higjenistów Polskich w Inowrocławiu został 
otwarty wielki Zakład Przyrodoleczniczy z Wziewalnią 


I ,..", 
.. '. 
.. 
 
.... 


.. 
 
. (" '
.*" . ...., f" ... , .....;'f 
, '... 
.' . 

', t 
, , .. 

.i 


I 
..
 


...- .. :.;.... 
. 

1 'r . .. 


....... o\i.. + 


. t 


..0.. 


.. 1.... . 

 -', 


- 
"I-' -.:"\. 


f __ 


.;,,;.,;......,. .. 


-1 


. 
'. 


ł.,_ .;. 



 


, " 


c 
"'i 


-r ...
-.. 
"Ii. 
. 
¥/ f
 



 ' ..... 


I " 
':" 



'/"'k 
., . 


.. 



, 


J 


.
 


"II 


). 



 


.. ... 
'0;+ 


Park Solankowy 


Zdrojowisko jest urządzone na 

sób zacho- 
dnio-europejski i przedstawia się jakby wielkie sa- 
natorjum. Wszystko nastawione jest na wygody 
kuracjusza i zapewnienia mu jak najlepszych warunków 
leczniczych. Aby zachować ciszę w obrębie Zdro- 
jowiska, uregulowano w r. b. ruch kołowy i usta- 
wiono tablice ostrzegawcze. 


103
>>>
3. ZAKŁADY ZDROJOWE 
W pięknym Parku Solankowym znajdują się 
trzy wspaniałe gmachy zdrojowe - które w czasie 


", 


..i, . . 


'...., .,.
 
 
\ 
 
::. 
 


.'" . ,",' , . 
. 
"' 


. 
" 



 ... ti 
 " ¥ 


I 
ł 


ił!i 


'I' t' 


1 .. 


fi 


- U.; 
. "lłH łI 
'. ."!- 
_..:- -- - 
' - 


- 
 . '.{ 


I 



 . ,. 


.;. .
 . . 


Zakład przyrodo-leczniczy 


zimy stoją ciche i puste, ale w lecie - gdy sezon 
otwarty - ożywiają się; w nich to bowiem wydaje 


., 


. 
. 


-fi.. 


'" ' 


Fragment z nowego Parku Solankowego 


104
>>>
się kąpiele wszelkiego rodzaju. w nich stosuje się 
zabiegi lecznicze. 
Przy wejściu do Parku Solankowego zwraca
na 
siebie uwagę długi gmach z wielką liczbą okien 
i "dużym kominem. Przed gmachem piękne klomby. 
To zakład kąpieli solankowych, główny zdrojowiska, 
w którym mieszczą się lokale administracji. kasa, wiel- 
ki hall, odpoczywalnie, 25 łazienek do kąpieli kwa- 


" 4 


. 


, 

.- 


.-. 


c- _:- 


r- -' 
..'
.ł 
. . 
 .
-

 -" . 


, 
, 



 


.." . 
I .. 
';- .'! t ' 



J 
. i I 
j 
;' . - ,j f . 
.nll 



 ......;:: .io. 
... 


, 
\ 
. .. 
... -.".- 


.. 


--..... 


...i. 
...- 
-. 


..

 


.. 


----- 


" IIU1l1ł 4rlll ll l 
.. . 


" 



 


..... .. 


Pawilon wód mineralnych 


sowęglowych i ponad 40 wanien do kąpieli solanko- 
wych. Solanka i ług doprowadzane są tu rurocią- 
gam i. Hall umeblowany - na ścianach wykresy 
i obrazy. -:. W gmachu mieści się filja poczty. 
O parę kroków na lewo znajduje się ukryty wśród 
drzew śliczny gmach kąpieli borowinowych. Zawiera 
12 łazienek, sale do okładów i kąpieli częściowych. Po 


105
>>>
stronie lewej kąpiele dla kobiet, po prawej dla męż- 
czyzn.. Obok łazienek wygodne sale odpoczynkowe, 
na dole kuchnia borowinowa. O parę kroków dalej 
widnieje wspaniały gmach, największy tego rodzaju 
zakład w polskich zdrojowiskach - Zakład Przyro- 
doleczniczy i Wziewalnia. 



'-
i.r...-.. . .. 


" 


.. 


..., 


.... 


1 


- - ,..,.'1- 


" . 


A " 
1'_ ..1 
- -- 


" 
....- 
 , 


.- 


""I-. ..,." 


. . 


.",. 
 -h..
 ..
 
, 't. 
 .. 


'C 
;)...,Ą 


......... 


'-. 

-u 

._ o;;, ,,=. 



 . 
",. .-
 .....

 ...... 


.- 
.......- . 


Kąpiele słoneczne 


Mieści on ogólne i indywidualne inhalatorjum 
najnowszego typu, pozatem wodolecznictwo wszel- 
kiego rodzaju, naświetlania, elektro - i termoterapję, 
a na dachu. skąd rozlega się przepiękny widok, na- 
turalne kąpiele słoneczne. Prócz tych budynków 
znajduje się jeszcze pawilon i kryty deptak, muszla 
dla orkiestry, gdzie w czasie sezonu koncertuje or- 
kiestra, kilka ozdobnych kiosków, a nad stawkiem 
kawiarnia ź dancingiem. ... 


106
>>>
4. ŚRODKI LECZNICZE*) 
Solanka stężona czyli t. z. żoły lub surowice 
solankowe o stężeniu 31 proc., zawierają następujące 
połączenia chemiczne (w gramach w 1.1.): 
chlorku sodu 301.22 - bromku sodu 0,0480 - jodku 80- 
..-lu 0,0001 -- węglanu sodu 0,0102 - krzemianu sodu 
0,1100 - chlorku potasu 0,5622 - siarczanu potasu 
1,7637 - siarczana wapnia 26138 - chlorku magnezy 
1,0878 - węglanu żelazawego 0,9590, 


lo- 


r 
liP. ' .'
 ': r j 
II, 
.t- t .l.- 
II U I li II fe- 


. 



 . 1/ . ....... ..-....--:. . .--- 
 


- 


.. 
- -_-.
 


- 

'
'. 


."" _o - 
 


-...,.1;. 


Uzdrowisko Ubezpieczalni Krajowej 


oraz siarczany i węglany i dosyć rzadko spotykane 
w wodach leczniczych jony baru, strontu, litu i kwasu 
borowego. 
Solanka stężona jest podstawą leczenia kąpie- 
lami solankowemi. Do słabszych kąpieli używa się 
wody ze źródła niskoprocentowego, które służy także 
do inhalacj i. 
*) Analiz dokonano w Akad. Górn. w Berlinie w r. 1875, 
w Zakładzie Chemji Lekarskiej Uniw. Poznańskiego pod kier. 
prof. Dąbrowskiego, prof. Marchlewskiego z Krakowa i Labo- 
ra
orium Państw. Żupy Solnej w Inowrocławiu. 


107
>>>
Ług inowrocławski jest również ważnym czyn- 
nikiem leczniczym. Powstaje z solanki przez warze- 
nie w P. Żupie Solnej. Zawiera następujące r:połą- 
czenia chemiczne (w gramach w 1 l): 
chlorek sodu 203,62 - bromek sodu 0.0013 - chlorek 
potasu 5.3997 - siarczan potasu 75.335 - chlorek ma- 
gnezu 88.S15. 
Stężona solanka zawiera 31,32 proc, a ług 37,2 
proc. części stałych. 


, 


.

 

- 


.... -- 
 
- 

 - 
- -. :'- -

... 
_ ' .,.-,.,........ . .
-::: A'"'._
.-ł,;;! 


......- "..';. 


\lotyw z Parku Solankowego 


Z ługu wyrabia się sól J kąpielową inowrocław- 
ską' która zawiera ił radjoaktywny. Sól ta nadaje 
się do wysyłki i sporządzania kąpieli w domu. Ługu 
używa się do kąpieli z solanką, często używa się 
kąpieli wyłącznie z ługu, lub z przewagą ługu. 
Borowina należy do bardzo ważnych środków 
leczniczych. Celem sporządzenia borowiny, przywozi 
się z okolicznych łąk torfiastą ziemię, która jest 
zmieszana z butwiejącemi resztkami rośIinnemi z mia- 


108
>>>
lem mineralnym. Po zwietrzeniu, zmieleniu, oczy- 
szczeniu, rozgrzaniu parą i rozcieńczeniu solanką 
w kuchni borowinowej, dowozi się gotową do kąpieli 
borowinę do kabin kąpielowych w specjalnych dre. 
wnianych wannach na kółkach. 
Kąpiele borowinowe działają przez swój skład 
chemiczny (lotne kwasy organiczne) przez swą gę- 
stość i wyższą ciepłotę właściwą. Przepisuje się 


. . 
,:f 'ł' .t. . 
.. 



 



 


. 


,
 


-ol 


t!' 
,'. -t. 



. ...". 


.11 ...., ł .. 

 .. 'fłj/
:.
4l-".J .. 
, 



 
..... --
 


I 
i. 
! 



 " ' 
;,.. 
 "' .,. 


Motyw z Parku Solankowego 


kąpiele o temperaturze do 40° C. Borowinę stosuje 
się pozatem w postaci okładów i kąpieli częściowych 
(fasonów) o ciepłocie jeszcze wyższej. 
Kąpiele borowinowe stosowane na zmianę z so- 
lankowemi, przyczyniają się do wchłaniania nacieków 


109
>>>
i wycieków stawowych, okołostawowych, poopera- 
cyjnych, zapalanych i są poważnym czynnikiem 
w termoterapji. 


r. 


l 


.J .. 
':ł. 
,
 
.
 li ," 


.. HUI , 
. . 


Motyw
 z Parku Solankowego 


Kąpiele kwasowęglowe różnią się od szczaw 
z przyrodzoną zawartością kwasu węglowego. Chociaż 


I 


. I 


, , 


. 


. 


I ' 


" 
\\ 


\ 



 - J 
:;t 


Wziewalnia 


110
>>>
są przyrządzane octami, posiadają nie mniejszą war- 
tość leczniczą. Kąpiele te regulują ciśnienie krwi, 
wzmacniają mięsi
ń sercowy i działają dodatnio na 
nerwy. 
Zabiegi przyrodolecznicze są również stosowane. 
W oddziałach wodoleczniczych stosuje się kąpiele 
zwykłe, tlenowe. jodłowe, piankowe, półkąpiele, ką- 
piele częściowe, natryski parowe, szkockie, biczowe, 
wachlarzowate, deszczowe, mgliste, grzbietowe, pła- 


.. ,..i:.......,...  -;..."'..... ;". 
 ,;.., :.. 
 ' 
. 'V,..
 "'''
' .c ... '" '." 

 , . ,....
'- :...,
. ....-,i;. 
1ft 
"'. 
 ' . -.. . · ;': 
'_, " 

 "'

 ,ł;"
" . 
'
 .. _ ," '." #-. 
;o.., 
. 
 \ .. "Oy ..... "r '-t 
"'-., . ,;.'Ś1t-:..;../ . .... 
łr - 
. . 

,,
 ......, ł 

 
#-'. #')r..
,. 
t ..,.. ":.0 .... 
.... - «... ,.... --... II'-. 
'ł" .,& 
i ł-., 
',. 
 


..... 


.. 
. 


........ 


OlI. 


..... 


,.- 


.... 
,. 


'" 


1 


,I. 



 '" 
... 


- . 


10 - - 
'... ' 
 I 


'# " 
.
,. 


".. 
...... 


,k 
..... 

 


..
+: 

 .
 - - 


t" ł. ..... .-.... 
.1' 
'.A..
,. 
,. ur-" 
\" .. 
r,p.- 


;.... 
... 


, ., 
ł
' 


. L, ...,.. 


. , 


J.' . 


....... 


- 


I. . . 
,..... 
L
____
__ ____ 


'.'-0;' 


Motyw !- Parku Solankowego 


szczowe, spadowe i wstępujące (hemoro!dalne). 
Masaże pod wodą i zwykłe (takżę pą innych 
oddz. kąpielowych). . - -. r. 
Przyrządy przegrzewające. jak szafy parowe, 
elektryczne, przegrzew ania gorącem" powietrzem 


111
>>>
(aparaty według dr. Tyrnanera) - aparaty diater- 
miczne, aparaty do galwanizacji, fadaryzacji i masażu 
elektrycznego, kąpiele elektryczne całkowite i 4 ko. 
morowe, prądy d' Arsonvala. anionizacja i masaż 
wibracyjny. Leczenie światłem: lampy kwarcowe, 
solux,'
infra-rouge (promienie podczerwone). 


-1 


I ł 
11....h
 
.1 ", 
... 8' . 


",.. 
'" .. ..
, \" ., 
 
'nrrnfl"tm _ 
 '
1J(ł 
'rf1t ., 


- 
.... . 
. .. -- 


- 


, 
,.. 



 



 
'-- 


. 
-' 


,v Parku - nad stawkiem 


. 
W ziewaInia składa się z trzech oddziałów - 
wziewalni indywidualnej, ogólno solankowej i solan- 
kowo-aromatycznej, suchej. Rozpylona solanka ino- 
wrocławska nadaje się według opinji rzeczoznawcóW 
znakomicie do leczenia chorób gardła, nosa, krtani i t. p. 
Wziewalnia znajduje się pod opieką lekarza specjalisty. 


112
>>>
Emanatorjum radowe przedstawia nadzwyczaj 
cenny ośrodek leczniczy zdrojowiska. Siła emanacji 
wynosi 66 jednostek Machego na 1 l. powietrza, ema- 
natorjum to należy więc do naj silniejszych w Europie. 
Emanacja przechodzi podczas wziewania przez na- 
czynia płucne do krwiobiegu i działa leczniczo 
w chorobach stawów, w chorzeniach reumatycznych, 
nerwowych, przemiany materji, w nadmiernem ciś- 
nieniu krwi. Emanacja działa przez pobudzanie, 

zmaganie się i regenerowanie sił życiowych orga- 
nizmu. 


\A 
_. 
"" . 
'ł! (HMt-. 
'I V. 'y'I \ ". 
= f'-.... " l 
. , 

. p I 
'" 
łl 
"' . 
.l'bxT" , .. 

'*,' , . 
'. 
" . ''f J(
. , , 
. , 
"t 
... .-'\ i. 
- n -.,. 
.... 
. -- 
, 
iii 
., - 


L__ 


Hol w zakładzie przyrodo-Ieczniczym
 


Wodę mineralną do picia sporządza się ze stę- 
żonej solanki przez rozcieńczenie. Obecnie dopro- 
wadzono do pawilonu źródło lecznicze słono-gqrzkie, 
zawierające znaczną ilość soli leczniczych. Zródło 
to zbliżone jest do wód Kissingen-Rakoczy, Nauheim 
i Reichenhall. Źródło to ma niezmiernie doniosłe 
znaczenie w rozwoju Zdrojowiska. 


113
>>>
5. PARK SOLANKOWY 
Park Solankowy posiada liczne aleje, piękne 
kwietniki, klomby i krzewy, dwa stawy - bociany 
i łabędzie - place tennisowe i place nawożone 
żwirem specjalnie dla dzieci. 
W parku zasługują na podkreślenie: nadzwy- 
czaj rzadki okaz "oliwnika wąskolistnego" (Eleagnus 


, 
" 
.1- 
- £. 
'. ł - ..... 
"'" ............-..,111( . - - .. .. 
, . r 
& .. 
.- . 
- 1 tf- 
. -' 
"  . 1;, 
, 
'; 


i- 


. -. 
1 
",... 
:i¥ . 


'\ 


., 1 


. o'" 


... 


-l. , - 



 
. -1
.' 0. ,. 
..
. 
. ,. '."ł.' , J :;.,' 
:
 . 
.
.:. 
 . : :
j  ,
 . . . , " 
. - ",,". -.. 



'. 



 
(' 


,I), 



f. , 
iti 

 
.: 
 I 
.!- . I 


, \' 


.
.. : 
..... 


a 


F.ragment Z Parku SoIankowcgo 


angustHolca) z dziwacznie skręconą korą, nadmorska 
wierzba - odmiana drzewa orzechowego ("Juglans"), 
oraz,.Astertripoljum",piękne lipy, kasztany, jawory itp. 


114
>>>
Na terenie parku - ogród szkolny botaniczny 
i miejska stacja meteorologiczna (barometr, baro- 
graf, wiatromierz. deszczomierz, wilgociomierz, ter- 


'7 '. 


.1"1 .... 



 ł' 
 


1. 


I 
, .. 
I . 
I - 
I 

 


'.. 


Ao ,... - , 
'.
. -!.
 


'" 
,-.. 


..,,-... 


- 


9. ._ 1 

 
"I 
'. ' 
, I 


. 
, 
. 


.. , 


-
 


N I 
"
l 


',1 
I 


... 


I 


.. 


Fragmenty z Parku Solankowego 


. 
/ 


,. . 
o'; 


mometry), ponadto kawiarnia, kiosk i muszla orkie- 
stralna, w której odbywają się koncerty, korty ten- 
nisowe i t. p. 


115
>>>
Obszar wynosi 170 morgów (45,5 ha). 
kuracyjni mogą tu wypocząć w oddali od 
miejskiego. 


Goście 
gwaru 



 
'.. .. '..' :
. '; 
, .' .",,
.. 
. . 

. "f'Jl'1lf.. 
-
, 
- ,... 
 . :a,. 
,.:- 
::,.
. 
\ ., .."z'" .' .'.' ,,",' ''ł:, t! 
"'-.., 
 
... '
":
'.4Ioł .. . """"'.-$ '!+t'- 
.
 '!..-, ..,: 
 "". . - .. -łr ¥ '
". 
 .' 



; 


.-' 


Łabędzie - 
Park 
Solanko)Vy . 


--" 


, - ..';.. ..
ł.
.. .. } .- 

, -t-..... 
' 
-- 


,.. .." 


:/" .... 

.. '. 


- 
..- 


....... 



 _.--'


.

 


'. fi' 


.,
 
.
 


-' 
... 



 


.'\. .. 


. 


!I'", 



. I. 
,.. 


,

 
" .. 

' ..
 


. 

.. .. 
...:: .... 
".... 
..... 


- 
""" ". A 
. .......,'"':.


. 
'l;" 
'::A 


':'1 


"&' 
...,.


..,: :r 
-,: 
". - 1 f 3"''' ..' : 
. I' .:
' 'f.'
 
. .,... '" ,\\,( 
· . .-: .J.' 
 . 


,""",,'" " ....: 
:.p... 

.' 

i'
'. 

';o' 


, 
, 
. 



 ; "i.. 
.... 
'ę"-.. .. 
.l 
 '.... 
... ,..
. #O : 
. '4 .. 
iI . 


.' 
""
" "... 
, , 


- 
.... 


- 


........-: ..
.. "" \ . -..... ..", 
. _ . .......0:. 111 _ -- - 
. .1 .," i""';': 'o,. 

 J), -
;: 
: ...... i. ....PlJ. .. 
.... ,i? _ -.... _ .......... 
. , t . 
 ........ .. 
.... - 
 
te. - 


,. 



.,
 



 


Muszla orkiestralna 


116 


Uzdrowisko Ubez- 
pieczalni Krajowej 
mieści się przy ulicy 
Wilkońskiego. Prze- 

n-a
z-;;;;- jest dla osób 
ubezpieczon., przyj- 
muje także pacjentów 
prywatnych. Gmach 
jast urządzony nowo- 
cześnie i jest wyrazem 
ostatnich wymagań hi- 
gjeny i techniki. Po- 
siada medyko-mecha- 
niczny instytut gimna- 
styczny Zandera.
>>>
6. WSKAZANIA DO LECZENIA 
1. Choroby przemiany małerii. Artretyzm, poda- 
gra, otyłość, cukrzyca, przewlekłe schorzenia 
wątroby i przewodu pokarmowego, niedomaga- 
nia gruczołów dokrewnych. 
2. Gościec stawów i mięśni (reumatyzm), gościec 
zniekształcający, rwa kulszowa (ischias) i lumbago. 


.. 


','.. . 
 ''- p; '('!...."t.':....-#
' '-":'1:,;,: 
' 
\ 
" ;.. ,
'..' · ':r 

 ...,. ......' . ł........... . 
 
I -.'" -J .,.::
 
 ;:
. 
.. , 
.. ,-SI" .. 
." - ":t 

 
... 
 
.;
 ", 

 -,
 
 l ::". 
': I 
.
i ' 
, r
.. 


" ':" 
, 



 
}i 


.1 


:ł.' 


II 



 ' 
, 


_ 1_ 


.... 



 


'. 




 
,
::: 


? 
 


, "1. . 
r 
-- - ') 
. 
'.
" 
 
f!łr( . 'f- 


........" .. 
.ł. 
.. 


L 


... 


I ' 


I 
, 1 
. 


Pensjona.t "Izonka" 


3. Choroby-kobiece - przewlekłe stany zapalne, 
zrosty, niepłodność. niedorozwój, zaburzenia 
czynnościowe. 
4.1 Choroby dzieci, słaby rozwój, skaza wysiękowa 
(limfatyczna), skrofuloza. krzywica. 
5. Choroby serca i naczyń krwionośnych, sklero- 
za, przewlekłe zapalenie żył. 


117
>>>
6. Zachorzenia dróg oddechowych: nosa i jam 
bocznych nosa, gardła, migdałów, oskrzeli, dy- 
chawica oskrzelowa płuc, upośledzenie lub brak 
powonienia, osłabienie słuchu. 
7. Pourazowe cierpienia kości i stawów, stany po 
op
racjach. 
8. Choroby nerwowe, porażenia, nerwice l (także 
nerwice serca), zapalenie nerwów inorwobóle. 


.r... ,.. 
/, 


..t.. 


. 


.1. 

 ... 
A '.A , 
.. '" 


, 

. . 
. .., 
 


."- . 

 


-1-', 


-- 


... 
.. 


- 
::łi',t' 
... 
 
 . 
 
.....
 . 
... 
. - 


f, 
II 
-- 


... 
.A.., 
.L- 
- " 



' 
.... ... 


, 


..
 


.. 


" 
.. 


.. t ił 


. 
ul o)ł."'" 
': ,lit
l 
., , 



 ł tJtJ 
I, I 


_. 
 


i łlfflfłllf 


fi. 


A" 
:..
 


Pensjonat Zdrój 


9. Stany osłabienia i wyczerpania, niedokrwistość, 
rekonwalescencja. 
Przeciwwskazania: Choroby ostre, gorączkowe 
i zaraźliwe, gruźlica; niewyrównane wady serca, 
miażdżyca silnie zaawansowana, szczególnie 
tętnic wieńcowych, charłactwo. 


118
>>>
7. INFORMATOR DLA KURACJUSZY 


Po przybyciu do zdrojowiska należy bezzwłocznie 
wypełnić kartę meldunkową. dostarczoną przez adminis- 
trację pensjonatu lub hotelu. Osoby. przebywające ponad 
3 doby w Inowrocławiu. opłacają taksę zdrojową, której 
wysokość zależna jest od długości pobytu. Urzędnicy. 
oficerowie, emeryci. inwalidzi oraz dzieci i słuiba mają 
znaczne ustępstwa. Lekarze i redaKtorzy dzienników 
zwolnieni są od opłat. 


r- 
. .
. 
',' 


.... 
· . Ą
 


,Ii 


, 
-i' 
,... 
'.. 


!,. 
" . 



 ... 
, :-... 


- , 


 . 


: 'o' 
-- 
.. 


'-- 


.. "--ł 
 . 


t 



 


. .""'" 


,... 
.......- .
 



 -.' 


i 
.. 


,..G .,.. ",,
_ 


Zakład d]a dzieci im. Focha 


Bilety kąpielowe wydaje się jedynie na podstawie 
przepisów lekarzy miejscowych. Bilety te opiewają 
w głównym sezonie na wyznaczoną godzinę i dzień. Ter- 
miny są ściśle przestrzegane. 
Cennik kąpieli, zabiegów i pokojów łlstala co roku 
Komisja Zdrojowa. 


119
>>>
Spis Kuracjuszy w kancelarji Zdrojowiska. Urząd 
pocztowy w Zakładzie Solankowym. Czytelnia - w gma- 
chu kąpieli borowinowych. Dwu - trzy i czterotygodnio- 
we kuracje ryczałtowe. Cennik w Zarządzie Zdrojowis- 
ka. Wycieczki organizuje Pol. Tow. Krajoznawcze - in- 
formacje w lokalu Tow. - ul. Solankowa. 


& 


. -
 . 

,. 


. , 


.
 



 

 
. --;""'ł 



" 


j.-. .. 


1 . 



 





 




 -.. 


.. 


.-. 


':' 


..... 


;/0-. 
..... 


.. 


,; 


.. 


ł 


, . 


Park Solankowy 


Zniżki kolejowe. Każdemu kuracjuszowi przebywającemu 
w Inowrocławiu najmniej 2 tygodnie (14 dni) przysługuje prawo 
zniżki ceny biletu powrotnego do wysokości, jak4 oznacza cO 
roku M. R. i Kom. do każdej miejscowości uzdrowis;Cowej 
w Polsce. 


120
>>>
ZWIEDZANIE 
IIASTA 


Z dworca kolejowego idziemy na most kolejowy, 
z którego rozlega się piękny widok w stronę Toru- 
nia i Bydgoszczy. Na lewo w pobliżu huta szkła 
.,Irena", którą można zwiedzić za uprzedniem zgło- 
szeniem się w kancelarji fabryki. Następnie udajemy 


... 


\ . 


- 
r"" . l1"ft 
"";11i --. 

 . . 
 -tJ
 .;- łt
 "S '!. ' \ ' '. 

.
. 
'
 
n. ; 
 j ffr W l' , . J"ł" '
'i1""'"J , ' rr
 
 -;; , 
.,.- ., '. II II' II, l 

-- .: .".:-=
;;;; 
 - 
- --.. i '. " 
--, rr
 .'!J 
,'I! 
i, )m., " 


.'. 


Urząd Skarbowy 
się przez most kolejowy na ul. Marszałka Piłsudskie- 
go. Po lewej stronie fabryka cykorji i kawy f,F ran- 
cka", którą zwiedzać można w czasie kampanji we 
wrześniu i. październiku. Ul. Marszałka Piłsudskiego 
dochodzimy do Placu Wolności. Po lewej stronie 


121
>>>
koszary 59 p. p. (t. z. czerwone koszary), na placu 
Wolności pomnik Jana Kasprowicza - obok muze- 
um L. O. P. P. (umieszczone tymczasowo), następnie 
po prawej stronie bursa dla uczniów gimnazjalnych 
i gmach Urzędu Skarbowego. 
Dochodzimy do śródmieścia. Przy ul. Król. 
Jadwigi Magistrat - dalej hotel Basta. Przecho- 
dzimy na prawo ul. Solankową obok Banku Ludowe- 


.'ł{/
 


.
 
. 


. 
 Ił 


, - I , . 


1L, 
. 
fu., 


. 
. 


. L 
ł.. 


1 


.. 


ft 


.
 ,""'. ...... 


-- 


! - 
.
 


o 


Sąd ?owiatowy 


go i synagogi, przechodzimy ul. Grodzką przez Aleje 
Sienkiewicza do ul. Pakoskiej. Po lewej stronie ta- 
blica ku czci Marszałka J. Piłsudskiego, szkoła wy- 
działowa męska, po prawej gmach Sądu Powiatowego 
. . . . 
l więzienie. 
Następnie po lewej stronie widzimy olbrzymi 
gmach państwowego seminarjum naucz. żeńskiego, 
a po prawej kościół Garnizonowy, szpital wojskowy 
i dom oficerski. Przy ul. Jasnej z lewej strony wi- 
dać fundację oficerską, a dalej gimnazjum żeńskie, 
oraz szereg pięknych will. Dochodzimy ul. Pakoską 


122
>>>
do Parku Salankowego. Po lewej stronie widać 
gmach Ubezpieczalni Krajowej, po prawej Dom Ku- 
.racyjny. gdzie można spocząć, ewentualnie zrobić 


r ...-
 ..I 


, 
.. 


.i :. :4"
 
- - v
 .', 
 
....4K -ł 
 .... 
4--
 
 
 


T ł . 
l 
. 


i ł 
.. J ł 

 ,.. . .o 



 J 
 



 


" 


.... 


..:"- 


l't. -
 


'L ..'. .. ..... ' 


- .. 


ł 


.... \ ' 
.. 


ł .. 


.. 


Resztki murów obronnych 


przerwę obiadową. Następnie przechodzimy ul. Pa- 
koską przez most kolejowy celem zwiedzenia Pań- 
stwowej Żupy Solnej. 


123
>>>
Po zwiedzeniu wracamy ul. Pakoską i skręcamy 
na prawo do Parku Solankowego, zwiedzamy Zakła- 
dy Zdrojowe i Park Solankowy, z którego wychodzi- 
my na ul. Solankową, którą dochodzimy do ul. Zby- 
chora. Tu skręcamy na prawo ul. Kołaczek przy 
której znajduje się gmach Starostwa (ogród można 
zwiedzać za uprzednie m zgłoszeniem się u ogrodnika). 
Następnie dochodzimy do wieży ciśnień, obok stare- 


,,""o . 


. \
\. 
 . "" 

- 
\. . 
 
ot.
,. ł 
'... ' 
. "x 
 
"' ". J 
\. 
. \. 
" "..
 , 
. .,.\ ':.. 


---- 


 - 


,I . 


,.:1\ 


. 
, 


. '1 


".. """ 


')0 


Ochronka przy ul. Poznańskiej 


go cmentarza żydowskiego, skąd roztacza się piękny 
widok w stronę Mątew, Rąbina i Janikowa. W po. 
bJiżu strzelnica Bractwa Kurkowego i stadjon spor- 
towy. O ile wystarcza nam czasu, możemy zwie- 
dzić niedaleko znajdujące się t. z. "Zapadlisko" obok 
dawnych budynków kopalni soli. Przy szosie do 
Mątew, kopalnia "Solvay". Udajemy się następnie 
ul. Staszica i Wikaryjką celem zwiedzenia kościoła 
św. Mikołaja, a następnie przez rynek, ul. Kościelną 
i skręcamy na lewo. W pobliżu kościoła ewangeli- 


124
>>>
ckiego widać tu jeszcze resztki murów. któremi było 
dawniej miasto otoczone - niedaleko wieża do ćwi- 
czeń straży pożarnej. 


.. 



tt. 
:( 
.--- - 
 


,. 




 


--- 


..- 



 ,.", 


, ... 
. ! 


. ---.;
. -... 
 
=';i:;. .,.-. 


t.f. .... 


. 
. . 

-. 


. I 


ł 


... 't 
- 
 
;. :'7"-:;_..::.fi!" . ..,... i. _" ".-1-:' .
;;:
 
."- 
ł' : +"
.. .  '. 
.....- 
.. 
 
 "" 
.. . . ":- .. ",:, -' '\ 
... . "" . 
I ,. 


, . 
" ' 
 



 " ;' :

; 


-" ł 


o. 


. ł-. 
... 
'. . "''':i'_ . 
"" 
. . .. 


. , 



 
 
 ..
.. 
ł ff. .-J' ).' . 


ł. r: 



-=-}j.... 
... ,
 
.' I 


t'. It 


_ " ł 


Ił i U. 
":.. ".. .. 
,.'IIp , , 


4 


. i. -# - 
. 


-- '-." ' 
 


:
't 


.'/' '" I 
....,.... 
 


Ochronka dla tlzieci na Błoniach 


J 


Przez ul. Szkolną przechodzimy obok gimnazjum 
męskiego na Plac Kasprowicza. a potem skręcamy 
na lewo ul. Panny Marji i przechodzimy obok szpi- 
tala pow., szkoły P. Marji do t. z. "Ruiny". Po zwie- 
dzeniu kościoła, udajemy się drogą przez cmentarz 
z pomnikiem powstańców przed kościół Matki Bo- 
skiej. po zwiedzeniu zaś tego kościoła dochodzimy do 
ul. Marszałka Piłsudskiego i na dworzec. 
Taka marszruta przewidziana jest na jeden 
dzień. O ile mamy więcej czasu, należy zwiedzić 
przedewszystkiem cmentarz parafji św. Mikołaja na 
końcu ul. Marulewskiej i cmentarz parafji M. Bos- 


125
>>>
kief"przy ul. Cmentarnej, następnie zaś fabryki i za- 
kłady podane w rozdziale: Inowrocław współczesny 
niniejszego przewodnika. 


.\'. 


. , 
... 



 
.j. 


. r 


. ..... 
"'\. I. 


J;.. 
..-:.e- .. J -- 
.'- . t 


.. 


. 
A 


---- 


--"'-......... 


" . 



;' .-
. 


Ul. T OIuńska 


./ _ ł 


h l 
.1, 


''1 --- .y...... 
 



: 
.' midll . 
!!ł!r 

 , . .
ł 


",..... .,' -.' " 
 -  


Gimnazium Żeńskie 


Informacvj co do dalszych wycieczek udziela 
Pol. Tow. Kraj. w Inowrocławiu ul. Solankowa. 


126
>>>
WSKAZOWKI PRAKTYCZNE 


1. HOTELE i RESTAURACJE 
"Bast", ul. Królowej Jadwigi 15 
"Dworcowy", ul. Marsz. Piłsudskiego 
"De F rance", ul. Marsz. Piłsudskiego 
"P od Lwem", ul. Król. Jadwigi l 
"Pod Złotą Gwiazdą", ul. Marsz. Piłsudskiego 3 


(.... 
.. 


,...., I\.. '- - ' 
. 4,.', '. . _.' 
 '!.;.. 
. ł" .'.', ,,!. . 
 

 .... 
1 '1; ... ;t" " .... _ 
.. ,.. . 
 '",-... 
A' ,. ......... 
.tW-..... ;' . 
"". łf 


".., ._.. 
.w .....'....
; 3..- .. 
'III. ..... -..' .. 
" ą . ,;'. ,:- 
... ' 
' . \'. .... 
.... .;...' :
1r, ....... 
(.i 
.... 
 .....:; '. . 
 

 ...,i 
 . 
ł' ..' .
v 


-'::ł;; . 

. . 
, 
- 
 d" ,1 
'. 
II o' t  
. . " i r' 
,
 "'" J'i CI" 
., 11 .. . 


"'- 

" ..... 


,. 


11 


' 
 . 


01" . 


"  
 
--. .111. 
 
.... 


, 


... 


ldzQ}()W\S_ 
łł01'If'Dd

o 
. '
1oocLt. "-ł\ł.t\o.... 


2. KAWIARNIE, RESTAURACJE i WINIARNIE 
Grand Caffe, ul. Król. Jadwigi 26 
Dom Kuracyjny, ul. Pakoska 


127
>>>
Nad Stawkiem, Park Solankowy 
Promień (Słodka Dziurka), Plac Klasztorny 
Pod Basztą, Król. Jadwigi 


I )
 . .'" , .' 

 . 

.!.. ' , . 
,, , 
'Ióot 
, 
.,fi -' 


- 
 ] 
i -...:.. .' . ,.. 
t"';" 

.

 
f W '
-. 

 \ 

 

,..
.
 . 


I 



.. 
.. 


.-
' 
"' 
. .;... 
.. 


-.\ 


1 


",.- ' 


" P 
; 
, - I 


. 



ł 


.łK 


"';' 


. . 


.. 


" 


.  1.. 


- 
""\
- 


... 


... "'...... 
. ,.. ...... #'--.? 4"""'"""'.... 


Hotel pod Lwem 


3. PENSJONATY 
"Biały Dworek" - Solankowa 43 
słoneczne pokoje, wykwintna kuchnia 
centralne ogrzewanie. 


128
>>>
"Zdrój" - Solankowa 
"Halszka" - Solankowa 44 
pokoje z wykwintnem utrzymaniem- 
ceny przystępne 
,Izonk
" - Aleja Powstańców 3 
słoneczne pokoje z balkonami .-- kuchnia 
dietetyczna - ceny umiarkowane 
Solankowa 42 


Perełka" 
u 


.' 


- 
I 
 ' '';,?' " 
 .. 
 . 
. ..... . 
te', _ ..'='" ., 
 ...... 
'.' . : ,
j.,." 
".ł- ;, r-\ .' 
.. \ 
 . \ "..
", 
.łt't; I. 


. 
:;: 



 ::-.;. ",- . 
... ". 
, 



 


. 


- 


..... 


et 


mmm, JmmU!' 


. . 
-
 m I 


- 
mmr.I' J 


. L" 
Ul' ... .. .. n... ..lJIImI 
,)i;f'" 


. . 



. ----_.
 
,...:" 


-- 


P
nsjOl1at - Biały Dworek 


"Venetia" Solankowa 18 
przestronne pokoje z całkowitem utrzyma- 
niem - obiady dietetyczne. 
Ponadto 12 pensjonatów mniejszych, oraz szereg 
win, w których można znaleźć pokoje umeblowane. 
Ogólna liczba pokoi do wynajęcia wynosi 
1 i pół tysiąca. 


129
>>>
4. KSIĘGARNIE 
Knast Stefan - ul. Król. Jadwigi 29 
Ustasiak Feliks - ul. Król. Jadwigi 11 


5.- DRUKARNIE 
Ustasiak Feliks - Król. Jadwigi 11 
Drukarnia Z. N. P. "Ognisko" Królowej Jadwigi 11 
Drukarnia Kujawska S. A. - Plac Klasztorny. 


6. PRASA 
"Orędownik Powiatowy" - Administracja: F. Ustasiak. 
Królowej Jadwigi 11 
"Orędownik. Miejski" - Administracja: F Ustaslak ii 
Królowej Jadwigi 11 
"Dzień Kujawski" - bezpartyjne pismo codzienne 
12-20 stron. Redakcja - Solankowa 4 
Adm. K. Jadw. 11 (księgarnia Ustasiak) 
"Dziennik Kujawski" - pismo codzienne, 8--10 stron 
organ Narodowej Demokracji - 
Redakcja i Adm. Plac Klasztorny l 
"Dziennik Bydgoski" (filja) - pismo codzienne - 
organ Chrześc. Demokracji 
"Kujawischer Bote" - pismo codzienne 4-6 stron 
organ niemiecki. 


7. TEATR i KINA 
" Teatr Zdrojowy" - Park Miejski - w czasie se- 
zonu kuracyjnego dwa razy w tygodniu 


130
>>>
przedstawienia. Ponadto w ciągu roku 
występy zespołów artystycznych 
z Poznania, Torunia i t. p. 
Kino Słońce - ul. Solankowa 
Kino Stylowy - uL św. Mikołaja 
Kino Pałac - Plac Klasztorny - pierwszorzędne 
filmy krajowe i zagraniczne 
Kino Żołnierskie - koszary 59 p. p. 
Kino Żak - ul. Marsz. Piłsudskiego 


'\""'. .... 
, ił' ..... 
l ". o., . '" .. j 
' 
 ..
;. ł ;i;+ . 
, 'I ' '.- 
"'I. .... . . 
, , 
\,.. '-" 
:., .;;, 
· . I "ł
'" 


'" .)#: l.. _: 
'i
'; "....--: 
'... .;, . 
'\ '; tt-J 
r

 


\'...
 .....ł
....[ ... ..
.. At...... ... 
)
' 
i1i.. 
! ': 1;"'.. i/
 .. 
';';'o
'f
.. t 
 
 r i'.
 -::.-ł..:.,:..r; 
."I'.
;
f 9ii
 ... 
....":: .
;. 
"Ii-' , .' ". . 
...
.)'r :j........ 


,. 

.....
 ,- ,', .4'" 
; :K1.,. 
 , '. '...;;:.. 
 
:......-:8-.1" . -.... 
- - .'., , ł ł - \. 
;'. . -
 .
. '
 J .'., :' 
. . 
 " .ł,
 ,....:... 
;.' 
\ /." .,'. '"., 

'.-ł.:' '':. ,:,-;. 
"ł! ," ;.. ..;5. 
 
.. . "'-. ' ....: ,. - 

 ,.

.. . 


(. 


y........ 



 


I 


, . 
':' łł' 


1: .. 


"- o". 


,. I:..' 


t. 


ł 


,.., 


Pensjonat Halszka 


8. KASY OSZCZĘDNOŚCI - BANKI 
Miejska Komunalna Kasa Oszczędności - Rynek 
Pow. Komunalna Kasa Oszczędno - uL Toruńska 
Pocztowa Kasa Oszczędności - urząd pocztowy 
ul. Król. Jadwigi 


131
>>>
Bank Polski (oddział) - ul. Grodzka 
Bank Kwilecki Potocki - Król. Jadwigi 
Bank Ludowy - ul. Solankowa ł 
Ban fur H:lndel und Gewerbe - ul. Solankowa 


9. APTEKI i DROGERJE 
Apteka pod Krzyżem - ul. Kasztelańska 
Apteka pod Orłem - Rynek 
Apteka pod Złotym Lwem - ul. Król. Jadwigi 
Apteka Zdrojowa - ul. Solankowa 
Drogerja Jankowski - ul. Król. Jadwigi 11 
Drogerja Kaźmierczak - ul. Król. Jadwigi 29 
Drogerja Lorek - ul. Paderewskiego 
Drogerja Kurzawski - ul. Król. Jadwigi l 
Drogerja Bożeński - ul. Król. Jadwigi 35 
Drogerja Kurowski Nast. - Rynek 
Drogerja pod Gwiazdą - św. Ducha 
Drogerja Renz - Kilińskiego 


10. LEKARZE I DENTYŚCI 


D 


Dr. Błażek L. (chirurg), ul. Król. Jadwigi 32, tele- 
fon 692 - godziny przyjęć: 12-13 i 16-17. 
Dr.. Bydałek Cz. ul. So1ankowa 59, tel 259 - godz. 
przyj.: 14-17. 
Dr. Ganowicz Cz. (choroby wewnętrzne i nerw.), ul. 
Solankowa 69, tel. 631 - godz. przyj.: 9-12 
i 16-17.1 
Dr. Garduła, ul. Solankowa 10 - godz. przyj.: 15-18 
132
>>>
Dr. Górska N., uJ. Solankowa 15 - godz. przyj.: 
10-12 i 15-17" 
Dr. Kaczkowski St. (choroby oczu), Al. Sienkiewicza 
16, tel. 212 - godz. przyj.: 11-12 i 16-17. 
Dr. Mierosławski St., uj. Solankowa 50, tel. 134 - 
godz. przyj.: 8-12 i 15-18. 
Dr. Kowalska-Mączyńska, ul. Król. Jadwigi 32 - godz. 
przyj.: 10-12 i 16-17. -'" 
Dr. Nickelman, ul. Solankowa 4B, tel. 487 - godz. 
przyj.: 15-17. 
Dr. Pawlak J. (choroby wewnętrzne), ul. Solankowa 
54, tel. 322 - godz. przyj.:8-9 i 15-18. 
Dr. Rechberg K., Al. Sienkiewicza 3, tel. 102 - godz. 
przyj.: 10-13 i 15- J 8. 
Dr. Sawicz (chor. nosa, uszu i gardła), ul. Solankowa 4 
tel. 680 - godz. przyj.: 11-12 i 16-17,30. 
Dr. Sikorski H., ul. Solankowa 58, tel. 373 - godz. 
przyj.: 8-11 i 16-18. 
Dr. Simon, Al. Sienkiewicza 6, tel. 364 - godz. 
przyj.: 11-12 i 17--18. 
Dr. Sroczyński St., ul. WiIkońskiego 5, tel. 628 - 
godz. przyj.: od 14-15,30 i 17,30-19. 
Dr. Suszczyński, ul. Wilkońskiego 
Dr. Truszczyński J., Al. Sienkiewicza 2, tel. 571 
godz. przyj,: 8-11 i 15,30-17. 
Dr. Warschauer lchoroby nerwowe), ul. Marsz. Pił- 
sudskiego l, godz. przyj.: 8,30-12,30 i 15,30-18,30 
Dr. W oyciechowski K., ul. Solankowa 60, tel. 338 - 
godz. przyj,: 8-12 i 15-18. 
Dr. Zborowski H., (choroby kobiece), ul. Solankowa 
69, tel. 492 - godz. przyj.: 12-13 i 16-18. 
133
>>>
Jaworowicz, ul. Solankowa 68, teJ.. 381, godz. przyj. 
9-12 i 17-18. 
Ligęza J., ul. Cmentarna 5, godz. przyj.: 10-13 
i 16-19. 
Łabiszewski, ul. Solankowa 71, tel. 270, godz. przyj.: 
9-13 i 15-17. 
Rymarska, ul. Król. Jadwigi 37, godz. przyj.: 9-13 
i 15-17. 
J. Rzeczycka-Piasecka, ul. Solankowa 60, godz. przyj. 
9-12 i 16-18. 
Wasilewski, ul. Król. Jadwigi 10, I p., godz. przyj.: 
9-13 i 15-18. 
Zabłocka, ul. Kró). Jadwigi 30a (vis a vis poczty), 
godz. przyj.: 9-13 i 15-17. 
Łobodziński J. (dentysta-technik), ul. Toruńska 24, 
tel. 660 - godz. przyj.: 15-17. 


p
>>>
KRUSZWICA 


INFORMACJE 


Dojazd (16 km. od Inowrocławia) koleją lub auto- 
busami, które kursują kilka razy dziennie. Droga do 
Myszej Wieży z dworca ul. Lipową, Kasprowicza, Kole- 
jową przez Rynek i ul. Zamkową. Wstęp na wieżę dla 
starszych 50 gr. dla młodzieży 25 gr, Wycieczki zbiorowe 
(ponad 5 osób) 25 gr, szkolne 10 gr. od osoby. Obok u 
strlża kartki i znaczki pocztowe, craz skrzynka pocztowa.. 
Należy zwiedzić koleIliate, letnisko, cukrownię, wytwór- 
nię win owocowyeh Makowskiego i szkółkę drzewek 
Wydz. Pow. Wstęp na letnisko prócz dni koncertowych 
bezpłatny. :Motorówkl na 6-15 osób. od 5-10 zł za 
godzinę. Dla większych wycieczek należy zamówić po- 
przednio w cukrowni parostatek, Noclegi dla wycieczek 
należy zamówić 3 dni naprzód w Magistracie - Cena 
noclegu 08 20-50 gr, W hotelach ceny normalne. 


PRAST AR Y GRÓD PIASTOWSKI 
Kruszwica - Gopło - stare imiona. kiedyś 
w dziecinnych latach po raz pierwszy usłyszane. po- 
jące wyobraźnię urokiem legendarnych postaci. 
To też na widok Kruszwicy ogarnia nas dziwne 
. 
wzruszenie. 
Myśl nasza zwraca się w te pradawne czasy, 
gdy nad brzegiem Gopła gęśle kapłanów pogańskich 
skarżyły się na tych, którzy topili i burzyli bożki 
pogańskie - w te czasy. gdy z grodu kruszwickiego 
wyruszały wspaniałe orszaki rycerskie w bój w o- 
bronie tej prastarej piastowskiej ziemi. 


135
>>>
Ileż to legend, podań historycznych i przedzi- 
wnych baśni o Popielu. Piaście. Ziemiowicie przyrosło 
do tych okolic. Stoimy tu na ziemi owianej mitem, 
na ziemi, na której zrodziła się wielka myśl polity- 
czna. na której powstał początek polskiej organizacji 
państwowej. 


,-  , 


. 
!. 
 . 


'. 


., ' 


{' '. 
 : 


... 


'S-
. 



. 


. 

_ ""z 
;:-
 
 ". 
,.... 
--
 


"
!_

 -. 
:::..-

 



 .... ... ..;
 
---' ,. 
.:: 
- 
5i


ce 



 


't, 


..." 


* 
. 



. . 


1 


Mysia Wieża w Kruszwicy 


Tu bowiem. na starodawnym szlaku bursztyno- 
wym mieszkał szczep Polan - tu dokonało się 
złączenie plemion lechickich w jeden naród. 
Mity n
dgoplańskie mają w sobie nieprzeparty 
urok i stały się siłą dynamiczną bogatej poezji lu- 


136
>>>
dowej, z której czerpało źródeł natchnienia wielu 
naszych sławnych poetów i pisarzy. 
Juljusz Słowacki osnuł na tle piękności Gopła 
treść swego najpiękniejszego dramatu: "Balladyna", 
a wielki syn ziemi kujawskiej Jan Kasprowicz widzi 
tu "srebrzysty dywan u stóp, szafiry u szczytu", 
a swą ekstazę nad pięknością Gopła zamyka naka- 
zem: ..Uklęknij, z czcią ucałuj te stopy z błękitu".,. 
Mity nadgoplańskie powstawały na podstawie 
obserwacji zjawisk natury, w nich skrystalizował się 
obraz twórczych, zmagających się sił przyrody. 
W podaniu o złym księciu Popielu, którego za- 
gryzły myszy, jest odtwarzany jeden znajstarszych 
wszechludzkich mitów, w którym widzimy złą zimę 
niszczącą życie, ustępującą pod wpływem wiosennego 
słońca i rodzące się lato, a z niem szczęsna dola 
ludzka. P odanie o Piaście, Rzepisze i Ziemiowicie 
jest również mitem miłosno-słonecznym, oznaczają- 
cym płodność plonów, zadowolenie i radość - czyli 
panowanie Piasta-słońca życiodajnego na tej ziemi. 
W miejscu skrzyżowania się dróg w"odnych 
i lądowych, tu gdzie znajdowała się obronna z na- 
tury wyspa, powstało centrum handlowe - Kruszwica. 
Pochodzenie nazwy tłumaczą rozmaicie. Nazwa 
powstać miała od bóstwa Słowian Kruszwida, lub od 
krusz (chrust) i świeca - albowiem na wieży miał 
się palić w nocy ogień, który stanowił latarnię dla 
statków płynących po Gople. Przypuszczenia, jakoby 
nazwa powstała od źródłosłowu "Krusza" .. "Kruszwa" 
z końcówką "ica", lub też od "Krusi" co oznaczało 
kamień lub kruszec (bursztyn) nie zdają się prawdo- 
podobne. Nazwa pochodzi według najnowszych ba- 
dań od kruszy czyli gruszy - drzewa lub owocu, 
a potwierdzeniem tej teorji jest fakt, że naj dawniejszy 


137
>>>
wf' 
herb miasta ma gruszę, zaś Myszą Wieżę włąc7.ono 
do herbu znacznie później. Tu musiał więc powstać 
pierwszy sad gruszowy. lub też łączy się powstanie 
nazwy z mitem, na podstawie którego matka-Rzepicha 
porodziła syna Ziemiowita, sprowadzającego na zie- 
mię bujne życie, którego symbolem jest drzewo, 
względnie owoc. 
Mysza Wieża, w której według legendy miały 
zjeść myszy wrogiego Popiela, należy do naj cenniej- 
szych historycznych 
zabytków. Nazwę sta- 
rano się wytłumaczyć 
nazwą rodu Myszków 
czyli Mieszków, już 
też podobieństwem do 
Myszej Wieży w Bin- 
gen nad Renem. Nie 
jest to jednak właści- 
wa Mysza Wieża. al- 
bowiem ta była zbu- 
dowana z drzewa 
i znajdowała się na 
Rzempowie - w miej- 
scu, ,dzie prof. Za- 
krzewski odkrył ślady 
przedhistoryczno gro- 
dziska. P óźniej zbu- 
dowano na dawnej 
wyspie, dzisiaj pół- 
wyspie Rzepno zamek 
drewniany z wieżą, zaś obecna wieża murowana, 
została zbudowana z zamkiem dopiero około r. 1350 
przez Kazimierza W. Zamek zniszczyli Szwedzi 
w r. 1657, a mury rozebrano za panowania niemie- 


,.
; 
;. 


.. 
i- 
ł 


#' 


.,.. 


J 


. ...,. 


Kolegjata 


138
>>>
ckiego na budowę domów rządowych. Ocalała je- 
dynie wieża. którą odrestaurowano w r. 1896. 
Ośmiokątna ta wieża wznosi się na okrągłym 
fundamencie kamiennym, a wysokość jej wynosi 31 
m. - na szczyt prowadzą wewnętrzne schody o 109 
stopniach. Po stronie zewnętrznej wmurowano w ściany 
wieży 14 kul armatnich. które wydobyto w ziemi 


-. 


1 


- 


i 
I, · 


t 
I:, 


.. 


" 


Gopło 


przy odnawianiu. Pod zamkiem i wieżą znajdować 
się mają obszerne lochy. z których ma według po. 
dania prowadzić podziemny chodnik aż do kolegjaty. 
Ze szczytu wieży rozpościera się piękny widok 
na czarną kujawską ziemię - na miasto Kruszwicę. 


139
>>>
na Strzel no, Mątwy, Markowice i Inowrocław; hen - 
na krańcach widnokręgu ciemnieją lasy. 
A 
Bardzo cennym zabytkiem Kruszwicy jest koś- 
ciół św. Piotra i Pawła, niegdyś katedralny, obecnie 
kolegjata, położony na wschodniem wybrzeżu Gopła 
w miejscu, gdzie miała stać chata Piasta. Według 
podań zbudował pierwszy kościół z drzewa Mieczy' 
sław I. w r. 969 na miejscu dawnej świątyni pogańskiej, 
zakładając pierwsze 
w Polsce biskupstwo. 
Dzisiejszy kościół po- 
chodzi z pierwszej 
połowy XI w. a fun' 
dację jego przypisuje 
się Mieszkowi II. 
Zbudowany jest w 
: stylu romańskim z 
ciosów granitowych. 
'
'I Zakrystje, nawy bo- 
czne i prezbiter- 
i I .. j}1m są półkoliste. 
Scianę południową 
zdobią trzy portale 
romańskie z kolum- 
nami po bokach. 


illit 


-;,.. 
ł" 
. 


, r 


::: 


.J 


Wieża po stro- 
Kościół w Markowicach nie zach. została zbu- 
dowana z cegieł w 
w. XVI w miejsce 
dwóch wież, które prawdopodobnie nie zostały wy- 
kończone. Na murze wyryta w kamieniu swastyka, 
a nieco wyżej podwójna, z kamienia wykuta głowa 
bożka pogańskiego. 


140
>>>
Wnętrze przedstawia trójnawową bazylikę 
w kształcie krzyża. W zakrystji po stronie połu- 
dniowej sklepienie beczkowe, w zakrystji północnej 
sklepienie krzyżowe. W kościele znajduje się trzy- 
naście ołtarzy w stylu barokowym. Do cennych za- 
bytków należy chrzcielnica romańska z XlI w.. płyta 
grobowa Zofji z Pępowskich Oporowskiej z XVI w., 
portrety Mieczysława I. i Bolesława Chrobrego i czte- 
rech biskupów kruszwickich: Paulina Italusa, Jana 
Romanusa, Baldwina Gallusa i Swidgera Germanusa 
- ponadto dwie tablice grobowe pierwszych bisku- 
pów, położone w r. 1614 i dwie z w. XVI. 
W prezbiterjum cztery obrazy przedstawiające 
zaprowadzenie chrześcijaństwa z ciekawemi napisami. 
Skarbiec katedralny posiada drogocenne zabytki: 
monstrancję późnogotycką (XV. w.) misę spiżową 
z allegorycznemi motywami starosłowiańskiemi, reli- 
kwiarz późnorenesansowy, szereg aparatów kościel- 
nych głównie z epoki baroku, sabatniki żydowskie 
dane kościołowi w zastaw za pożyczkę udzieloną 
gminie w Inowrocławiu, ośmioramienny świecznik 
mosiężny z dwugłowym orłem u góry z XVII w II wisi 
w prezbiterjum. 
Przy wejściu do bibljoteki i kapitularza znaj- 
dują się szafy z ornatami i dalmatykami. z których 
na szczególną uwagę zasługuje ornat, podarowany 
kościołowi przez król. Jadwigę i szczerozłota z pasa 
słuckiego dalmatyka z XVII w. 
W kapitularzu regał oszklony, w którym są 
złożone stare druki i rękopisy z zakresu dogmatyki, 
historji, teologji, egzegezy, patrystyki, homiletyki, 
£ilozofji i liturgiki. Z rękopisów najważniejszy jest 
ewangeljarz kruszwicki, z druków dzieło Pufendorfa. 
ozdobione miedziorytami, z których jeden przedsta- 


141
>>>
wia zamek kruszwicki z r.. 1655. Dzieło to, druko- 
wane czcionkami gotyckiemi liczy stron 734 i 136 
rycin, a wyszło drukiem w Norymberdze w r. 1697. 
W latach 1856 -59 Niemcy, odnawiając kościół 
przyczynili się do 2e3zpecenia jego architEktonicznego 
wyglądu. \ Powiększono wtedy okna, zmieniono dach 


I 


.' . ' 
f. 


... . 
.-- 
. .. 
.... -'Z.t 
.. '..--... ," 


- . (.... J 
.. 
t I 
t'- , .. .... 
." .1, 
, 



 
.. 



 
. 


.,. 

 A.... 
!t .. 


ł 


.... 



" 


- 
. 


fo: 


'1'-' 
". ,:.... ,.. 
. .' .. 
-- ł 
'." -;ł.. ..".' 
"*" . '1łI'_ .. 
.. . \:'.
 . 
. .. 
»t w. '" 
, .. ,"1 


'. 


. .. 
, ., ""- 
,,' l 
, , 
I 


, . 


..... 


... -....., 


f :,.. 


. 
. 


..' 


. :4ł.. , 


Kościół w Górze 


barokowy, usunięto boczną kruchtę od strony po- 
łudniowej. 

 Gdy w r. 1159 przeniesiono biskupstwo do 
Włocławka, pozostała tu kapituła, składająca się z 14 


. 142
>>>
kanoników, 6 prałatów i 4 wikarjuszy. W czasach 
niewoli zjazdy kanoników ustały
 dopiero w r. 1929 
przyznano kapitule dawne przywileje. 
: Z dziejów Kruszwicy należy przytoczyć naj- 
ważniejsze momenty. Syn Bolesława Chrobrego, 
Mieczysław II, który miał tu za życia ojca swą re- 



 ...., 
"".« 

 
. """'., 
 ') ,....' . 
.,' - "f. " 
l_(.:ft
 

 



 .. 


f" 

F, 


l' '''r.' 
"'
 
1 ,A. 
. 



 
.' 


,,
 '\ 
. "1t . 
, . 
._.
. t 


" 


".", 
{J 


.. 


.... 



 


.. 
ł1 -ł 


A.' 


lO ,. .. 



 


" 


'. 


I 
I. 

 


f' . 


\ 


- t 

 
,t 


.. 
, '" :, 


. . 

( . .' 


Pomnik St. Przybyszewskiego w Górze 


zydencję, otaczał miasto' opieką. Bunt jego brata 
Ottona Bezpryma w r. 1031, a następnie rakosz 
Zbigniewa przeciw ojcu Wł. Hermanowi i walki o za- 
mek przyczyniły się do zniszczenia miasta. W r. 1230 
ks. Konrad Mazowiecki potwierdza w Kruszwicy 


143
>>>
nadanie Krzyżakom ziemi chełmińskiej
 a w r. 1252 
ks. Kazimierz Kujawski ustanawia tu komorę celną. 
W r. 1271 ks. kaliski Kazimierz Pobożny kazał spalić 
zamek z Qbawy, aby się nie dostał w ręce Pomorzan. 
W r. 1331 napadli miasto Krzyżacy, a w r. 1422 król 
W. Jagiełło nadaje miastu prawo magdeburskie. 
W r. 1460 król. K. Jagiellończyk. potwierdza 
przywileje miasta i nadaje mu nowe. 
Przez długie lata była Kruszwica siedzibą ka- 
sztelanów. W r. 1655 zdobyli miasto i zamek Szwedzi 
i po dwu latach opuścili je, zamieniając w ruinę. 
Od tego czasu nie mogło się miasto podnieść, gdy 
więc dostało się pod panowanie niemieckie, liczyło 
w r. 1788 tylko 14 domów z 79 mieszkańcami. 
Dnia 3 stycznia 1919 r. wyzwoliło się miasto 
z pod panowania pruskiego. 
Dzisiaj liczy Kruszwica prawie 4 tys. mieszkań- 
ców, jest miastem czystem, dobrze zagospodarowanem. 
Znajduje się tu jedna z największych cukrowni w Polsce, 
oraz Kujawska Wytwórnia Win H. Makowskiego. 
Jezioro Gopło. zwane dawniej uMare Polonieum" 
należy do typu jezior rzeczno-polodowcoych i tworzy 
ogniwo wielkiego łańcucha jeziorneg9, ciągnącego się 
od jeziora Szarlejskiego po jezioro Slesińskie, Miko- 
rzyńskie i Pątnowskie. 
Według wszelkiego prawdopodobieństwa było 
jezioro już za czasów historycznych znacznie większe, 
a poziom wody sięgający obecnie do 77 m n. p. m. 
był wyższy o blisko 5 m. Gopło było połączone 
z dzisiejszą doliną Bachorza i z Wartą doliną Ny- 
kielską. Gdyby poziom wód podniósł się do 82 m 
n. p. m. doliny te stanowiłyby naturalne połączenia 
wodne Gopła z Wisłą i Wartą. W południowej 
części wciska się w jezioro półwysep "Potrzymiech", 


144
>>>
który dzieli jezioro na częsc wąską strumieniową 
i płytszą częś ć załukową. 
Półwyspy Potrzymiech, Rzepna i Rzempowa są 
pochodzenia morenowego, natomiast niektóre wysepki 


'i!' ... 
'.. '. 
.... _ 1:' "._ *_ 




:; 
 ;:.
:
..
 


..-- -.,- 


re 
.Iff 



! .:r .\ 
 


- 
.. 


- .-:;-

. 
-..j+

 
""""" ....- - 
{v 
 ,., , . ":;- 


"".. ;. 


..-:
 


_

. -:......;.....  - i, - r- t.- 
-- - . 
 " - 
."-. - " 
, '{ :t '0.......:- ., ' 

 jJ . $' '. .f- ..... lo 
.: : . \::;.: 
 ..,: . {(( 
..
 ,.'.r ,.f '.' 
:"'1 . .- -
,,;...- _ . r .-... L _
. 
, "260 ,
. . g .' 

::. "'_

;.'

....
 . _ ;.
:j::: _ n 
 .' 
 _ 

 -:' W1f!1
1!j $;nlf://'J Wt:Zrhrr 
..-' :ot.' 
 1J
 Jjf)Wl jE:} :JJt.fJł."1 
'


'JJQ
vr
{L
1J.fł-Q!YJrzO}YI.
': 
. ._".
 ..
 11t...
 c:t.. 1'Q£LJ J i/D .: '1 
.;, p()i'/WU 11 ivi!!
0r:U:W::';
!ĘS0 -:. 

 
", 
 ' .. . 
'"'.L ':ZL '!;;!t).. .
. " '
 

:..:1F. i:GQ--!3!.fJil.:.EJ
 ::'JC.l!l.1JJ..,fJ.';;
r:.! ił JĘ!li"'::';
. 

!;
U
Jl:1;i]E !;jj1i1f i/:';':.:.a.!I.Ji...':. U!.l''';;!!
,
 



l!i: iT.!. litl c..u.,;"a'J ;..t.! ui
!:J
_r..
1.:..:b
,-j 
.. 
-

. . 
_ 
 ?

/::p.. 
. 
?i:: 
J
.J'J"JIj mA J. .. 'N'c :.JJ.!,:'nlE. 
.' 
!AJth':/,:" -I tl j,!:.t1 £


tJ" .!IfJ tr.;
.!d
 1 illr !.;
llE 
. r.!.JrL ! !J..j
I)
 "iEfJ..C .1
.l'll£i !f;.
 :;r£.;o -,,'dfi.:.fi;;:, 
,I !,t.
!C;!.; ;,"!.ilJ'.!}/::!,s: / 1 :.ł-ł!r. j! 
lI£.' J:..'k:.':1f.. - 

Z!:!..ł... a,/ll.:li- .;/ £
-ł:lE J P;
Z! :J!/
!J B!iJ
t:i. 
..;..l.J_:'
 a/JJ:!. ;1 
1.c.:!.;J. J' ;"CiC.

 'ił t'jZ-ł.V. 
i-.;;
' '""-.-=-- ............:-. ___ 
. -Y'r-l-"'
"""
/"""""",, J,.'&-
4... 
;::",I'...---.-$-.........-____-'-
-.l--...
 4-.,' 



 
,. 


.. 


.1 


Tablica ku czci j. Kasprowicza w Szymborzu 


jak Potrzymionek. powstały wskutek zamulenia dna 
jez iora przez wody przepływającej przez Gopło Noteci. 
Brzegi jeziora porosłe są trzciną i sitowiem.. 
Tam kryją się za dnia dzikie kaczki, czaple, bąki 


145
>>>
. 


F 
i szwy i cały szereg ptactwa. Kto się Jwsłucha w głosy 
przyrody, usłyszy gwary, szum kołysanej wiatrem 
trzciny. Czasem przemknie się mała kurka wodna, 
to znów stado dzikich kaczek zaczyna swe poszu- 
kiwania w zaroślach - nadbrzeżne zarośla rozlegają 
się śpiewem słowików i gwarem żab,- przeplatanym 
krzykami drobnego ptactwa. 


r 


,ł..- .. 


--.. " 
li 


If 

 


.... 


. 
-. 


. 


.. 


- 


- 


-. 


-.. 


- 


-- . -. 

'.. __ ł

 


 
. 
- 


.....:fA."_. 


. '" ' . 
 
 


. '-.
...""...:+" . 


. 
 ,. -"' .... 
.--:-" 


. , ..' 


. " .;,.... - 


.. y. -.. " 


, 


.f 


Fabryka sody w Mątwach 
Obfitość ryb pozwala na racjonalną gospodarkę 
rybną. Gopło obfituje w liny, karasie, szczupaki, 
sumy, leszcze, -węgorze, okonie i płotki. 
Nad jeziorem suszą się sieci rybaków, którzy:na 
-łodziach wczesnym rankiem wyruszają na połów. 
Powierzchnia tego pięknego jeziora wynosi 
36,5 km 2 przeciętna głębokość 4,5 m., najgłębsze 
miejsce 15,7 m., długość 16 km. 


146
>>>
STRZELNO 


Miasto oddalone o 21 km na południe od InowrOt ławia 
dojazd koleją lub autobusami. Należy zwiedzić kościół 
św. Prokopa i św. Trójcy. Miasto liczy około 5 tysięcy 
mieszkańców i należy do najstarszych miast w Polsce. 
Istnieje tu około 20 organizacvi. wodociągi i gazownia
 
cegielnia, szkoły powszechne w 5 budynkach - obszerny 
rynek. 


Pierwsza wzmianka o Strzelnie znajduje się 
w dokumencie z r. 1147, w którym wymienia s;ę tę 
miejscowość jako wieś należącą do klasztoru w T rze- 
mesznie. W pierwszej połowie XII w. zbudowano 
tu klasztor Panien Norbertanek, a w r. 1231 wspo- 
mina się w dokumentach, że Strzelno jest miastem. 
W murach miasta przebywali często polscy 
królowie, Władysław Łokietek j Władysław Jagiełło. 
Miasto l"7.ądziło się prawem Inagdeburskiem, sprawy 

arne sądził wójt, często odbywały się tu także sądy 
wojewódzkie. Burmistrza i rajców miejskich miano- 
wał klasztor, albowiem miasto było w jego posiadaniu. 
W r. 1436 wydano nowe prawa, regulujące 
stosunki między klasztorem a miastem i określające 
wysokość danin, jakie mieszkańcy mieli składać na 
rzecz klasztoru. 
W r. 1566 liczyło miasto około 800 mieslkań. 
ców, w tern 16 szynkarzy i szynkarek, 5 handlarzy, 
9 rzemieślników. 


147
>>>
lF- 
W r. 1624 nawiedziło miasto morowe powie- 
trze, które zabrało wiele ofiar wśród mieszkańców.. 
W czasie wojen szweckich miasto dużo ucierpiało. 
a do największego zniszczenia przyczynił się pożar 
w r. 1761; miasto spłonęło prawie doszczętnie a z niem 
ratusz i archiwum. 


+ 



 


.", 


.. 


-.-.:: 


- 
ł' . . 
 


Klasztor Oblatów w Markowicach 


W okresie porozbiorowym w r. 1848 bierze 
miasto udział w ruchu powstańczym, a od r. 1886 
staje się miastem powiatowem. Powoduje to znaczny 
wzrost liczby mieszkańców i rozwój miasta. 
W powstaniu WielkopoIskiem w r. 1919 mie- 
szkańcy biorą czynny udział i pomagają również do 
oswobodzenia Kruszwicy i Inowrocławia z pod pa- 
nowania niemieckiego. Na cmentarzu znajduje się 
grob 19 hohaterów - powstańców.. 


148
>>>
W r. 1932 zniesiono tu starostwo, a miasto wraz 
z obwodem przydzielono do starostwa mogileńskiego. 
Kościół św. Prokopa jest najstarszym zabytkiem 
nietylko Strzelna. ale przedromańskiego budownictwa 
w Polsce. Zbudowany został z bloków granitowych 
w XII w. przez Piotra Dunina Własta. Nawa główna 
ma kształt okrągły i kopułowate sklepienie z ośmioma 
kamiennemi żebrami - średnica jej wynosi 8,20 m. 
Od strony wschodniej kwadratowe prezbiterjum 


- 
. 


.Ił 

 


. . 

.'łł 

 
t ł 

 


Iti 


:-:- , 



"".- -. 
 


- ... 
 ..
- 
.« 
...... 
 
, .!
 "" 
q r 
- 


......,t '\ 
.. ł. ":. ". 


:-. ..' 
.;:.
 
"' 


.
 - - .." :.... 
. Ił ;; - 
".' -, .,.t , 
 rr .... r 
, . . 

.. - 
........ 
- .- 
- - 


" . 


.Ji. -. t.. 


, ł 
.f;,t 
 -,-, 
t::" .
- 


'" 


to 


...., . : 


ł 


f: 




 - 
.
.....- ".. 
"'Ii_ 
 



 't' ".- ,- 


-... 


-,. 


f 
.
 


" , 


.... _
",,:. 1. 
.. 


Kościół św. Prokopa i św. Trójcy wStrzelnie 


o 25 m 2 powierzchni, krzyżowem sklepieniu z dwoma 
kamiennemi żebrami. 
Od strony zach. przypiera do nawy okrągła 
wieża o 3.40 m średnicy. W w. XV został kościół 
z wieżą nadbudowany cegłan1i, a wieżę wzmocniono 
szkarpą. W r. 1892 kościół odnowiono. a nawę po- 
kryto namiotowym dachem. Przy renowacji natra- 


149
>>>
'R 


fiono po str. pół. na resztki 2 półokrągłych absyd. 
które odbudowano. W r. 1925 odnowiono kościół 
gruntownie. W kościele zasługują na uwagę bardzo 
cenne zabytki: romańska płaskorzeźba z piaskowca. 
przedstawiająca Zhawiciela. który błogosławi prawą 
ręką. a w lewej trxyma książkę. Z lewej strony 
fundator (Dnnin Włast) z modeJem kościoła - z pra- 
wej postać kobieca z książką do nabożeństwa. 
W absyda('h ołtarz Chr. i figura M. B. Bolesnej 
z XVII i z XVIII w. W prezbiter.ium ołtarz barokowy 
z XVIIIw. - pozatem cenne lichtarze. fragment na- 
grobka. kapitel romański i kropielnica zbudowana 
z części. które znaleziono przy renowacji kościoła. 
Kościół poklasztorny zbudowany został z po- 
czątkiem XII w. z granitu. Z początkiem Xll1 w. 
kościół uległ przebudowie - poświęcił go w r. 1216 
biskup kujawski Barton. Jest to romańska bazylika 
trzynawowa w formie krzyża, z półokrągłem prE'zbi- 
łerjum, zbudowana w dolnej części z ciosów grani- 
towych. Obok prezbiterjum dwie boczne kaplice, 
z których południowa pod wezwaniem św. Barbary 
zachowała pierwotną budowę. W środku tej kaplicy 
znajduje się kolumna, pokryta liściowym ornamentem. 
któr
 podpiera późnogotyckie gwiaździste sklepienie. 
Nad drzwiami nadzwyczaj cenna romańska płasko- 
rzeźba. przedstawiająca św. Annę z N. M. Panną 
na ręku - z lewej strony klęczy fundator (Dunin 
Włast) z modelem kościoła - z prawej jego żona 
modląca się z książki. Na łuku napis: "Te ve]ut 
optarał, ho
 dano Petrus honorat, Virginisi Anna pie 
mater veneranda Marie". 
W ciąl!u wieków kościół uległ przeróbce - 
dzisiaj przedstawia mieszaninę stylów z przewal!ą 
baroku. W r. 1728 dobudowano d wie wieże baro- 


150
>>>
kowe, a w r. 1750 kaplicę renesansową św. Resty- 
tuta. Ołtarz wielki barokowy - ołtarz św. Krzyża 
z starą rzeźbą ludową C
r. Ukrzyżowanego słvną- 
cego z cudów - baroko\vy ołtarz M. Boskiej z XVUl. 
w. - ołtarz św. Józefa i św. Anny - rzetbione 
odrzwia do zakrystii i kaplice Serca Je
usowego, św. 
Restytuta, św. Norbeta - w ścianach pomniki ks. 
inf. Wolskiego (1728) i ;roboszcza ks. SierakowskieJ!o 
(1635) oraz popiersie ks. prob. Kandeckiego (1893) 
z marmuru - obrazy 
Jarji Magdaleny i św. Hie- 
ronima z XVll w. W skarbcu kościelnym szaty li- 
turgiczne i cenne aparaty kośc. (XVll i XVIll w.
, 
haftowane anfepedja. 
Obok kościoła zabudowania klasztorne. Kla- 
sztor powstał w r. 1133 i był własno- 
ścią zakonu Premostrateńskiego P. P. Norbertanek. 
Należały do niego ollromne posiadłości - na rzecz 
klasztoru składały dziesięcinę okoliczne miasta - na 
niego szły dochody z targÓw w Inowrocławiu, Kwie- 
ciszewie, clochody z opłat mostowych w Mątwach itp. 
W r. 1729 papież Benedykt Xlll obdarzył prob. 
słrzelińsk. przywilejem noszenia mitry. pastorału, pier- 
ścienia oraz innych insygniów biskupskich. W r. 1834 
po kasacji klasztoru rząd pruski zabrał blisko 60 
tys. morgów roli i lasów. 
Przed kościołem ogromny kamień granitowy, 
z które
o ,vedług podania miał głosić kazania św. 
Wojciech.
>>>
./'" 


Każdy przybywający 
do Inowrocławia 


zaopotruje się nojkorzystniej w 


książki - n ut y - 
materjały pi ś m i en n e - 
i pamiątki z Inowrocławia 

ł-- w księgarni --Ł 
i składzie papieru 


F. U S T A S I A K 


Król. Jadwigi nr. 11 
Tel. 294 Tel. 294 


152
>>>
TRZE
lESZNO 


14 km. od Mogilna. przy linji kolejowej Poznań - 
Inowrocław, Około 6 tys. mieszkańców, trzy kościoły 
ka toI.. 1 ewang., oraz synago
a, Państwowe gimn. staro- 
klasyczne o pięknej tradycji - miejskie gimn. humani- 
styczne żeńskie - 7 kI. szkoła pow. i pryw. ewang., sąd 
grodzki. browar. młyn, krochmalnia. elektrownia, wodociąg. 
2 cementownie. W poliżu dwa jeziora. 


Mieczysław l. zbudował w X. w. w Trzemesz- 
nie kościół i pierwszy w Polsce klasztor z początku 
kanoników Laterańskich później Benedyktynów. 
W w. Xl1. Bolesław Śmiały sprowadził tu Augusty- 
nów. W kościele tym zostały złożonE: zwłoki św. 
Wojciecha, które po 5 latach przeniesiono do katedry 
gnieźnieńskiej. W w. XI. napadli, w poszukiwaniu 
zwłok św. Wojciecha, na Trzemeszno Czesi - mia- 
sto zostało wtedy zrabowane i spalone. Mieczysław II. 
nadał miastu w r. 1145 przywileje. W r. 1656 na- 
padli na miasto Szwedzi i zniszczyli je, a reszty 
zniszczenia dokonał pożar w r. 1823, którego pastwą 
padły 44 domy i ratusz miejski. 
Z Trzemeszna pochodził znany w historji szewc 
Jan Kiliński, pod którego przewodnictwem młodzież 
warszawska wypędziła Moskali w czasie powstania 
kościuszkowskiego. W konwikcie trzemeszeńskim 
kształcił się znakomity przyrodnik Jędrzej Śniade- 
cki. W powstaniu wielkopoIskiem brało udział wielu 


153
>>>
,.. 


mieszkańców miasta. T rzemeszno należy do miast. 
które jedno z pierwszych wypędziły Niemców. 
Kościół i kJasztor trzemeszeński pod wezwa- 
niem Wniebowzięcia N. M. Panny należy do najstar- 
szych budowli w Wielkopolsce. W klasztorze 
mieszkali początkowo Benedyktyni, a od w. XII. był 


.'« , 


. ' 


, 
. .. 


f 


,,
...t ., .. ..._ 


. .. 



-
;' . , . 



JIf 
 
 

. 


. 
., 



 


,. 


l M)

L 
! .. --::----- 
. 
'-I' , . 1 [ -. . r - Ji 
.
{:

 
..' . 



.. 




 


. '. t .7 r .., 
." 


'. 



 . 


;i t 


"" . - 
, 
 
.t ". \ I. 


. 
.
 


'It.." ... 


L 


.- 


... 


. 
 


- - 


,d 


Klasztor w Trzemesznie 


siedzibą opata, kanoników i zakonu August janów. 
Kościół został zbudowany z ciosów granitowych 
w stylu romlłńskim, na wzór rzymskiej bazyliki św. 
Piotra. Po stronie zachodniej kościoła wznoszą się 
dwie wysmukłe wieże. z których dolne części j nawa 
środkowa kościoła pochodzą z dawnych czasów - 
wyższe części wieży pochodzą z w. XVI. 
" W drugiej połowie XVlll. w. został kościół grun- 
townie odrestaurowany i przebudowany przez opata 


154
>>>
Kosmowskiego i pośwjęcon-V ponownie w r. 1791. 
Na wewnętrzny('h ścianach nawy i chóru znaj- 
duje się 8 pół Nypukłych rzeźb, przedstawiających 



 

 : 
, ""'.\.' . 

.\ . 
 " 
-'L
 ' 
 " 
... I 
. Ii . . 
-ł 
 - ", 'J, 
, f:c" .",.J' ł-ł'.'.' ...... ' " 
"... 
'- 
i il ' -= - 
7' ,
 


., 
.. 


f !-.... 



. 


. - 


,. .... 


. .-' 


. 


'ot 
... 


.'

 
. 

 - ;::. 
 
... . 
" "" I 
" 
.: .- 
. y . 
'
 
, 
 
l 



 ); " 
. .
 
-'. I. ,,". ',,' "':'" 
. -ł -.. "..... 


. .. 


. 


r __ 


--- 


.' ok" "'CI 

 


, 
- 


.. 
... 



 . 


.... 



-
- 


.. ........ 
, ._;...,. 
J'-.,.. .;".'
, ' 


'"-"',7- 


: - 
... 


łt 


... 


T 



 
j 


:'i 

.... 


- . 
- 


, 


Trzemeszno - Ołtarz św. Wojciecha 


4 ewangelistów i 4 proroków. Na uwagę zasługują 
również artystyczne malowidła Smuglewicza i prze- 
piękny ołtarz św. Wojciecha otoczony 4 aniołami na 


155
>>>
wysokich podstawach. Ambona w stylu rokoko - 
rzezby przedstawiają P. Jezusa 12-1etniego w świą- 
tyni, Mojżesza i śW. \V ojciecha. \V skarbcu kościel- 
nym dużo cennycb aparatów kościelnych i szat 
liturgicznych. Podobną ilość posiada tylko katedra 
w Gnieźnie. Do najcennieiszvch należy: monstran- 
cja z pozłacanego srebra późnorenesansowa, srebr- 
ny pozłacany kielich (podarować go miała Dąbrów- 
ka) - pozłacany kielich (używać go miał do mszy 
św. Wojciech) - przepiękny kielich darowany w r. 
1351 przez Kazimierza W. - relikwiarz ze srebrnej 
blachy, w którym znajduje się ręka św. Wojciecha - 
podobizna ręki św . Wojciecha z pozłacanego srebra 
z r. 1553 i t. p. 
Na ścianach kościoła nagrobek opata A. Mie- 
lińskiego (t 1584), M. Starczewskiego (t 1653), ostat- 
niego opata E. Maskowski
go (t 1852) i 
t. Kos- 
mowskiego (t 1814) opata, który odnowił kościół 
i założył przy kościele w r. 1773 szkołę łacińśką 
i konwikt dla 22 alumnów. \V r. 1832 utworzono 
z tej szkoły ginlnazjum, którego uczniowie brali 
udział w powstaniach. Tr'lemeszno było dzięki nim 
w r. 1848 ogniskiem ruchu powstańczego, wskutek 
czego rząd r ruski mszcząc się, nie dopuszczał do 
rozwoju miast. 
Ohecnie jec:t tu gimnazjum typu staro-klasycz- 
nego. Na budynku ładny portal z herbem i portre- 
tem króla St. Augusta. 


* 


* 


¥ 


Trzemeszno nie leży już na Kujawach. podajemy jednak 
opis ze względu na jego liczne zabytkI oraz pobliskie położenie.
>>>
10GILNO 


Miasto powiatowe przy linji kolejowej Inowrocław. Poznań, 
Z :MogilnR prowadzi jednotorowa linja kolej. do Strzelno, 
Kruszwicy i do Rarcina. Przeszło 6 tys. mieszkańców - 
szereg urzędów, gazownia młyny. tartak. cegielnia, 3 
kościoły kato). 1 ewang. 1 synagoga. Piękny plac wolno- 
ści - w pobliż:t duże jezioro. 
Bolesław Śmiały założył tu w w. XI. klasztor 
Benedyktynów, a przy klasztorze powstała wkrótce 



. 



 
, 


,. ... 


\J, 
, 
'I . .' I 


t 


""-...... 
,..... . '," . 
 "-y ,- I ".. r--" 
. )te".,\. 
 ... 
. łi _ ,. \, 


'II' 


. . 
.. '" i 
., ". .
; 
 
-:'
f' ,.- . '. 
 
i p f:po-- 
 .."'" 
" 
',. 


Trzemeszno - Katedra 


duża osada, w której zbudowano dwa kościoły- 
św. Jakóba i św. Klemensa. Król. Wł. Jagiełło 
nadał I należącemu do klasztoru Mogilnu w ro!{u 


157
>>>
1399 prawo magdeburskie i od tego czasu Mo- 
gilno jest miastem. 
W w. XVI liczyło miasto 700 mieszkańców. 
Wojny i po:iar ww. XVII. przyczyniły się do upa. 
dku miasta tak, że w T. 1774 liczyło zaledwie 625 
mieszkańców. 
W Mogilnie bvl dłuższy czas proboszczem- (od 
r. 1898) ks. Piotr Wawrzyniak znakomity organiza- 
tor"':..Kółek RoI. i Spółek Zarob. w Wielkopolsce. 


-- ---. 


t 


1 


.." 


J -- ł 



 
\ 


li . 


,...,. 
.. 


. 


, .., 


, 


'. 
 


.. 


.. 


Mogilno - Kościół poklasztorny 


Dnia 1 stycznia 1919 wybuchło tu powstanie Wlkp. 
- powstańcy wyruszyli następnie pod Inowrccław, 
przyczyniając się do oswobodzenia go z rąk nie- 
mieckich. 
Kościół poklasztorny zbudowany na pagórku 
nad jeziorem w w. XI. jest cennym zabytkiem. Zbu- 
dowany był z ciosów granitowych (w niszy prezbi- 
terium zachował się jeszcze mur z granitu). 


158
>>>
W czasach gotyku i baroku uległ przeróbce. 
Posiada dwie wieże barokowe a w nawie głównej, 
gwiaździste sklepienie. 
Pod prezbiterjum romańska krypta, używana 
za przywilejem papieskim na groby możnych. W stro- 
nie zach. przylegają do kościoła. za budowania po- 
klasztorne. które po zniesieniu klasztoru zostały 
zamienione przez rząd pruski początkowo na szkołę. 
a potem na szpital i przytułek dla starców i 
ubogich. 
Kościół św. Jakóba - dawniej parafjalny- 
był zbudowany początł..:owo z drzewa. Obecny ko- 
ściół zbudowany w stylu gotyckim w r. 1511 po- 
święcony w r. 1592. W stronie pół. zakrystja ze 
starem sklepieniem. W nawie 5 ołtarzy w stylu 
rokoko. Na szkarpie po str. pół. napis: ,,1St 1 
consumetom est". 


. 


. 


. 


Mogilno leży na pograniczu Kujaw - duża część powiatu 
mogileńskiego leży na Kujawach,
>>>
POPIERAJMY! 


L. O. P. P. 


li U 
 M D rs 
 ą i K D I D n ja I n ą 
. . 


gdyż od nich zależy 


POTĘGA POLSKI 
160
>>>
. 


PAKOŚĆ 


Miasteczko nad Notecią - 10 km. od lnowrowia na 
zach. przy linji kolejowej Inowrocław-Czarnków. Dojazd 
koleją lub autobusem. 2 kościoły katolickie. 1 ewange- 
licki - cukrownia (obecI\ie nieczynna), gazownia - 2 
tartaki -10koło 4 tys. mieszkańców, 


Starodawna ta miej8cowość, uroczo położona 
nad Notecią, powstała w pierwszej poło\vie Xlll. w. 
Nazwę swą otrzymała od rycerza Pakosza. Pierw- 
szy kościół pod wezwaniem św. Jakóba 7budowano 
w w. Xlll. W r. 1259 prowadził ks. Kazimierz Ku- . 
jawsk walkę z Bolesławem Kaliskim i zbudował tu 
zamek obronny, który słał się później strażnicą bro- 
du na Not
ci. pr2.ed najazdem P omorzan. Pakość 
była w w. XIV. w posiadaniu Leszczyców; wojewo- 
da inowrocł
wski z tego rodu Wojciech, obronił 
zamek w r. 1332 przed Krzyżakami.. \V r. 1359 
. nadał król Kazimierz W. Pakości pra "'0 filagdebur- 
skie - od te
o C7asu urządzano tu w każdy czartek 
targ, a od r. 1519 na prośbę właściciela Krotowskiego 
zezwolił król Zygmunt I. na urządzanie 3 jarmarków 
w roku. W w. XVI. zostAł zbudowany przy rynku 
kościół M. Boskiej - kościół ten wraz z kościołem 
św. Jakóba zajęli w drugiej połowie XVI. w. bracia 
czescy (husyci), którzy znaleźli tu swych zwolenni- 
ków. Ww. XVll. przecbodzi Pakość w posiadanie 
rodu Działyńskich. W r. 1645-1660 zniszczyli 


161
>>>
miasto i zamek SLwedzi i zabrali bogaty skarbiec 
kościoła M. Boskiej, a w r. 1684 nawiedził miasto 
pożar, ofiarą którf

o padło 55 domów, ratusz i ar- 
chiwum. W r. 1708 panuje" tu cholera - przy koń- 
cu XVIlI. w. wybucha ponownie pożar. Przemarsze 
wojsk saski('h i rosyjskich pr'zyczyniają się do upad- 
ku miasta. W r. 1769 odbyła się w Pakości bitwa 
między konfederatami barskimi, a Moskalami. Na- 


1 / 

 ' 


.\ 
.41 ' 


)- ..i 
 
 
f.. . 


..,' 
,
 


, , . 


" , 
-\.j - . 
., 


"\ 



 \' , 
. 'y,).. 


f "'w. I' 


. ,'",. 


, 
t-'. 


: 


., 


; , 


ł 

 40 ... 
.. ,
....,. 
 
. " 
.; ., d' 
... :..:...,:::...,! I ' 1 


Pakość - Kościół Kalwaryjski 


stępne pożary w r. 1794 i w r. 1797 niszczą znów 
odbudowujące się miasto. 
Właściciel Pakości W ojliech Krotowski założył 
tu w r. 1450 słynną szkołę, zwaną akademją, w któ- 
rej uczvli O. O. Reformaci. Szkoła ta następnie 
podupadła, a staraniem gwardjana klasztoru Paszkie- 
wicza została otwarta ponownie w no\vym piętrowym 


162
>>>
budynku, zbudowanym w r. 1788 przez klasztor.. 
i okoliczne ziemiaństwo. Był to rodzaj gimnazjum.' 
o siedmiu oddziałach, wzorowany na szkołach jezu- 
ickich. Liczba uczniów dochodziła do 400 - w szko- 
le uczono tylko po łacinie, a po polsku wolno było 
rozmawiać tylko w czasi
 rekreacyj i feryj. Dlate- 
go nie jest pozbawiona cech prawdopodobieństwa 
anegdota o cesarzu Napoleonie, który w przejeździe 
przez Pakość miał wyrazić swe zdumienie, gdy miesz- 
czanie rozmawiali z nim po łacinie. 


; f/ 
'''''It, 
.:, 
. t'" 


;-:----

 



. 


r' 


.-.....=.. 



 


. - 


... 
 
, .-1 
"\'
 -ł 
I' . fJ - 
ł f n ł ,
t .?,' 
T' ł . , . i'k . 
. . r _ \'
._.
- 

:t.,
 t.. .' 
- '..,. "ł'" 
 " 
........! - 
" \.
._. '
i ( 


.'\ 


, .. 


,...'
..; 
. ' '..- 
. I' 
r " ". - 
: 
:.._
 -t . 
!łJł. 



 -, 
" 


:: 


Tuczno - Cukrownia 


Z początkiem XIX. w. szkoła zaczyna podupa - 
dać, a w r. 1811 liczy już tylko 230 uczniów i 2 na- 
uczycieli w klasach niższych pomagają więc 
uczniowie starsi. W r. 1822 szkoła ta został zli- 
kwidowana. W r. 1824 założono tu szkołę pow- 
szechRą, w której uczyli dwaj Reformaci z dawnego 
gimnazjum. W r. 1839 Zakon Reformatów został 
rozwiązany - kościół zaś klasztorny zamieniono na 


163
>>>
parafjalnv. Kościół jest ,barokowy - przebudowano 
go w r. 1769. a odnowiono w r. 1924. W kościele 
kaplica M. Boskiej. zbudowana w r. 1680 na funda- 
mentach dawnego zamku. . 
Słynną kalwarię pakoską zbudował ks. Woj- 
ciech Kęsicki w drugiej połowie XVI}. w. na wzór 
kalwarji jerozolimskiej i zebrzydowskie i pod Krako- 
wem. W budowje Kalwarji pomocną była rodzina 
Oziałvńskich. Kalwarja składa' się z 26 kaplic, 
z który-ch 6 zbudowano po praweJ, resztę po lewej 
stronie Noteci. Odbywają się tu w dn. 3 maja, 
14 sierpnia i w Wielki 'Piątek odpusty, któr
 grom,i- 
dza wielkie ilości pątników z Kujaw, a nawet 
z dalszych okolic. 


. 
I 
I 
i 
.,
 
" I 
. 
" 
1 

 I 
. 
t 


. 
 , 


.1 ,
>>>
!-. 


. 'J 


tO 



.. 



 " 


,,-, ł
 


, 
_... I. ...: 


. 
 


BLIŻSZE WYCIECZKI 


Kruszwica. Strzelno. Trzemeszno. Mogilno. Pakość. to 
miejscowości historyczne godne widzenii; W okolicy Inowro- 
da\via są jednak jeszcze miejscowości. z kłóremi krajoznawca 
'winien się zapoznać. Podajemy więc krótki opis tych miejsco- 
wości. do których można urządzać wycieczki piesze. Zwiedza- 
nie tych mi{'jscowości i urządzanie do nich wycieczek zaleca 
.się przedewszystkiem młodzieży szkolnej. 


;: 


.
. 
t;: ; 
: 
 ..,. 
 
, 
: , f' 

, , . 
ł 


O. .. _
 
'. - f 



 


 
 


, 
 



 


\ 


.ł. 


, 


i. . 
".., _ . 


..: 


Szczepanowo - Głaz erat} czny 


Dźwierzchno - 6 km. od Złotnik Kujawskich -- liczy 
około 400 mieszkańców. Jedna z pierwszych osad na Kujawach. 
. albowiem tu rezydowali i tu zostali pochowani trzej pierwsi 
rbiskupi kujawcy: Lucidus t993 r.-
faucycy t 1014r.- Marceli 
t 1035 r. Kościół dawny znajdował :się poza drisiejszą wsią. 
. a zburzono go w r. 1898. groził bowiem zawaleniem. Nowy 
kościół św. Katarzyny został poświęcony w r, 1907. 


165
>>>
Góra - 9 km od Inowrocławia - przeszło 200 mieszko 
W k05ciele św. Trójcy obraz św, Walentego i krzyż z 31 kul 
armatnich, dar generała dywizji kawalerji tureckiej Władysła- 
wa Kościeiskiego (Sefera Baszy). Na cmentarzu pomnik Stani- 
sława Przybyszewskiego - pomnik ten ufundowało głównie 
nauczycielstwo i urzędnicy pocztowi z Wielkopolski. Do grobo- 
. wca pod (lomnikiem przeniesiono z grobowca innego d. 26. 9. 
1931 r. trumnę z zwłokami Przybyszewskiego, 
Gniewkowo - miasto historyczne -- przy linji kol. 
Inowrocław-Toruń-był() siedzibą udzielnych książąt od r. 1300 
do 1364. W roku 1332 zniszczyli Krzyżacy zamek i miasto. 
Panujący tu książe Władysław Biały odstąpił swe dziedzictwo 
królowi Kazimierzowi W, następnie po śmierci króla powrócił 
z 7agranicy prowadził walki, "-reszcie sp"zedał księstwo kró- 
lowi Ludwikowi Węg. W r. 1450 otrzymało miasto prawo mag- 
deburskie od Kazimiprza Jagiellończyka. W czasie wojen 
szwedzkich miasto podupadło. Niemcy przezwali je w r. 1879. 
,:Argenau". Oswobodzenie miasta z pod panowania niem. na- 
stąpiło 17. I. 1920 r. Obecnie liczy Cniewkowo około 4 tys, 
mie
zkańców, posiada kanalizację, elektrownię, rzeźnię. wodo- 
ciągi, młyny parowe, fabryki maszyn rol., tartaki. 
Przy dworcu kolejowym wspaniale urządzony .,Dom 
Opieki Społecznej"', zbudowany przez Wydział Pow. Gotycki 
kościół św, .Mikołaja był kilkakrotnie przebudowywany, a zbudo- 
wano go na mIejscu, gdzie była kaplica zamkowa, Z kaplicy tej 
miała prowadzić do zamku wysoka grobla. W Gniewkowie wi- 
doczne są jeszcze ślady przedhistor. ziemnego grodziska. 
Janikowo - linja kolejowa Inowrocław-Poznań-miesz- 
kańców blisko l tys. - słynie z jednej z największych cukro- 
wni na Kujawach. W pobliżu jezioro Pakoskie (przystanek 
kol. nad jeziorem), z plażą, przystanią Ligi Morskiej i Rzecznej. 
W pobliżu W. Kołuda z grodziskiem ziemnem przedhistor . 
t. z. wał szwedzki), 
Kościelec - 5 km od Inowrocławia przy linji kol. do 
Żnina - przeszło 600 mieszk. Romański kościół św. Małgorza- 
ty 
budowany w XII w z granitu, z absydą i czworoboczną 
wieżą. W prezbiterjum żebrowane gotyckie sklepienie. W r. 
1488 utworzono tu kolegjum 7. 6 misjonarzami. Po str. poło re- 
nesansowa kaplica św. Barbary zbudowana w (oł. XVI w. przez 
Jana Baptystę di Qadro (zbudował także ratusz w Poznaniu), 
W kaplicy tej nagrobek Jana Kościeleckiegc, wojewody łęczy- 


\ 166
>>>
ckiego 1545 u góry jego syna Janusza, wojewody sieradzkiego t 
1565. W w. ołtarzu Przemienienie Pańskie" według Rafaela. 
Lisewo Kościelne - 5 km. od Złotnik Kuj. przeszło 
600 mieszko Andrzej Niem
jewski i Andrzej '
arzczański d7ie- 
dzice okolicy wybudowali w r, 1611 kościół. którv jednak 
uległ zniszczeniu. Obecny kościół zbudowany w r. 1907 w stylu 
barokowym. stanowi ozdobę krajobrazu okolicy. 


11 . . . 
 
. . 
"' ,. ł \ 
.. ;: , 
 ł 
.. 
: 
..... . 
, 
,"rł lo -ł 

 ..., 
l. 
ł 11 .wał A. .. .-. 
- 
, 
- .łr 
,: . 
-. 


-- 



 


"J. 
....... ..... 


-., M 
---o 


ot 


, 


Janikowo - Jezioro Pakos
ie 
,- 


Markowice - duża wieś - 3 km. za :Mątwami. Znajduje 
się tu kościół i klasztor w stylu barokowym z 1660 - dawniej 
byli tu Karmelici. obecnie są Oblaci. \17 kościele cudowny obraz 
N. M. Panny Markowickiej. Wf" dworze tut. urodził się w r. 
1809 Gustaw Zieliński poeta autor .,Kirgiza"- 
Mątwy - stacja kol. - 5 km. od Inowrocławia. Tu rO- 
zegrała się bratobójcza walka w r. 1666 między wojskami króla 
J. Kazimierza. a hetmana Lubomirskiego. W walce poległo 4 
tys. żołnierzy dawnych towarzyszów rycerskic"h bitew het. 


,167
>>>
Czarnieckiego (Tupadły miały otrzymać swą nazwę od tej 
waj Ic i) w Mątwach wielk a fabryka sody ..Solvay" i cukrownia, 
Kośr.iół barok wy został zbudowany w r. 1932. 


. ! 
. : ,.. -.J., ł ' 4 " 
, " --:...---. - . 
, 
'- .
. 
fi'!'- 

 
"ł,a;). .,"1.. ... ..!'
_.: " 
Y' ."0 
 .,....
 
 
s. .. "}.. '.t, '"" ' .
. - 
 
';
f 
 
ł. 

 
..."' " 
.te 


II' 



 f 


,."
- . t 
'"' 
 


, , 


. , 


' 
. 


.' 
.r
\) 


. 


;. , 


.......
 


ł 
ł ....- 



. 


'r. , . 
" ł, 
, 
ol j-'. 


t..-":: \ 
"' 

 ł 
 .,. 
_... ł '" 
 
" '" 



 



, 
 
 



, ' 


, 
l 
1. 


:-t' 


.', ,. 

 
 \ 
\. . 
. 


. .:
 


er . 
.. 
 t... 

 .}
 
r' 
. 
:, f. 
- 


.t 
 -- " 
l Jf+ 


... 
A 


.. ....... 


,,
.. ... 


d t 
i 


...-. -....... 


. . . 


... 
L 


, - . 
 " 
, . 
.. 
. d
\ 
. Y""' -' 


---., 


T' 


" 
; \ ' 


. 
, 


.. 


... 


::40 


ł 


, . . ł 
f. . 
.'" : 
\Ił 

 

,. , 
-.... 


; 
,:1 
ł 

 
!': 
"-h 


1 


..... 


. \1 


- 


:Markowice - Wielki ołtarz 


Parcbanie - 12 km. od Inowrocławia - było siedzibą 
4 i 5 biskupa kujawskiego. Był tu dawniejszy kościół drewnia- 
nv otoczony palisadą - parkanem - stąd powstać miała 
nazwa Parkanie - Parchanie. Kościół spalili Szwedzi. W roku 


1-68
>>>
1711 post
wiono nowy kościół. który odbudowano w r. 1840 
a w r. 1900 dobudowano wieżę W stylu barokowym. 
. Pieranie - 16 km. od Inowrocławia - przeszło 300 
mieszkańców. Drewnianv kościół w stylu bizantyńsko-floren- 
ckim powstał w r. 1720. W kościele cudowny obraz M. Boskiej 
Łaskawej z XV w. i Chrystusa w boczneJ kaplicv. \V. ołtar.l 
i freski na ścianach podnoszą wartość artystyczną kościoła. 
który zwiedził król. Stan. Leszczyński w r. 1733, a w księdze 
pamiątkowej bractwa Niep. Pocz. N, M. Panny podpi
ani są: 
papież Klemens XIII, król. francuski Ludwik XV i jego mał- 
żonka ,Maria z Les7czyńskich. 


..... 


. 


. o' 1 
I 
I 
'.. - t" 
... -- 
.- 
-t('" 
tO . 
;. 


.....- - 
-
' 


.. 




 t _ . 
\.  -. . 
.


 , 
...
. "r
 
. '.. r-."'ł 
",. . ii:r'"\ ... 
'I!. 
. 
. ł' 
,.- 
- -. 
 
0;..-' . 
, '. .. '. .. A 
. , 
.
 ',: .
 ' 
. ';
. ....4 r...,. .. 


-:.' .",' 
 
7. 
 
.: - .' 
r 

 
Ji. 
\ , . 

:". 

;- 


I. 


.... ... ... - ;o'fi
 łfI('f-'" 
. . .'



 . 
- 

.,""
 _(:

:
 -
: lit  


'....,,
 c
 
* '. 
. .,- 
-ł-"f" 
 


4'1! fa ..:. 

;;-#, , 
. - 


_..
 


'.....;ł, , 

.. ...... 
-.ł--,.
 


t, 
.,., 


_. 


..
 - _:- ..,. 
: 
 .

....... ,, 
...... 
 . 
. ;,.

 ... 

 .... .-.:- """-"'-
 ".- 
-. 
. 

:1F 
"2-- 
  
 _ 


--
. . 
.ft

 
'. 
. 

 ,",.,ł.-"'
- 


=- 



 


.... 


Piechcin - KopaI.1ia wapna 


P iechcin - stacja kolejowa za Pakością - wielka ko- 
palnia wapna w sfałd0wanych pokładach jżrajskich. Częste 
skamieliny. 
Płonkowo - 3 km. od Wierzchosławic. W kościele św. 
Oswalda nagrobek Andrzeja Kaczkowskiego z XVI w. 
Rucewko - 3 km. od Złotnik Kuj. Laboratorjum i hodo- 
wla nasion inż. Putza. 
Suehatówka - stacja kolej. - miejsce. wycieczkowp.. 
. piękny las. 'V ogrodzie przed restauracją koncerty. 


169
>>>
Szarlej - 13 km. od Inowrocławia - posiadał zamek 
- na półwyspie nad jeziorem przedhist. grodzisko z po- 
dwójną fosą. 
Szczepanowo 4 km. od Barcina. W lesie głaz eratyczny 
- t, z. .dom kamienny". Obwód kamienia 13.30 m - wy- 
sokość 4 m. 


-.!",:! .,
. ł \ 
... -.. "'.. ... 

 ' 
... -.. 
 "'-ł-.. 
f *" · 
 "
 ". 
,;- 
... ....
..... .... ....#ł.....:.. 
...... - 
_... ."'..-" II'- .fł(: "'1" . ....- 

 
 f, ';Ą'
"
' . 
I. l' "'-;Ą .-' ,- 
...;. 
· _::
 
 ...w.t ' '. 
, 'ł 
 :: .(Jt -:-"'" ... 
. .. .,. ',"" - -... + . 
. "'" ... 
... - ".
 

 
'-ł;' . '.. .,;
 
.'" ".. 
.. ' """'. "'I "..,, :1\ .." . .. 
, 
." . . --Ij\......., ,,'!' :.:
 -' 
....... 'ił .... + ..... 'f'7. 
tIIII=8'$. . c - ....,.., - A .' 
" .
,;o.. j.-'': .:;:.,.. 
 

 - ."', -. 
:;..'.... i- 


. 
. 
.,#' - 
 
". " 
. ,j#r. ,. 
...._ -'--"" . ,to 
........ 
 f.... , 
A. ..... .. . Ik. ł i!' 
....' 
. ł. r'
. ": 
- t:'..... 
ł 'I,' 
»:..;. \., 'ł . 
..) ('. ł- 
'., J . 
';t 
! . 


.. 
 


-;.. 


" 


4(' 
'".
 ,
; 
, ",
 
'., J.. 

. . 
" . ..?' 


. 


... 


., 
') 


. 
. i t, 


f" 
I 


.. . 
- 


'. 


..!-- 


t 


\o- . .fA 


..: 

 .. 
 


.
 


t;.. 


'ł' 


.' 


Suchatówka - Las 


Szymborze 3 km. od Inowrocławia. Około 3 tys. 
mieszkańców. osada stara - obszar 4 tys. morgów magd. Na 
drzwiach niektórych domostw charakterystyczne ozdoby. 


170
>>>
W Szymborzu urodził sie w r. 1860 Jan Kasprowicz. Na ścia- 
nie szkoły znajduje sic: tablica z bronzu ufundowana ku c%ci 
poety przez nauczycielstwo pow. Inowrocławskiego, Na domie 
rodzinnym poety mała tablica z napisem: "Tu się urodził Jan 
Kasprowicz" . 
Tuczno - " km. od Jaksic. Wielka cukrownia. W ko- 
ściele srebrna monstranćja z XVłI. w. i sr'ebrny pacyfikał 
z roku 1613. 
Więcławice - obok Wierzchosławic (cukrownia), posia- 
dają laboratorium gosp. nasiennego - hodowlę nasion buraków 
cukr. i soji w I!lajątku F-my Huszczyński i Synowie S. A. 


DALSZE WYCIECZKI 


Z Inowrocławia można dojechać autobusem do kilku 
miejscowości O znaczeniu historyc
nem_ Przez Kruszwicę mo- 
żna dojechać do Radziejowa, miasto poł o 7.onego malowniczo 
na wzgórzu. Dawniej była tu kasztelanja oraz odbywały się 
sejmiki szlachty, a od roku 1726 do 1819 istniała tu słynna 
szkoła Pijarów. Kościół klasztorny Franciszkanów ufundowany 
przez króla W_Łokietka po zwycięstwie pod Płowcami, posia- 
da cenne zabytki i piękne sklepienie gwiaździste, !(ościół pa- 
rafjalny ufundował ks. Kazimierz Kujawski. 
Płowce za Radziejowem słyną z pogromu krzyżaków 
w 1331 w r. 1931 usypano tu na pamiątkę wysoki kopiec. 
Dalej Brześć Kujawski dawna rezydencja książąt Kuj. Kościół 
starożytny z klasztorem. w kt6rym mieszkali Dominikanie. 
W grobowcu zwłoki Rafała Leszczyńskiego, wojewody brzesko- 
kujawskiego. 
Inowrocław posiada doskonałe połączenia kolejowe, co 
\1możliwia 7.wiedzanie miast historvcznych jak Bydgoszcz - 
Toruń - Włocławek - GnIezno, Szczegółów nie podajemy, 
gdyż zostały wydane przewodniki po tych mi
stach, 


* 


. 


. 


Polskie Tow. Krajoznawcze w Iaowrocławiu udziela 
co do wycieczek wszelkich informacyj. a na życzenie organizuje 
wycieczki %biorowe. Biuro Tow. mieści się przy ul. Solankowej. 

 \\'t;'II;, ... 171 

 -- 
-
>>>
BIBLJOGRAF JA 


Aus dem Posener Lande - roczniki od 1905-1918. 
Das Land Posen, wie es war und wurde. Von G.\Mal- 
kowsky 1919. 
Der Kreis Hohensalza 1911. 
Gopło i Kruszwica - Wł. Sperczyński, 
Inowrocław jako Zdrojowisko - Dr. St. Sroczyński. 
Kunstdekmaler der Prowinz Posen - Dr. Kohte. 
Kunstgeschichte der Prowinz Posen - Dr. Kohte. 
Kujawy - Wydawnictwo Wlkp. Tow. Kółek RoI. 
w Inowrocławiu. 
O Kujawach i Inowrocławiu - Teresa Panieńska. 
Przewodnik po Poznańskiem - Dr. M. Orłowicz - 
r. 1920. 
Słownik Geograficzny. 
Wiadomości Zdrojowe - Zarząd Zdrojowiska. 
Wisła - rocznik z 1916 r. 
Ziemia kujawska - M. Borucki - 1882.
>>>
Autoryzowane warsztaty 


Stacia 


O
sługi 


Zakłady Mecllalliczne 
. 
Karol F ri ts.cll_ 


- . - 


mistrz mechaniki i sądownie zaprzysiężony 
rzeczoznawca w sprawach samochodowych. 


Inowrocław, ul. Kasztelańska 23.25 - 'el.170 


Specj alność: Generalny remont samochodów 
Rok zał. 1908 


GARAŻE 


Natychmiastowa pomoc tech- 
niczna w razie wypadków 
w dzień i noc. 


Kursy Samochodowe dla pań i panów 
Z. Kochański, 
Inowrocław - Kasztelańska nr. 23-25. 


175
>>>
.. -...... - 
DOM HANDLOWY 


POŚREDNICTWO MAJĄTKÓW 
'" 


ł' , 
,. I ,.... 
" , 


JAN KOR'ALEWSKI 
INOWROClAW, UL,Ł-UCJANA 2 
SKRYTKA POCZT. 31 (TEL
 62q) 
, I.
 II!_ 


. 
, 


, 



. 


. : 
. 


. . 

. . 


.... 
- ... 


? SPRZEDAŻ 
. 


WYMIANA 


.. 


o,' 
MAJĄTKÓW ZIEMSKICH 


. 


00"' '.
 1.. ..... 


. 
;, . f.. 


,... , 
iMIEJSKICH-DZIERŻAW
 
LOKATA. KAPITAŁÓW NA 
HIPO.TEKI 


; 


r- 


176
>>>
Oszczędzaj! 
Gdzie składać 


Oszczędzaj! 
OSzCllldności? 
Najlepiej i naj korzystniej u- 
lokujecie swe oszczędności 
w Komunalnych Kasach 
O s zczę d nośc i. ponieważ: 
1. Kasy Oszczędności są in- 
stytucjami, tworzonemi 
wyłącznie dla dobra ludz- 
kości, 
2. Kasy Oszczędności nie są 
obliczane na zysk, 
3. zyski jakie Kasy osiągają, 
są przezna.czone na fun- 
dusze rezerwowe i na cele 
dobroczynne, 
4. za wkłady odpowiadają 
Kasy nie tylko swoim ma- 
jątkiem, ale również ca- 
łym majątkiem miast i po- 
wiatów, 
5. Komunalne Kasy Osczęd- 
ności posiadają przywilej 
pupiJarnei pewnoś(.i. 
Kto chce dobrobytu oraz silnej i nie zależnej 
Polski, składa swe oszczędności w 


. 

 
i! 
- 
. ł - 
ł 

 
Ol . .. 
I - II 
.. 


- ..; 
- 
- 



 
, 



, 



 


..- ;) 
J . ". 


J' , 
. );.' 



 


.
 . 
 


..' . 


li 


_.. 


. ! 


-m, 


Lir 



 
 t. 
III 't. . \' 
 
... . 


"to . 
.. 
, 
, 



-'\.. 


. 


" lICi 


-.. .-#., 


Komunalnej Kasie Oszcz

ności 
Powiatu Inowrocławskiego 
W Inowroclawi U - ul. Toruńska L" 28" 
Tel. 177 Instytucja pewności niewzruszonej. Tel. 177 
Przyjmuje wkłady od ł,- złotego. 


177
>>>
178 


KAWIARNIA 


"" ,," .;....j
 ;n 


nad "Stawkiem" 
_ "'. 
ł.... . "' 
L. B a r a n o w s k i 
(właściciel) 


Zdrojowisko Sa/anki 


Aromatyczna kawa 
Doborowe ciastka 
Obiady djetetyczne 


I 
II 


Codziennie dancing na wolnem powietrzu 
Przejażdżki na stawie łodziarrd 
Atrakcyjne imprezy rozrywkowe 
Pierwszorzędny zespół orkiestry 
pancingowej
>>>
- - - - Ws:elkie 
pr.ace drukarskie 


dla pr2emyslu i .Qandlu i oko- 


lic2nościowe ora2 prace 


introligatorskie wykonuje 
s2ybko i solidnie po cenacD 


pr2ystępnyc.Q 


,-- -- -- -- 


Drukarnia i introligatornia 


F.lJstasiak-lnowroclaw 


TeL 294 KróL Jadwigi 11 TeL 294 
179
>>>
-. -. 
DR I IS -" sprzedaż bi!etów kolejo.wych 
I. po cenie urzędowe), 
" we wszystkich kierunkach 
. oraz wszelkie bilety zniżkowe 
KOLEKTURA LOTERJI PAŃSTWOWEJ 
WYROBY 
TONIOWE M · F E I G E L 
y 


I _' 
,,
 . _. 


Inowrocław - Hotel Bast- 


K. cz. P. K. o, 211.231 - Tel. 477 


. 
Najwie
szv s
ład 
onfe
cji meskiej i chłopiecej 
J. KIS ELN (KI 


Tel. 605 


Inowrocław 
Rynek 8 


Tel. 605 


- Sukna - 
Podszewki 


- Dzial - 
Miarowy 


Najkorzvsłniejsze źródło za
upu 


180
>>>
. . 
Drogerja IIWiktorja" 
W. Jankowski 
Telefon 546 INO WROC ŁAW Telefon 546 
Wody i sole miner alne -- Ar
yklJły kqpielovye 
Kosme
yki - k rajowe i zagraniczne 
Zas
ępstwo: "Eliza be
h Arden" 
Aparaty Fotograficzne 
Wykonuje wszelkie prace foto-amatorskie 


ił 


. 


r 


K. NOWAKOWSKI NAST. 
wł. STEFAN FILIPIŃSKI 
Handel Win i Delikatesów 
Inowrocław, ul. Król. Jadw.28 - Tel. 512 
POLECA: 
Wina węgierskie wytrawne i słodkie - Wina francuskie, czer- 
wone i białe - Burgundy, wina reńskie, mozelskie. hiszpańskie 
i krajowe. Koniaki, araki, rumy, poncze, li k iery i czyste 
monopolowe_ Wszelkie towa r y kolonjalne. delikatesv..i owoce 
południowe. STALE S-WIE20 PALONE KAWY (specjalne 
mieszanki). Wyborowe herbaty. YWE RYBY, DZICZYZNA 
i PTACT WO 
W I 1\ I A BN I A 


. 


. 


181
>>>
11111111111111111 1111111 
 111111(111111111111111111111111111111111111111 


R. S T R U N K 



 INOWROCLA W 
 

 !!. 
'i Król. Jadwigi 15 
 
;: (HOTEL BAST) 
 
. 
Radia 
Anodówki - atumulatory 
Maszyny do szycia 
Patefony 
Płyty najnowsze szlaoiery 
Instrumenty muzyczne 
Arly
uły ele
lrolechniclne sportowe I 
Broń - amunicja I 
WszelUe części zapasowe 
ROWERY 
. 


Wielki wybór - Ceny spec- 
jalnie niskie - Własnp war- 
sztaty rusznikarskie Wypy- 
chanie zwierzą t i ptactwa 


1111111 11 1 11111 11 111111 "1111111I@II II IIIIII II IIIIII II IIIIII II UlIW 
182 





 
Hotel 
e "france" 


INOWROCŁA w 
ul. MarszaUa Piłsudstiego 21 b. 
(dawniej Dworcowa) 
wł. WOJCIECH JASKÓLSKI 


Restauraeja 


Garaże własne - Tel. 393 
(przed Hotelem przystanek 
tramwajowy) 



 


Artykuły mączne, 
groch - fasola - ryże, 
kaszy i kaszki 


Najlaniej 


w firmie 


PRODUKT" 
" 
. INOWROCŁAW 
ul. św. Ducha 6 


(naprzeciw Targowisko) 


Dla Hot e li - Restauracji 
i Pensjonatów - specjalne ceny
>>>
Dom Kuracyjny 


Inowrocław, ul. Pakoska 29. Tel. 241. 


Położony w parku blisko zakładów 
kąpielowych. Poleca pokoje z cał- 
kowitym utrzymaniem. Kuchnio pier- 
wszorzędno. 


J. Pankau (właśc.: Grand-Cafe) 


Kolektura Loterji Państwowej 


]Iarja Robakowa 
Inowrocław, ul.. Solankowa nr.. 1 
Tanł:e biuro podań i prośb 
Przepisywanie na nłas:ynie 


"KAfLOPIEC" K. KORNftSZEWSKI poleca: 


Piece i kuchnie przenośne - W yroby garncarskie i do- 
niczki - Wykonuje budowy i przebudowy piecy, kuchni 
kaflowych. łazienek i t. d. 
Tel. 630 Inowrocław, Toruńska 
l Tel. 630 


183
>>>
A D R J Au 
" 


Ka M iarnia i Resta uracia 


wf. M. Płaskowieki 


Inowrocław 
ul.Toruńska 5 


. . 
. 
Dancinu - Orkiestra salonowa 
Obiady dietetyczne 
OOOOOOQc::)OOOO
OC»OOOOOOOOO 



OOO


Oc:O
OOOOOO 
Pierwszorzędny 
Salon fryzjersti 


dla 
PAŃ i PANÓW 
Maksvmilian Hoffman 
Inowroclaw, ul. Król. Jadwiui 30 
Tel. 504 (naprzeciw poczty) 
SPECJALNOŚĆ: trwała on- 
dulacja według naj nowszych 
systemów 
OOOOOO
OOOOOOOC»OOOOOOOOO 


Fr. Ziólllowslli 
Inowrocław, 
Król. Jadwigi 12 - Tel. 419 
Galanteria damska i męska 
Wszelkie przybory do krawieczyzny 


P O Z n a ń s k i D a n k d I.a H a n d I u i P r z e m V s , u 
--- - 
Bank fiir Handel und Gewerbe Poznań S..A.. 
ODDZIAŁ INOWROCŁAW 
Tel. 58:. SOLANKOWA 72 Tel. 352. 
Załatwia wszelkie tranzakcje bankowe 
Bank Polski Inowrocław P. K. O. Poznań 201.128 


184
>>>
Kawiarnia & Cukiernia 
L. p Ł o C I Ń s K I E o 
Inowrocław · Król. Jadwi
i 3" 
" Tel. 285 Tel. 285 " 



 

 
o 
,- 
"a 
ctł 
... 
.... 
... 
CI) 
CJ 
= 
o 

 
II 


Aromatyczna kawa 
Wyborowe ciastka 
Lody i wszelkie napoje mrożone 
Zsiadle mleko 
Piwa i śniadania w różnych gatunkach 


n 
N 

 
ClI 
o 
ttł 


...... 


ClI 
a 

 


II 


Wody mineralne 


Wf. Woźniak 


Inowrocław, ul. Król. Jadwigi 5 
I Szlifiernia szkła-Fabryka luster 
Fabryka r a m owalnych, 
okrqglych i s t Y I o w y c h 


Szklarnia artystyczna i budowlana. 
Oprawa oltrazów. 


185
>>>
I 
Parniqiki 

 Inowrocławia 


w wielkim wybor2e 
poleca 
KSięgarnia F.[Jstasiak 
Inowrocław, KroI. JadWiQi 11 


l)ierwszorzędny Zakład "Spółka Fryzjerska" ulica 
Król. Jadwigi 14 (przy poczcie). 


"- 
Józef LesiDski, Królowej Jadwigi 36 - Telefon 578 
Winiarnia - Skład Delikatesów. Drób - .żywe 
ryby - świeżo palona kawa. 


Restauracja i Kawiarnia W. Z b i e r s ki 
KróJ. Jadwigi 25 - Telefon 436. 


186
>>>
. . 
Elektrownia Miejska 
Składnica przy ul.. Jakóba 18 obok Magistratu 
Tel.. 286" Tel.. 652" 
Ma stale na składzie wszelkie przybory elektro- 
techniczne, żyrandole, żelazka do prasowania 
garnuszki, czajniki, odkurzacze 
BYdowa i naprawa wszelkich elektrotechnicznych urządzeń 
Tanie i fachowe łado\\
anie akumulatorów 
Zgłoszenia napraw i instalacji przyjmuJe: 
Elektrownia Miejska, ul.. Kruśliwiecka 16, 
Telefon 286. 
Składnica Elektrowni i Gazowni ul.. Jakóba 18" 
Telefon 652. 
. . 


. . 
Gazownia Miejska 
Inowrocław 
poleca po cenach przestępnyc h 
Kuchenki oszczędnościowe w
zelkich systemów. piecyki do 
pieczenia mięsa i ciast, żelRzka do prasowania, Piece kąpie- 
lowe, Piece do ogrzewania pokoi. \Vielki wybór lamp ga- 
zowych. Wszelkie przybory do lamp. Koks, smołę, benzol! 
amoniak. Nowe instalacje guzowe i naprawy wykonujemy 
po cenie własnych kosztów, 
Gotulele na gazie! Gaz to czystość, oszczędność i wy- 
goda! {;az nie wytwarza dymu, popiołu i sadzy! Gaz to 
najtańsże źródło światła, ciepła i siły! 
Sprzedaż wszelkich artykułów w składzie Elektrowni M. ŚW. Jakóba 18. 
Prosimy żądać ofert i informacji 
w Gazownł Mielskiel i Skład. przy ul. Św. Jakóba ts. 
. 


187
>>>
I ' 
Sianisław Dros
c
 


Pierws:zor:zędny Zakład F010gratic:zny 


Inowrocław, Mar. Piłsudskiego 4 a 


l1Jykonuje arrys1yc:zne :zdjęcia ws:zel- 
kIego l'od:zaju ora:z prace dla t010- 
ama10rów 


I Fr. Cza ba ński Nast. 


właść: Marjan Lenartowski 
Inowrocław, ul. Król. Jadwigi 14 - Tel. 200 


Porcelana - Szkło - Sprzęty 
kuchenne - Własna malarnia 
porcelany 


Hurt 


Detal I 


188
>>>
KIJJAWSKI DOM ROL
ICZ\' 
Edmund Andraszewicz 
Ziemiopłody - Pasze 
Tel. 110 INOWROCŁAW Tel. 110 
Specjalny skład nasion 
poleca nasiona kwiatowe. warzywne i polne - gwarantowanej 
jakości. 
ul. św. Ducha 103 Inowrocław Tel. 110 
Hurt - Detal 
- - --- - -- 
OLEJARNIA 
oleje rzepakowe, siemienne, makowe. oliwa jadalna - kuchy - 
smary i oliwy do maszyn 
ul. św. Duch a 103 Inowrocław Tel. 110 
Składnica artykułów opałowych 
Węgle - koks - brykiety - drzewo opałowe 
Targowisko Inowrocław Telefon 110 


fa
ry
a Kafli laftowo 


pod Inowroclawiem 


1IIImlllllltliilllllilllllllll 
POLECA: 
11111111111111111111111111111111 


Kafle szmelcowe - gładkie 
i wzorzyste białe i kolorowe 


Wy roby nasze 
premjowane są Dyplomem i nagrodzone Medalem Złotym na 
wystawie w Bydgoszczy i P. W. K. w Poznaniu 


189
>>>
Jedyne bezpartyjne pismo 
- codzienne w Inowrocławiu 


Dzień Kujawski 


Wychodzi rano o godz. 9-ej 
i przynosi bogatq kronikę 
lokalnq oraz najnowsze 
wiadomości z całego świata 


Redakcja: Solankowa nr. 4 
Telefon nr. 602 


190
>>>
, 


ERRATA: 


Strona - wiersz - zamiast: 
17 33 -- lnowracaw 
41 5 - placu 
49 1 - Srednia 
63 8 - SzkoJnictwo 


73 
89 
111 
113 
114 


116 
114 
132 


133 
133 


134 


144 
150 


156 
159 
167 
169 
171 


" 


- ma być: 
- Inowraclaw 
- pomnika - 
- Średnia 
- Szkolnictwo - dane 
statysto z maja 1933 
-- powiatowy - powiatowej 
- 12 tys. - 1.2 tys. 
- octami - sztucznie 
- chorzeniach - schorzeniach 
-- "oliwnika wąskoli- - "oliwnika wązkoli- 
stnego" Eleagnus stnego" Elaeagnus 
angustifolca angustHolia 
11 - jast - jest 
21 - Polonie um - Polonicum 
20 - telefon 692 - telefon 629 
24 -69 -68 
7 -- Mączyńska - Męczyńska 
opuszczono Dr. Krzymiński. ul. Poznańska 23 - Tel. 394 
Dr. Kubiak, ul. Król. Jadwigi 30 - Tel. 369 
przyj. od g. 9-12 i od 16-18 
opuszczono u góry - Lekarze-dentyści 
5 - obok Łabiszewski - Renard Alina 
7 - 37 - 36 
15 - Łobodziński. - Ł090dziński, denty- 
dentysta-technik sta, godz. przyjęć od 
9-13 i 15-18 
opuszczono Sielski, dentysta. Marsz. Piłsudskiego - Tel. 245 
- 22 - polodowcoych - polodowcowych 
30 -- dano - dono 
Virginisi Virginis 
-- miast -- miasta 
- consumetom - consumatum 
- Marzczański - Moszczeński 
- jirajskich - jurajskich 
- pacyfikat - pacyfikał 


10 
21 
l 
7 
6 


. 


" 


II 


II 


" 


25 
17 
4 
13 
7
>>>
SPIS TREŚCI: 


Słowo wstępne 
Krajobraz okolicy Inowrocławia 
Pradzieje Inowrocławia 
Zarys historyczny stolicy Kujaw Zac h.. 
Nazwa miasta 
Herb miasta . 
Inowrocław za panowania Piastów 
Inowrocław za panowania Jagiellonów 
Inowroclaw za panowania królów dekcyjnych 
Inowrocław pod panowaniem niemieckiern 
Z historii walk o oswobod7enie Inowrocławia z pod 
panowaniu niemieckiego 
Inowrocław współczesny 
Położenie 
Klimat 
Obszar 
Kościoły k&tolickie 
Świątynie innyC'h wyznań . 
Szkolnictwo 
Pomniki 
Lotnisko L. O, P. P. 
Urzędy i instytuC'je puul. 
Woj sko 
Komunikacja 
Przemysł 
Handel 
Rzemiosło 


. 


. 


3 
5 
9 
15 
15 
16 
19 
27 
31 
33 


. 


37 
48 
48 
49 
49 
50 
62 
63 
68 
70 
71 
73 
78 
81 
81 
82
>>>
Miejskie zakłady :użyteczności publ. . 
=Sport i opieka nad zdrowiem pubI. . 
. Żyde sp.Jłeczno-kulh...alne 
Ludność i stosunki mieszkaniowe 
K.opalnie soli 
Inowrocła w -Zdrojowisko 
Zwiedzanie miasta 
Wskazówki prak tyczne 
(Hotele. Pensjonaty, Restauracje. Kawiarnie. Dru- 
karnie. Księgarnie, Prasa. Teatr i kina. Spis lekarzy 
i denty
tów_ Apteki i Drogerje - Kasy Oszcz.) 
Przewodnik po okolicy 
Kruszwica 
Strzelno 
Trzemeszno 
Mogilno 
Pakość 
Bliższe wycieczki 
Dalsze wycieczki 
BibljOi!rafja 
Dział reklam 
Plan miasta w podziałce 


. 


82 
85 
S, 
89 
91 
99 
121 
127 


135 
135 
14!} 
153 
157 
161 
165 
1,1 
173 
175 


inw. J
 J


9 
,
 fAul}, 
Oprac.. 
.
q,8
 

 
Katalog ... 
!:. 
 . 
Moga
vn c1r
 ,
>>>
' 


'! 



 
::.-..--;
- 
,.m
... U 
". '," --
_ł' . 
.' . t
 f ---..,.. 
, «-
." !- - " 
-'fI=IIi - - - -. '-- 

 
 
. 'Fołf j 
., -.;;._ \ 
_ _I, fi) 


t 


j - 
t- 
 L,, _ 


'""0-- 
. - 


l - . 


.." 


-_ __,,_ o" 


-- 


- 


Najpewniejszą i najkorzystniejszą 
lokatą są pieniądze złożone na 
książeczkę oszczędnościową w 
Komun. Kasie Oszczędności 
Miasta Inowrocławia - Rynek 5 


K asa o pupilarnej pewności gwa- 
rantowana całym majątkiem 
i siłą podatkową gminy miasta 
Inowr(łcławia 


Załatwia wszelkie czynności bankowe. Posiada 
własny skarbiec. Wypożycza skarbonki oszczędno 
KONTA BANKOWE: Bank Polski Inowrocław. 
P. K. O. 208995. 
Kom. Bank Kredytowy w Poznaniu. 


..
>>>
@J" 


........................................................................ 
! Drogerja - Perfumerja ! 
));:, ! 
. - . 
 

 
R. KaŹIllierczak . 


. 
. 
: Inowrocław, ul. Król.Jadwigi 29 (narożni
 Toruńskiej.) Tel. 413 i 692 
. 
. 
: poleca w wielkim wyborze 
. 
· Artykuły kosmetyczne 
Aparaty i przybory fotograficzne 
Wody i sole mineralne 
Inowrocławską sól kąpielową 


........................................................................ 


APTEKA POD ORŁEM 
w INOWROCŁA. WIIJ 
Przywilej z roku 1780 
Tel. 334 RYNEK 2 ł Tel. 33ł 
właść. Teofil Reszka 


Fabrykacja wód mineralnych 
Ino\\'focła,vska ,\loda solanko\va jodobro- 
mowa lecznicza 
Pra,vnie zastrzeżona przez Urząd Patentowy 
Rzeczypospolitej Polskie,i 
Dyplomowana na wystawie Ruchomej w roku 1930
>>>