/zap_kaz_9_2012_001_0001.djvu

			", . 
. 
. , "I 
, 
- , 
{ ( . 
{ F 
( 
l' 
'- 
J 
J 
.-, 
: 
'f . 
, -, 
- 

. 

" 
, "- 
-0" 
, 
'" 
I', 
" 


..... .:t Jt 


PIUfR TYlJCI.., 
ti', 


PlD1'8I)W1 m.1t1DW11 
'UIII"""''Ii'
.", _ 'IÁC
EIf'.JIIIUt'K . 
OINJ'I1V1IAP
('!A 
"- .I
".."r 


L 
t 


'1111 



, \i 

4.'; 

-
 
 


'-:.- 
""";;' 


...." 


, 
, t.., 
.,'!; . . ,.. 


';' -6 


- I 


A 


...- , 
A 
IllIt 


,,.\ 


\, 
.,. 
1
 
 


" 
"Ij 


:
. 
-'( 


Mlelzmrl W'lliwnu 
DÓWW'I --: UI. U!';':.\lCErmJII 
uwe"'l .



1I3 


, . 


.. . 


I" 


11 


\1 
")', ' - '1 

" - "!.. :.

 
' ""';. 

. 
. 


I-
;!o 
, 

.. .
"r \ _ 


-, .. 


- ". 
--t 


.
:-.\- 
.
 


,.. " 



 
.f
		

/zap_kaz_9_2012_002_0001.djvu

			STOWARZYSZENIE KRÓLA KAZIMIERZA WIELKIEGO 
woj. kujawsko-pomorskie 


BIBlIOT;:I{A GlÓWNA 
UNlWFI	
			

/zap_kaz_9_2012_003_0001.djvu

			Kolegium Redakcyjne 
Jacek Maciejewski, Bydgoszcz - przewodniczqcy 
Zbigniew Zyglewski, Bydgoszcz - zast
pca przewodniczqcego 
Zdzislaw J. Zasada, Slubica Dobra - sekretarz redakcji 
Arkadiusz Ciechalski, Kowal 
Jerzy Giergielewicz, Wlocfawek 
Lech tbik, Bydgoszcz 
Wojciech Nawrocki, Golaszewo 


Korekta redakcyjna 
Arkadiusz Ciechalski, Kowal 


Wspótpraca 
Pracownia Kazimierzowska 
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy 


@ Copyright by Stowarzyszenie Króla Kazimierza Wielkiego w Kowalu 


Na oktadce 


· Pomniki króla Kazimierza Wielkiego i bpa Piotra Tylickiego odsloni
te 
w dniu 1 IX 2012 r. w Tyliczu, woj. malopolskie. 


Adres Redakcji 
Stowarzyszenie Króla Kazimierza Wielkiego 
87-820 Kowal, uI. Zamkowa 4, woj. kujawsko-pomorskie 
e-mail: kazimierzwielki@kazimierzwielki.pl;kazimierzwielki@home.pl 
www.kazimierzwielki.pl 


ISSN 2080-0312 


Naktad 200 egz. ot"
 r' ÓW"IP-. 
. 
Iljl ,. 'lbGO 
\ I:N\\\F' 
ZO:ÛIY C7
\
VI-i,.:;ln 


Q; t
1l0\
		

/zap_kaz_9_2012_004_0001.djvu

			Spis tresCÎ 




 


Jerzy Wyrozumski (Kraków) 
Król sprawiedliwy . .................................................................................. 5 
Stanistaw J. Adamezyk (Kielce) 
Dziedzietwo kulturowe po Kazimierzu Wielkim 
w regionie swi
tokrzyskim ........................ .... ......... .............. .................. 13 
Wojcieeh Nawroeki (Gotaszewo) 
Kwieciszewo - królewska wies trzeeh herbów ....................................... 46 
Morion Staeh (Tyliez) 
Wiel ki Jubileusz 650-lecia Miastka - Ornawy 
i 400-lecie obeenego Tylicza ................... ...... ............. .......... ....... ......... 55 
Leeh tbik (Bydgoszez) 
Legenda 0 Kazimierzu Wielkim i kamiennym wisielcu wislickim ............63 
Jerzy Giergielewiez (Wtodawek) 
Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich (ez. VII) ................................. 66 
Zdzistaw Jan Zasada (Stubica Dobra) 
Dziatalnosé statutowa wtadz stowarzyszenia ........................................ 76 
Jerzy Giergielewicz (Wtodawek) 
Kazimierz Wiel ki i jego ezasy w twórczosci artystyeznej ........................ 77 
Katarzyna Wojtysiak, Krzysztof Witkowski (Koto) 
Szeséset pi
édziesiqt lot miasta Kota ................................................... 81 
Gabriel Korbutt, Stawomir Brodzinski (B
dzin) 
Kazimierzowski obelisk w B
dzinie ....................................................... 88 
Pawet Wqsowicz (Bydgoszez) 
Stuiba Logi styków z Bydgoszezy .......................................................... 91 
J
drzej Kuémaja, Koeper Leeh, Joanna Zalewska, 
Justyna Rosciszewska (Bydgoszez) 
Uroczystosé pod pomnikiem króla Kazimierza 111 Wielkiego 
w Bydgoszczy . ........... ................ ..... .... ................................................. 94 
Janusz Augustowski (Wtodawek) 
Pierwszy Ogólnopolski Turniej Szaehowy 
im. Króla Kazimierza Wielkiego ..... ..................................................... 98 
Przemystaw Ciesielski (Golina) 
Golina swi
towata swoje urodziny ............................................ ........ 100 
Zdzistaw Jan Zasada (Stubica Dobra) 
Kalendarium . ..... ...... ......................................................................... 102
		

/zap_kaz_9_2012_005_0001.djvu

			Kolegium Redakcyjne 
uprzejmie zaprasza wszystkich ch
tnych, aby zeeheieli nadsylaé mate- 
rialy do kolejnych wydan IIZapisków Kazimierzowskich". Oczekujemy 
artykulów dotyczqcych Kazimierza Wielkiego, czasów, w których iyl, do- 
konan krzewiqcych jego reformators kie poczynania w miastach, miej- 
scowosciach, szkolach i innych podmiotach. Szczególnym uznaniem 
cieszyé si
 b
dq materialy opisujqce dzieje miast Kazimierzowskich.
		

/zap_kaz_9_2012_006_0001.djvu

			. I. 
:'. ) 


Jerzy Wyrozumski (Kraków) 


1,,. 

 - 
 
. l_"'!- 1"0. .1. Y 


'7 


\ .J... 


KRÓL 
SPRAWIEDLIWY 



. "..- 
.' 


, " ).... 

 -"\, " 
. -;;:'=' '" 
 . 
r . . t ,'., 
I I .... 0). ',
 
,- , ot f \..\ 
. .---
 


sprawiedliwosé uchodzila za podstawowy 
atrybut króla. Jako najwyiszy s
dzia w swoim 
królestwie, z natury rzeczy musial uchodzié 
za sprawiedliwego. Umocnieniu tego mniemania 0 wladzy królew- 
skiej sluZyia jej sakralizacja przez namaszczenie osoby króla w akcie 
koronacji, wyprowadzana ze starotestamentowych wyobrazeri, które 
mieszaly lub wr
cz identyfikowaly wladz
 królewskq z kaplaristwem. 
W Europie zwyczaj namaszczania króla przyjql si
 najpierw w VII w. w wi- 
zygockiej Hiszpanii, a upowszechnil si
 poprzez karoliriskq Francj
, 
która stworzyla (Pepin Krótki) wzorzec chrzescijariskiego koronowane- 
go wladcy. Czy zasadne jest zatemw ogóle stawianie problemu IIkróla 
sprawiedliwego"? - Teoretycznie mozna by uznaé rozwazania w tym 
zakresie za zb
dne. Gdy jednak spraw
 sprowadzié na grunt realiów 
historycznych, okaze si
 ona godna uwagi i wazna. W odczuciu spo- 
lecznym nie kazdy król i nie zawsze byl sprawiedliwy. Legenda mówi, 
ze gdy Zygmunt August odbywal sqd w sali Poselskiej zamku na Wa- 
wel u, jedna z glów wawelskich wezwala go: rex Auguste, iudica iuste 
(królu Auguscie, sqdi sprawiedliwie); to ta, której miano daé przepa- 
sk
 na u sta 1 . 
Paradoksalnie epoka dynamicznego rozwoju Europy Srodkowej, 
jakq byl wiek XI\/, zarazem epoka wielkich wladców, wsród których byl 
i Kazimierz Wielki, nie miala u nas naleznego jej oddiwi
ku w historio- 
grafii. Annalistyka byla relatywnie uboga, a sposród kronik tego czasu 
tylko anonimowa Kroniko katedralna krakowska dala obszerniejszq 
charakterystyk
 panowania Kazimierza Wielkiego. Zaprezentowala 
tego króla przede wszystkim jako budowniczego zamków, kosciolów i mu- 
rów miejskich, a bardzo krytycznie przedstawiajqc panowanie Ludwika 
Andegaweriskiego, zwlaszcza niepokoje i niesprawiedliwe sqdy jego 
czasów, przeciwstawila to panowanie czasom Kazimierza Wielkiego, 
kiedy takich sytuacji i spraw nie bylo (nunquam talia fueruntF. Janko 
z Czarnkowa, który jako podkanclerzy ostatniego króla Piasta, mógl 


, 
. . 


.". .. 


: 
1 


5
		

/zap_kaz_9_2012_007_0001.djvu

			Jerzy Wyrozumski (Kraków) 


najlepiej opisaé jego panowanie, ograniczyl si
 do czasów andega- 
weriskich. Przypisywane mu dawniej ust
py dotyczqce tegoz Piasta 3 , 
pokazaly si
 cz
sciq Kroniki katedralnej krakowskiej. 
Dopiero Janowi Dlugoszowi zawdzi
czamy wi
cej informacji do pa- 
nowania Kazimierza Wielkiego. Trzeba jednak mieé na uwadze to, ze 
pisal on 0 kazimierzowskich czasach z perspektywy okolo stu lat, a wi
c 
musi byé przez badacza traktowany 0 wiele ostrozniej, niz annalista 
czy kronikarz wspólczesny. Uwzgl
dnil on naleiycie znane nam iródla 
z XIV w., ale korzystal takZe z tradycji, której iródla dzis nie znamy. 
Pomijajqc material szczególowy Dlugoszowego dziela Annales seu 
cronicae incliti Regni Poloniae, stwierdz
 krótko, ze stworzyl dwa bar- 
dzo rózne portrety Kazimierza Wielkiego. Jeden znajduje si
 pad 1349 r., 
przy okazji opisu tragicznego wydarzenia: utopienia w Wisle przez 
ludzi z otoczenia królewskiego kso Marcina Baryczki. Porównal tutaj 
Dlugosz Kazimierza Wielkiego do Boleslawa szczodrego, którego 
uwazano za zabójc
 sw. stanislawa. sprawiedliwy Bóg mial go uka- 
raé brakiem potomstwa m
skiego, który oznaczal koniec dynastii. Za 
jego czasów mialy si
 rozprzestrzenié pycha przy sprawowaniu wla- 
dzy, niezgoda, zawisé i nienawisé. W najgorszy sposób wywdzi
czyl si
 
król milosierdziu bozemu 4 . Na drugi portret wielkiego króla natrafiamy 
pod 1370 r., przy okazji opisu jego smierci. Tu Dlugosz powtórzyl za 
Kronikq katedralnq krakowskq informacje 0 jego dokonaniach w zakre- 
sie budownictwa i konkludowal je stwierdzeniem, ze zastal on Polsk
 
IIglinianq, drewnianq i brudnq" (Iuteam, ligneam et squalidam), a zo- 
stawil murowanq czy raczej ceglanq (Iatericeam). Uciskani osadnicy 
i kmiecie znajdowali w nim opiekuna, stqd rycerze nazywali go IIkrólem 
chlopów" (rusticorum rex). Wymierzajqc sprawiedliwosé bral w obron
 
dzieci, przybyszów i wdowy, a karzqc nie odpuszczal zlodziejom, gwal- 
cicielom, grabiezcom ilotrom. Byl przy tym najlagodniejszy sposród 
wspólczesnych królów i ksiqzqt. Przestrzegal sprawiedliwosci (iustitia), 
którq kronikarz powolal tu w róznych kontekstach czterokrotnie 5 . 
Zródla narracyjne bywajq cz
sto skazone dobrymi lub zlymi emo- 
cjami, dlatego w ocenach muszq byé traktowane ostroznie. Oceny 
i opinie bywajq niekiedy bardzo rozbiezne. Pokazano, ze nawet ten 
sam kronikarz moze w róznych okolicznosciach róznie oceniaé t
 
samq osob
. Nie lekcewazqc jednak iródel opisowych, naleiy w mia- 
r
 mozliwosci si
gaé do innych kategorii przekazów, w szczególnosci 
majqcych charakter urz
dowy, jak dokumenty, zapiski sqdowe, iródla 
normatywne, jakich szcz
sliwie w odniesieniu do czasów kazimierzow- 


6
		

/zap_kaz_9_2012_008_0001.djvu

			Kró/ sprawied/iwy 


skich zachowalo si
 wiele. szukajqc w szczególnosci odpowiedzi na 
postawione w tytule zagadnienie, czy Kazimierz Wielki moze uchodzié 
za króla sprawiedliwego, si
gn
 do jego Statutów, które legly u podstaw 
polskiego prawa ziemskiego. Byly przedmiotem rozmaitych redakcji, 
uzupelnieri, ukladów i zwodów; bardzo wczesnie wydano je drukiem 
(Syntagmata, okolo 1488)6, mialy - obok przekladów polskich 7 - dwa 
przeklady ruskie 8 , weszly do wielkiego przedsi
wzi
cia kodyfikacyjne- 
go, jakim byl Statut taskiego (1506)9; w zasadzie funkcjonowaly az 
do rozbiorów. 
Nie wchodzqc w bardzo zlozonq materi
 iródloznawczq Statutów, 
wspomn
 najkrócej, ze wedlug dzisiejszego stanu wiedzy, nie mozna 
mówié 0 unifikacji prawa w Poisce przez Kazimierza Wielkiego, choé 
taka byta jego intencja, wyrazona bardzo wyrainie wart. 35 Statu- 
tów wielkopolskich: IIPoniewaz pod jednym wladcq ten sam naród nie 
powinien si
 poslugiwaé róznym prawem, aby nie byl jak monstrum 
majqce rózne glowy, przeto godzi si
, aby jednym i równorz
dnym 
prawem sqdzono tak w Krakowie, jak w [Wielko]Polsce"; ta sama in- 
tencja zostala wyartykulowana równiez nie mniej mocno tamze wart. 
37, który mówi, ze "w calym Królestwie powinien byé jeden wladca, 
jedno prawo i jedna moneta" (unus princeps, unum ius, uno moneta 
in toto Regno debet haberi). Aby t
 jednosé osiqgnqé, skodyfikowa- 
no najpierw, wnet po 1357 r., prawo wielkopolskie w 34 artykulach, 
uzupelnionych nast
pnie do 51 artykulów. Moze równolegle, a moze 
troch
 póiniej, przystqpiono do podobnej kodyfikacji w Krakowie. Jej 
przedmowa wyraza w innych slowach t
 samq mysl unifikacyjnq, bo 
ma zapobiec sytuacji, kiedy )iczne sprawy sq rozstrzygane w sqdach 
niejednakowo, ale wedlug róznosci umyslów". Mamy prawo domnie- 
mywaé, ze tej doskonalszej kodyfikacji przyswiecala mysl rozciqgni
cia 
jej w przyszlosci na cale Królestwo. Postaé pierwotna tych malopol- 
skich Statutów liczyla 25 artykulów, uzupelnionych nast
pnie do liczby 
59, a juz zapewne po smierci Kazimierza Wielkiego prawnicy z kr
- 
gu zmarlego króla wprowadzili do tego zbioru szereg ekstrawagan- 
tów (wyciqgów z pojedynczych uregulowari prawnych) i prejudykatów 
(orzeczeri precedensowych lub wydumanych spraw sqdowych); w ten 
sposób Statuty te osiqgn
ly liczb
 106 artykulów lO . Unifikacji prawnej 
nie osiqgni
o, choéby dlatego, ze zwyczajowe prawo ziemi I
czyckiej 
spisano dopiero w 1419 r., a kodyfikacja prawa na Mazowszu, wlq- 
czanym etapami do Królestwa Polskiego, rozpocz
la si
 w poszczegól- 
nych ksi
stwach mazowieckich dopiero w 1377 r. 


7
		

/zap_kaz_9_2012_009_0001.djvu

			Jerzy Wyrozumski (Kraków) 


Byloby bl
dem sqdzié, ze Statuty Kazimierza Wielkiego kodyfikowa- 
Iy tylko zwyczajowe prawo polskie. Najtrafniejsza wydaje si
 konstata- 
cja, ze bylo to prawo stanowione na gruncie polskiego systemu praw- 
nego i polskiego prawa zwyczajowego, a jego racjonalizacji posluiyly 
doswiadczenia iycia biezqcego, pewne zasady prawa rzymskiego 
i, co do niektórych idei, takZe koscielnego. Tylko sporadycznie jednak 
powolywano si
 wprost czy to na dawny zwyczaj (antiqua consuetudo), 
jak wart. 33 i 42 Statutów wielkopolskich, czy pejoratywnie na zly zwy- 
czaj (abusivo, iniquissima consuetudo), jak wart. 96 i 106 Statutów 
malopolskich, czy dalej na prawo rzymskie (lex imperia/is), jak wart. 
50 tychze Statutów, czy wreszcie na prawo koscielne, jak tamze wart. 
22 (decreta Patrum Sanctorum); odwolywano si
 tez do innych oko- 
licznosci, np. do doswiadczenia (experientia), jak tamze wart. 20 i 66. 
Poj
cie "sprawiedliwosé" (iustitia) nie jest naduiywane w Statutoch 
Kazimierza Wielkiego. Jest ono zresztq trudno definiowalne, a zwlaszcza 
w odczuciu spolecznym mocno zrelatywizowane. Co innego oznacza 
dia ustawodawcy, co innego dia sqdów, które mogq si
 rygorystycz- 
nie trzymaé litery prawa, lub uwzgl
dniaé w mniejszym lub wi
kszym 
stopniu okolicznosci towarzyszqce sprawie sqdowej, a co innego dia 
b
dqcych w sporze stron, z których kazda jest przekonana 0 swoich 
racjach. Nie wchodzqc gl
biej w zasygnalizowanq tu materi
, wspo- 
mn
, ze w formule uzasadniajqcej ogloszenie Statutów wielkopolskich, 
czyli w tzw. arendze, ustawodawca mówi, ze ludzie, od mlodosci bar- 
dziej sklonni do zlego niz do dobrego, nigdy nie iyliby w zgodzie, gdy- 
by ich nie kielznal wymiar sprawiedliwosci (iustitia), a dalej uwaza IIza 
najwyisze dobro w tym iyciu uprawianie sprawiedliwosci i oddawanie 
kazdemu tego, co mu si
 naleiy" (summum bonum in hoc vita est 
iustitiam colere et unicuique, quod suum est, tribuere)ll. Natomiast 
przedmowa do Statutów malopolskich zaczyna si
 od oczywistego 
stwierdzenia, ze z uplywem czasu zmieniajq si
 zwyczaje i czyny ludz- 
kie, a w konsekwencji linie wystarczy nikomu odznaczaé si
 t
iyznq 
sil fizycznych czy tez byé zdobnym pi
knem zbroi, jezeli nie zdobiq 
go obyczaje i czyny" (cum cuilibet non sufficiat virium fortitudine pol- 
lere, si moribus et factis non fuerit decoratus)12. Te racje motywowaly 
powstanie Statutów, które mialy po wieczne czasy byé podstawq s
- 
dziowskiego orzekania, tj. wymiaru sprawiedliwosci. 
Najkrócej nalezaloby powiedzieé, ze Statuty kazimierzowskie, choé 
pozostaly kodyfikacjq nie doprowadzonq do korica z powodu smierci 
króla, powaznie uporzqdkowaly polski system wymiaru sprawiedliwo- 


8
		

/zap_kaz_9_2012_010_0001.djvu

			Kró/ sprawied/iwy 


ki, w wysokim stopniu go unowoczesnily, stosownie do ówczesnego 
stanu wiedzy i praktyki prawniczej, a wreszcie - biorqc w obron
 drob- 
nych rycerzy i ludnosé wiesniaczq - uczynily go bardziej sprawiedli- 
wym. Wszak mówiono od dawien dawna, ze IIprawo cienkie jest jak 
paj
czyna, bqk si
 przebije, a na much
 wina". 
Uporzqdkowano wsród wielu spraw tryb dor
czania pozwów przez 
woinych, stawiennictwa i niestawiennictwa w sqdach, rozne formy 
przedawnieri, sprawy nagany i oczyszczenia szlachectwa, opieki nad 
nieletnimi, podzialów dóbr, sprawy mi
dzy ojcem i synem, jezeli siedzq 
na jednym gospodarstwie, sprawy kar za zabójstwo i zranienie, pory 
odbywania sqdów; nie pomini
to archaicznej instytucji "si ad Uil, tj obo- 
wiqzku sqsiadów scigania przes
pcy itp. 
Co do unowoczesnienia polskiego systemu prawnego, zwróc
 naj- 
pierw uwag
 na fundamentalnq zasad
 prawa rzymskiego, od której 
zaczyna si
 podr
cznikowy zarys tego prawa, tzw. /nstytucje Justynia- 
na i która wr
cz definiuje sprawiedliwosé, jako przyslugujqcq kazde- 
mu mozliwosé dochodzenia swego prawa, czyli ze kazdy ma dost
p 
do sqdu. Zostala ona w /nstytucjach sformulowana w ten sposób, ze 
"sprawiedliwosciq jest stala i wieczysta wola do swiadczenia kazde- 
mu jego prawa" 13 (lustitia est constans et perpetua vo/untas ius suum 
cuique tribuendi). W kazimierzowskiej kodyfikacji prawnej znalazla 
si
 ona w Statutoch malopo/skich, jednak nie w pierwotnej i zasadni- 
czej ich cz
sci, ale w jednym z prejudykatów (art. 92), gdzie uzyskala 
brzmienie, ze IIgodzi si
, aby kazdy mógl dochodzié swojej krzywdy na 
drodze prawnej" (/icere cui/ibet de iure prosequi su om iniuriam)14. 
Druga fundamentalna zasada, wyprowadzona z prawa rzymskiego, 
dotyczy wlasciwosci sqdu, ze mianowicie powód (ador) powinien byl 
stawaé przed sqdem wlasciwym dia pozwanego (reus). Wazna byla 
zwlaszcza w sqdownictwie stanowym, bo nie stawiala oskarzonego 
z góry na pozycji straconej. Formulowano jq zwykle: ador sequitur fo- 
rum rei. Znalazla si
 ona juz w przywileju lokacyjnym miasta Krakowa 
1257 r. W sposób opisowy pojawia si
 równiez w wielkim przywileju 
Kazimierza Wielkiego dia Krakowa z 1358 r. Wprowadzajq jq tez wy- 
rainie wart. 52 Statuty malopo/skie jako imperatyw: ador forum rei 
undique sequi debeat. 
KoIejna z fundamentalnych zasad, dotyczy prawa do obrony przed 
sqdem. Nie wiem, na ile jest ona wyprowadzona z prawa rzymskiego, 
a na ile mozna jq przypisaé dzialaniu prawa koscielnego. Na pewno 
byla w swoim czasie bardzo nowoczesna. Oto art. 19 Statutów malo- 


9
		

/zap_kaz_9_2012_011_0001.djvu

			Jerzy Wyrozumski (Kraków) 


polskich stanowi: IIPoniewaz nikomu nie mozna odmówié najwyiszej 
obrony, przeto stanowimy, ze w sqdach naszego Królestwa kazdy czlo- 
wiek, jakiegokolwiek bylby stanu i kondycji [spolecznej], moze i powinien 
mieé swego adwokata, opiekuna prawnego czyli rzecznika" (Quia cu- 
ilibet summa defensio non est deneganda, ideoque statuimus, quod 
in iudiciis nostri Regni quilibet homo, cuiuscumque sit status et con- 
ditionis, potest et debet habere suum advocatum, procuratorem seu 
prolocutorem) . 
Niezwykle wazna jest zasada prawa rzymskiego, ze prawo nie moze 
dzialaé wstecz (lex retro non agit). Natrafiamy na niq równiez w prawo- 
dawstwie kazimierzowskim, co prawda w formie opisowej. A mianowicie 
art. 5 Statutów malopolskich, nalezqcy do pierwotnej ich warstwy, wy- 
chodzi z zalozenia generalnego, ze prawo stanowione dotyczy IIspraw 
przyszlych, a nie przeszlych" (rebus et negotiis futuris et non preteritis), 
apotem orzeka, ze oto powstale na zjeidzie wislickim uchwaly linie 
mogq mieé na uwadze spraw przeszlych, a tylko terainiejsze i przyszle" 
(non respiciant praeterita, sed tantummodo praesentia et futuro". 
Majqc na wzgl
dzie to, ze prawo sprawiedliwe musi chronié przede 
wszystkim slabszych, zwróc
 uwag
 na kilka zapisów w Statutach kazi- 
mierzowskich, które majq taki wlasnie wydiwi
k. Zaczynam od Statu- 
tów wielkopolskich, gdzie wart. 25 prawodawca bierze w obron
 bied- 
nych rycerzy i ludnosé wiesniaczq, w szczególnosci dóbr koscielnych, 
przed podrózujqcymi po kraju urz
dnikami, którzy - w razie niezaspo- 
kojenia ich potrzeb - pozywajq ich przed sqdy i egzekwujq kary. Tych 
praktyk król zabronil pod karq odebrania sprawcom urz
du i konfiskaty 
ich dóbr. Art. 34 dopuszcza wyjscie wszystkich kmieci z dóbr swe- 
go pana, bez zgodnego z prawem rozwiqzania lIukladu ziemskiego", 
gdy pan znajdzie si
 pod ekskomunikq, a kmiecie zostanq pozbawieni 
mozliwosci chrzescijariskiego pochówku, gdy pan zgwalci wiesniaczk
 
i gdy z winy pana dobra kmieci zostanq zaj
te dia zabezpieczenia od- 
powiedzialnosci. Art. 43 przytacza zasad
, ze IIkazdy powinien z rze- 
czy swoich swobodnie korzystaé wedlug wlasnej woli" (unusquisque re 
sua libere utatur pro libito suae voluntatis), i orzeka, ze nikt nikomu nie 
moze niczego gwaltem zabieraé, a dotyczy to zwlaszcza urz
dników. 
Wreszcie art. 44 odnosi t
 samq mysl do rycerzy ciqgnqcych na wy- 
prawy wojenne, którym zezwala si
 zaspokajaé cudzym kosztem tyko 
najkonieczniejsze potrzeby i w minimalnym zakresie. Do tej Zywotnej 
i trudnej do uregulowania sprawy wypadnie jeszcze powrócié. 


10
		

/zap_kaz_9_2012_012_0001.djvu

			Kró/ sprawied/iwy 


Statuty malopolskie, reprezentujqce bardziej zaawansowany i doj- 
rzalszy etap kazimierzowskiego prawodawstwa, sporo uwagi poswi
- 
cajq przede wszystkim tzw. "ciqzeniu" (impignoratio) czyli zajmowaniu 
przez wladz
 publicznq dóbr dia zabezpieczenia odpowiedzialnosci. 
Wart. 3 zostala tu mocno wyartykulowana norma, ze nie mozna 
"ciqiyé" niczyich dóbr bez wyroku sqdowego (sine causa vel non con- 
dempnatos seu convictos out in iudicio non confessos ipse iudex non 
praesumat vel non permittot impignorare). Normq ogólnq stala si
 ta 
zdobycz prawna dopiero w czasach Wladyslawa Jagielly, obok normy, 
ze nie wolno nikogo wi
zié bez wyroku sqdowego (neminem captiva- 
bimus, nisi iure victum). Dodajmy, ze Statuty malopolskie wart. 73 
dopuszczajq wyjscie wszystkich kmieci od swego pana w tych samych 
trzech przypadkach znanych ze Statutów wielkopolskich, w tym llciqze- 
nia" ich dobytku. Ale jest w Statutach malopolskich, wart. 29, norma 
idqca dalej, bo zabraniajqca pozywania, wraz z panem postawionym 
w stan oskarzenia, równiez jego kmieci, chyba ze byliby oni wspólwin- 
ni inkryminowanego czynu. A motywowal to prawodawca ich ochro- 
nq przed sqdowymi uciqzliwosciami. Jest równiez w tychze Statutach, 
wart. 105, nakaz adresowany do rycerstwa ciqgnqcego na wyprawy 
wojenne, aby obozowali tylko na polach i z umiarem, w jak najbardziej 
ograniczonym zakresie, korzystali z paszy i poiywienia ludnosci wie- 
sniaczej. sprawa ta musiala byé wyjqtkowo dotkliwa dia szerszych kr
- 
gów spolecznych, bo uregulowal jq Kazimierz Wielki w odr
bnym akcie 
prawnym, w którym nadto nakazano korzystaé z tych kmiecych zaso- 
bów odplatnie, wedlug zamieszczonego w nim cennika. Nie znamy 
daty tego aktu, ale musial on byé wyjqtkowo wazny, skoro zatwierdzil 
go w polowie XV W., przytaczajqc jego tekst w odpowiednim swoim 
akcie, Kazimierz Jagielloriczyk 15 . 
Nie wyczerpalem tych przepisów kazimierzowskiego prawa, które 
braly w obron
 slabszych. Jest ich sporo w odniesieniu do wdów i sie- 
rot, generalnie do nieletnich, do ludzi ubogich, takZe w odniesieniu do 
oskarionych, których pozycja w sqdzie byla 0 wiele gorsza od pozycji 
strony powodowej. Raczej przykladowo niz wyczerpujqco przytoczone 
przypadki pozwalajq na wniosek, ze gdyby historiografia nie obdarzyla 
ostatniego Piasta na tronie polskim przydomkiem "Wielki", w pelni 
zasadny bylby w odniesieniu do niego przydomek "sprawiedliwy". 


11
		

/zap_kaz_9_2012_013_0001.djvu

			Jerzy Wyrozumski (Kraków) 


1 K. Kuczman, Renesansowe glowy wawe/skie, Kraków 2004, s. 110-112. 
2 W. K
trzynski, 0 rocznikach po/skich, Kraków 1896, Dodatek, s. 190. 
3 Kroniko Jona z Czarnkowa w oprac. J. Szlachtowskiego, rozdz. 3, w: Monu- 
menta P%niae Historica, t. 11, wyd. A. Bielowski, Lwów 1872, s. 623-631. 
4 J. Dfugosz, Anno/es seu cronicae incliti Regni P%niae, lib. IX, Warszawa 
1978, s. 254-256; w wersji polskiej Roczniki czy/i kroniki slynnego Kró/estwa 
Po/skiego, kso IX, Warszawa 1975, s. 321-324. 
5 Tamze w wersji facinskiej s. 344-348, w wersji polskiej s. 454-460. 
6 Po/skie statuty ziemskie w redakcji najstarszych druków (Syntagmata), opra- 
cowali L. tysiak i S. Roman, Wrodaw-Kraków 1958. 
7 Starodawne Prawa Po/skiego Pomniki, t. I, wyd. A. Z. Helcel, Kraków 1856, 
s. 1- 172. 
8 Ruski przeklad po/skich statutów ziemskich z rfikopisu moskiewskiego, opra- 
cowali i wydali S., R. i A. Vetulani, Wrodaw-Kraków 1959, w sprawie dru- 
giego przekfadu zob. "przedmowa". 
9 Commune incliti Regni P%niae privi/egium, Kraków 1506. 
10 Podstawowe znaczenie ma praca S. Romana.( Geneza Statutów Kazimierza 
Wie/kiego. Studium iródloznawcze, Kraków 1961. 
11 Statuty Kazimierza Wie/kiego, cz
sé 11: StatutY- wie/kol2o/skie, opracowaf 
i wydaf Ludwik tysiak, Warszawa - Poznan 1982, s. 3. 
12 Statuty Kazimierza Wie/kiego [cz
sé I, Statuty mafopolskie], opracowaf 
O. Balzer, Poznan 1947. 
13 /nstytucje Justyniana, z j
zyka facinskiego przefoZyf i przedmowq opatrzyl 
C. Kunderewicz, Warszawa 1986, s.15. 
14 Poszczególne artykufy Statutów Kazimierza Wielkiego przytaczam za wyda- 
niami O. Balzera i L. tysiaka, jak w przypisach 11 i 12. 
15 S. Kutrzeba, Po/skie ustawy i artykuly wojskowe od XV do XVIII wieku, 
Archiwum Komisji Historii Wojskowej, t. lil, 1937, nr 2. 


12
		

/zap_kaz_9_2012_014_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce)* 


Dziedzictwo kulturowe 
po KAZIMIERZU WIELKIM 
w regionie swiçtokrzyskim 


WST
P 


W 2010 r. przypadala siedemsetna rocznica urodzin króla Kazi- 
mierza Wielkiego. Z tej okazji warto zwrócié uwag
 na dziedzictwo 
kulturowe zachowane po tym królu w regionie swi
tokrzyskim. Mimo 
ogromnego zainteresowania historiografii dzialalnosciq tego króla, 
wiedza 0 jego inwestycjach militarnych wciqz nie przekroczyla pozio- 
mu ogólnosci zaprezentowanego w 1938 r. 1 
Celem artykulu jest przedstawienie istniejqcego do dzis dziedzic- 
twa kulturowego po Kazimierzu Wielkim w regionie swi
tokrzyskim. 
Zakres rzeczowy artykulu obejmuje: lokacj
 miast na terenie dawne- 
go województwa sandomierskiego; zamki lub ich relikty i architektur
 
sakralnq zachowane na terenie obecnego województwa swi
tokrzy- 
skiego. Obecne województwo swi
tokrzyskie, nie pokrywa si
 tery- 
torialnie z dawnym województwem sandomierskim, do którego w cza- 
sach Kazimierza Wielkiego nalezaly ziemie znajdujqce si
 w widlach 
rzek Wisly i Pilicy, a takZe Ziemie Lubelska i tukowska, z których 
w 1474 r., utworzono województwo lubelskie. 
Artykul poza wst
pem i zakoriczeniem sklada si
 z czterech cz
sci 
omawiajqcych kolejno zagadnienia: urbanizacj
 regionu swi
tokrzy- 
skiego, zamki i murV obronne miast oraz architektur
 sakralnq wznie- 
sionq przez Kazimierza Wielkiego i stan zachowania tych obiektów 
w obecnym województwie swi
tokrzyskim. 


1 Póinosredniowieczne zamki na terenie downego województwa sandomier- 
skiego, red. L. Kajzer, KOBiDZ, Kielce 2005, s. 11. 


* Autor jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie historii gospodar- 
czej, obecnie nauczycie/ akademicki Politechniki Swifitokrzyskiej w Kie/cach 
i Wszechnicy SWifitokrzyskiej w Kie/cach. 


13
		

/zap_kaz_9_2012_015_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


1. URBANIZACJA - LOKACJE NOWYCH MIAST I WSI 


Dziedzictwo kulturowe, jakie przetrwalo do dzis w regionie swi
to- 
krzyskim z okresu panowania króla Kazimierza Wielkiego, to glównie 
istniejqce przestrzenne zalozenia jego miast, murv miejskie, zamki 
i architektura sakralna. Lokacje nowych wsi i miast w Poisce przez 
Kazimierza Wielkiego oparte byly na modelu kolonizacji niemieckiej 
(prawo magdeburskie), polegajqce na IIcalosciowym zagospodarowa- 
niu nowych kompleksów osadniczych" 2 . W Polsce, stale lub okresowo, 
od XIII do XVIII w. stosowano prawo zachodnie w róznych wersjach, 
o nazwach za zwyczaj wzi
tych od miasta, z którego je skopiowan0 3 . 
2 Encyk/opedia historii gospodarczej Po/ski do roku 1945, pod red. A. Ajnen- 
kiela, A. Mqczaka, Wiedza Powszechna 1981, t. I, s. 457. 
3 Prawo sredzkie (nazwa od miasta Srody Slqskiej), tqczqc elementy prawa 
flamandzkiego i magdeburskiego, stworzyto nowq, bardzo rozpowszech- 
nionq na ziemiach polskich odmian
 prawa magdeburskiego. Pierwsza 
wzmianka 0 prawie sredzkim pochodzi z 1233 r. Gdy pierwotne prawo fla- 
mandzkie okazato si
 dia Srody niewystarczajqce, Henryk Brodaty uzy- 
skat dia niej w 1235 r. obszerne pouczenie prawa magdeburskiego, uzyska- 
ne nie w Magdeburgu (z którym byt w konflikcie), ale z saksonskiego Halle, 
gdzie Sroda zaopatrywata si
 w sól. Prawo sredzkie stato si
 podstawq do 
utworzenia w Polsce ponad stu miast (w tym takZe osad targowych i klasztor- 
nych) oraz tqcznie z osadami wiejskimi - ponad tysiqca miejscowoki. Prawo 
sredzkie, 0 czym warto pami
taé, w przeciwienstwie do magdeburskiego 
przyznawato kobietom równe prawa spadkowe z m
zczyznami, a w prawie ma- 
jqtkowym matzenskim znato wytqcznie instytucje wspólnosci majqtkowej. 
Prawo chetminskie to odmiana prawa magdeburskiego, oparta na przywile- 
ju chetminskim 1233 r. (odnowionym 1251 r.). Zapewniat on miastom wta- 
sne sqdownictwo z radq miejskq Chetmna jako sqdem wyzszym, u.zywanie 
prawa magdeburskiego (przy redukcji kar pieni
znych 0 potow
), wolnosé 
targowq i handlowq oraz swobod
 importu i eksportu bez optaty da; ko- 
bietom przyznawat prawa spadkowe na równi z m
zczyznami (tzw. dzie- 
dziczenie fJamandzkie) oraz wprowadzat tzw. rzqd wspólnosci majqtkowej 
(wspólnosé chetminska), mocq którego majqtek obojga matzonków tworzyt 
catosé, w razie zas bezpotomnej smierci jednego z nich potowa tego ma- 
jqtku przypadata matzonkowi pozostatemu przy i:yciu. Posiadanie ziemi na 
prawie chetminskim byto zwiqzane ze stuzbq rycerskq, niewielkim czynszem 
i daninq, ograniczona dziesi
cinq, wolnosciq od regale górniczego, towiec- 
kiego, mtynnego i swobodq rybotówstwa oraz moznosciq dziedziczenia tej 
ziemi przez kobiety. 


14
		

/zap_kaz_9_2012_016_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Przywilejem prawa niemieckiego byly obdarzane przez króla, zarów- 
no miasta juz istniejqce, które reorganizowano, jak i tworzone od pod- 
staw na tzw. IIsurowym korzeniu". 
Wszystkie miasta lokowane na prawie magdeburskim posiadaly 
podobne zalozenia przestrzenne i organizacyjne. Lokacja z reguly 
polqczona byla z wytyczeniem regularnej zabudowy i przydzialem jed- 
nakowych obszarowo dzialek budowlanych. W miastach wyznaczano 
prostopadie ulice i z góry planowano miejsca na koscioly i budynki 
uZytecznosci publicznej. Jesli w miejscu dotychczasowej osady nie da- 
walo si
 tego osiqgnqé, wyznaczano nowe miejsce lokalizacji, do któ- 
rego w wi
kszosci przenosili si
 wszyscy ze starej lokacji. Centralnym 
miejscem miasta stawaly si
 rynek i ratusz. Miasta lokowane za pa- 
nowania Kazimierza Wielkiego na terenie regionu swi
tokrzyskiego, 
majq jeszcze dzisiaj czytelne stare zalozenia przestrzenne. 
Kolonizacja na prawie niemieckim byla w dobrach królewskich, ry- 
cerskich i instytucjach duchownych jednq z najwazniejszych i najcz
- 
sciej stosowanych form gospodarczego, prawnego i kulturalnego roz- 
woju wsi w XIV w. Celem lokacji miast na prawie magdeburskim przez 
Kazimierza Wielkiego mialo byé stworzenie warunków na wytworzenie 
si
 nowych stosunków gospodarczych, spolecznych i prawnych, które 
sprzyjalyby rozwojowi gospodarki tych miast, organizacji samorzqdów 
i powstaniu rodzimego stanu mieszczariskiego. Nowym i przeorga- 
nizowanym miastom, król nadawal przywileje, wsród których najwaz- 
niejszymi byly zwolnienia celne, prawo skladu i przymus drozny. 
Kazimierz Wielki nie zostawil po sobie Pol ski murowanej, dlugie 
wieki miasta byly jeszcze w przewazajqcej mierze drewniane, ale wie- 
le z nich otoczyl murami dia poprawy bezpieczeristwa. Fundowal tez 
wiele kosciolów i klasztorów, wszystkie budowane z kamienia lub ce- 
gly. Powstawaly w miastach takZe budowie uZytecznosci publicznej, 
wznoszone przez króla lub bogacqcych si
 mieszczan, jak ratusze, ka- 
mienice i zabudowa handlowa rynków. Jan Dlugosz napisal póiniej, 
ze za jego czasów wszelkie murowane budowie, jakie Polska posiada- 
la: zamki, koscioly, miasta, dwory i domy, po wi
kszej cz
sci zostaly 
zbudowane przez Kazimierza Wielkieg0 4 . W wyniku akcji kolonizacyj- 
nej ogólna liczba miast w Poisce ulegla podwojeniu. 


4 H. Samsonowicz, Po/ska Jona Dlugosza, PWN, Warszawa 1984, s. 159. 


15
		

/zap_kaz_9_2012_017_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


Lokacj
 miast w XIV w. w województwie sandomierskim przedsta- 
wia ponizsza tabela. 


Lokacja miast w XIV wieku w województwie sandomierskim 


Lp. Nazwa miasta Data lokacji Wtasnosé 
1 Bodzentyn 1348-1355 miasto biskupie 
2 Ch
ciny przed 1357 miasto królewskie 
3 Fatków 1340 miasto szlacheckie 
4 Itia Nowa przed 1333 miasto biskupie 
5 Krzyianowice 1367 miasto klasztorne 
6 Matogoszcz przed 1342 miasto królewskie 
7 Opoczno ok.1347 miasto królewskie 
Nowe 
8 Pierzchnica po 1359 a przed 1397 miasto szlacheckie 
9 Potaniec 1333-1370 miasto królewskie 
10 Przedbórz 1333- 1370 miasto królewskie 
11 Przytyk nie znana 1333-1450 nowa miasto szlacheckie 
lokalizacja 1488 
12 Radom Nowy mi
dzy 1333-1360 miasto królewskie 
13 Radoszyce ok.1370 miasto szlacheckie 
14 Ryczywót ok. 1333- 1370 miasto królewskie 
15 Secemin mi
dzy 1333-1370 miasto królewskie / szlacheckie 
16 Sieciechów przed 1370 miasto królewskie / klasztorne 
17 Skalbmierz 1342 miasto biskupie 
18 Nowa Stupia przed 1 351 miasto klasztorne 
19 Solec mi
dzy 1333-1370 miasto królewskie 
20 St
Zyca przed 1370 miasto królewskie 
21 Stopnica przed 1362 miasto królewskie 
22 Wasniów druga potowa XIV w. miasto klasztorne 
23 Zarnów przed 1360 miasto kantora 
sandomierskiego. 


Zródto: F. Kiryk, Urbanizacja Motopolski. Województwo sandomierskie, 
Kielee 1994, tab. s. 16-21. 


16
		

/zap_kaz_9_2012_018_0001.djvu

			Dziedzietwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


. W dniu 9 X 1334 r. Kazimierz Wielki wystawil przywilej pozwalajqcy 
Zydom na swobodne osiedlanie w Królestwie Polskim i organizowanie 
si
 w gminy wyznaniowe wyj
te spod jurysdykcji miejskiej i wiejskiej, 
a poddane sqdowi wojewody.5 Dzi
ki tem u przywilejowi starozakonni 
stali si
 w Poisce elementem miastotwórczym. 
Niektórzy historycy mówiq 0 zakoriczeniu w czasach Kazimierza 
Wielkiego procesu urbanizacji w Malopolsce, ale teza ta nie dotyczy 
województwa sandomierskiego, w którym w kolejnych stuleciach na- 
dal powstawaly nowe miasta. W województwie sandomierskim po Ka- 
zimierzu Wiel kim powstaly dalsze miasta: w XV stuleciu lokowano 20 
miast, w XVI w. 30 miast, duzo mniej w XVII w. bo tylko - 5 
i w XVIII W. -7 6 . 
Na wsiach lokowanych na prawie niemieckim stosowano dluzsze 
okresy wolnizny, istniala lawa wiejska, której przewodniczyl soltys, ale 
sprawy soltys rozstrzygal przy udziale lawników wybranych sposród bo- 
gatych chlopów 7 . 


2. ZAMKI OBRONNE KAZIMIERZA WIELKIEGO W REGIONIE 
SWI
TOKRZYSKIM 


o zaslugach Kazimierza Wielkiego w dziedzinie budownictwa 
obronnego czytamy niemal w kazdej syntezie dziejów Polski. Póiniejsi 
kronikarze nadali mu przydomek Wielki najprawdopodobniej na prze- 
lomie XV i XVI w. B Dia Kazimierza Wielkiego bardzo waznq sprawq 
oprócz organizacji paristwa i miast, bylo budownictwo obronne, zamki 
i mury miast, którymi król zapisal si
 chwalebnie na kartach naszej 
historii. Juz Piotr z Byczyny w kronice ksiqzqt polskich opisujqc rzqdy 
ostatniego Piasta informowal, ze: ['..J ch
tnie stawial on koscioly, 
a dIa zachowa nia pokoju przebudowywal grody leiqce na pograni- 
5 A. Zbikowski, Zydzi, Wrodaw 2005, s. 19. 
6 Z. Guldon, Region swifitokrzyski w swiet/e metod%gii historii [w:] Region 
Swifitokrzyski. Mit czy rzeczywistosé? pod red. J. Wijaczki, Kielce 2001, 
s.24. 
7 P. Kaczanowski, J.K. Koztowski, Wie/ka historia Po/ski 1320-1506. Najdaw- 
niejsze dzieje ziem po/skich (do VII w.), Kraków 1999, t. 1, s. 47-59. 
B K. Jasinski, Przydomek Kazimierza Wie/kiego - czas powstania i geneza, 
Poznan-Wroctaw, "Genealogia" 1995, t. 5, s. 29. 


17
		

/zap_kaz_9_2012_019_0001.djvu

			Sron
'awJ.Adamcqk(K
k
 


czach Królestwa Polskieg0 9 . Inwestycje murowane z czasów Kazimie- 
rza Wielkiego pozostawily po sobie trwale zaplecze gospodarcze, 
w postaci powstalych wtedy wapienników i cegielni. W okresie pano- 
wania tego króla wybudowano w Poisce 53 zamki i 30 murowanych 
fortyfikacji miejskich lO . Zdania historyków co do liczby wznoszonych 
zamków sq jednak podzielone. Informacje 0 budownictwie obron- 
nym w omawianym województwie w czasach Kazimierza Wielkiego 
zawdzi
czamy Janowi z Czarnkowa 11, który znal z autopsji inwestycje 
króla b
dqc jego podkanclerzem i Janowi Dlugoszowj12. 
Opierajqc si
 na tych dwu iródlach wiemy, ze w dawnym wojewódz- 
twie sandomierskim zamki królewskie zbudowane lub przebudowane 
przez Kazimierza Wielkiego znajdowaly si
 w: Przedborzu, Opocznie, 
solcu, Zawichoscie, sandomierzu, Osieku, Mi
dzygórzu, szydlowie, 
Wislicy, Nowym Korczynie i Ch
cinach. Liczb
 zamków Kazimierzow- 
skich wyliczonych w kronikach pisanych, uzupelnili archeolodzy na 
podstawie rozpoznari archeologiczno-architektonicznych, przypisujqc 
królowi Kazimierzowi jeszcze zamki w Radomiu i stopni cy l3. 
Zamki w Nowym Korczynie, Wislicy, Osieku i Zawichoscie nie za- 
chowaly si
 do naszych czasów. Zamki w Ch
cinach, szydlowie i Mi
- 
dzygórzu znajdujq si
 w ruinie, ale w
drówka po trasie ich lokaliza- 
cji jest wzruszajqcq podrózq historycznq i sentymentalnq. Wi
kszosé 
zamków zbudowano na terenach najg
sciej zaludnionych. Pas srod- 
kowy terytorium Polski stanowil dia Kazimierza Wielkiego podstaw
 
calego systemu obronnego. Zamki Kazimierzowskie mialy zabezpie- 
czaé paristwo zarówno przed najazdami Krzyzaków z pólnocy, jak 
i Litwinów z pólnocnego wschodu, czy Czechów z poludnia. Obiekty 
obronne wybudowane przez Kazimierza Wielkiego w niewielkiej od- 
legloSci od Krakowa mialy stanowié ostatniq lini
 oporu, aby w razie 
najazdu powstrzymywaé nieprzyjaciól tak dlugo, az stolica przygotuje 
si
 do obrony. Zamki budowane byly z kamienia, a na pólnocy kraju 
czerwienily si
 w krajobrazie czerwonq barwq eeg iel. 


9 J. Wyrozumski, Wie/ka historia Po/ski. Dzieje Po/ski Piastowskiej 
(VIII w.-1370), Kraków 1982, t. 2., s. 5. 
10 Ibidem, t. 2, s. 49 i 64. 
11 Kroniko Jona z Czarnkowa, Hum. J. Zerbitto, Universitas 2009, s. 160. 
12 Joonnis Dlugosis Anno/es seu cronicae incliti Regni P%niae, kso 9, wyd. 
I. Garbacik i in., Warszawa 1978, s. 349-350. 
13 Póinosredniowieczne zamki..., s. 12. 


18
		

/zap_kaz_9_2012_020_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


2. 1. ZAMKI DOTYCHCZAS ISTNIEJI\CE 


Zamek w Sandomierzu 


Sandomierz to dawna stolica Województwa Sandomierskiego, obec- 
nie miasto powiatowe i gmina miejska w woj. swi
tokrzyskim, poloio- 
ne nad rzekq Wisiq, na siedmiu wzgórzach (dlatego miasto nazywane 
jest czasem IImalym Rzymem"). Prawa miejskie Staremu Sandomie- 
rzowi nadal Leszek Czarny (ok. 1241-1288 r.) a prawo magdeburskie 
przed 1286 r. Kazimierz Wielkj14. Przez Sandomierz przebiegal szlak 
Jagiellonski z Wi/na przez Lublin, Sandomierz do Krakowa. 
Zamek królewski w sandomierzu zostal wzniesiony nad Wislq na skar- 
pie wislanej, w miejscu grodu warownego istniejqcego tu juz w X-XI w. 
oddzielony parowami od miasta lokacyjnego i pierwotnej osady15. W la- 
tach 1146-1166 zamek byt siedzibq ksiqZ
cq. Mieszkal tu syn Boleslawa 
Krzywoustego - Henryk sandomierski. Nie wiadomo jednak jak wyglqdala 
warownia przez niego wybudowana. Murowany zamek powstal w okresie 
panowania króla Kazimierza Wielkiego w XIV w. Wedlug Marka Florka 
pierwsza XIV-wieczna faza murowanego zamku jest slabo rozpoznana. 
Jej jedynymi zachowanymi pozostalosciami sq odsloni
te w trakcie prae 
archeologicznych: stojqca od strony miasta osmioboczna wieza z niewiel- 
kim owalnym pomieszczeniem w kondygnacji piwnicznej, wzniesiona 
z grubego na ok. 3 m pelnego muru z ukladanego warstwami ka mie- 
nia i sqsiadujqcy z niq, zbudowany w podobnej technice, fragment fun- 
damentu budynku 16. Istniejq takZe przeslanki, Ze poczqtkowo fortyfikacje 
zamku Kazimierzowskiego byly drewniane lub drewniano-ziemne. Nie ma 
tez pewnosci czy sprz
Zenie fortyfikacji miasta z zamkiem nastqpilo za cza- 
sów Kazimierza Wielkiego czy tez pózniej, przy modernizacji murów. san- 
domierski zamek z drugiej polowy XIV w. odbiegal od naszych wyobrazeri 
o regularnych murowanych zalozeniach zamków obronnych Kazimierza 
Wielkiego. stan zabudowy zamku u schytku sredniowiecza przedstawia 
inwentarz z 1510 r., który wymienia: bram
 ze zbrojowniq, dom naprzeciw 
Wisly, dom kamienny z kaplicq i izbq podstarosciego, kuchni
, browar, 
mlyn konny i s pichlerz l7 . 
14 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie XIII-XV/ 
wiek, Kielce 1994, s. 20, 120-121. 
15 A. Buko, Arche%gia Po/ski wczesnosredniowiecznej, Trio, Warszawa 
2006, s. 85-87. 
16 Póznosredniowieczne zamki..., s. 100. 
17 Ibidem, s. 255-256. 


19
		

/zap_kaz_9_2012_021_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


.. ....:.. .. . ... . .. 
_ ."_.I!.'.II.....- 
- .... 
 ,111 
I. __. .. . ..........r"w"'"' 
'-- -;.- " 4 c -
 , 
-:..........- ;-=:.." ,,, 
 
 ---
-...... - - 
=.._ -::0::.-. .. _ _ ."1 _ _'
 .. . 
. I 
 - 


I · 


- -
 ':::.0 
-', .-: 
J:


 


"..II'!', 
fit .. .. · -") : 
, I' · f I : 
, r' ii ,; J. . 
 


w 
, " 


'4!!-' _ 
i:
 


....
 " 


Zamek w Sandomierzu, wg M. Bulinskie- 
go z "Monografij miasta Sandomierza", 
1879. Zródto: "Zamki w Polsce", Bohdan 
Guerquin, Arkady 1984 


Ocalate i odrestaurowane zachodnie 
skrzydto zamku w Sandomierzu. 
Fot. Dariusz Cierpial - Wikipedia 


W 1910 r. znaleziono w sandomierzu koron
 nalezqcq do Kazimie- 
rza Wielkiego 18. Król Kazimierz Wiel ki byl z sandomierzem i Ziemiq 
sandomierskq bardzo zwiqzany. Zachowane dokumenty potwierdzajq 
ponad 30 jego tu pobytów 19. W czasach panowania Kazimierza 
Jagielloriczyka (1427-1492) dobudowano do zamku osmiobocznq 
poludniowq wiez
 naroznq, która stoi na najstarszej cz
sci zabytku 
i stanowila integralnq cz
sé z tzw. Wielkim Domem - siedzibq ksi
- 
cia. Za czasów Zygmunta Starego a nast
pnie Zygmunta Augusta, 
zamek zostal rozbudowany. Z tej budowli przetrwala cz
sé Iqczqca 
dwie narozne wieze. Nad wejsciem od wschodniej strony zachowala 
si
 tablica erekcyjna Zygmunta Starego, z datq 1520 r. i kartuszem 
z odem zygmuntowskim. 
W 1656 r. szwedzi opuszczajqc za mek, zaminowali go. Wybuch na- 
stqpil po ich wyjsciu, zgin
lo wówczas okolo pi
édziesi
ciu Polaków, 
którzy jako pierwsi weszli do opuszczonego zamku. Ocalalo wtedy je- 
dynie skrzydlo zachodnie, które odbudowano pói:niej z inicjatywy króla 
18 Wykopano jq razem z hefmem i grotem wfóczni w czasie karczowania lipy 
w ogrodzie benedyktynek w poblizu kosciofa sw. Michafa. Jest to korona 
tzw. hefmowa, zakfadana przez króla na zbroj
, na czterech zawiasach, co 
umozliwiafo jej szybkie zfozenie. Wykonana jest z miedzi i wysadzana szkief- 
kami imitujqcymi drogie kamienie. W Europie podobne korony znajdujq si
 
tylko w Hiszpanii oraz w Szwecji. Kopia korony wystawiona jest w Zamku 
Kazimierzowskim. Natomiast oryginaf trafH do Krakowa, gdzie przechowy- 
wany jest w skarbcu królewskim na Wawelu. 
19 L. Polanowski, J. Zub, Wstfipne rozpoznanie zabudowy pólnocnej cZfisci 
Wzgórza Zamkowego w Sandomierzu, "Materiafy i Sprawozdania Rzeszow- 
skiego Osrodka Archeologicznego", nr 7, Rzeszów 1997, s.149-160. 


20
		

/zap_kaz_9_2012_022_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Jana 111 sobieskiego w latach osiemdziesiqtych XVII W., czego efektem 
bylo powstanie korpusu zamkowego typu palacowego. Zniszczony za- 
mek po Konfederacji Barskiej cz
sciowo wyremontowano. Po trzecim 
rozbiorze Polski, Austriacy adoptowali zamek na wi
zienie nadajqc mu 
klasycystyczny wyglqd. T
 funkcj
 pelnil przez ponad 150 lat. 
W 1959 r. wi
zienie zlikwidowano, a zamek przeznaczono na cele 
kulturalne. Po przeprowadzeniu remontu i niezb
dnych prae adapta- 
cyjnych, zamek od 1986 r. jest siedzibq Muzeum Okr
gowego w san- 
domierzu. 


Za mek w Stopnicy 


Stopnica (dawniej Stobnica) - obecnie wies gminna, poloiona 
w pow. buskim, woj. Swi
tokrzyskim. W XI w. byla osrodkiem koscie/- 
nym. Poniewai Boleslaw Wstydliwy (1226-1279) wystawial tu doku- 
menty, byla jui wtedy wlasnosciq ksiqi
cq. Kazimierz Wielki nadal 
jej prawa miejskie w 1360 r. (prawo sredzkie) i na 16 lat zwolnil od 
podatków i innych ci
iarów20. Prawa miejskie utracila w 1870 r. 
o zamku w stopnicy wiadomo niewiele, gdyz nie byl on dotychczas 
przedmiotem szczególowych badari archeologicznych. W literaturze 
natrafiamy na informacj
, ze w stopnicy zlokalizowano siedzib
 ksiq- 
z
cq w XIII w. w postaci grodu lub umocnionego dworu. Zamek mu- 
rowany w stopnicy mial zbudowaé Kazimierz Wiel ki w 1350 r., byl od- 
nowiony w 1661 r. przez Klemensa Branickieg0 21 . Dlugosz wspomina 
o istnieniu tu zamku, ale nie przypisuje go Kazimierzowi Wielkiemu. 
Z dawnego zalozenia zamkowego zachowal si
 tylko budynek zamku 
na rzucie prostokqta, parterowy i podpiwniczony, zbudowany z kamie- 
nia i cegly. Dawny rozklad parteru zostal zmieniony przez wprowadze- 
nie kian dzialowych. Pomieszczenia posiadajq sklepienia kolebkowe 
i zagielkowe. Ciqg komunikacyjny zostal zmieniony przez zamurowa- 
nie starych drzwi i wybicie nowych 22 . Budowla stoi przy glównej drodze, 
ale mozna jq przeoczyé, gdyz nie wyróznia si
 niczym szczególnym 
od innych zabudowari miasteczka. Niedawno odkryto loch pomi
dzy 
zamkiem a klasztorem franciszkariskim. 


20 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 1410. 
21 Póinosredniowieczne zamki..., s. 173. 
22 Ibidem, s. 172. 


21
		

/zap_kaz_9_2012_023_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


. . 
. .
 ï I' . 
-- 
c
O: . I . I I I 
j , 
 Hl', ,,1 
.. "'1' t I 
fi '
I :l 
 \. ,- i 
-: 
 .'. ,." ,
. . I I 
- ,I 


Budynek gospodarczy w Stopnicy, Odbudowany w 2011 r. zamek w Stopnicy. 
ówczesna pozostatosé po dawnym Fot. Stonislow Paw/ak 
zamku królewskim. Fot. lakub Holun 
- Wikipedio 


Na przelomie XIV i XV w. w zamku stopnickim goscili polscy mo- 
narchowie. W 1374 r. byla tu królowa Elzbieta, matka króla Ludwika 
W
gierskiego, a w 1451 r. Kazimierz Jagielloriczyk 23 . Za czasów Wla- 
dyslawa Jagielly zamek pelnil równiez rol
 stacji królewskiej na drodze 
z Krakowa do sandomierza 24 . Po zniszczeniu zamku przez szwedów, 
starostwo stopnickie otrzymal marszalek nadworny koronny Jan Kle- 
mens Branieki, który odbudowal zamek w stylu wloskiego renesansu, 
a kolejnej przebudowy dokonal w 1783 r. Eliasz z Granowa Wodzicki. 
W 1787 r. w stopnicy przebywal stanislaw August Poniatowski 25 . Dal- 
sza historia zamku jest nieznana. Podczas ofensywy w 1944 r. zamek 
zostal zbombardowany: splonql dach i pierwsze pi
tro, zawalily si
 
sklepienia w cz
sci pólnocnej i wschodniej. W 1958 r. wladze gminy 
podj
ly uchwal
 0 remoncie i adaptacji budynku. Do 2008 r. znajdo- 
wal si
 tutaj punkt skupu jablek, a budowla byla pomijana w prze- 
wodnikach turystycznych. Obecnie po otrzymaniu przez gmin
 stop- 
nica pieni
dzy z funduszy europejskich, zamek zostal odbudowany. 


23 J. Szczygiet, K/osztor w Stopnicy - Kqtach Starych. Historia i dziala/nosé, 
Kraków 2003, s. 12-13. 
24 Póinosredniowieczne zamki..., s. 173. 
25 Ibidem, s. 172-210. 


22
		

/zap_kaz_9_2012_024_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


2.2 ZAMKI W RUINIE 


Za mek w Ch
cinach 


Miasto Ch
ciny poloione jest 15 km od Kiele w poludniowo-za- 
chodniej cz
sci Gór Swi
tokrzyskich, w pow. kieleckim, przy drodze 
krajowej nr 7 Warszawa - Kraków. Po raz pierwszy Ch
ciny wzmian- 
kowane zostaly w 1275 r. 26 Osada ulokowana zostala na poludniowym 
stoku wzgórza zamkowego, 90 metrów poniiej jego wierzcholka. Data 
nadania praw miejskich nie jest znana - przyjmuje si
, ie stalo si
 to 
prawdopodobnie okolo 1325 r. 
Pierwszy zamek w Ch
cinach powstal z inicjatywy bpa krakowskie- 
go Jana Muskaty (1250- 1320), jest on wzmiankowany w 1306 r. 
w dokumencie tokietka 27 . Po smierci Wladyslawa tokietka, król Ka- 
zimierz Wielki cofnql nadanie Ch
cin Muskacie, za popieranie przez 
niego Czechów do opanowania Ziemi Krakowskiej28 i przystqpil do 
rozbudowy warowni. skladala si
 ona z obwodu murów, dwóch wiez 
flankujqcych teren od strony wschodniej i zachodniej oraz prawdopo- 
dobnie budynku wiezowego 0 trzech kondygnacjach, dostawionego 
od strony zewn
trznej w narozu poludniowo wschodnim, który to bu- 
dynek nazywany jest dzisiaj skarbcem 29 . Kazimierz rozbudowal zamek, 
czyniqc zeri jednq z najpot
zniejszych królewskich fortec, której przez 
nast
pnych 250 lat zadne wojska nie potrafily zdobyé ani szturmem, 
ani sposobem. Pod nieobecnosé króla, opiek
 nad warowniq spra- 
wowali starostowie ze 150-osobowq zbrojnq zalogq, majqcq za za- 
danie nadzór nad bezpieczeristwem publicznym w podleglym im 
rejonie. W czasach funkcjonowania zamku, wzgórze zamkowe oraz 
pobliski teren byly regularnie karczowane z wysokopiennej roslinnosci 
w tym glównie z drzew dia zachowania wysokiej widocznosci i poprawy 
obronnosci. Dziedziniec otaczaly wysokie na 9 metrów murv ze strzel- 
nicami i gankiem dia straiy. 
Zamek w Ch
cinach pelnil funkcj
 rezydencji: ksi
zniczki Adelajdy, 
nieplodnej malzonki Kazimierza, a po smierci króla Kazimierza, na 
zamku rezydo wala jego siostra Elzbieta, która w imieniu swojego syna 
26 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 31. 
27 Ibidem, s. 31. 
28 J. Smoczynski, Zamki, Warszawa 2009, s. 277. 
29 Póinosredniowieczne zamki..., s. 148. 


23
		

/zap_kaz_9_2012_025_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


Ludwika W
gierskiego przez krótki czas sprawowala rzqdy w paristwie. 
W 1425 r. król Wladyslaw Jagiello "ukryl" tutaj przed zarazq ma- 
lego Wladyslawa Warnericzyka 30 . 
W XV w. przeprowadzono duze prace modernizacyjne zamku. Z cza- 
sami Wladyslawa Jagielly naleiy wiqzaé nadbudow
 ceglanych wiez 
zamkowych 31 . Do zamku górnego dobudowano wówczas od strony 
zachodniej tzw. zamek dolny otoczony przez mur 0 narysie wydluzone- 
go wieloboku (ok. 60 x 30 metrów) i prawdopodobnie zwiericzony kre- 
nelazem. W pólnocno-zachodnim narozu obwodu wzniesiono czworo- 
kqtnq baszt
, zas obok dostawiono nowy budynek z furtq. Dziedziniec 
otoczony byl drewnianq zabudowq gospodarczq (kuinia, piekarnia, 
stajnie i in.). W jego centralnej cz
sci znajdowala si
 studnia albo 
kryta cysterna na wod
, gl
boka na ok. 70 m, wykuta w skale, si
ga- 
jqca prawdopodobnie ponizej poziomu doliny ch
ciriskiej32. Wjazd do 
zamku prowadzil przez most zbudowany na pi
ciu prz
slach, wsparty 
na murowanych filarach i zakoriczony zwodzonym prz
slem. Glówna 
brama zamku znajduje si
 po wschodniej stronie, obok jednej z wiez. 
Wzmocnieniu obronnosci sluZyly tez poprowadzone wzdluz wewn
trz- 
nego obwodu murów zadaszone ganki straznicze. Wyzsze pi
tra wiez 
dobudowane zostaly z cegly najprawdopodobniej w XVI w. 



j 
I - " 
 .A', 
, , '/1i..:
 
I 1 
 ' .
:'
:" :t '; :"
J
 
 :
t
 
. :-<
,. 
I - . 
«\i
"., 'I 
1.1.. 'I 

'\.",,'..;\ 

. t ,: I ,
".. 
*

, . < 
ié .
,..." "i' \..,''>,':- 
Rekonstrukcja zamku w 
Ch€;cinach. Zródlo: I. T. Ka- 
czynski "Zamki w poludnio- 
wej Polsce ". 


".
 


J-:...t-o _;" 


--
.... 
;- 
-.(-J.
 .-. 



. ,
 , 
J,
t.

",
 , 
::

.... - 


i._ 
. 
, ;, '""'fit 
, '."" 


v , 
':

 _.,,
;:, 


Zamek w Ch€;cinach. Fot. Polimerek 
- Wikipedia 


30 Póinosredniowieczne zamki..., s. 147. 
31 Ibidem, s. 149. 
32 A. Sypek, R. Sypek, Zamki i warownie ziemi sandomierskiej, Warszawa 
2003, s.75. 


24
		

/zap_kaz_9_2012_026_0001.djvu

			Dziedzietwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Ch
ciriska warownia az do przelomu XVI-XVII w. odgrywala waznq 
rol
 w systemie obronnym paristwa polskiego. W XVII w. zamek na- 
wiedzaly liczne kl
ski. W 1607 r. zdobyli go i zdewastowali rokoszanie 
Mikolaja Zebrzydowskiego. Przebudowa zamku po tej dewastacji byla 
jedynq próbq przeksztalcenia warowni w stylu epoki. 
W 1655 r. zamek ograbily wojska szwedzkie, dwa Iata póiniej ob- 
legaly go wojska Bohdana Chmielnickiego, nast
pnie zdobyly go woj- 
ska Rakoczego. Na poczqtku XVIII w. ponownie zaatakowaly zamek 
wojska szwedzkie. Dziela zniszczenia dokoriczyly wladze austriackie 
nakazujqc rozebraé murv, a takZe okoliczna ludnosé traktujqc murv 
jak kamieniolom 33 . Zabytkowe murv ucierpialy takZe w czasie pierw- 
szej wojny swiatowej od austriackiego ostrzalu artyleryjskiego. 
Obok wartosci militarnych i rezydencjonalnych zamek w Ch
ci- 
nach pelnil takZe (od korica XIV w.) funkcj
 królewskiego wi
zienia 
dia szlachty oraz wysoko postawionych jericów wojennych. Dziesi
é 
lat m
czyl si
 w tutejszych lochach Andrzej Wingold - znienawidzony 
przyrodni brat Wladyslawa Jagielly. Przebywali tu równiez: oskarzony 
o romans z zonq Jagielly - sorikq, Hincza z Rogowa, czy schwytani 
do niewoli po wiktorii grunwaldzkiej jericy zakonni. Najbardziej zna- 
nym wi
iniem byl pojmany w czasie bitwy pod Koronowem Michal 
Kuchmeister, póiniejszy wielki mistrz krzyiacki. 
Pot
zne, malownicze ruiny królewskiego zamku i dzisiaj zdecydo- 
wanie dominujq nad okolicq, strzeliste wieze widaé z odleglosci wielu 
kilometrów, zabezpieczone w formie trwalej ruiny, udost
pnione sq do 
zwiedzania. Do czasów naszych zachowal si
 pelen obwód zewn
trz- 
nych murów obronnych, obydwie wieze, baszta czworogranna (jeden 
z charakterystycznych elementów pozostalosci ch
ciriskiego zamku, 
zostala zbudowana w XV W., jako trzecia juz wieza budowli, góruje 
nad powstalym równiez w tamtym okresie budynkiem bramnym) 
i fundamenty budynków mieszkalnych. W wieiy wschodniej miesci si
 
punkt widokowy, skqd roztacza si
 pi
kny widok na panoram
 okolicy. 
Latem zamczysko t
tni iyciem, cierpliwie znoszqc uciqzliwq obecnosé 
halasliwych turystów. W 1968 r. kr
cono tutaj sceny batalistyczne do 
produkcji filmu IIPan Wolodyjowski". Byla to inscenizacja ataku na 
Kamieniec Podolski. 


33 J. Smoczynski, Zamki, Warszawa 2009, s. 277. 


25
		

/zap_kaz_9_2012_027_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


Zamek w Szydfowie 


Szydlów - wies gminna poloiona w pow. staszowskim, woj. swi
- 
tokrzyskim. Prawa miejskie w latach 1329-1869. Przez wies przebie- 
gajq drogi wojewódzkie: nr 765 z Osieku do Chmielnika oraz nr 756 
ze Starachowic do Stopnicy. Ze wzg/
du na powszechne wokolieach 
Szydlowa sady sliwkowe (okoio 1000) miejscowosé bywa nazywana 
sliwkowq stolicq Polski. 
Zamek w szydlowie to jedna z najbardziej znanych póznosrednio- 
wiecznych warowni z teren u Ziemi sandomierskiej. Juz w XIII w. istnial 
w szydlowie gród Boleslawa Wstydliwego, lokowany wedlug badaczy 
na wzgórzu poza murami miasta 34 . Zamek murowany zostal wznie- 
siony w polowie XIV W. 35 Powstal w miejscu istniejqcego dworu ksiq- 
z
cego. Glówny budynek zamku w poludniowo-zachodnim narozniku 
przylegal do murów miejskich czolowq zachodniq scianq. Zamek byl 
otoczony murami, które obejmowaly nieregularnym wielobokiem po- 
wierzchni
 ponad 7000 m 2 . Wzdluz poludniowego odcinka murów 
wznosil si
 glówny budynek mieszkalny zamku, stanowiqcy rezydencj
 
królewskq. Glówny budynek zamkowy zbudowano w stylu gotyc- 
kim z elementami wczesnorenesansowymi. Byl to dwukondygnacyjny 
obiekt na rzucie prostokqta z kwadratowym ryzalitem od poludnia, 
w którym mieScila si
 kaplica. Wewnqtrz na dwóch kondygnacjach 
o drewnianych stropach znajdowaly si
 pomieszczenia zamkowe. Gór- 
nq kondygnacj
 od strony murów nazwano salq Rycerskq. W glównej 
cz
sci zamku mieScila si
 sala z czterema oszklonymi oknami, dwa 
stoly i lawy kamienne oraz kominek. stqd prowadzilo wejScie do pokoi 
starosty, notariusza i innych oficjalistów. Za panowania Zygmunta 111 
zamek zostal odnowiony i przyozdobiony, sluiyl na czas pobytu mo- 
narchy w szydlowie za mieszkanie królewskie, we wschodniej partii 
murów usytuowano budynek bramy wjazdowej. W zachodniej cz
sci 
dziedzirica zamkowego znajduje si
 skarbczyk, z przerobionej w 1528 r. 
dawnej baszty36. 


34 Ibidem, s. 28 J . 
35 J. Fijatkowski, M.A. Zar
bski, Zamki, palace i dworki Ziemi Staszowskiej, 
Staszów 1994, s. 4. 
36 J. Smoczynski, Zamki, Warszawa 2009, s. 281 . 


26
		

/zap_kaz_9_2012_028_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


l. 


1 . 


........ 


"",;_-,,r' 
'
. t' 


4".: 

 - 


- "r 
r' l!.r 
---,,"'\. 
' i " 
.' ' 
OU . 
\. -, 
. ' 


'. 
 


4I
 , 


Mury obronne i zamek w Szydtowie. 
Fot. Jerzy G;erg;e/ew;cz 


Brama Krakowska w Szy- 
dtowie. Fot. Jerzy G;erg;e- 
lew;cz 


Po zniszczeniach w 1656 r. z czasów potopu szwedzkiego, za mek 
w 1723 r. odbudowal Józef Zaluski, 0 czym wiemy z tablicy umiesz- 
czonej na budynku bramy zamkowej. Ostatecznego dziela zniszczenia 
zamku dokonaly w 1812 r. wojska napoleoriskie. 
W XIX w. zamek przebudowano na stajni
 i wozowni
, w zwiqzku 
z czym usuni
to dwa portale 0 gotyckim profilowaniu, natomiast trzy 
przetrwaly do dzis. W 1946 r. zrekonstruowano górne fragmenty i za- 
bezpieczono obiekt nadajqc mu w caloSci charakter trwalej ruiny. 
Do dzis zachowaly si
 ruiny duzego dom u mieszkalnego, tzw. 
skarbczyk z XV i XVI w. i budynek bramny z pozostalosciami murów 
oddzielajqcych za mek od miasta. Od strony zachodniej dziedziniec 
zamku zamkni
ty jest murami obwodowymi, które stanowiq fragment 
umocnieri miejskich. 
Jak podaje opis z 1533 r. obok zamku znajdowal si
 sad, trzy sa- 
dzawki i Iq ka. Byla tu takZe gor zei ni a, lainia miejska oraz dwie stajnie, 
z których jedna mogla pomiescié 30 koni, druga 14. W kuchni obok 
domu byly zlokalizowane pomieszczenia dia sluzby kuchennej. 
Nowe badania prowadzone przez Leszka Kajzera, którymi obj
to 
obszar ok 400 m 2 doprowadzily do zidentyfikowania w narozu, pól- 
nocno-zachodnim dwóch kamiennych, cylindrycznych wiel: 0 srednicy 
10,6 i 10,7 m. Na wschód od obu wiez, w pólnocno-wschodniej cz
sci 
zamku odkryto kamienny, jednotraktowy, trzyizbowy, dom mieszkalny 
o wymiarach 15,3 x 35,5 m, którego pólnocna sciana wytyczala takZe 
lini
 pólnocnego muru obwodowego. Tak wi
c badania z 1999 r. dosé 


27
		

/zap_kaz_9_2012_029_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


gruntownie zmienily obraz rozplanowania zamku, znany ze starszej 
literatury, a takZe potwierdzily hipotez
 0 dwuczlonowosci obiektu 37 . 
Mury miejskie szydlowa powstaly takZe z fundacji króla Kazimie- 
rza Wielkieg0 38 . Dzi
ki nim szydlów zostal wlqczony do sieci grodów 
obronnych strzegqcych Polsk
 przed najeidicami. Do naszych czasów 
zachowalo si
 okolo 700 m murów w czterech odcinkach, z których 
najdluzszy i najlepiej zachowany biegnie po stronie zachodniej daw- 
nego miasta, wzdluz zamku, i zakr
ca na poludnie koriczqc si
 przy 
Bramie Krakowskiej. Pozostale, to poludniowo - wschodni naroznik 
obejmujqcy kosciól sw. Wladyslawa, ponadto, niezbyt dlugi odcinek 
po pólnocno - wschodniej stronie miasta i najkrótszy, na tylach sy- 
nagogi, od pólnocy. Od strony pólnocno-zachodniej murv zostaly 
wzniesione na skraju wysokiej sciany wqwozu opadajqcej do doliny 
rzeki Ciekqcej. Od strony poludniowej i wschodniej wybudowano je na 
plaskim terenie i byly umocnione walem ziemnym i fosq. W murze co 
pewien odcinek zbudowano wysokie na ponad lOm baszty. Zachowa- 
la si
 tylko jedna z nich, przebudowana póiniej na dzwonnic
 koscio- 
la sw. Waclawa. Fragmenty murów zostaly cz
sciowo zrekonstruowa- 
ne po 11 wojnie swiatowej (zachowano jednakZe nie odbudowywane 
XIV-wieczne odcinki obwarowari, szczególnie wokolieach synagogi). 
Brama zamkowa stanowi przejscie na teren dziedzirica zamkowego. 
Na wschodniej scianie bramy znajduje si
 barokowy kartusz ka- 
mienny z polskim odem, trzema koronami szwedzkimi i symbolami 
S 11/ RPMDL, co jest skrótem od Sigismundus 11/ tertius Rex Poloniae 
Magnus Dux Lithuaniae, który tq bram
 zbudowal. 
Dodatkowe zabezpieczenie miasta od wschodu i poludnia pelnila 
fosa, której resztki zachowaly si
 do dzis. Istniejqcy dawniej w przyzie- 
miu przejazd przywrócono w 1963 r. W 2003 r. zamontowano w bra mie 
d
bowe wrota. 


Zamek w Mi
dzygórzu 


Mi
dzygórz - wies poloiona w gminie Lipnik, pow. opatowskim, 
woj. swi
tokrzyskim, na prawym brzegu Opatówki (Lukawki). 
Zamek obro nny w Mi
dzygórzu naleiy do mniej znanych i rozpo- 
37 L. Kajzer, Szydlów na tIe prob/ematyki zamków kró/ewskich Sandomiersz- 
czyzny, [w:] Póinosredniowieczne zamki na terenie downego wojewódz- 
twa sandomierskiego, pod red L. Kajzera, Kielee 2005, s. 42. 
38 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 147. 


28
		

/zap_kaz_9_2012_030_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


znanych zamków Kazimierzowskich. Wybudowano go na cyplu za- 
lesionej Góry Zamkowej, na prostokqtnej powierzchni ok. 1 100 m 2 , 
w celu ochrony szlaku w dolinie rzeki Opatówki 39 . Zamek zbudowany 
z miejscowego piaskowca i cegly, byl zalozeniem regularnym, a wi
c 
dosé nietypowym, jesli pami
tamy, ze byl wzniesiony na górze. Wjazd 
znajdowal si
 od poludniowego wschodu i prowadzil przez most na 
fosie i bram
. Calosé zabudowari cechowala si
 regularnym, renesanso- 
wym ksztaltem, przypuszczalnie przeksztalconym w XVII w. Do 1370 r. na- 
leZal do króla, póiniej przekazany zostal wraz ze wsiq Mi
dzygórz przez 
Kazimierza Wielkiego Janowi Zaklice herbu Topór, kanclerzowi koron- 
nemu 40 . 


Z trzech budynków miesz- 
kalnych skupionych przy kur- 
tynach: pólnocnej, wschod- 
.. ,11 !" niej i poludniowej najlepiej 
zachowaly si
 fragmenty 
skrzydla pólnocnego z wy- 
sokim murem przyziemia, 
naroznikiem, wyrainym ry- 
zalitem i naroznq skarpq. 
W przyziemiu sq widoczne 
- .. ". 
 
strzelnice, powyzej których 
znajdujq si
 prostokqtne 
otwory okienne. 
Zachowane ruiny zamku pochodzq prawdopodobnie z drugiej po- 
lowy XVI w., po przebudowie zamku w stylu renesansowym przez ów- 
czesnych wlascicieli - Niedrzewickich 41 . 



 .Ö;[. 


;
; 
 





i
:' .j
;1;' '. i 
./\
 
,
., ) 


:.' .. '" -
. 
:.
 
- . -,:,
.
 

_I'" . .... . 


..
. - 


':."


::. 


, }
. J, _.
 . _ _'..... 
, " 


i
 > -
,:-\ I,:
 ::::': ',: :
::
,. 


.,1- 
"-..'\.--- 


.", .-'." 


Ruiny zomku w Mifidzygórzu. 
Fot. Yoyek - Wikipedio 


2.3 ZAMKI KTÓRE NIE ZACHOWAlY SI
 DO NASZYCH CZASÓW 


Zamek w Nowym Korczynie 


Nowy Korczyn, gmina w województwie swi
tokrzyskim, poloiona 
u ujscia Nidy do Wisly. Nowe Miasto Korczyn lokowal Boleslaw Wsty- 
39 Póinosredniowieczne zamki..., s. 228. 
40 A. Sypek, R. Sypek, Zamki i warownie ziemi sandomierskiej , Warszawa 
2002, s. 19. 
41 Póinosredniowieczne zamki..., s. 228-234. 


29
		

/zap_kaz_9_2012_031_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


dliwy przed 1258 r. obok downego grodu ksiqi
cego w Starym Kor- 
czynie. Kazimierz Wielki pragnqc podiwignqé Nowe Miasto Korczyn, 
nadal mu prawo magdeburskie, murem warownym otoczy/, zamek 
zbudowal, który od napadów zabezpieczyl przez utworzenie sztuczne- 
go jeziora zwanego Czartoriq, zasilanego wodq z Nidy i Wisly. 
Zamek w Korczynie nie 
zachowal si
 do naszych 
czasów. Zbudowano go na 
prawym brzegu Nidy. Slady 
murów zamku znajdujq si
 w od- 
dalonej 0 1 km od Nowego 
Korczyna wsi Podzamcze 42 . 
Janko z Czarnkowa, a za nim 
Jan Dlugosz podajq, ii: muro- 
wany zamek na terenie tego 
miasta zbudowany zostal 
w miejscu drewnianego (spa- 
lonego w 1300 r.) w czasie pa- 
nowania Kazimierza Wielkiego 
wXIVW. 43 
Zamek zniszczyli szwedzi w XVII w. Z racji niewielkiej odleglosci od 
Krakowa pelnil on funkcje reprezentacyjne, a takZe planowano dori 
czasowo przeniesé skarbiec królewski z Wawelu. Warownia w Nowym 
Korczynie byla ulubionq rezydencjq Wladyslawa Jagielly, który naka- 
zal jej remont w latach 1388-1389, a póiniej rozbudow
 w latach 
1403-1408. Tu poseistwo krzyzackie 14 VIII 1409 r. dor
czylo Jagielle 
pisemne wypowiedzenie wojny44. Zamek byl jednym z najwazniejszych 
osrodków politycznych i gospodarczych w Malopolsce az do XVII w. 
Potem utracil swe znaczenie, a jego los przypiecz
towaly najazdy 
szwedzkie w 1655 i 1702 r., które doprowadzily zamek do ruiny. Wa- 
rowni
 rozebrano w 1776 r., pozostaly po niej tylko slady fosy45. Doj- 
scie do miejsca zamku przez most i w lewo sciezkq prowadzqcq walem 
powodziowym okolo 200 m. 


", 


, 
4 
f' f. - r 
8 "I. '\. '_ 
 
r-{..t
 

 
 ", 
. 
,
 '. r l . . 
- 
L"'V ' 
. : ,":f
_
." ,...:_ 

. - 


,. 



.' 


- 


Rekonstrukcja zamku w Nowym Korczynie. 
Zródlo: http://gimnazjumswkingi,pl/viewpa- 
ge.php?page _id = 13 


42 D. Kalina, W. Gliriski, Zamek w Nowym Miescie Korczynie, [w:] Póino 
sredniowieczne zamki na terenie downego województwa sandomierskiego, 
pod red L. Kajzera, Kielee 2005, s. 117-144. 
43 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 80. 
44 Ibidem, s. 80. 
45 Póinosredniowieczne zamki..., s. 127. 


30
		

/zap_kaz_9_2012_032_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Za mek w Wislicy 


Wislica jest miejscowosciq poloionq w poludniowej cz
sci wojewódz- 
twa swi
tokrzyskiego nad rzekq Nidq. Osada poloiona jest na gipsowym 
wzgórzu, posród roz/ewisk Nidy. Na/eiy do najstarszych miejscowosci 
w Polsce, powstalych jeszcze przed ukonstytuowaniem si
 panstwa pol- 
skiego. Wislica istnieje od co najmniej IX w. Wedlug legen dy nazwa osady 
pochodzi od imienia jej za/oiycie/a, ksi
cia Wis/an - Wislimira (Wislawa). 
Pierwsza wzmianka dotyczqca rezydencji królewskiej w Wislicy po- 
chodzi z 1338 r., dowiadujemy si
 z niej 0 drewnianej sali tutejszego 
dworu 46 . Istnienie rezydencji potwierdzajq takZe rachunki dworu króla 
Wladyslawa Jagielly i Jadwigi oraz itineraria tejze pary królewskiej. 
W trakcie badan archeologicznych najwyzszej partii Wislicy (zwanej 
Regiq) stwierdzono slady najstarszego osadnictwa z poczqtku drugiej 
polowy IX w. Odsloni
to tu resztki grodu z fragmentami palisady i fosy 
o szerokosci ok. 5 m. Gród mial ksztalt nieregularnego owalu 0 wy- 
miarach 140 x 100 m. W pói:niejszym czasie powstal tu zespól rezy- 
dencjonalny: palatium z kolumnadq oraz rotundy z konchami (wn
ki 
w grubosci murów). Pierwszy obiekt datowany jest na czasy panowania 
Kazimierza sprawiedliwego, który po smierci Henryka sandomierskiego 
otrzymal niewielkie ksi
stwo wislickie istniejqce w latach 1166-1173 47 . 
W tym tez czasie ksiqz
 odbuqowal Wislic
 i uczynil jq waznym centrum 
iycia artystycznego w kraju. Zona ksi
cia - Helena, nadala rezydencji 
charakter i rang
 wybitnego osrodka kultury romanskiej. 


-.....:;. .
...£ - 
 
- :
;. "t-' , . 
. ' 
,::,
;
 
 - 
-, .' -"'rI',' . 1'" , \ .". . 

". ;. ':' 

 -":

;
Ii;':;'?
':: ,'i. 'r ' ", I '- 
, '.' ' ,.' .-:'fIN ','! . '. 
',.' , 
. 
 ',:. ' ,
; 
 ", ..1
 '
:
';', . 
 ,IJ. \ ',:,
' ,': \, 


.... 


l 


'......-i:. 


_.....
,,' 


.:.. 
 
;,
 J 


Resztki ruin zamku w Wislicy. 
Fot. ZeroJeden. http://www.zamki.p//?i- 
dzamku =wislica 


Plan grodziska w Wislicy wgo Z. Warto- 
towskiej. http://www.zamki.pl/?idzam- 
ku=wislica&msg =0 


46 Ibidem, s. 291. 
47 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 159. 


31
		

/zap_kaz_9_2012_033_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


Za panowania Kazimierza Wielkiego w XIV w. nastqpilo przeplano- 
wanie miasta, wzniesiono murv obronne 0 trzech bramach (Krakow- 
skiej, Buskiej i Zamkowej), rozbudowano zamek, wystawiono nowy ko- 
sciól kolegiacki 48 . Miasto otrzymalo tez szereg korzystnych przywilejów 
gospodarczych, np. prawo do sprzedaiy soli. Tu uchwalono w 1347 r. 
statuty Wislickie. 
W 1394 r. ksiqz
 litewski Fedor Lubartowicz zloiyl w Wislicy hold 
lenny królowi Wladyslawowi Jagielle 49 . Tu takZe 30-31 X 1424 r. 
szlachta po raz pierwszy wybierala swoich reprezentantów do sejmu 
walnego (po dwu z kazdego herbowego rodu). 


Za mek w Osieku 


Osiek to miasto w woj. Swi
tokrzyskim, w pow. staszowskim. Nazwa 
miasta pochodzi od poj
cia zasieka oznaczajqcego warowni
 drew- 
nianq, uloionq z pni drzewa. Osada znajdowala si
 na korzystnym 
handlowym szlaku królewskim z Krakowa do Sandomierza, Lublina, 
i dalej na Litw
. Posiadala prawa miejskie w latach 1430-1869 i po- 
nownie je odzyskala w 1994 r. Leiy przy drodze krajowej 79 oraz woje- 
wódzkiej 765. Znajduje si
 tu dzisiaj jedyna w Polsce najwi
ksza czyn- 
na otworowa kopalnia siarki Osiek. 
Nie znamy dokladnej daty, kiedy Osiek stal si
 siedzibq klucza dóbr 
królewskich. Pierwsza wzmianka pojawia si
 w 1270 r., kiedy opat 
Iysogórski odst
puje osad
 ksi
ciu Boleslawowi Wstydliwemu 50 . Za 
ostatnich Piastów musial tu powstaé osrodek miejski, poniewaz osada 
znajdowala si
 przy szlaku handlowym. Istnialy w Osieku parafia 
i dwór panujqcego, w którym zatrzymywali si
 wladcy Malopolski, po 
dniu podróiy z Krakowa do sandomierza (35 km). 
Istniejqcy tu wczesniej drewniany dwór, Kazimierz Wiel ki przebudowal 
i nieraz w nim przebywal. Po wypadku w 1370 r., na polowaniu w okoli- 
cach Przedborza, udajqc si
 do Krakowa odpoczywal m.in. w Osieku 
i stqd odjechal do Nowego Korczyna. W 1442 r. król Wladyslaw Warneri- 
czyk oddal miasto i zamek w zastaw Dzierslawowi z Rytwian 51 . W inwen- 
tarzu z 1510 r. znajduje si
 pierwszy opis istniejqcego w Osieku dworu 
królewskiego. M usial byé okazaly, skoro w 1543 r. przebywal w nim 
48 Ibidem, s. 159. 
49 J. Wyrozumski, Wie/ka historia Po/ski..., t. 2., s. 120. 
50 Póinosredniowieczne zamki..., s. 254. 
51 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 93. 


32
		

/zap_kaz_9_2012_034_0001.djvu

			Dziedzietwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


caly dwór królewski, uciekajqcy z Krakowa przed zarazq52. Od XVI w. 
byl w dzierzawie Jana, a od 1561 r. jego syna Krzysztofa - z Tarnow- 
skich. Póiniejsze losy zamku nie sq znane. Zostal prawdopodobnie 
zniszczony w czasie wojen szwedzkich. 
Po zamku nie zostalo do dzisiaj wiele sladów. Jego istnienie loka- 
lizuje si
 w miejscu szkoly i przedszkola, parterowego domu i pod 
drogq zbudowanq w Osieku w czasach póiniejszych. Nie prowadzono 
tutaj badari archeologicznych. Pod domem parterowym sq piwnice 
datowane na XVII-XVIII w. Mieszkaricy Osieka utrzymujq, ze nizej, 
takie pod wybudowanq drogq znajdowaly si
 starsze korytarze zasy- 
pane w trakcie budowy jezdni 53 . 


Za mek w Zawichoscie 


Zawichost - miasto w woj. swi
tokrzyskim, w pow. sandomierskim. 
Obecnie siedziba miejsko-wiejskiej gminy. Prawa miejskie otrzymal od 
Boleslawa Wstydliwego po najeidzie Tatarów przed 1250 r. Gród za- 
wichojski mamy pOSwiadczony w 1229 r., kiedy stwierdzono istnienie 
kasztelanii 54 . Ok. 1350 r. Kazimierz Wielki zmienil lokalizacj
 miasta 
Zawichost przenoszqc je na nowe miejsce wraz z kosciolem parafial- 
nym. Zator na Wisle zniszczyl bowiem 144 domów, a rzeka zmienila 
swoje koryto. W 1360 r. panujqca zaraza wyniszczyla ponad polow
 
ludnosci miasta, a w nast
pnym roku glód dokonal dalszego ubytku 
ludnosci. Król nabyl wtedy od Wierzynka z Krakowa spichlerz w Za- 
wichoscie i zaopatrywal w zboie mieszkOl1cóW miasta na iywienie 
i zasiewy. Spichlerz ten przej
/i potem Franciszkanie5 5 . W 1370 r. król 
wykupil wójtostwo dziedziczne i nadal je niejakiemu Janowi. Dyspono- 
wali nim póiniej kolejni królowie polscy56. 
Budow
 zamku murowanego w Zawichoscie przez Kazimierza 
Wielkiego ok. polowy XIV w. potwierdza Janko z Czarnkowa. Zamek 
ten stal na wyspie wislanej, po której nie ma dzis sladu. W 1376 r. 
wytrzymalon najazd litewski pod wodzq Kiejstuta. Drewniany zamek 
istnial tu juz na poczqtku XIII w. Bronil przeprawy przez Wisl
 oraz 
pelnil funkcj
 siedziby kasztelariskiej. 
52 Póinosredniowieczne zamki..., s. 255. 
53 Ibidem, s. 256. 
54 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 164. 
55 J. Wisniewski, Dekanat sandomierski, Rodom 1915, s. 319. 
56 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 165. 


33
		

/zap_kaz_9_2012_035_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


Opis zamku murowanego 
znamy z lustracji wojewódz- 
1 twa sandomierskiego z 1564- 
. ,1 1565 r. 57 W XVII w. zamek 
4 mial ksztalt czworoboku z czte- 
rema wiezami alkierzowymi 
w narozach. Do dwóch boków 
), '".,
. przylegaly budynki mieszkal- 
ne, pozostale dwa byly mu- 
rami zwiericzonymi blankami. 
..
 Dookola zamku umieszczono 

.. 
drewniane izbice, czyli pale 
Widok na Zawichost ze zniszczonym zamkiem 
w tie. frik Oahlbergh, 1656 r. http://www.mu- chroniqce przed wodq i lodem, 
zeum-polskie.org/muzeum/dahlberg 10.htm ale takZe i wrogiem. 
Widok miasta i zamku w 1657 r. znamy ze szkicu Eryka Dahlberga, 
zolnierza szwedzkiego, którego zadaniem w armii szwedzkiej w czasie 
"potopu" bylo rysowanie wszystkich zamków obronnych w Polsce 58 . 
W 1678 r. duzq cz
sé murów zamku rozebrano. Wykorzystano je m.in. 
do budowy kosciola reformatów w sandomierzu, na co zgod
 wyrazil 
sejm. Resztki murów byly jeszcze widoczne na poczqtku XIX w. W 181 3 r. 
- ogromna powódz sprawila, ze wyspa zamkowa zostala ostatecznie 
zalana. Pozostale murv powodowaly odbicie nurtu ku lewemu brzego- 
wi i zalewanie terenów wsi Rybitwy. Z czasem nurt i kolejne powodzie 
doprowadzily do skruszenia murów i gl
bszego opadni
cia resztek 
zamku. W XX w. - przy niskim stanie wód Wisly, resztki murów zam- 
kowych byly w wodzie jeszcze widoczne 59 . 



. 


-',
" 
",,:'.,'
.
': 
->; ': ' 



 




:'
 ::
;1[ :
 \ 
' 
.A ':J. :. - . '''r 
, '-" 

."c'-' 
 
Ir "\ \>--, .., '.. ,'!J' ",' , 
-,,, ..............
 
 " . 

.... .' 
 \.. '- .. 


... 


..

 


\ I 
A 


'
 


-' ----- 


1..-1 . 


3. KOSCIOlY GOTYCKIE KAZIMIERZA WIELKIEGO 
NA KIELECCZVZNIE 


Na Ziemi Swi
tokrzyskiej Kazimierz Wielki zbudowal wiele koscio- 
lów, z których najbardziej znane sq koscioly z tzw. serii baryczkowskiej. 
Król poczuwaj qc si
 do winy za smieré krakowskiego ksi
dza Marcina 
57 Archiwum Gtówne Akt Dawnych w Warszawie, ASK, Lustracja wojewódz- 
twa sandomierskiego 1564-1565, s. 156. 
58 Póinosredniowieczne zamki..., s. 297-303. 
59 Ibidem, s. 299. 


34
		

/zap_kaz_9_2012_036_0001.djvu

			Oziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Baryczki, którego w niepohamowanym gniewie kazal 13 XII 1349 r. 
utopié w Wisle 60 , ufundowal w kilku miastach okazale gotyckie ko- 
scioly. Najbardziej monumentalne z nich w dawnym Województwie 
sandomierskim to: bazylika w sandomierzu (1360-1382), kol eg iata 
w Wislicy (1350 r.) , kolegiata w stopnicy (1347-1352) oraz koscioly 
w Kargowie (druga polowa XIV w.), w szydlowie (1355 r.) i Zago- 
sci (ok. 1353 r.). Posiadajq one (poza sandomierskq) dwie nawy, co 
stanowi rzadki przyklad budowli nie tylko na terenie Polski. Nawy te 
przedzielone sq trzema smuklymi dziesi
ciobocznymi filarami, które 
przechodzq w sklepienia krzyzowo-zebrowe. Naleiy zaznaczyé, ze i bez 
tych budowli pokutnych, wklad Kazimierza Wielkiego w budownictwo 
sakralne w województwie sandomierskim byl duiy. 
Poza kosciolami pokutnymi, król byl fundatorem takZe innych ko- 
sciolów, np. w Opocznie, Nowym Korczynie i innych miejscowosciach. 
Równolegle, nakladami innych moznych duchownych i swieckich 
w tym samym czasie w tym województwie wzniesiono okazale swiqty- 
nie w Kurzelowie, stroiyskach, Piaskach Wielkich i skotnikach. 


Bazylika katedralna w Sandomierzu pw. Narodzenia Najswi
tszej 
Maryi Panny 


Ta gotycka swiqtynia wzniesiona w miejscu wczesniejszego koscio- 
la, zniszczonego przez Tatarów i Litwinów, powstala z fundacji Kazi- 
mierza Wielkiego po 1360 r. 61 Katedra zachowala pierwotny uklad 
przestrzenny i bogatq dekoracj
 rzeibiarskq wn
trza. Posiada równiez 
cenne wyposazenie z XV-XVII w. (freski bizantyjsko-ruskie ufundowa- 
ne przez Wladyslawa Jagiell
, oltarze rokokowe, obrazy i rzeiby). Naj- 
wazniejsza sandomierska swiqtynia jest gotyckq budowlq typu halowe- 
go z trzema nawami, wydluzonym prezbiterium, nakrytq sklepieniami 
krzyiowo-zebrowymi. Na przeci
ciu si
 zeber umieszczono zworniki 
przyozdobione m.in. herbami ziem Królestwa Polskiego. We wschod- 
nim prz
sle nawy pólnocnej zwornik zdobi glowa Kazimierza Wiel kie- 
go. Po pozarze w 1656 r. bazylice zmieniono dachy i przebudowano 
w duchu baroku zachodniq fasad
. Barokowy oltarz glówny pochodzi 
z lat 1772-17 74. W kaplicy mansjonarskiej za polichromiq rokokowq 
60 H. Samsonowicz, Po/ska Jona Olugosza..., s. 151. 
61 Ibidem, Po/ska Jona Olugosza..., s. 151. 


35
		

/zap_kaz_9_2012_037_0001.djvu

			Smn
/awJ.Adamc
k(K
k
 


wykonanq w latach 1770- 1775 r. przez Bartlomieja Gol
biowskiego 
i Mateusza Rejchana, oltarze z rzeibami z 1770-1773 r. autorstwa 
Macieja Polejowskiego Oltarze i portale wykonane z czarnego i rózo- 
wego marmuru sq unikatowym wyrobem kamieniarskich warsztatów 
w Czarnej pod Krakowem. 
Dolne partie scian obwodowych swiqtyni przykrywa barokowa bo- 
azeria, w której umieszczono 16 duiych obrazów. Pochodzq one z lat 
1708-1737 i sq autorstwa Karola de Prevot, który do ich malowania 
wykorzystalllMartyrologium Romanum" 62 . Obrazy przedstawiajq jedy- 
ny w Poisce ilustrowany kalendarz. Pierwsze szesé miesi
cy roku znaj- 
dujq si
 na plótnach poludniowej nawy, pozostale szesé na pólnocnej 
nawie. Rozdzielajq je sceny zwiqzane z tragicznymi wydarzeniami roz- 
grywajqcymi si
 w sandomierzu, umieszczone na zachodniej scianie. 
Pod chórem wiszq 4 obrazy przedstawiajqce wazne wydarzenia z hi- 
storii sandomierza: m
czeristwo sandomierzan w 1260 r.; m
czeri- 
stwo dominikanów w tym samym roku; rytualny mord iydowski oraz 
atak szwedów na zamek w 1656 r. 



 


l./ 


, 
I 


" 



 



 


, 


... ......, 
 !,";..' 
, " 


,l. 


\!.,'., : 


.'.1 


,I 
-, 


,._ 1 


." . J -;., \. 
. ,-oc-\', "I 
'; . '. e,'; .'_: "" 


i 
',' 


t.. 


,,:
: - 
: . .. 
, ,.

,':' 


1 


Katedra w Sandomierzu. Widok ad strony zamku. 
Fot. WM4034 - Wikipedio 


Organy i sklepienie 
krzyzowo-zebrowe w kate- 
drze. Fot. Doriusz Cierpiol 
- Wikipedio 


62 Jest to zbiór wszystkich mficzenników, swifitych i btogostawionych wpisa- 
nych do oficjalnego kalendarza Kosciota rzymskokatolickiego. 


36
		

/zap_kaz_9_2012_038_0001.djvu

			Dziedzietwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Swiqtynia zostala cz
sciowo uszkodzona w 1809 r. w trakcie bom- 
bardowania sandomierza przez wojska austriackie. W drugiej polowie 
XIX w. kosciolowi przywrócono styl gotycki, oblicowano ceglq cz
sé 
murów zewn
trznych i wzniesiono neogotyckq sygnaturk
. 
Bazylika w 1 818 r. zostala podniesiona do godnosci katedry, 
w zwiqzku z powstaniem diecezji sandomierskiej. W 1960 r. katedra 
otrzymala tytul Bazyliki Mniejszej. 
W skarbcu katedralnym przechowywane sq m.in. inkunabuly i re- 
likwiarz Drzewa Krzyza Swi
tego podarowany Kolegiacie przez króla 
Wladyslawa Jagiell
, w uznaniu zaslug rycerstwa sandomierskiego w 
bitwie pod Grunwaldem. 
Od 2010 r. w bazylice katedralnej z funduszu norweskiego renowacji 
majq byé poddanefreski ufundowane przezkróla WladyslawaJagiell
i pói- 
norenesansowe stalle w prezbiterium, kaplica Najswi
tszego sakramen- 
tu, oltarze Macieja Polejowskiego oraz cykl obrazów przedstawiajqcych 
m
czeristwo pierwszych chrzescijan, czyli IIMartyrologium Romanum". 


Kolegiata Narodzenia Najswi
tszej Maryi Panny w Wislicy 


Pierwsza swiqtynia w Wislicy zostala wzniesiona w stylu romariskim 
w XII w. W pierwszej polowie XIIlw. w miejsce istniejqcego kosciola 
z kryptq, postawiono wi
kszy, równiez romariski z trzema nawami. Bu- 
dow
 kolegiaty pw. Narodzenia Najswi
tszej Marii Panny jako zadosé- 
uczynienie za smieré ksi
dza Baryczki rozpoczql Kazimierz Wielki okolo 
1350 r., a ukoriczyl okolo 1382 r. 63 Jest to budowla z trzema filarami 
w osi kosciola i prezbiterium zakoriczonym czworobokiem. Prz
sla naw 
przykryte zostaly sklepieniem 0 zebrach schodzqcych na wieloscienne 
filary lub zbiegajqcych si
 w wiqzki podparte wspornikami na scianach 
zewn
trznych. Kosciól ma 14,0 m szerokosci i 27,0 m dlugosci. Kolegia- 
ta naleiy do najcenniejszych i najpi
kniejszych XIV-wiecznych zabytków 
gotyckich w Polsce6 4 . W trakcie ostatnich wykopalisk odkryto krypt
 
z sarkofagami, byé moze zawierajqcymi prochy Henryka sandomier- 
skiego i Kazimierza sprawiedliwego. 


63 H. Somsonowicz, Po/ska Jona Dlugosza..., s. 151. 
64 Z. Swiechowski, Architektura romanska w Po/sce, DIG, Worszowo 2000, 
s. 324-327. 


37
		

/zap_kaz_9_2012_039_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


j ,> 


[ 


, 
:
", 

., , . ..' ',-c, , 
,I , 


I 
I . " IJ L ' 

'. 
 


. 
.. ! t .. ...' , 

/ 
 '. i] 

 ' 
. I f
u .;? 1..y 

 1 '
:">r."
-::' 
,) . 
 
- r t '., c,. .. rrr - 
 ,,-"'f'i1-''''"V'ï -, r 
_ r"1._ k\.!.k ..:I._t
.___ l !.l.E.
. -='4JL'd!'.!..
...
. 
" if'.'
'
!!r:">::7', '
"'
"
!'I: 'lf[jJ! 
'}' r-'A
 'l!


i !"flf-'1!)
 I 
-:.. fti1i
"T"",
 Jr 
tt!;-!;T,"?1'f 
-. .
;:
'::'
firJrw
 -
- 

_:
 


',' 


:\ 


, . 
.... 



 


Kolegiata w Wislicy, widok od pótnocnego 
wschodu. Fot. lokub Holun - Wikipedio 


Tablica erekcyjna z królem Ka- 
zimierzem Wielkim. Fot.lokub 
Holun - Wikipedio 


Nad poludniowym wejsciem do swiqtyni umieszczona jest plasko- 
rzeiba, przedstawiajqca Kazimierza Wielkiego z modelem kolegiaty, 
kl
czqcego przed Madonnq z Dzieciqtkiem, za nim stoi biskup krakow- 
ski Bodzanta, a w dolnej cz
sci znajduje si
 inskrypcja minuskulowa. 
Na scianach prezbiterium widoczne sq polichromie rusko-bizantyjskie, 
pochodzqce z korica XIV w. fundacji Wladyslawa Jagielly, przedsta- 
wiajqce sceny z iycia Maryi, Chrystusa i swi
tych6S. 
W latach 1958-1963 w trakcie badari archeologicznych w swiqtyni, 
odkryto relikty dwóch wczesniejszych budowli romariskich oraz kryp- 
t
 z posadzkq gipsowq tzw. plytq wislickq, przedstawiajqcq postacie 
ludzi w pozycji modlitewnej (oranci) z bogatq ornamentykq roslinnq 
i fantazyjnq. Widnieje tam tez werset wykuty antykwq Hl CONCUL- 
CARI QUfRUNT UT IN ASTRA LEVARI POSSINT fT PARITfR...66, 
reszta tekstu nie zachowala si
. Posadzk
 wybudowano okolo 1170 r. 
W sezonie turystycznym istnieje mozliwosé zwiedzania odkryé arche- 
ologicznych. 
Wyjqtkowo cenna jest romarisko-gotycka plaskorzeiba, znajdujqca 
si
 w glównym oltarzu kolegiaty, pochodzqca z ok. 1 300 r. (Madonna 
lokietkowa). Wykuta w piaskowcu duza plaskorzeiba (40 x 145 cm) 
przedstawia Matk
 Bozq z Dzieciqtkiem na lewym ramieniu. 
Obok w scia nie pólnocno-wschodniej jest trójkqtnie zwiericzone sa- 
65 J. Kaczmarek, J Kusmierz, Kata/og duchowienstwa..., s. 684. 
66 W ttumaczeniu na j
zyk polski: Ci chcq byé podeptani, aby mag/i byé 
wzniesieni do gwiazd... 


38
		

/zap_kaz_9_2012_040_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


crarium, w profilowanym obramieniu z dekoracjq maswerkowq. Nieco 
z przodu rol
 prowizorycznego oltarza glównego pelni gotyckie ante- 
pedium kamienne z polowy XIV w. ozdobione dekoracjq maswerko- 
wq. Podobne gotyckie antepedia posiadajq trzy boczne oltarze, jeden 
barokowy z pierwszej éwierci XVIII w. z obrazem sw. Barbary z XVII w. 
w nawie pólnocnej oraz dwa prowizoryczne. W jednym z nich umiesz- 
czony jest póinogotycki krucyfiks z pierwszej polowy XVI w. Kolejny 
póinobarokowy krucyfiks z XVIII w. znajduje si
 na belce t
czowej. Ba- 
rokowa lampa przed Najswi
tszym Sakramentem pochodzi z XVIII W. 67 
W okresie I wojny swiatowej kolegiata zostala zbombardowana 
przezaustriackie wojska. Powaznemu zniszczeniu ulegl dach, sufit i po- 
lichromie; nadwqtlona zostala dzwonnica i Dom Dlugosza. Po wojnie 
odbudowq koscielnego kompleksu kierowal architekt Adolf szyszko- 
-Bohusz. Wedlug jego koncepcji, kolegiat
 poddano cz
sciowej prze- 
budowie, a nie rekonstrukcji. W czasie tego zabiegu znikly elementy 
autentycznego wyposazenia: cz
sé frontowa kolegiaty i pi
kne iglice 
na dachu dzwonnicy wraz z zegarami, które takZe ulegly zniszczeniu. 
W kOSciele sq tez zabytki sztuki sepulkralnej m.in. póinorenesan- 
sowy pomnik nagrobny Anny z Krzepickich stawiskiej (zm.1617 r.) 
z kamienia i marmuru oraz trzy okazale epitafia, wykonane w warsz- 
tatach piriczowskich z piaskowca i marmuru, z popiersiami zmarlych 
w kolumnowych lub pilastrowych obramieniach architektonicznych 68 . 
W prezbiterium ustawione sq stalle i tron prepozyta kapituly z rzei- 
bq sw. stanislawa, wykonane w 1926 r. wedlug projektu Adolfa szysz- 
ko-Bohusza. 
Warto zwiedzié takZe podziemia kolegiaty, gdzie znajduje si
 cieka- 
wy rezerwat archeologiczny - efekt odkryé i wykopalisk prowadzonych 
od 1958 r. Znajduje tu si
 mi
dzy innymi unikatowa plyta Orantów. 
Z pierwszej romariskiej swiqtyni zachowaly si
 takZe rzeibione w wa- 
pieniu gryfy, podtrzymujqce zwiericzonq krzyzem rozet
, która symbo- 
lizuje drzewo. 
W dniu 8 IX 2005 r. wislicka kolegiata pw. Narodzenia Najswi
tszej 
Maryi Panny otrzymala tytul Bazyliki Mniejszej. 


67 J. Kaczmarek, J. Kusmierz, Kata/og duchowienstwa..., s. 684. 
68 M. Adamczyk, S.J. Adamczyk, Tropami Wis/an po Ziemi Swifitokrzyskiej. 
Przewodnik dIa turystów zmotoryzowanych, Wszechnica SwiEi!tokrzyska, 
Kielee 2008, s. 115-117. 


39
		

/zap_kaz_9_2012_041_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


Kolegiata pw. sw. Piotra i Pawfa w Stopnicy 


Kosciól pw. sw. Piotra i Pawla. 
Widok od strony wschodniej 
Fot. Jakub Halun - Wikipedia 


G otyc ki kosciól murowany w stopnicy pw. sw. Piotra i Pawla ufun- 
dowal król Kazimierz Wiel ki w latach 1347-1352 r. wraz ze szpitalem 
dia ubogich. Król uposaiyl ten kosciól takZe kosztownosciami m.in. 
pi
knym relikwiarzem i kielichem 69 . Ksiqdz Jan Wisniewski tak opisywal 
kosciól w 1926 r. 1/ W 1349 roku Kazimierz Wielki wzniósl w ulubionej 
przez siebie Stopnicy kosciól murowany z kamienia bialego, ciosane- 
go pw. Sw. Piotra i Paw/a Ap. [...] Kosciól poloiony jest na wynioslym 
wzgórzu i otoczony murem. lego korpus jest dwunawowy, oparty na 
planie prostokqta. Prezbiterium jest w
isze, zamkni
te wielobocznie, 
z dobudowanq od pólnocy zakrystiq i basztkq mieszczqcq schody na 
strych, wtopionq w murv zakrystii (przy naroiniku pomi
dzy korpusem 
i prezbiterium). Od pólnocy do korpusu przylega renesansowa kruch- 
ta, a od poludnia wczesnobarokowa, kwadratowa w planie, koplica 
Matki Boskiej Róiar'lcowej i prostokqtna w rzucie póinogotycka kaplica 
sw. Anny. Od zachodu dostawiona jest gotycka kruchta i przylegajqca 
do niej wieiyczka, zawierajqca schody wiodqce na chór muzyczny"70. 
Byl to takZe jeden z kosciolów pokut- 
nych, podobnie jak w Wislicy 0 dwu na- 
wachT Budowla gotycka zostala zniszczona 
w trakcie dzialari wojennych w 1944- 
1945 r., nast
pnie zrekonstruowana wraz 
z kaplicq sw. Anny (XV/XVI w.), nazywanq 
Hinkowq (od nazwiska fundatora Adama 
Hinka). Odbudowa swiqtyni trwala do 
1954 r. Ze swiqtyni Kazimierzowskiej po- 
zostaly na zwornikach sklepiennych XIV 
- wieczne herby: orzel Andegawenów w
- 
gierskich i Jasiericzyk (klucz - herb stop- 
nicy), w prezbiterium - gotyckie antepe- 
dium. Oltarz glówny pochodzi z poczqtku 
XVII w. w formie tryptyku. We wczesno- 
barokowej kaplicy z 1645 r., znajduje si
 
obraz Matki Boskiej stopnickiej z XIX W. 71 


À 
.i\\. 


I . 


69 F. Kiryk, Urbanizacja Malopo/ski. Województwo sandomierskie..., s. 141. 
70 J. Wisniewski, Historyczny opis kosciolów, miast, zabytków i pamiqtek 
w Stopnickiem, Mariówka 1926, s. 238. 
71 S. Rogalo, Busko-Zdrój i okolice, Kielee 1999, s. 36. 


40
		

/zap_kaz_9_2012_042_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Kosciól pw. sw. Wladyslawa w Kargowie 


Kargów to wies w gminie Tucz
py, pow. buski, poloio'na przy drodze 
wojewódzkiej 756 Stopnica - Szydlów. Pierwsze wzmianki 0 parafii 
w Kargowie pochodzq z 1326 r. 72 


......... 


\" 
_: I' 



... < \ 
f 'I
' - 
} J I , 


-,.-- 
, , 


u _ -, I ',_:":

 
-=I
 

 
_ :


_



'.
 .
 __ 


Kosciót w Kargowie. Fot. Jaros/ow Kruk - 
Wikipedia 


W drugiej polowie XIV w. król 
Kazimierz Wielki wzniósl w miej- 
scu poprzedniego drewnianego 
kosciólka, swiqtyni
 murowanq. 
Patronem kargowskiego koscio- 
la byl sw. Wladyslaw. Przez ana- 
logi
 do innych ekspijacyjnych 
kosciolów Kazimierza Wiel kie- 
go mozna domniemywaé, ze 
kargowska swiqtynia miala taki 
sam uklad jak pozostale: a wi
c 
prostokqtny w planie, dwuna- 
wowy korpus, z w
zszym, wielo- 


bocznie zamkni
tym prezbiterium. 
Jeszcze w 1929 r. ksiqdz Jan Wisniewski pisal: Stoi w K.[Kargowie] 
kosciól staroiytny z cegly wystawiony, gotycki, nieoszabrowany73. We- 
wnqtrz starej, z pop
kanymi murami, swiqtyni ksiqdz Wisniewski wi- 
dzial m.in. trzy renesansowe oltarze i barokowy relikwiarz z relikwiami 
jej patrona. Korpus kosciola i wyposazenie gotyckiego wn
trza zostaly 
zniszczone w czasie dzialari wojennych w 1944 r. (zatrzymanie frontu 
w okresie od 3 VIII 1944 r. do 18 I 1945 r., 0 czym informuje doku- 
ment spisany przez ad mini st rato ra parafii w styczniu 1946 r.). W la- 
tach pi
édziesiqtych i szesédziesiqtych ubieglego stulecia przystqpiono 
do odbudowy kosciola. Ze starej gotyckiej swiqtyni pozostaly jedynie 
fragmenty ceglanych murów prezbiterium i portal nad zamurowanym 
obecnie wejsciem od strony poludniowej. Wewnqtrz z dawnego wy- 
posazenia zachowal si
 tylko wiszqcy nad chórem obraz sw. Domini- 
ka przyjmujqcego rózaniec. Obok znajduje si
 obraz sw. Wladyslawa, 
patrona starego kosciola. Obecny jest pod wezwaniem Matki Boskiej 
Cz
stochowskiej. 


72 J. Wisniewski, Historyczny opis kosciolów, miast..., s. 238. 
73 Ibidem, s. 238. 


41
		

/zap_kaz_9_2012_043_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kie/ce) 


, 


Kosciól pw. sw. Wladyslawa w Szydlowie 


Kosciól parafialny murowany pw. sw. Wladyslawa zbudowano 
w 1355 r. na miejscu wczesniejszego, drewnianego. Ufundowal go 
Kazimierz Wielki, wraz ze szpitalem dia ubogich, jako zadoséuczynie- 
nie za smieré kso Baryczkj74. Pierwotny kosciól byl budowlq halowq, 
dwunawowq, z dwoma slupami umieszczonymi na osi prezbiterium. 
Zbudowany z cegly, a po cz
sci z piaskowca (gzymsy, obramowania 
okienne), posiadal ostry dach, kryty rzymskq dachówkq. W 1630 r. 
swiqtynia zostala cz
sciowo zniszczona przez pozar, na skutek którego 
prawdopodobnie zawalily si
 sklepienia. 
- W ciqgu trzech nast
pnych lat ko- 
- sciól odbudowano, jednakZe pierwotny 
wyglqd przywrócono tylko prezbiterium. 
Dach pokryto drewnianym gontem. 
Kosciól konsekrowal bp sufragan kra- 
kowski Tomasz Oborski w 1633 r.7 5 
Kolejne zniszczenia dotkn
ly far
 
w 1944 r. w czasie dzialari wojennych. 
splon
ly wtedy m.in. dachy. W latach 
1945-1948 kosciól odrestaurowano. 
W trakcie prae zostaly odkryte dwa bo- 
gate gotyckie portale (poludniowy i za- 
chodni), pochodzqce z polowy XIV w. 
Portal zachodni cz
sciowo zniszczono 
podczas budowy przybudówki prawdo- 
podobnie w XVII w. 
Portal poludniowy zostal calkowicie 
zamurowany podczas budowy kruchty 
w 1872 r. Usuni
cie przybudówki po- 
zwolilo na przywrócenie pierwotnego 
wyglqdu zachodniej elewacji kosciola. W budynku zachowaly si
 otwo- 
ry strzelnicze. 
Obok kosciola znajduje si
 dzwonnica z XVIII w. przebudowana 
z baszty obronnej. 


t 


... 


- 
. . "'
 



. :; 
 ". 
.:. 
 - 
"of . i. 
_- 




 . 
;/ 



, - 


'i 


- '"--	
			

/zap_kaz_9_2012_044_0001.djvu

			Dziedzictwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


Kosciól pw. sw. Jana Chrzciciela w Zagosci 


Stara Zagosé - obecnie wies Zagosé poloiona w gminie Pinczów. 
W przeszlosci stanowila najpierw pierwszq siedzib
 joannitów w Pol- 
sce, stqd patron kosciola sw. Jan Chrzciciel. Sprowadzil ich tutaj ksiqi
 
Henryk Sandomierski, najprawdopodobniej pomi
dzy swq wyprawq do 
Ziemi Swi
tej (1154-1155), a tragicznq w skutkach krucjatq przeciwko 
Prusom w 1166 r. 76 


Kosciót pw. sw. Jana Chrzciela w Zagosci. 
Fot. lakub Halun - Wikipedia 


Po sprowadzeniu zakonni- 
ków z pewnosciq zbudowa- 
; " no kosciól romariski, którego 
't pozostalosci murów odkryto 
", :_0- W bryle obecnego kosciola. 
> ,:',;;
' W chwili nadania nie istnial 
w ZagoSci zaden kosciól. Za- 
konnicy przebywali w Zago- 
sci do XIV w. Na podstawie 
wyroku papieskiego z 1 321 r. 
musieli oddaé swoje majqtki, 
w tym w Zagosci, za najazd 
dóbr bpa kujawskiego Ger- 
warda, przez joannitów z ko- 
mandorii w Lubieszewie77. Po odejsciu joannitów kosciól podupadl. 
Okolo 1353 r. nowq swiqtyni
 ufundowal tu Kazimierz Wielkj78. 
Nadano jej wówczas form
 gotyckq, jednonawowq, przedluzono za- 
równo naw
, jak i prezbiterium, dobudowano zakrysti
, podniesiono 
strop w nawie, podwyZszono okna. Jan Dlugosz zalicza ten kosciól 
do grupy swiqtyri ekspiacyjnych wielkiego króla. W kwietniu 1656 r. 
swiqtynia zostala zniszczona przez wojska Rakoczego. Wkrótce jed- 
nak odnowiona i rekonstruowana. Konsekrowal jq bp Mikolaj Obor- 
ski, sufragan krakowskj79. W latach 1900-1901 kosciól rozbudowano, 
powi
kszajqc m.in. zakrysti
. W cz
sci starszej zachowano styl gotycki 
76 Z. Koztowska-Budkowska, Repertorium po/skich dokumentów doby pia- 
stowskiej, zeszyt 1, Kraków 2006, s.70. 
77 K. Tymieniecki, Majfitnosé ksiqifica w Zagosciu i pierwotne uposaie- 
nie k/asztoru joannitów na tIe osadnictwa dorzecza do/nej Nidy. Studium 
z dziejów gospodarczych XII w., [w:]; tegoz, Pisma wybrane, Warszawa 
1956, s. 35-126. 
78 H. Samsonowicz, Po/ska Jana Dlugosza..., s. 151. 
79 J. Kaczmarek, J. Kusmierz, Kata/og duchowienstwa..., s. 173. 


, "1-'. 


.... 


.. _ J ',- 


. ...
 


,
 

 Jo 


"\;. 
 


. 
,,- 


'... 


.. 



" 


r 


43
		

/zap_kaz_9_2012_045_0001.djvu

			Stanislaw J. Adamczyk (Kielce) 


z fragmentami romariskimi, a w cz
sci nowszej króluje eklektyzm (twór- 
czosé kompilacyjna, Iqczqca rózne elementy i tresci z róznych sty- 
lów, epok i kierunków artystycznych, nieprowadzqca do nowej syntezy, 
nieoryginalna). 
Najciekawszym elementem pierwotnego XII-wiecznego wystroju ko- 
sciola jest fryz arkadowy z dwoma plaskorzeibami syren i innymi deko- 
racjami architektonicznymi, odkryty w latach szesédziesiqtych XX w., 
które znajdowaly si
 na scianie nawy romariskiego kosciola. Odsloni
ty 
fryz, dzisiaj znajduje si
 w Iqczniku pomi
dzy zakrystiq a prezbiterium. 
Przypuszcza si
, ze plaskorzeiby syren znajdujqce si
 na tym fryzie sq 
dzielem rzemieslników sprowadzonych przez joannitów z pólnocnych 
Wloch - z Lombardii, gdyi podobne motywy znajdujq si
 we fryzie ar- 
kadowym katedry w Parmie z XII w. Na kamiennym ciosie pólnocnej 
sciany kosciola zachowal si
 wyryty rylcem smok, który mial prawdopo- 
dobnie chronié swiqtyni
 od mocy piekielnych. 
Oprócz kosciolów pokutnych Kazimierz Wielki budowallub przebu- 
dowywal inne koscioly, np. kosciól w Opocznie, który w 1934 r. roze- 
brano pozostawiajqc tylko prezbiterium z fragmentem sciany 
t
czowej i zakrysti
. Obecny kosciól trzynawowy zbudowany zostal 
w latach 1934-1939. Prezbiterium z czasów Kazimierza 0 sklepieniu 
gwiaidzistym zamieniono na kaplic
, w której zaslugujq na uwag
: 
odrzwia kamienne, profilowane, z blaszanymi drzwiami, oltarze baro- 
kowe, XVIlI-wieczna rzeiba kamienna sw. Bartlomieja oraz stalle z kori- 
ca XVI w. Kosciól i klasztor franciszkanów w Ch
cinach ufundowal 
król Kazimierz Wielki w 1368 r. za pozwoleniem papicia Urbana V z dnia 
5 111 1367 r., kosciól pw. sw. Franciszka z Asyzu byl od poczqtku 
murowany z kamienia w stylu gotyckim, natomiast klasztor dia 12 
zakonników byl drewniany. W 1465 r. kosciól i klasztor strawil pozar, 
wraz z calym miastem. 
Król przebudowal takZe klasztor franciszkanów w Nowym Korczynie, 
ufundowany wczesniej przez Boleslawa Wstydliwego i jego zon
 King
 
(1257 r.). 
Równolegle z kosciolami budowanymi przez króla, w tym samym 
czasie nakladami moznych duchownych i swieckich, wzniesiono na Zie- 
mi Swi
tokrzyskiej okazale swiqtynie w Kurzelowie w 1360 r. i skot- 
nikach (bp Jaroslaw Bogoria skotnicki, który rozpoczql takZe budow
 
katedry gnieinieriskiej, z jego osobq zwiqzane sq takZe koscioly w Opa- 
towie i przebudowa klasztoru cystersów w Koprzywnicy), strozyskach 
w 1378 r. (Micha I ze strozysk), Piaskach Wielkich ok. 1340 r. (spy- 
tek z Melsztyna, kasztelan krakowski). 


44
		

/zap_kaz_9_2012_046_0001.djvu

			Dziedzietwo ku/turowe po Kazimierzu Wie/kim w regionie swifitokrzyskim 


ZAKONCZENIE 


Kazimierz Wielki pozostawil po sobie w regionie swi
tokrzyskim bo- 
gate dziedzictwo kulturowe w postaci zachowanych przestrzennych za- 
lozeri miast, gotyckiej architektury obronnej i sakralnej, która do pierw- 
szej polowy XVII w. byla dominujqcym elementem w krajobrazie tej 
ziemi. Okres od drugiej polowy XVII w., do naszych czasów byl dia tej 
architektury okresem okrutnym. Wi
kszosé zamków w sensie kubatu- 
rowym juz nie istnieje. Zostaly one bezpowrotnie zniszczone w okresie 
wojen szwedzkich. standardem bylo wtedy najpierw wojskowe uZytko- 
wanie zamków przez najeidiców, potem ich ograbianie z wyposazenia, 
wystroju architektonicznego, wywozenie kolumn i marmurowych ele- 
mentów, a nawet wydlubywanie olowiu z okien, który posiadal wartosé 
handlowq. Wzniecone pozary, koriczyly dzielo zniszczenia. 
Po uplywie prawie 640 lat od smierci króla, dziedzictwo kulturowe 
po Kazimierzu Wiel kim w regionie swi
tokrzyskim w niektórych zaso- 
bach jednak przetrwalo. Ten krajobraz kulturowy mozemy zobaczyé 
w istniejqcych do dzis rynkach miast, zachowanych kilku zamkach kró- 
lewskich i ruinach innych oraz w czynnych do dzis obiektach sakral- 
nych. W dawnym województwie sandomierskim przetrwalo 23 zalozeri 
przestrzennych miast, w tym 14 w obecnym województwie swi
tokrzy- 
skim. Z 13 zamków w regionie swi
tokrzyskim do dzis zachowalo si
 7 
reliktów. Istniejqce w krajobrazie województwa swi
tokrzyskiego zamki 
w sandomierzu, szydlowie i Ch
cinach staly si
 jednymi z najwi
kszych 
atrakcji turystycznych Kielecczyzny. Poza materialnymi i organizacyj- 
nymi swiadectwami z tamtego okresu pozostaly po Kazimierzu takZe 
pamiqtki niematerialne, stanowiqce takZe dziedzictwo kulturowe. Na 
Ziemi Swi
tokrzyskiej w Wislicy król wydal statuty wislickie oraz zasady 
organizacji wojska w swoim królestwie. 
Kazimierz Wielki zmart w 1370 r. Chociaz nie udalo mu si
 zreali- 
zowaé wszystkich postawionych sobie celów, to bilans jego panowania 
do dzisiaj budzi podziw, mimo niezaprzeczalnych jego wad osobistych. 
W chwili obj
cia przez niego wladzy, Polska zajmowala drugorz
dnq 
pozycj
 mi
dzynarodowq. Za jego panowania stopniowo przeksztalcila 
si
 w silny organizm polityczny i ob ronny, uzyskala mi
dzynarodowy au- 
torytet, a terytorium paristwa i liczba miast wzrosly ponad dwukrotnie. 
Architektura z okresu jego panowania do dzis budzi fascynacj
 i sta no- 
wi wazne dziedzictwo kulturowe Polski, które warto przypomnieé przy 
okazji rocznicy jego urodzin. 


45
		

/zap_kaz_9_2012_047_0001.djvu

			Wo
kchNawroc
(Goro2ew
 


KWIECISZEWO 
królewska wies trzech herbów 


Kwieciszewo jest wsiq w województwie kujawsko-pomorskim, po- 
wiecie mogileriskim, gminie Mogilno. Leiy na pograniczu Pojezierza 
Gnieinieriskiego w poludniowej cz
sci województwa kujawsko-pomor- 
skiego. Polozone jest 8 km na poludniowy-wschód od Mogilna i naleiy 
do najwi
kszych miejscowosci tej gminy. Polozone jest w widlach rzeki 
Noteci Malej (zachodniej) i Panny. B
dqc grodem granicznym mi
dzy 
Wielkopolskq i Kujawami odgrywalo wielkq rol
 strategicznq w srednio- 
wieczu. Po srodku wsi znajduje si
 trójkqtny plac rynkowy, wydluzony 
na osi pólnoc-poludnie, pelniqcy dawniej funkcje targowe. W pólnoc- 
nej cz
sci znajduje si
 kosciól parafialny pw. sw. Marii Magdaleny, 
w poludniowej dawny kosciól ewangelicko-augsburski. Na pólnoc od 
wsi znajduje si
 Jezioro Pakoskie. Przez srodek miejscowosci przebiega 
droga krajowa E-15. Kwieciszewo liczy 661 mieszkariców, w którym 
funkcjonuje szkola Podstawowa im. Kazimierza Wielkiego, do której 
ucz
szcza 55 uczniów i oddzial przedszkolny z 33 dzieémi w grupach 
wiekowych 3-4, 5-6 lat. Dzialajq organizacje spoleczne: Ochotnicza 
straz Pozarna, Kolo Gospodyri Wiejskich oraz Kolo Zwiqzku Emerytów 
i Rencistów 


l J 


- - 


11 



o 


.' 


I 1 , 
.. I .-. 

 m I ij " 


_' II_
 11 :, 
I . ,..,) I ( 
I I : .. I 

.I
;II 

 
."/ 

 


I
 
 
nu! I 
I;

 il, 



.., 


.' 
" 
i' 


J 


-r 


IIIIIL 


,,' 
. ' 


Budynek soli wiejskiej i centrum komunikocji spotecznej, w gt
bi koscîót ewongelicki. 
Fot. Wojciech Nowrocki 


46
		

/zap_kaz_9_2012_048_0001.djvu

			Kwieciszewo - kró/ewska wies trzech herbów 


Powstaly równiez osrodki dzialalnosci gospodarczej, jak baza noc- 
legowa z restauracjq IIChata Wiejska" oraz Zaklad Wulkanizacyjny. 
W sklad administracyjny solectwa Kwieciszewo wchodzi m.in.: Kot- 
kowo, Duze Huby, Jonasowo, Nowy Mlyn, Kwieciszewo, Huby pod 
Lasem. 
Pierwsza wzmianka 0 osadzie pochodzi z 1144 r., kiedy odbyl si
 
tu zjazd synów ksi
cia Boleslawa Krzywoustego oraz wdowy po nim, 
ksi
znej salomei. Nazwa miejscowosci wedlug tradycji wywodzi si
 
od Kmiecia Quecisza, gdyz w pierwotnej wersji nazwa miejscowosci 
brzmiala, Quecisow. Byla to znaczniejsza osada w XII w. posiadajqca 
prawa wsi targowej na trakcie prowadzqcym z Gniezna do Kruszwicy. 
Jednak Kwieciszewo nie rozwin
lo si
 i pozostalo jednym z najmniej- 
szych miast powiatu gnieinieriskiego. Wplyw na to mialy cz
ste najaz- 
dy, jak choéby w 1383 1:, kiedy to zostalo miszczone i zrabowane w czasie 
walk mi
dzy Mazowszanami i Wielkopolanami. Na przestrzeni wieków 
Kwieciszewo przechodzilo rózne koleje losu. W 1326 r. cz
sé wsi prze- 
szla drogq zamiany na wlasnosé arcybiskupstwa gnieinieriskiego. W 
1342 r. zakoriczono jego odbudow
 po tym, jak w 1331 r. zostalo 
spalone i ograbione przez Krzyzaków podczas wojny, jakq z zako- 
nem prowadzil król Wladyslaw tokietek. 
W 1342 r. król Kazimierz Wielki nadal Kwieciszewu prawa miejskie, 
które utracilo ze wzgl
du na slaby rozwój gospodarczy i kulturowy 
w 1873 r. 
Od 1591 r. Kwieciszewo stalo si
 wlasnosciq kapituly gnieinieri- 
skiej z daru prymasa Karnkowskiego. W XVI w. zostalo wcielone do 
klasztoru mogileriskiego. W XVI w. waznq gal
ziq produkcji wiejskiej 
bylo mlynarstwo. Znaczna liczba wsi posiadala wlasne mlyny wodne 
i wiatraki, takie mlyny równiez w owym czasie zbudowano w Kwieci- 
szewie. Niektóre z miast mogileriskich odgrywaly jednak rol
 punk- 
tów etapowych, pewnych handlowych dróg, wiodqcych ze Slqska na 
Pomorze przez Wielkopolsk
 i Kujawy. Jedna z tych dróg byla droga 
slqska, która prowadzila przez Glogów, Wschow
, Poznari, Gniezno, 
dalej przez Lubiri, Wylatowo, Kwieciszewo oraz strzelno do Torunia. 
W XVII w. w miasteczku bylo jedynie trzech rzemieslników. W okre- 
sie wczesniejszym prawdopodobnie rzemioslo bylo tu reprezentowane 
przez znacznie wi
kszq liczb
 osób, gdyz wzmianka iródlowa z 1554 r. 
wymienia samych rzemieslników od 4 do 6. Swiadczy to 0 powolnym 
IIwymieraniu" miasta. Kwieciszewo równiez bylo zdane na pastw
 ra- 
bunków zolnierskich. W 1659 r. z ogólnej liczby 56 domów w miescie, 


47
		

/zap_kaz_9_2012_049_0001.djvu

			Wojciech Nawrocki (Golaszewo) 


46 zostalo spalonych i spustoszonych przez wojsko. Ze wzgl
du na 
brak warunków do normalnego funkcjonowania, mieszkaricy licznie 
opuszczali miasteczko. Inwentarz z 1773 r. podaje mi
dzy innymi, ze 
jeden z mieszkariców domostwo sprzedal, a ro/
 porzucil ; poszedl 
z miasteczka. 
Wartym odnotowania jest fakt, ze juz w XV w. istniala w Kwiecisze- 
wie szkola, jednak jej dokladna lokalizacja nie jest znana. Naucza- 
niem zajmowal si
 pisarz miejski zwany równiez rektorem. W XV w. 
pobieral on od mieszczan kwieciszewskich i chlopów oplat
: po cztery 
obole z domu. Uczyé si
 mogli w owym czasie tylko chlopcy. Program 
obejmowal nauk
 pisania i rachunków, podstaw laciny, spiewu ko- 
scielnego. 0 tym, ze szkola byla dobrze rozwini
ta swiadczy fakt, iz 
w latach 1400-1510 studiowalo na Akademii Krakowskiej dziewi
ciu 
studentów pochodzqcych z Kwieciszewa. Najbardziej znany byl Jakub 
z Kwieciszewa, który jako jedyny z regionu mogileriskiego w 1429 r. 
wyjechal na studia poza granice Polski, dokladnie zgl
bial swojq wie- 
dz
 na Uniwersytecie Wiederiskim. JednakZe dlugo tam nie zabawil 
i szybko przeniósl si
 na Uniwersytet Praski, wówczas bardzo rzadko 
odwiedzany przez studentów polskieh, gdzie w 1431 r. uzyskal tytul 
bakalarza. Nast
pnie w 1438 r., po siedmiu latach wykladania nauk 
na Uniwersytecie Praskim rozpoczql kolejne studia na Uniwersytecie 
Krakowskim. Juz po pierwszym roku studiów zostal mistrzem nauk wy- 
zwolonych. W kolejnych Iataeh, jako lekarz, troch
 szarlatan praktyko- 
wal w Brzesciu Kujawskim. Jakub z Kwieciszewa odmiennie od innych 
mistrzów krakowskich reprezentowal swojq postawq typ w
drownego 
klerka, iyjqcego ze sprzedawania swej wiedzy nabytej na uniwersyte- 
tach, nie troszczqc si
 przy tym 0 stabilizacj
 i karier
. 
W okresie zaborów funkcjonowaly dwie szkoly: ewangelicka i kato- 
licka. W obydwu nauczano w j
zyku niemieckim. W pierwszych latach 
XX w. postawiono gmach nowej szkoly katolickiej, w którym do dzis 
miesci si
 szkola podstawowa, zas szkola ewangelicka znajdowala si
 
na miejscu dzisiejszego domu nauczyciela. 
Fala przesladowari majqca miejsce na poczqtku XX w. spowodo- 
wala wybuch licznych strajków w placówkach oswiatowych, w tym tak- 
ze protest uczniów z Kwieciszewa. 
Upragniona niepodleglosé przyniosla zmiany równiez dia szkoly. 
Rozpocz
to nauczanie w j
zyku polskim. 
Wrzesieri 1939 r. byl koricem mozliwosci pobierania nauki przez Po- 
laków. Nauczyciele, ksi
za, jako grupa posiadajqca wplyw na mlode 


48
		

/zap_kaz_9_2012_050_0001.djvu

			Kwieciszewo - kró/ewska wies trzech herbów 


pokolenie, zostali wyeliminowani z iycia spolecznego, wiel u wyslano 
do obozów koncentracyjnych, na przymusowe roboty lub do GeneraI- 
nego Gubernatorstwa. 
Pierwsze posiedzenie Rady Pedagogicznej po zakoriczeniu dzialari 
wojennych odbylo si
 20 lil 1945 r. W czasie jego trwania dokonano 
klasyfikacji uczniów oraz zwrócono si
 z apelem 0 udost
pnienie pod- 
r
czników do nauki. 
Od 1950 r. nauka zacz
la odbywaé si
 w 5 izbach lekcyjnych. 
W srodowisku zacz
la dzialaé swietlica gromadzka, w której prac
 za- 
angazowali si
 nauczyciele. W lipcu 1957 r. zelektryfikowano Kwieci- 
szewo wraz z przyleglymi wioskami, co usprawnilo proces dydaktyczny 
w szkole. 
Z dniem 1 IX 1999 r. placówka zostala przeksztalcona w szesciolet- 
niq szkol
 podstawowq 0 strukturze organizacyjnej kl. I - VI . 
Bardzo waznym wydarzeniem w dziejach szkoly byl dzieri 3 VI 
2006 r., kiedy to odbyla si
 uroczystosé nadania Szkole Podstawowej 
w Kwieciszewie imienia Kazimierza Wielkiego, polqczone z wr
cze- 
niem sztandaru. 


J 


1 
1 la 
1 ]]
 Jl l 
I 1 



 


. 


.----::.., 


'. .r 
, " 


-,' 


r .., 
 
I ' 


I I 


4J,. 
" 


" 


- 
1 


.... 


11 " 
.!l.!l 
m i' 
.. .. 11 ., 
I .!!.,.. ,. .:. -! 
 
 
I 


t 


'. 
,,' 


;. 


.j 


Szkota Podstawowa im. Kazimierza Wiel- Park Piastowski. 
kiego. Fot. Wojciech Nowrocki Fot. Arkadiusz Zowiosinski 


Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r., Kwieciszewo przeszlo pod 
panowanie Prus. Wladze pruskie zmienily nazw
 miejscowosci na 
Blütenau. W 1918 r. Kwieciszewo odzyskalo niepodleglosé, odrodzo- 
ne liczylo 920 mieszkariców. Do 1932 r. bylo gminq wiejskq, po czym 
po reformie administracyjnej, weszlo w sklad gminy G
bice. W Kwie- 
ciszewie rdzennymi mieszkaricami nie byli tylko Polacy, ale równiez 


49
		

/zap_kaz_9_2012_051_0001.djvu

			Wojciech Nawrocki (Golaszewo) 


mniejszosé niemiecka, okolo 90-120 osób i niewielka grupa mniej- 
szosci iydowskiej. 
Wybuch II wojny swiatowej wstrzqsnql spoleczeristwem Kwieci- 
szewa. Zostalo ono zaj
te przez wojska Wehrmachtu w pierwszych 
dniach wrzesnia. W walce z niemieckim najeidicq czynny udzial wzi
li 
mieszkaricy Kwieciszewa. Walczyli bardzo dzielnie, a kiedy trzeba bylo 
oddali za niq to, co mieli najcenniejszego, swoje iycie. Po 1945 r. wies 
zostal odbudowana z wojennej pozogi. Po dzieri dzisiejszy stala si
 
glównie centrum rolniczym dia okolicznych wsi, choé znaleili swoje 
miejsce na rynku dzialalnosci gospodarczej rzemieslnicy z braniy me- 
chaniki pojazdowej, wulkanizacji, wyrobów budowlanych i betonowych, 
gastronomii, w tym dia kierowców i przyjezdnych (Motel-Zajazd oraz 
Restauracja IIChata Wiejska"). Istnieje równiez sklep wielobranzowy. 
Kwieciszewo, jak zadna inna miejscowosé w gminie Mogilno, a na- 
wet w kraju moze poszczycié si
 trzema herbami. Pierwszy z nich Lilie, 
przedstawia trzy zlote lilie na tarczy z czerwonym tlem, drugi Nal
cz, 
przedstawiajqcy bialq podwójnq bind
 ulozonq w sfer
 albo w kolo, 
której korice sq na krzyZ ulozone w tarczy z czerwonym tlem. Najpopu- 
larniejszy herb pochodzi z XVI w. i przedstawia zlotq pi
ciolistnq róz
 
w tarczy na czerwonym tie. Ten herb utoZsamiany jest z piastowskq 
genezq miejscowosci, odnoszqcy si
 do kwiecistej doliny, posród której 
zaloiyl osad
 kmieé Qwiecisz. Jest on po dzieri dzisiejszy oficjalnym 
herbem Kwieciszewa. 


L't . 


Lilie 


NalfiCZ 


Róza 


o istnieniu owej kwiecistej doliny lezqcej na trakcie z Gniezna do Krusz- 
wicy wspomina Józef Ignacy Kraszewski na stronach swojej powiesci pt. 11 
stara basri". 
Glównymi zabytkami Kwieciszewa sq dwa koscioly, pierwszy kato- 
licki pw. sw. Marii Magdaleny. Parafia rzymskokatolicka w Kwiecisze- 
wie erygowana zostala przed 1326 r. Obecny kosciól wzniesiony 
zostal z fundacji kapituly gnieinieriskiej w 1522 r., a konsekrowano 
go w 1622 r. Byl odnawiany po pomrach w 1708, 1833, 1877 i 1905 r. 
W 1945 r. zostal ponownie spalony pod koniec 11 wojny swiatowej przez 


50
		

/zap_kaz_9_2012_052_0001.djvu

			Kwieciszewo - kró/ewska wies trzech herbów 


wycofujqcych si
 niemieckich zolnierzy. Kosciól zbudowano w stylu 
póino gotyckim jako jednorz
dowy. Jest on orientowany, murowany 
z cegly i cz
sciowo z kamienia polnego (proste zamkni
te prezbite- 
rium). Naw
 glównq, pierwotnie trójprz
slowq, przedluzono 0 jedno 
prz
slo ku zachodowi w 1913 r. Wn
trze nakryte jest stropem plaskim, 
zas otwory okienne, wejsciowe i duza wn
ka we wschodniej scianie 
prezbiterium sq zamkni
te pólkoliscie. Koron
 murów i dachy pokryto 
dachówkq w latach 1954-1960. W zakrystii, na poludniowej scianie, 
mozna zobaczyé napisy dotyczqce historii kosciola. W oltarzu glów- 
nym umieszczono kopi
 obrazu Matki Boskiej z Dzieciqtkiem z drugiej 
polowy XVI w., namalowanq przez Leona Torwirta z Torunia. Z kolei 
toruriski ludwisarz Henryk Wreden odlal w 1711 r. dzwon koscielny. 
W kruchcie znajduje si
 wmurowana zeliwna tablica upami
tniajqca 
200-lecie Odsieczy Wiederiskiej, którq obchodzono w 1883 r. W kraju 
pozostajqcym wówczas pod zaborami obchody te staly si
 prawdziwq 
manifestacjq narodowq. Kolejny pozar kosciola byl celowym dziala- 
niem niemieckich zolnierzy pod koniec II wojny swiatowej, którzy do- 
konali spalenia kosciola. Wladze koscielne podj
ly wówczas decyzj
 
by adoptowaé i przemianowaé kosciól ewangelicki na potrzeby miesz- 
kariców jako kosciól katolicki. Przez pi
tnascie lat w swiqtyni ewan- 
gelickiej mieszkaricy parafii kwieciszewskiej przeiywali w niej swoje 
radoSci zwiqzane z chrztami, pierwszq komuniq, bierzmowaniem, za- 
slubinami oraz te smutne, kiedy przychodzilo zegnaé bliskq sobie oso- 
b
. W 1960 r. zakoriczono odbudow
 kosciola, a jego ponownego po- 
swi
cenia dokonal Prymas Tysiqclecia kso kardynal stefan Wyszyriski. 
Na placu przykoscielnym w 1899 r. wybudowano plebani
. Natomiast 
dom katolicki zbudowano prawdopodobnie mi
dzy 1930 a 1938 r. 


't '. 


, . f./i!" 
_.-.Y
s""'"-- 


D j,,,,J, 
18 
'
"I . 
. 


. I 
.. 


"
Ç'"
 
 


. 


'.. 
t I:.:
 


ol 


li 


-
 .' 
... I - . - '- 1 t". r.'
' 
'_ .. , ,I '. ..,
', 


"_. t- '_.,.....,.. ,-" . 
,\...,ü ..
, . 
-....... ....

. 
., 


.. 


" '. 


Kosciól porofiolny pw. sw. Morii Mogdole- 
ny. Fot. Wojciech Nawrocki 


Nowo glówno kosciolo pw. sw. Morii 
Mogdoleny z kopiq obrozu Motki Boskiej 
z Dzieciqtkiem z drugiej polowy XVI w. 
Fot. Wojciech Nawrocki 


51
		

/zap_kaz_9_2012_053_0001.djvu

			Wojciech Nawrocki (Golaszewo) 


Drugi kosciól w chwili obecnej nieuiytkowany, to kosciól ewangelic- 
ki. Parafia ewangelicka zostala zalozona w 1788 r., a kosciól wybudo- 
wano dopiero w latach 1834-1839 przez ewangelików pochodzenia 
niemieckiego, by pokazaé rosnqcq pot
g
 pruskiego zaborcy. Oprócz 
kosciola wybudowano pastorówk
 i cmentarz. Pozostalosci po parafii 
pozostaly do dnia dzisiejszego. W najlepszym stanie znajduje si
 bu- 
dynek pastorówki, w którym miesci si
 wiejskie przedszkole. Kosciól 
murowany z cegly, (kiedys otynkowany) zwrócony prezbiterium w kie- 
runku poludnia, posiada krótkie wielobocznie zamkni
te prezbiterium 
z niewielkq zakrystiq. Od pólnocy znajduje si
 szeroka prostokqtna 
nawa z kwadratowq czterokondygnacyjnq wiezq. Okna w prezbiterium 
i wieiy zamkni
te pólkoliscie z gzymsami nadokiennymi. Dach dwu- 
spadowy, na wieiy ostroslupowy, kryty blachq. 
W 1960 r. kosciól ewangelicki wrócil do swojego pierwotnego prze- 
znaczenia. Lecz wladze komunistyczne ówczesnego stalinowskiego 
rezimu z opuszczonego kosciola utworzyly magazyn, w którym prze- 
chowywano zboze, nawozy i meble. Nieremontowany, zaniedbywany 
popadal stopniowo w ruin
 i w takim stanie doczekal upadku komu- 
nizmu i wolnej Polski. Od 1993 r. staraniem kolejnych Rad soleckich 
Kwieciszewa szukano instytucji i srodków finansowych na ratowanie 
swiqtyni. Po pi
ciu latach udalo si
 wykonaé nowe pokrycia dachu. 
Plan Rozwoju Miejscowosci Kwieciszewo w latach 2007-2015 prze- 
widywal wyremontowanie kosciola poewangelickiego i utworzenie 
w nim Centrum Promocji Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Czy 
uda si
 zrealizowaé szczytny cel, czas pokaze? 



 U til 
. . ,._io. 
11}.. . 
I I I 
.... 
..,...., TT " 
11' 
1. U 



 !" '",I 
, .;:,;r, _. _._". . _'. 
_T .
... 
 
 


.- 


-:-- ....... 


.....- 


1 I t 
.* 


Koscîót ewangelicki, widok od strony Strzelna. 
Fot. Wojciech Nawrocki 


Koscîót ewangelicki, widok od 
strony drogi Mogilno - Poznan 
Fot. Wojciech Nawrocki 


52
		

/zap_kaz_9_2012_054_0001.djvu

			Kwieciszewo - kró/ewska wies trzech herbów 


Z punktu widzenia bezpieczeristwa i ochrony mienia materialnego 
ludnosci nieocenione znaczenie mialo powolanie do iycia w 1924 r. 
Ochotniczej straiy Pozarnej w Kwieciszewie. Obok straiy drugq wio- 
dqcq organizacjq bylo Kolo Gospodyri Wiejskich. KGW w róznych 
okresach swojego istnienia nosilo rózne nazwy. W okresie mi
dzywo- 
jennym dzialalo, jako Kolo Wloscianek, nast
pnie zmienilo nazw
 na 
Kolo Mlodych Polek, by ostatecznie przyjqé w 1959 r. obecnq nazw
 
m - Kolo Gospodyri Wiejskich. Mimo zawieruchy wojennej i czasów 
rezimu komunistycznego, obie organizacje przetrwaly w dobrej kon- 
dycji do dzisiejszych czasów. Czlonkowie 
SP oprócz realizacji zadari 
z zakresu ochrony przeciwpozarowej, wspólnie z czlonkiniami KGW 
zajmujq si
 szeroko rozumianq integracjq lokalnego spoleczeristwa, 
iyciem kulturalnym i sportowym, organizujqc nie tylko dia druhów 
i czlonkiri festyny, zabawy, bale sylwestrowe i karnawalowe oraz popu- 
laryzujq wspólny wypoczynek i dobrq zabaw
. 


-r, 


1 


....... 


I IJ..... 
t 


'I 



-- 
UW. 
I\lIECISZrVO Ui:
 


;. 
r 
,j ...." . 
........ 

III. . 
.'.., . 



. .. 


.
 .. 
. ..., 


\ . 


.' . 

 


I 


.>oL 


.1. . a" 
....... -r . 

---:. 


,. 


Grupa strazaków OSP w Kwieciszewie 
i OSP Goryszewo podczas jubileuszu 
85-lecia powstania jednostki w 2009 r. 
Fot. Arkodiusz Zowiosinski 


Stoisko KGW Kwieciszewo na wystawie 
zorganizowanej przez ODR Minikowo 
w 2007 r. Fot. Arkodiusz Zowiosinski 


Jesli chodzi 0 walory turystyczne Kwieciszewa, to wies leiy na szla- 
ku Piastowskim. 
W obecnej chwili nie ma zbyt duzo do zaprezentowania oprócz wy- 
mienionych obiektów sakralnych. Nie posiada równiez zadnej bazy 
turystycznej. Teren wokól Kwieciszewa to równiny morenowe plaskie, 
wyst
pujq na wschód i poludniowy wschód od Kwieciszewa. W kie- 
runku wschodnim rozciqgajq si
 piaszczyste sandry, porosni
te zwar- 
tym kompleksem lesnym. sama miejscowosé znajduje si
 w nizinie 
utworzonej przez koryto rzeki Noteci zachodniej. Flora i fauna jest 
dosé bogata, wyst
puje tu ponad 70 zbiorowisk roslinnych, w których 


53
		

/zap_kaz_9_2012_055_0001.djvu

			Wojciech Nawrocki (Golaszewo) 


przewazajq zbiorowiska blotne, zaroslowe, lesne oraz wodne i Iqkowe. 
Na terenie tym znajdujq si
 rosliny iglaste z przewagq sosen. Roz- 
mieszczone sq one na najslabszych glebach bielicowych. Mozna tu 
znaleié d
by i brzozy. Roslinnosé Iqkowa, bagienna i torfowiskowa 
reprezentowana jest w postaci rdestu, grzybienia bialego, moczarki 
kanadyjskiej i wywlócznika klosowego. Gady reprezentowane sq glów- 
nie przez zmije zygzakowate i zaskrorice, jaszczurki zwinki i jaszczur- 
ki zielone oraz padalce. sposród ptaków wyst
pujq wszystkie gatunki 
dzi
ciolów i jastrz
bi, kukulki, dzikie kaczki, bazanty, kuropatwy, cza- 
ple siwe, perkozy, rybitwy, myszolowy i sowy. Z ssaków wyst
pujqcych 
na terenach Kwieciszewa mozna wymienié: zajqce, dzikie króliki, dziki, 
sarny, jelenie, lisy, borsuki, jenoty i kuny. 
Najblizej z Kwieciszewa jest do Mogilna - 8 km, strzelna -10, 
Kruszwicy - 22, Inowroclawia - 30, Gniezna - 35, Wenecji - 35, Bi- 
skupina - 37 oraz Znina - 40 km. 
soltysem wsi od blisko 10 lat jest pani Halina Gajewicz, która prze- 
j
la tradycj
 po m
zu Michale, a byl on soltysem przez 12 lat. Tradycje 
spolecznikowskie piastuje równiez syn Maciej - z wyksztalcenia mgr 
historii, z zamilowania prowadzqcy stron
 internetowq Kwieciszewa. 
Jest pracownikiem samorzqdowym UM w strzelnie. 


. ..'" 
 
;.. 
. .1
" 
l
 I
' 

- . -.....
"'.;{ 


... .£ 


.... 


. " 


i 
..... '-, ., 
-. 
--.. <:ik. 
Kufawsk.' , 


\' 


.. 


B 


" 


.! 
'J 
' t ." 
-- 
 
r '
ntk

 - } 

 ' ! 
-W 
 
, \-:; ,or 
w' \ 


. . 


,.. ........ tii 


. t, 


. < 


, 
L ........ 
. - -...... 


" '." , .-:-'-. /... 
I . . 
- 
... .. 7\
 I 
 ' r;.. 
'; ... file 100 .' :e 

-
, 'PC) 
"--'"
.(. 
 . · G \ )!-,--; 
 
 
y. ti'" ., rÀ...'- 


\ .. 
'
 
-.!. '1 


r'. 
. 'Iinil 


.' 


'- 


Zródta: http://p/. wikipedia.org/wiki/Kwieciszewo, http://www.kwieciszewo.com; re- 
/acje rodziny Ha/iny Gajewicz - soltysa Kwieciszewa oroz jej mfiza Michala i syna 
Macieja Gajewicz prowadzqcego stronfi internetowq Kwieciszewa. 


54
		

/zap_kaz_9_2012_056_0001.djvu

			Marion Stach (Tylicz) 


WIELKI JUBILEUSZ 
650-lecia MIASTKA - ORNAWY 
i 400-lecie obecnego TYLICZA 


" j ;. 


 
... , 


" 


Dzisiejszy Tylicz - jest miejscowosciq soleckq, lezqcq 7 km od Kry- 
nicy-Zdroju w pow. nowosqdeckim i woj. malopolskim. Liczy obecnie 
blisko 2200 mieszkariców. Kierujqc si
 w stron
 Muszynki, dotrzemy 
do przejscia granicznego polsko-slowackiego na przel
czy Tylickiej. 
W XIII w. zwal si
 Ornawa, 1363 r. lokowany zostal pod nazwq Miast- 
ko (Nowe Miastko), a od 1612 r. Tyliczem. Dzi
ki polozeniu na szlaku 
handlowym otrzymal murv obronne, prostokqtny rynek i prawa miej- 
skie, które utracil przed pierwszq wojnq swiatowq. Tylicz ma wiele za- 
bytków. Drewniany kosciól parafialny pw. sw. Apostolów Piotra i Pawla 
z 1612 r., cerkiew grecko-katolickq z 1 833 r. - obecnie kosciól rzym- 
skokatolicki pelniqcy funkcj
 kaplicy cmentarnej. Nowo wybudowany 
kosciól pod wezwaniem Najswi
tszej Maryi Panny. 
Tylicz jest miejscowosciq otoczonq górami Beskidu sqdeckiego 
z trzema pasmami górskimi: Radziejowej, Jaworzyny oraz Dubnego. 
Tu, znajdujq si
 liczne stoki narciarskie z wyciqgami i szlakami space- 
rowymi, aprzede wszystkim z niezapomnianymi, pi
knymi krajobra- 
zami 0 kazdej porze roku. Mozna takZe mówié 0 ciekawej osobliwosci 
przyrodniczej - najwi
kszej mofecie, kr
gach (kazdy 0 srednicy i gl
- 
bokoSci ok. jednego metra) posiadajqcych bardzo duzq ilosé bulgotek 
i dychawek (okoio 50). Ciekawostkq jest to, iz smak wody mineral- 
nej z kazdego kr
gu jest rózny. W najblizszym otoczeniu mozna jesz- 
cze zaobserwowaé 11 tarasy - donice", w których hodowano algi. Cale 
przedsi
wzi
cie w poprzednim ustroju bylo obj
te tajemnicq, dia te go 
po zakoriczeniu badari mofet
 zasypano. 
Wyst
pujqce tu wody szczawianowe byly od setek lat znane miej- 
scowej ludnosci, jednak dopiero w 1836 r. zostaly opisane. W latach 
90. XX w. utworzono specjalny obszar górniczy "Tylicz", z koncesjq 
na eksploatacj
 tutejszych mineralnych wód. Trwale uj
te jest tylko 
zródlo na lewym brzegu Muszynki, gdzie ponizej zabytkowej cerkwi 
tryska iródlo wody wodorow
glanowo-wapniowo-zelazistej. Ki!ka in- 
nych uj
é obudowanych prowizorycznie znajduje si
 na trasie sciezki 
Edukacyjno-Przyrodniczej IINa Rakowsku". 


*** 


55
		

/zap_kaz_9_2012_057_0001.djvu

			Marion Stach (Ty/icz) 


Przygotowania do jubileuszowych rocznic rozpocz
ly si
 prawie 
dwa Iata wczesniej. Proboszcz miejscowej parafii pw. sw. Apostolów 
Piotra i Pawla kso pralat Marian stach ze stowarzyszeniem na Rzecz 
Rozwoju Tylicza - szczególnie z Januszem Kiebleszem i prezesem Ja- 
nuszem Ciskiem - opracowali wst
pny harmonogram uroczystosci, któ- 
ry w pierwszym etapie zakladal: wyrzeibienie przez artyst
 z tuznej 
k. Gorlic - Pawla Zi
b
 dwóch figur - pomników: króla Kazimierza 
Wielkiego i kso bpa Piotra Tylickiego oraz umieszczenie ich na placu 
za nowym kosciolem w Tyliczu. Na nim znajdowalo si
 juz 20 kaplic 
rózaricowych, pomnik bI. Jana Pawla 11 i Golgota z szescioma grota- 
mi, które b
dq wypelniane plaskorzeibami 0 tematyce religijno-pa- 
triotycznej. W pierwszej: orzel - godlo Polski, na którego piersiach 
b
dzie wizerunek Matki Boskiej Cz
stochowska iSO postaci waznych 
dia historii Polski. W drugiej - plaskorzeiba Jezusa idqcego po 
kuli ziemskiej z krzyzem na ramionach, z podqzajqcymi za nim ludi- 
mi róznego wieku, stanu i koloru skóry. W trzeciej - b
dq plaskorzei- 
by poswi
cone chwale polskiego or
za. Czwarta - poswi
cona b
dzie 
Polakom ostatnich wieków. Piqta - nawiqzywaé b
dzie do tresci II Nasi 
przodkowie - ku pami
ci". Ostatnia - b
dzie poswi
cona dzieciom 
zamordowanym w majestacie prawa. 
Na bramie wejsciowej na ten plac sq wyrzeibione figury o. Augu- 
styna Kordeckiego i kso Piotra skargi, oraz napis: Wejdi na miejsce 
refleksyjno-patriotyczno-modlitewne dIa kaidego myslqcego Polaka. 
Z drugiej strony napis: Wróé z tego miejsca ten som, ale jui nie taki 
sam. Zabierz z sobq wartosci Polaka-Katolika-Patrioty. 
U podnóza Golgoty na postumentach sq postawione figury bi. kso Je- 
rzego Popieluszki, który w jednej r
ce trzyma Ksi
g
 solidarnosci, 
a drugq wskazuje na Golgot
 - na podstawie widnieje napis: Przeiyl 
Golgot
 w 1984 roku oraz kso kard. stefana Wyszyriskiego, który 
w jednej r
ce trzyma ksi
g
: Zapiski Wi
zienne, drugq wskazuje na 
Golgot
, a na cokole napis: Przeiyl Golgot
 w latach 1953-56 r. 
W takiej scenerii zostaly zlokalizowane pomniki Kazimierza Wielkie- 
go i kso bpa Piotra Tylickiego. sq wykonane z bialego - piriczowskiego 
piaskowca 0 wysokosci 2,40 m i posadowione na postumentach 
o wysokosci 70 cm. 
Bez tych pomników trudno byloby obchodzié Wielki Jubileusz Miast- 
ka - Ornawy i Tylicza, poniewaz tak si
 zloiylo - tak Boza Opatrznosé 
pokierowala iyciem tych postaci, ze obydwaj - chociaz iyli w róznych 


56
		

/zap_kaz_9_2012_058_0001.djvu

			Wie/ki jubi/eusz 650-/ecia Miastka - Omawyi 400-/ecie óbecnego Ty/icza 


epokach - to urodzili si
 w Kowalu na Kujawach, pochowani sq na 
Wawelu i obydwaj zawaiyli na historii obecnego Tylicza. Kazimierz 
Wiel kie nadal prawa lokacyjne Miastku - Ornawie w 1363 r., a kso bp. 
Piotr Tylicki przywrócil te prawa dia Tylicza w 1612 r. 
Drugi etap przygotowari do jubileuszu polegal na zbieraniu infor- 
macji i dokumentów dotyczqcych 


'") 
.... . ... 


-- 


't
 
.. 


} 


.
 



 . 
....( 


( 


."'0' .
. .... I .. 
-"_ 9. _
 
 . 


. 
.. 
. 


1\ . J 


" 


I 


k'.....ch...t llo 


.... 
iJl. 10111 I YlI' rlaOfUf PRnWA NIEJIKI(O\I£l\lU OMI 1\1\1 


Malowidlo scienne w starym koscie w Tyliczu outorstwa profesorów Mory- 
waja i Puchaly przedstowiojqce ponowne nadanie praw miejskich Tyliczowi 
przez bpa Piotra Tylickiego w 1612 r. 
Fot. Zdzislaw J. Zasada 


Miastka - Ornawy i Tylicza. Temu zadaniu poswi
cili si
 glównie 
Janusz Cisek i Janusz Kieblesz. Wiele zabiegów i czasu wymagaly po- 
szukiwania dokumentów w Paristwowym Archiwum w Krakowie, Ar- 
chiwum Kapituly Katedralnej na Wawelu a takZe w Muzeum Ziemi 
Muszyriskiej. Owocem tej zmudnej pracy byto opracowanie monogra- 
fii Miastka - Ornawy i Tylicza wydane w formie ksiqzki w 2012 r. ptT 
11 650 lat Tylicza - dawnego Miastka". 


57
		

/zap_kaz_9_2012_059_0001.djvu

			Marian Stach (Ty/icz) 


Trzeci etap przygotowari do uroczystosci jubileuszowych polegal na 
ustaleniu programu ich obchodów. W tym celu - z udzialem wladz 
gminy, przedstawicieli stowarzyszeri spolecznych, rady soleckiej Tylicza 
i rady parafialnej - odbyto kilka spotkari w Urz
dzie Gminy w Krynicy 
i w Tyliczu, gdzie omówiono program przebiegu uroczystosci zaplano- 
wanych na lipiec i sierpieri 2012 r. 
Oficjalne rozpocz
cie jubileuszowych obchodów odbylo si
 w od- 
pust parafialny ku czci sw. Apostolów Piotra i Pawla dnia 29 VI 2012 r., 
które poprzedzila Msza sw. z udzialem wladz samorzqdowych Krynicy 
z burmistrzem dr Dariuszem Resko, zast
pcq dyrektora Paristwowe- 
go Archiwum w Krakowie - Tomaszem Wroriskim, dyrektorem Archi- 
wum Kapituly Archikatedralnej na Wawelu - kso prof. dr hab. Jackiem 
Urbanem, dyrektorem Muzeum Ziemi Muszyriskiej - Barbarq Ruckq, 
prezesem stowarzyszenia Twórców Galerii pod Kasztanem - Graiy- 
nq Petryszak, burmistrzem Muszyny - Janem Golba, przedstawicie- 
lem wladz powiatu Nowy sqcz - Mieczyslawem Kielbasq, soltysami z: 
Mochnaczki Wyznej i Niznej, Czyrnej, Berestu, Polan, Muszynki, Ropy 
i Tylicza. W refleksyjnej homilii kso Marian stach dokonal analizy iycia 
oraz dzialalnosci króla Kazimierza Wielkiego i kso bpa Piotra Tylickiego na 
tie iycia i dzialalnosci sw. Apostolów Piotra i Pawla. Zabierajqc glos bur- 
mistrz Krynicy, gratulujqc organizatorom i mieszkaricom Tylicza, otworzyl 


t 


..... 


-4... ... 


'1'!' 


. . 


, 
" 


r ;i'ir 


\ 


,. \ 


') \, 


-.....
-_... 
:.
1 ...
 .....:... 


_ Po wystawie pamiqtek dotyczq- 
. :. cych historii Tylicza oprowadza 
'-:
 Barbara Zwolennik 
Fot. Zdzislaw J. Zasada 


58
		

/zap_kaz_9_2012_060_0001.djvu

			Wie/ki jubi/eusz 650-/ecia Miastka - Ornawyi 400-/ecie obecnego Ty/icza 


uroczystosci jubileuszowe. Po czym w zabytkowym kokiele nastqpilo 
otwarcie wystawy ptT Dokumenty dotyczqce Miastka - Ornawy i Tyli- 
cza przygotowanq przez stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Tylicza oraz 
wystaw
 obrazów ptT Tylicz malowany zorganizowanq przez Graiyn
 
Petryszak i Celin
 Kopackq. Waznym elementem obchodów bylo po- 
sadzenie w Rynku szesciu klonów - jako pamiqtek z uroczystosci. 
Finalowe uroczystosci jubileuszu Miastka - Ornawy i Tylicza mia- 
Iy miejsce w ostatnich dniach sierpnia i na poczqtku wrzesnia, któ- 
re poprzedzone byly rekolekcjami parafialnymi z udzialem kso Marka 
Mikolajczyka sCJ. W dniach 30 i 31 sierpnia odbylo si
 sympozjum 
popularno-naukowe. Referaty wyglosili: Janusz Kieblesz ptT Cieka- 
wostki z dziejów Miastka i Tylicza, Janusz Cisek ptT Historia Miastka 
i Tylicza na podstawie dokumentów, kso dr hab. Kazimierz Talarek ptT 
Ks. Wladyslaw Kowalczyk i kso Jan Dry ja - proboszczowie Tylicza oraz 
burmistrz Kowala i prezes stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego 
Eugeniusz Golembiewski ptT Zycie i dzialalnosé Kazimierza Wielkiego. 
Glówne uroczystosci odbyly si
 1 wrzesnia, którym przewodni- 
czyl kso bp. dr Andrzej Jez - ordynariusza diecezji tarnowskiej przy 
udziale licznego grona gosci na czele z wladzami samorzqdowymi 


" \ 
\ 
I I 


- 5- . 


, ,-1 ! 
 

:f
 l ' "'

 
 \
 IW, 
I tl )l .'.I 1 ;, l : 
, .I . , 
, ,J' I 
" 
i' j 
, 


. 


t,\ 


ri fl 


iÊ 


, ... 


'1\,,' 


\ 


I
 


II 


. 
r 


. , 


Dzi
kczynnQ Msz
 swi
tQ w intencji osób zastuzonych dia Tyliczo sprowuje 
kso bp. dr Andrzej Jez. Fot. Janusz Kieblesz 


59
		

/zap_kaz_9_2012_061_0001.djvu

			Marion Stach (Ty/icz) 


Nowego sqcza i Krynicy-Zdroju, wladzami stowarzyszenia Króla Kazi- 
mierza Wielkiego i Wlodawskiego Towarzystwa Naukowego, wladza- 
mi administracyjnymi woj. malopolskiego oraz mieszkaricami Tylicza 
i okolic. Podczas Mszy sw. przy oltarzach bocznych odsloni
te zostaly 
tablice epitafijne ku czci kso Wladyslawa Kowalczyka i kso Jana Dryi, 
bylych proboszczów Tylicza. Po wyjsciu z kosciola uczestnicy roczni- 
cowych obchodów udali si
 na przykoscielny parking, gdzie nastqpilo 
odsloni
cie figury sw. Krzysztofa - patrona kierowców. 
Kolejnym aktem uroczystosci jubileuszowych byto odsloni
cie po- 
mników Kazimierza Wielkiego, przy którym wart
 honorowq pelnili 
zolnierze z Nowego sqcza. Mow
 laudacyjnq wyglosil Eugeniusz Go- 
lembiewski, a odsloni
cia dokonali kso biskup, burmistrzowie Kryni- 
cy-Zdrój i Kowala. Przy pomniku kso bpa Tylickiego wart
 honorowq 
pelnili strazacy z 
SP Tylicz, mow
 laudacyjna wyglosil dr Zdzislaw 
Jan Zasada - prezes Wlodawskiego Towarzystwa Naukowego, który 
wspólnie z kso biskupem i kso praiatem Boguslawem skotarkiem z Kry- 
nicy odslonili pomnik. 


h - :- 



,;: 


-.' 
..... ... 


 ,. , 
"" 
-. 

 
'I, " 

-' 
. 
 
I ,] 
I 
L 1 ... 



.. ..... 
 


, ;. 


1 



r- 
.I 


.'. 


Odstoni
cie pomnika króla Kazimierza 
Wielkiego. Od lewej: dr Dariusz Resko, 
Eugeniusz Gotembiewski, zotnierska warta, 
kso Marian Stach, kso bp Andrzej Jez. 
Fot. Janusz Kieblesz 


Odstoni
cie pomnika kso bpa Piotra 
Tylickiego. Od lewej: strazacka warta, 
kso Marian Stach, Zdzistaw J. Zasada. 
Fot. Fot. Janusz Kieblesz 


Pod Golgotq, gdzie nastqpilo odsloni
cie figur bi. kso Jerzego Po- 
pieluszki, przy której wart
 honorowq pelnila delegacja mlodzieiy, 
a Michal Wójciak wyglosil mow
 laudacyjnq i towarzyszyl kso biskupo- 


60
		

/zap_kaz_9_2012_062_0001.djvu

			Wie/ki jubileusz 650-/ecia Miastka - Ornawyi 400-/ecie obecnego Ty/icza 


wi w odsloni
ciu figury. Przy figurze kso kard. stefanaWyszyriskiego 
wart
 honorowq pelnili przedstawiciele rodzin parafii, aAntoni Kozub 
wyglosil mow
 laudacyjnq i wspólnie z kso biskupem odslonil figur
. 
Ostatnim punktem tej patriotyczno-religijnej uroczystosci bylo poswi
- 
cenie przez kso bpa Golgoty i Drogi Krzyzowej. 


- 
 
- 1 : 


ot; ,
. 

 
. 
'\ ,
 
'
 


-I. :-.:. 



 ' 


_ }. -- t - _ ", 


.. 


. " 


I. 
.. ...' 


'\. 


:\ 
'1" 


t, 
I:, 


, 


't:{. ::. L 
.. .. 
,- 
.1 ' 


- rr 


.,".,. r 


'\,. 
, 
\,.. 



 


Goscie uroczystosci pod pomnikiem króla Kazimierza Wielkiego. Oef lewej: Woj- 
ciech Rudziriski - dyrektor Centrum Szkolenia Rolniczego im. Kazimierza Wielkiego 
w Kowalu, Jerzy Giergielewicz - pelnomocnik ds. finanasowych SKKW, Tadeusz 
Jarzfibak, Jan Boliglowa, pracownik UM, Krynica Zdrój, Eugeniusz Golembiewski 
- burmistrz Kowala i prezes SKKW, kso bp. dr Andrzej Jei: - ordynariusz Diecezji 
tarnowskiej, dr Dariusz Resko - burmistrz Kudowy-Zdrój, kso pralat Marian Stach - 
proboszcz parafii w Tyliczu, Zdzislaw J. Zasada - sekretarz generalny SKKW. 
Fot. Janusz Kieblesz 


61
		

/zap_kaz_9_2012_063_0001.djvu

			Marion Stach (Ty/icz) 



 


... 
;:
 


.. 


'" 


. .. .4,,: 


, ,:..:
\ ,l - 
J} ,.'\ 
 

' 
.
\ I' 


· =.'C lil 


I r- J 1 


- 
r - '.... . 


- I 
I a'lI!!tI 

.. 
. - (" 


.., 


I t"1 
. '", I ,'( 


, 
._ ,'
 -

;., 1>_ 
:'
-'"'' 


Przy 400-letniej lipie Od lewej: 
Jerzy Giergielewicz, Zdzistaw 
J. Zasada, Janusz Kieblesz, Woj- 
ciech Rudziriski, Janusz Cisek. 
Fot. Archiwum SKKW 


W godzinach popoludniowych rozpoczql si
 festyn na tylickim sta- 
dionie. W jego trakcie, ale i takZe we wczesniejszych uroczystosciach 
i po ich odbyciu, spolecznosé Tylicza miala mozliwosci uczestniczenia 
w wyst
pach zespolów: IIsiklawa" z Zakopanego, tanecznego "Dolina 
Popradu" z Piwnicznej, Zespolu samorzqdowego Centrum Edukacji 
szkolnej z Tylicza. Zorganizowano takZe FestiwalllSwi
to Dzieci Gór" 
z udzialem zespolów z Chorwacji, Zakopanego, Gorlic, Rytra i lo- 
sia. Odbyly si
 takZe: rajd rowerowy, zawody konne, a 11 sierpnia 
rozpoczql si
 Krynicki Festiwal im. Jana Kiepury z udzialem Elzbiety 
Towarnickiej - sopran i Witolda Zalewskiego - pierwszego organisty 
na Wawelu. 
Zakoriczenie Wielkiego Jubileuszu planowane jest na 29 VI 2013 r., 
które polqczone b
dzie z parafialnym odpustem oraz odsloni
ciem 
pomnika - plaskorzeiby gen. Kazimierza Pulaskiego na usypanym 
kilka lat temu specjalnym kopcu na tylickim Rynku. B
dzie to okolicz- 
nosé upami
tniajqca pobyt konfederatów barskich w Muszynce 
i w Tyliczu w latach 1768- 1772. 


62
		

/zap_kaz_9_2012_064_0001.djvu

			Lech t.bik (Bydgoszcz) 


Legenda 0 Kazimierzu Wielkim 
i klJl1tielflfljl1t W/$ie/cH W/s/ickil1t 


W lapidarium przy gotyckiej kolegiacie wislickiej, zbudowanej po 
1350 r. na koszt Kazimierza Wielkiego na miejscu wczesniejszych 
swiqtyri z XII i XIII wieku, znajduje si
 romariska, wapienna plyta na- 
grobna 0 stosunkowo niewielkich wymiarach (107 x 36,5 x 23 cm). 
Widnieje na niej plaskorzeibiony wizerunek nieznanego m
zczyzny, 
odzianego w tunik
, z nieproporcjonalnie wydluzonq szyjq, co niektó- 
rym badaczom tego zabytku nasun
lo mysl, ze glow
 przedstawio- 
nego osobnika z jakiegos powodu wtórnie przekuto. Plyta pochodzi 
najprawdopodobniej z drugiej polowy XII stulecia i prezentuje moz- 
nq w tamtym czasie osobistosé. Wyrazono nawet przypuszczenie, ze 
za wyobrazonym m
zczyznq kryje si
 dzielnicowy ksiqz
 sandomierski 
Henryk, który w 1166 r. polegl smierciq krzyzowca w walce z pogari- 
skimi Prusami, ale niemy i twardy kamieri niejednq hipotez
 prze- 
trzyma. W XIV stuleciu stary nagrobek figuralny wydobyto z krypty 
rozebranej kolegiaty romariskiej i wmurowano w górnq parti
 fasady 
nowo wznoszonej kolegiaty gotyckiej, gdzie tkwil do 1964 r. 
Z tego powodu dostojny nieboszczyk przez kilkaset lat "wisial" 
niejako na kosciele. Co wi
cej, jego wyciqgni
ta szyja zdawala si
 
wskazywaé, ze naprawd
 skoriczyl na stryczku i dyndal na nim dlugo. 
Nazwano go przeto wisielcem. Aby zas wytlumaczyé, skqd si
 wziql 
na fasadzie kolegiaty, najpóiniej w XVIII w. ukuto osobliwq legen- 
d
. Zanotowal jq Julian Ursyn Niemcewicz, kiedy w 1811 r. zajechal do 
Wislicy. Jak opowiadali mu mieszkaricy miasteczka, budow
 kosciola wi- 
zytowal pewnego razu Kazimierz Wielki. Wprawnym okiem dopatrzyl si
 
ods
pstw od uzgodnionego z budowniczym projektu budowli oraz uchy- 
bieri w jej proporcjach. Krew uderzyta mu do glowy i w strasznym gnie- 
wie rozkazal budowniczego powiesié. Dworzanin, który mial wykonaé 


63
		

/zap_kaz_9_2012_065_0001.djvu

			Lech tbik (Bydgoszcz) 


królewski wyrok, doradzil skazaricowi, aby pospiesznie wyrzeibil 
w kamieniu wlasnq podobizn
 i wmurowal jq w Scian
 swiqtyni. Król, 
ochlonqwszy z gniewu, szczerze zalowal swej pop
dliwej decyzji. Gdy 
spytal dworzanina 0 egzekucj
 budowniczego, ten odpowiedzial, ze 
wisi na kosciele, po czym pokazal wladcy osadzony tam wizerunek. 
Rozbawiony monarcha win
 budowniczemu darowal. 
Na poczqtku XX stulecia bogatszq w szczególy wersj
 tej legendy 
zaslyszal w Wislicy Michal Rawita-Witanowski. Budowniczy nazywal si
 
ponoé Lic. Gniew króla wywolal fakt, ze ów Lic, wbrew wczesniejszym 
uzgodnieniom, postawil w Wislicy kosciól 0 niespotykanym rozwiqza- 
niu architektonicznym. stworzyl bowiem obiekt dwunawowy, wskutek 
czego trzy wewn
trzne kolumny, podtrzymujqce sklepienie, sytuowaly 
si
 posrodku swiqtyni i przeslanialy widok na oltarz glówny. Dalej opo- 
wiesé toczy si
 tak, jak u Niemcewicza, przy czym krqg ludzi przychyl- 
nych budowniczemu obejmuje kilku królewskich dworzan. skazaniec 
za ich radq rzeibi w kamieniu swój autoportret w roboczym fartuchu 
i wiesza go wysoko na koscielnym murze, oni zas w przeddzieri wy- 
konania wyroku donoszq wladcy, ze budowniczy sam si
 powiesil na 
kosciele. Król tymczasem ochlonql z emocji i zaczql ubolewaé nad 
stratq zdolnego architekta. Wówczas sprytni dworzanie, korzystajqc 
z nadarzajqcej si
 okazji, wyjawili królowi prawd
1 a gdy za nieszcz
- 
snym budowniczym wstawila si
 równiez królowa, rychlo uzyskal prze- 
baczenie i wrócil do lask monarchy. 
Legend
 w uj
ciu Rawity-Witanowskiego po uplywie przeszlo sie- 
demdziesi
ciu lat opracowal na nowo Jerzy Sta n kiewicz. Zdystanso- 
wal si
 lekko od przyczyny królewskiego gniewu, wskazujqc, iz Kazi- 
mierz Wielki na swój sposób preferowal swiqtynie dwunawowe, gdyz 
nakazal je wzniesé takZe w innych osrodkach malopolskich: szydlo- 
wie, stopnicy i Niepolomicach. Z kolei w samej Wislicy utrzymywano 
w polowie XX w., ze budowniczy narazil si
 wladcy, bo wzniósl nie taki 
dach, jakiego król sobie iyczyl. 
Polozona w ziemi sandomierskiej Wislica zaliczala si
 do glównych 
osrodków sredniowiecznej Polski. Kazimierz Wielki wielokrotnie do niej 
zaglqdal. Ufundowal w tym mieScie zarówno omówiony wlegendzie 
kosciól, jak i solidne murv obronne. Epoka swietnosci Wislicy przemi- 
n
la ostatecznie w XVI w., a trzysta lat póiniej rosyjski car zabral jej 


64
		

/zap_kaz_9_2012_066_0001.djvu

			Legenda 0 Kazimierzu Wie/kim i kamiennym wisie/cu wis/ickim 


prawa miejskie. Dzis jest zaledwie siedzibq gminy wiejskiej, przycup- 
ni
tq cichutko u stóp wynioslej, iscie królewskiej kolegiatyl. 


'( " 


1 
...... 



 - . 


"., 
 
.,,;, v'" 
,!\!\\\\\i; \ 


'r.. 
 


'w 


, '1\ 


) " 
. ........ 


:'.J". 



 


, ,-: _, '..
,:.\' t 


ft',.: ,I' 
(. )t

;
 , ' 


J. .:.
-
;:_... ., 


I. 


;1 
., ' 
. IY' cA','
 '\.: 
'" ' .

 " ':;,: f 
' . . ',. I _ 
" ,'11' 
-- .' 
'd' 'ti 'f' " , 
. ::J"
:1t
,:,,: .:,;;


<:
; 


..' 


":i 
1. '., 



.-
:-. 


. ,:.. :... . 
'.... 
- .
." 


f:. 


-.-. "i- 


-: ,., 


. . -.. - 
, ,,'; "'1 ' ,;?". .. ' 
_ . ..&.... 
 -l 
).-"1,".1" ,... I., 
", ... . . 
1I '.. 


,J 



 


., 
'., 


Wislica. Kolegiata Narodzenia Najswi
tszej Marii Panny. 
Fot. E1ibiefa Lugiewicz-Lbik 


, ' 
:'.J,..: ..., ' -
 
.- ,j
, ' 
. ... ,;. .....:'.. .' ' 



 


;. 


.. .. 


Kolegiata wislicka. 
Romanska ptyta nagrobna 
tak zwanego wisielca. 
Fot. Elibieta tugiewicz-tbik 


65
		

/zap_kaz_9_2012_067_0001.djvu

			Jerzy Giergie/ewicz (Wlodawek) 


, 
YS DZIEJOW 
GRODÓW KAZIMIERZOWSKICH (ez.VIII) 


"Miasta kazimierzowskie", to poj
cie obejmujqce miejscowosci, na 
których rozwój miala wplyw polityka wewn
trzna Kazimierza Wielkiego. 
Otrzymywaly one za jego panowania prawa miejskie lub ich potwier- 
dzenie i zwiqzane z nimi przywileje. Byly miejscem inwestycji obronnych 
lub fundacji koscielnych. Róinie potoczyly si
 losy tych miast. Niektóre 
z nich, jak np. Bydgoszcz, Cz
stochowa czy leiqcy obecnie poza grani- 
cami Po/ski, na Ukrainie, Lwów, staly si
 znaczqcymi osrodkami miej- 
skimi, inne niestety zeszly do rz
du wsi. Dotyczy to takie budowli po- 
wstalych za panowania Kazimierza Wielkiego, nie wszystkie dotrwaly 
do naszych czasów. Na lamach kolejnych wydan niniejszego periodyku 
postaramy si
 ukazaé krótki zarys dziejów poszczególnych miejscowo- 
sci, uwzg/
dniajqc ro/
 króla w ich rozwoju. Zródlem do opracowania 
tego materialu bylo wydawnictwo IIMiasta polskie w tysiqcleciu", 
IISlownik geograficzny Królestwa Po/skiego i innych krajów slowian- 
skich" oraz portale internetowe poszczególnych miejscowosci. 



LKUSZ 


I - Miasto powiatowe w województwie malopol- 
r iÀ :- j skim. Pierwsza wzmianka 0 miejscowüSo pochodzi 
" z dokumentu wydanego przez ksi
cia krakowskiego 
i sandomierskiego Boleslawa Wstydliwego w 1257 r. 
i dotyczy istniejqcej juz w tym czasie kopalni olowiu 
oraz osady górniczej 0 nazwie IIkusz. Przed 1299 
r. osad
 przeniesiono nad rzek
 Bab
 i nadano jej 
prawa miejskie magdeburskie (dokument lokacyjny 
zaginql). Kazimierz Wielki otoczyl miasto kamiennym murem z 3 bra- 
mami i 15 basztami. Rozbudowal takZe kosciól farny pw. sw. Andrze- 
ja. Pod koniec XIV w. zbudowano ratusz miejski. Olkusz nalezal w tym 


66
		

/zap_kaz_9_2012_068_0001.djvu

			Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich 


czasie do najwi
kszych i najwazniejszych miast Malopolski. Podstawq 
bogactwa byly kopalnie olowiu i galmanu. Rozkwit miasta przypada 
na okres od XIV do XVI w. W 1356 r. Olkusz otrzymal prawo wysylania 
przedstawicieli do sqdu szesciu Miast, najwyzszego organu sqdowego 
Malopolski w zakresie prawa niemieckiego. W polowie XIV w. miasto 
liczylo ok. 1000 mieszkariców, wsród nich duzo Niemców. Wi
kszosé 
domów byla murowana. 0 bogactwie miasta swiadczyé moze fakt wy- 
kupienia przez rad
 miejskq wójtostwa olkuskiego. W 1387 r. powstal 
tu klasztor augustianów. W XVI w. w okolicy Olkusza funkcjonowalo 
ok. 300 kopalri. Srednia produkcja olowiu wynosila 15 000 cetnarów, 
a srebra 1500 cetnarów rocznie. W 1579 r., za panowania króla ste- 
fana Batorego, w kamienicy przy rynku powstala mennica królewska. 
W 1581 r. bylo w Olkuszu 10 rzeiników, 9 szewców, po 8 kowali i pie- 
karzy, po 5 garncarzy i tkaczy, 4 krawców, po 3 bednarzy i kusnierzy, 
2 slodowników, 1 balwierz oraz 12 przekupek i 11 przekupniów. Kres 
swietnosci miasta nastqpil w XVII w. Woda podskórna i powodziowa 
(wylew rzeki Baby w 1674 r.) doprowadzily do zalania kopalri. W cza- 
sie najazdu szwedzkiego w 1655 r. górnicy olkuscy zostali uiyci do 
robienia podkopów pod Jasnq Gór
, w trakcie czego prawie wszyscy 
zgin
li. szwedzi naloiyli takZe na miasto bardzo wysokie kontrybucje 
tak w 1655 r., jak i w czasie wojny pólnocnej w 1702 r. Po wojnie 
szwedzkiej w 1662 r. Olkusz liczyl ok. 370 mieszkariców. Wedlug spisu 
z 1791 r. w samym mieScie byly 24 domy i 146 mieszkariców, a na 
przedmiesciach 73 domy i 332 mieszkariców. Po trzecim rozbio- 
rze Polski w 1795 r. Olkusz znalazl si
 w granicach Austrii, jednak 
w 1809 r. wlqczono go do Ksi
stwa Warszawskiego, a w 1815 r. do 
Królestwa Polskiego. W 1810 r. utworzono powiat olkuski. Oiywienie 
gospodarcze miasta nastqpilo na poczqtku XIX w. W 1 814 r. z inicja- 
tywy stanislawa staszica otwarto kopalni
 rudy cynku ,,Józef 11 Pobu- 
dowano gmachy starostwa, magistratu i szpitala. Rozebrano jednak 
murv obronne, stary ratusz i klasztor augustianów wraz z kosciolem. 
W latach 1883-1885 przeprowadzono lini
 kolejowq Iwanogród (D
- 
blin)-Dqbrowa. W 1907 r. austriacki przemyslowiec Peter Westen zalo- 
iyl w Olkuszu Fabryk
 Naczyri Blaszanych. Trzy Iata póiniej powstala 
Fabryka Naczyri Emaliowanych. W 1913 r. Olkusz liczyl 7600 miesz- 
kariców a w 1938 r. - 9916. Jednq trzeciq ludnosci stanowili Zydzi, 
którzy w czasie drugiej wojny swiatowej zostali wyniszczeni. Obecnie 
Olkusz jest jednym z osrodków wydobycia rud cynkowo-olowiowych 


67
		

/zap_kaz_9_2012_069_0001.djvu

			Jerzy Giergielewicz (Wloclawek) 


(kopalnia Olkusz). W mieScie znajduje si
 fragment odrestaurowa- 
nych murów obronnych z XIV w. oraz zabytkowa bazylika sw. Andrzeja 
z przelomu XIII-XIV w. 


Miasta po/skie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wroclaw 
1965-1967, t. I, s. 657-658; Slownik geograficzny Kró/estwa Po/skiego i in- 
nych krajów slowiOf1skich, nokt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 
1986, t. VII, s. 486-493; pLwikipedia.org/wiki/Olkusz; www.umig.olkusz.pl/ 



LSZTYN 


- Wies w województwie slqskim, powlecle cz
- 
stochowskim, siedziba gminy Olsztyn, dawniej mia- 
sto. Wczesniej miejscowosé nosila nazw
 Holsztyn 
i nawiqzywala do miejsca pochodzenia osadników 
niemieckich (pierwotnie Hoistein lub Hohlenstein). 
Pierwsza wzmianka 0 zamku (jako zamku w Przemi- 
lowicach) pochodzi z 1306 r. i zawarta jest w aktach 
procesu sqdowego mi
dzy biskupem krakowskim 
Janem Muskatq i arcybiskupem gnieinieriskim Jakubem Swinkq. Wa- 
rownia ta zostala rozbudowana przez Kazimierza Wielkiego w latach 
1349- 1359 i stanowila wazny punkt obrony pogranicza slqsko-malo- 
polskiego. Wg tradycji w lochach tego zamku wi
ziony byl wojewoda 
poznariski Maéko Borkowic skazany przez króla na smieré glodowq. 
W 1370 r. król Ludwik W
gierski nadal zamek wraz z ziemiq wieluriskq 
ksi
ciu Wladyslawowi Opolczykowi. Król Wladyslaw Jagiello w 1396 r., 
po tygodniowym obl
zeniu, zdobywa zamek i przylqcza go do Koro- 
ny. U podnóza zamku rozwijala si
 osada, zwana Olsztynkiem, za- 
mieszkala przez rzemieslników pracujqcych glównie na rzecz grodu. 
W 1406 r. stala si
 ona siedzibq rozleglego starostwa niegrodowego. 
Król Kazimierz Jagielloriczyk nadal osadzie w 1488 r. prawa miejskie. 
W 1552 r. Olsztyn uzyskal przywilej na organizowanie targów i jar- 
marków, jednak odsuni
cie od glównych szlaków handlowych i slabe 
gleby nie sprzyjaly rozwojowi miejscowosci. W 1587 r. zamek byl ata- 
kowany przez pretendenta do tronu polskiego Maksymiliana Habsbur- 
ga. Powaznych' zniszczeri zamku i miasta dokonali szwedzi w 1656 r. 


w' 

 
*I-s:-I* 
w 


68
		

/zap_kaz_9_2012_070_0001.djvu

			Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich 


W XVIII w. rozebrano duze fragmenty dolnego zamku na potrzeby 
budowanego kosciola. W 1870 r. Olsztyn utracil prawa miejskie. 


Miasta po/skie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrodaw 
1965-1967, t. I, s. 457; Slownik geograficzny Kró/estwa Po/skiego i innych kra- 
jów slowiOllskich, nakt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 1886, 
t. VII, s. 512-514; B. Guerquin, Zamki w Po/sce, Arkady, Warszawa 1984, 
s. 236-238; pl.wikipedia.org/wiki/Olsztyn-(województwo-slqskie); pl.wikipe- 
dia.org/wiki/Zamek w Olsztynie(województwo-slqskie); www.zamkiolsztyn.pl/; 
www.zamkipolskie.com/olsz/olsz.html 



PATOWIEC 


- Wies w województwie swi
tokrzyskim, powiecie 
kazimierskim, siedziba gminy Opatowiec, dawniej 
miasto. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1085 r., kie- 
dy to ksi
zna Judyta, zona Wladyslawa Hermana 
nadala wies opactwu benedyktyriskiemu w Tyricu. 
W spisie posiadlosci klasztornych z 1125 r. wies za- 
pisana jest jako Opattyniec. W 1271 r. ksiqz
 Bole- 
slaw Wstydliwy na prosb
 opata Modliboga nadal 
miejscowosci prawa miejskie. Korzystne polozenie przy ujsciu Dunajca 
do Wisly oraz szlak handlowy ze Slqska na Rus, sprzyjaly rozwojowi 
miasta. Niestety Opatowiec trzykrotnie najezdzany byl przez Tatarów, 
w latach 1241,1259 i 1287. Opat tyniecki Tomasz zaloiyl tu w 1283 r. 
klasztor dominikanów. Król Kazimierz Wielki w 1341 r. nadal miastu 
prawo do jarmarku oraz utworzyl komor
 celnq kontrolujqcq handel 
drzewem i winem. Miasto liczylo wówczas 1270 mieszkariców. 
W 1355 r. król uwzgl
dniajqc skargi mieszczan na zie traktowanie 
przez opata tynieckiego, odebral miasto klasztorowi. Benedyktyni 
odzyskali Opatowiec w 1363 r. Miasto rozwijalo si
 dzi
ki przywile- 
jom królewskim. Wladyslaw Jagiello w 1411 r. uwolnil mieszczan od 
podwód. Kazimierz Jagielloriczyk nadal prawo do drugiego jarmar- 
ku. Dzi
ki fundacji króla Jana Olbrachta powstala lainia i przy- 
tulek. W XV w. Opatowiec stal si
 miejscem zjazdów i narad 
paristwowych. W 1474 r. odbyl si
 tu zjazd szlachty malopolskiej 
dia ogloszenia pospolitego ruszenia na wypadek wojny z Marcinem 


... 


69
		

/zap_kaz_9_2012_071_0001.djvu

			Jerzy Giergielewicz (Wloclawek) 


Korwinem. W 1553 r. powstal w Opatowcu wspólny cech Iqczqcy az 
12 róznych specjalnosci, m.in. kowali, slusarzy, bednarzy, garncarzy i in- 
nych. W 1579 r. oplacano czynsze od 55 warsztatów mistrzowskich. 
Na Wisle funkcjonowaly 4 mlyny. W 1639 r. król Wladyslaw IV nadal 
prawo do nowych 4 jarmarków. Najazd szwedzki dokonal w mieScie 
wielu zniszczeri. W 1673 r. Opatowiec liczyl tylko 241 mieszkariców. 
W 1772 r. miasto przeszlo na wlasnosé rzqdu i w tym samym roku 
zostalo sprzedane rodzinie Walewskich. Dwa Iata póiniej Romuald 
Walewski uzyskal od króla stanislawa Poniatowskiego prawo do ca- 
lotygodniowego jarmarku. Po rozbiorach Opatowiec znalazl si
 w za- 
borze rosyjskim. Zaczql tracié na znaczeniu. W 1827 r. bylo tu tylko 
90 domów i 434 mieszkariców a w 1862 r. 67 domów i 459 miesz- 
kariców, w tym 35 Zydów. W 1869 r. Opatowiec utracil prawa miej- 
skie. Miejscowosé zostala zniszczona w czasie pierwszej i drugiej wojny 
swiatowej. W lipcu 1944 r. Niemcy dokonali pacyfikacji wsi, w wyniku 
której zamordowano kilkadziesiqt osób, w tym dzieci, oraz spalono 
ok.30 zabudowari. 


Miasta po/skie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrodaw 
1965-1967, t. I, s. 521; Slownik geograficzny Kró/estwa Po/skiego i innych 
krajów slowianskich, nokt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 
1886, t. VII, s. 551-552; pl.wikipedia.org/wiki/Opatowiec; Opatowiec.com. 
pil; www.opatowiec.pl; www.barteknet.com/Opatowiec/opatowiec.htm 



POCZNO 


- Miasto powiatowe w województwie lódzkim. Po 
raz pierwszy ówczesna nazwa Opocza pojawila si
 
w 1284 r.,w dokumencie ksi
cia Leszka Czarnego 
do kolegiaty sandomierskiej. Miejscowosé nalezala 
wówczas do kasztelanii zarnowskiej dzielnicy sando- 
mierskiej. Pierwotnie Opoczno lokowane na prawie 
sredzkim usytuowane bylo wokól dawnego kosciola 
parafialnego pw. sw. Marii Magdaleny. Kazimierz Wielki w 1365 r. roz- 
szerzyl jego obszar i nadal mu prawo miejskie magdeburskie. Otoczyl 
miasto murem obronnym, zbudowal zamek, zbrojowni
, dwór wój- 
towski, kosciól sw. Bartlomieja, sukiennice i kamienice mieszczanskie. 


M 


70
		

/zap_kaz_9_2012_072_0001.djvu

			Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich 


W latach 1346- 1368 powstal powiat opoczyriski, na czele którego stal 
starosta urz
dujqcy na zamku. Pierwszym starostq byl sobek z Wy- 
szkowic. Król Zygmunt August przywilejem z 1550 r. zabronil okolicz- 
nym wsiom warzenia piwa i odbywania targów, aby nie stanowilo to 
konkurencji dia miasta. Nadal tez mieszczanom prawo wyr
bu drzew 
w lasach na budulec oraz zgodzil si
 na zalozenie wodociqgów. Król 
Zygmunt 111 Waza w 1599 r. zezwolil na zbudowanie trzeciej bramy 
od strony Krakowskiego Przedmiescia. Wedlug lustracji z 1629 r. 
w mieScie bylo 90 rzemieslników, a wsród nich 23 szewców (posiadali 
cech zatwierdzony w 1593 r.), 17 piekarzy i 50 innych jak krawcy, ko- 
wale, slusarze, bednarze, kusnierze, rymarze, zlotnicy oraz kramarze. 
o bogactwie Opoczna swiadczy obowiqzek dostarczania na wyprawy 
wojenne wozu z iywnosciq i zaopatrzeniem, z woinicq i 2 hajduka- 
mi. Upadek miasta spowodowany byl zniszczeniami jakich dokonali 
szwedzi w 1655 r. Po ich wyparciu w Opocznie bylo 20 domów i 15 
rzemieslników. Po rozbiorach Polski miasto znalazlo si
 w zaborze ro- 
syjskim. W 1829 r. w Opocznie bylo ok. 330 domów i 2700 miesz- 
kariców. Pracowalo 95 rzemieslników, w tym 23 szewców i 17 pieka- 
rzy. Rozwój gospodarczy nastqpil w 2 polowie XIX w. W 1 880 r. Jan 
Dziewulski i bracia Wladyslaw i Józef Lange zaloiyli Zaklady Plytek 
Ceramicznych. W latach 1885-1890 przeprowadzono lini
 kolejowq 
Koluszki-skariysko-Kamienna. Powstaly nowe zaklady przemyslowe, 
jak wapiennik, huta szkla, cementownia, fabryka octu, browar, eeg iel- 
nia. Liczba ludnosci wzrosla do 7500 w 1913 r. i do 11000 w 1939 r. 
Po wybuchu 11 wojny swiatowej Niemcy utworzyli w Opocznie getto dia 
ok. 2700 Zydów. Wszyscy oni ulegli zagladzie. 
W Opocznie znajduje si
 zrekonstruowany na przelomie XIX 
i XX w. Zamek Kazimierzowski, w którym miesci si
 Muzeum Regionalne. 


Miasta po/skie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wro- 
daw, 1965-1967, t. I, s. 523-524; Slownik geograficzny Kró/estwa Po/skie- 
go i innych krajów slowi0l1Skich, nakt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, 
Warszawa 1886, t. VII, s. 555-559; B. Guerquin, Zamki w Po/sce, Arkady, 
Warszawa 1988, s. 240; www.opoczno.pl; pl.wikipedia.org/wiki/Opoczno; 
www.zamkipolskie.com/opoczn%poczno.html; www.zamki.pl/?idzamku=o- 
poczno 


71
		

/zap_kaz_9_2012_073_0001.djvu

			Jerzy Giergie/ewicz (Wloclawek) 



SIEK JASIELSKI 


- Wies w województwie podkarpackim, powiecie 
jasielskim, siedziba gminy Osiek Jasielski, dawniej 
. 
 miasto. W iródlach historycznych Osiek wyst
puje 
od XIV w. W 1365 r. król Kazimierz Wielki nadal 
osadzie prawo miejskie magdeburskie. Jako kró- 
lewszczyzn
 obdarzyl miasto przywilejami handlo- 
wymi i celnymi. W poludniowej cz
sci miejscowosci 
istnial zamek obronny. Od 1365 r. Osiek stanowil siedzib
 starostwa 
niegrodowego. Mimo przywilejów miasto nie rozwin
lo si
 jako osro- 
dek handlowo-rzemieslniczy. Mieszkaricy utrzymywali si
 glównie 
z rolnictwa. W 1474 r. Osiek zostal zniszczony przez wojska króla w
- 
gierskiego Macieja Korwina. Dzierzawcami starostwa osieckiego byli 
stadniccy, którzy wymuszali (biciem i wi
zieniem) odrabianie parisz- 
czyzny na mieszaricach miasta. Mieszczanie kilkakrotnie wnosili skargi 
w tej sprawie do sqdu grodzkiego w Bieczu i do króla. Ostatecznie 
w polowieXVII w. zgodzili si
 na 3 dni pariszczyznywtygodniu. Miasto 
zostalo powaznie zniszczone w 1655 r. przez szwedów, dwa Iata pói- 
niej przez oddzialy ksi
cia Rakoczego z siedmiogrodu oraz ponownie 
przez szwedów w czasie wojny pólnocnej w latach 1704- 1709. Lustra- 
cja przeprowadzona na poczqtku XVIII w. stwierdzila, ze w Osieku nie 
byto zadnych domów miejskich, brak bylo rzemieslników i nie odby- 
waly si
 tez jarmarki i targi. W 1762 r. wlascicielem starostwa zostal 
ksiqz
 Giedroyé, ostatni starosta królewski. W wyniku zaborów Osiek 
znalazl si
 w zaborze austriackim. Miastem zarzqdzali kolejno Branic- 
cy, sanguszkowie, Gaszyriscy i Janiszewscy. W XIX w. poprawila si
 sy- 
tuacja ekonomiczna miejscowosci. Jarmarki osieckie staly si
 slawne 
takZe na W
grzech i w Prusach. Handlowano glównie korimi, bydlem, 
trzodq chlewnq i owcami. Przyjezdzali takZe rzemieslnicy z dalekich 
okolic. W 1906 r. miasto liczylo 982 mieszkariców. Po pierwszej wojnie 
swiatowej, w 1919 r. odebrano Osiekowi Jasielskiemu prawa miejskie. 
Znajduje si
 tu drewniany zabytkowy kosciól pw. Przemienienia Pari- 
skiego pochodzqcy z poczqtków XV w. 
Miasta po/skie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrodaw 1965- 
1967, t. 11, s. 374; Slownik geograficzny Kró/estwa Po/skiego i innych krajów slo- 
wianskich, nokt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 1886, t. VII, s. 
629-633; pl. wikipedia.org/wiki/Osiek-Jasielski; www.zamki.pl/?idzamku=osiekj 


72
		

/zap_kaz_9_2012_074_0001.djvu

			Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich 



STRZESZÓW 


- Miasto powiatowe w województwie wielkopol- 
skim. Pierwsza wzmianka iródlowa 0 tej miejscowo- 
ki pochodzi z 2 X 1283 r. Wtedy to ksiqz
 wielkopol- 
ski Przemyslaw 11 poddal miasta ziemi kaliskiej pod 
jurysdykcj
 miasta Kalisza. Ostrzeszów w tym doku- 
mencie okreslany jest mianem "civitas". Swiadczy 
to, ze juz w tym czasie byl miastem. Dokladnej daty 
lokacji nie znamy, gdyz przywilej lokacyjny zaginql. 
Zaklada si
, iz moglo to nastqpié w latach 1244-1279 lub 1261- 
1283. szczególny rozwój miasta nastqpil za panowania Kazimierza 
Wielkiego. Wybudowany zostal zamek obronny oraz w 1353 r. kosciól 
farny pw. Wniebowzi
ia Najswi
zej Maryi Panny. Przywilejem z 1349 r. 
zapewnil bezpieczeristwo kupcom na szlaku handlowym z Torunia 
przez Kruszwic
 do Wroclawia. W drugiej polowie XIV w. Ostrzeszów 
przez pewien czas nalezal do ksi
ia Wladyslawa Opolczyka. W 1396 r. 
król Wladyslaw Jagiello przywrócil miasto Koronie. Ostrzeszów byl 
miastem królewskim. Na poczqtku XV w. stal si
 osrodkiem organizu- 
jqcego si
 powiatu ostrzeszowskiego i siedzibq starostwa grodowego 
oraz sqdów ziemskich. W 1456 r. Ostrzeszów zostal zwolniony na 10 
lat z podatków, po wiel kim pozarze, który zniszczyl miasto. Przeszkodq 
w rozwoju miasta byly napady rozbójnicze z terenu Slqska. Dlatego 
tez Ostrzeszów przystqpil na pewien czas do zwiqzku miast slqskich, w 
celu wspólnej obrony przed napadami. W 1538 r. król Zygmunt stary 
nadal przywilej na odbywanie 2 jarmarków rocznie. sto lat póiniej, 
w 1637 r. na dalsze dwa jarmarki zezwolil król Wladyslaw IV Znane 
byly targi zbozowe, na które przybywali kupcy i chlopi slqscy. Powstaly 
cechy rzeiników, garncarzy i szewców. W polowie XVI w. pracowalo 
w miekie 42 rzemieslników. Wielkich zniszczeri dokonali w 1655 r. 
szwedzi. spaleniu uleglo wówczas 141 domów, ocalalo tylko 47. 
Zniszczeniu ulegl zamek, wn
trze kosciola farnego oraz klasztor 
bernardynów. W latach 1630, 1660, 1710-1711 i 1793 w miekie 
grasowala zaraza, która dziesiqtkowala mieszkariców. W 1710 r. w jej 
wyniku wymarlo ok. 50 procent mieszkariców. W 1 793 r. Ostrze- 
szów znalazl si
 w zaborze pruskim. Liczyl wówczas 668 mieszkari- 
ców i 156 domów w wi
kszosci drewnianych. Glównym zaj
ciem 


f:
pr 
 
,<:) v 

: 
... y 


'-, 
V 


73
		

/zap_kaz_9_2012_075_0001.djvu

			Jerzy G;erg;e/ew;cz (Wlodawek) 


mieszczan bylo rolnietwo. Rze mioslo reprezentowane bylo przez 29 
szewców, 13 garbarzy, 1 0 garncarzy, 8 rzeiników i 6 plócienni- 
ków. W 1807 r. znalazl si
 w granicach Ksi
stwa Warszawskiego, a w 
1815 r. w granicach Wielkiego Ksi
stwa Poznariskiego. Zamieszkany 
byl wtedy przez 1497 mieszkariców. W XIX w. Ostrzeszów rozwijal 
si
 powoli. Glównym zaj
ciem ludnosci w dalszym ciqgu bylo rolnic- 
two, niemniej duza cz
sé mieszkariców trudnila si
 rzemioslem ce- 
ramicznym, mlynarstwem oraz handiem. W 1856 r. siedzib
 powiatu 
przeniesiono do szybciej rozwijajqcego si
 K
pna. Oiywienie gospo- 
darcze nastqpilo po wybudowaniu linii kolejowej Pozna ri-KI uczbork. 
Rozwinql si
 przemysl ceramiczny. W 1912 r. miasto liczylo juz 5693 
mieszkariców. W okresie mi
dzywojennym Ostrzeszów byl miastem 
o charakterze rolniczo-uslugowym. Funkcjonowaly tu 3 cegielnie, 3 
tartaki, kaflarnie, mlyn i mleczarnia. W czasie drugiej wojny swiatowej 
Niemcy zorganizowali tu obóz jeniecki dia zolnierzy polskich i alianc- 
kich. Po wojnie nastqpil dalszy rozwój miasta. W 1954 r. nastqpilo 
reaktywowanie powiatu ostrzeszowskiego. W mieScie zachowaly si
 
ruiny zamku Kazimierza Wielkiego. 


Miasta polskie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrodaw 1965- 
1967, t. 11, s. 275-277; Stownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów 
stowiariskich, nakt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warsmwa 



AKOSé 


- Miasto w województwie kujawsko-pomorskim, po- 
u 
" wiecie inowroclawskim. Nazwa miejscowosci wg legen- 
dy pochodzi od imienia Pakosz lub Pakoslaw z rycer- 
skiego rodu Awdariców, wlascicieli PakoSci w pierwszej 
polowie XIII w. Pierwsza wzmianka iródlowa pochodzi 
z 1216 r. i znajduje si
 w wykazie dóbr klasztoru strzel- 
neriskiego. Nast
pna z 1243 r. zwiqzana jest z budo- 
wq kosciola sw. Jakuba. W 1259 r. najechal na Pakosé 
ksiqz
 Kazimierz Kujawski, który wzniósl tu niewielki drewniany gród 
obronny. Od 1325 r. z nadania ksi
cia wielkopolskiego Przemyslawa 
11, miejscowosé stala si
 wlasnosciq rodu Leszczyców. W tymze roku 
Bogumil Leszczyc rozpoczql budow
 murowanego zamku obronne- 
go. W 1332 r. wojewoda inowroclawski Wojciech z Koscielca odparl 



 ,-",. 
t' 


74
		

/zap_kaz_9_2012_076_0001.djvu

			Zarys dziejów grodów Kazimierzowskich 


zwyci
sko w PakoSci najazd krzyzacki. Kazimierz Wielki 9 11 1359 r. 
nadal PakoSci prawo miejskie magdeburskie oraz przywilej odbywania 
cotygodniowych targów. Mieszczanie zajmowali si
 glównie rzemio- 
slem, a takZe rybolówstwem i handiem. W 1610 r. Pakosé stala si
 
wlasnosciq Dzialyriskich. W zwiqzku z przybyciem na te tereny husy- 
tów, kso Wojciech K
sicki wystqpil z inicjatywq wybudowania w PakoSci 
Kalwarii. Budow
 rozpocz
to w 1618 r. i finansowali jq Michal, Zyg- 
munt i Pawel Dzialyriscy. W efekcie powstal zespól kaplic, znanych 
dzisiaj jako Kalwaria Pakoska. W 1631 r. na fundamentach zamku 
zbudowano klasztor i kosciól reformatów. Rozwój PakoSci zostal za- 
hamowany przez zniszczenia szwedzkie w 1656 r., nast
pnie przez 
wiel ki pozar w w 1684 r. i epidemi
 cholery w 1708 r. Dalsze straty 
spowodowala wojna pólnocna i walki z okresu konfederacji barskiej. 
Gdy Prusy zaj
ly Pakosé w czasie pierwszego rozbioru Polski, miasto 
liczylo 468 mieszkariców. Oiywienie gospodarcze nastqpilo w drugiej 
polowie XIX w. Zwiqzane to bylo z budowq cukrowni i rzezni oraz 
uzyskaniem polqczenia kolejowego z Inowroclawiem i Zninem. Liczba 
mieszariców w 1910 r. wynosila 4000. Pakosé jest waznym osrodkiem 
kultu religijnego w Poisce z racji znajdujqcej si
 tu Kalwarii Pakoskiej, 
na którq sklada si
 zespól 25 kaplic pasyjnych. 


Miasta polskie w tysiqcleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wroclaw 
1965-1967, t. I, s. 339; Slownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych 
krajów slowianskich, nokt. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 
1886, t. VII, s. 820-821; Województwo bydgoskie, przewodnik, Wyd. Sport 
i Turystyka, Warszawa 1967, s. 364-365; pl.wikipedia.org/wiki/Pakosé; www. 
pakosc.pl; www.zamki.pl/?idzamku=pakosé; www.franciszkanie.net/arty- 
kul/273. pakosc;, www.zamkiobronne.pl/zamki-w-polsce-opis-295.htm; www. 
stowarzyszeniebastion. fora. pl/zamki.. .zamki.. ./zamek-w-pakoSci 


75
		

/zap_kaz_9_2012_077_0001.djvu

			Zdzislaw J. Zasada (Slubica Dobra) 


DZIAtALNosé STATUTOWA 
WtADZ STOWARZYSZENIA 


Uchwala Zarzqdu Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego 
z dnia 30 grudnia 2012 r. w sprawie poniiszych zagadnien 


Zgodnie z przyj
tq formq konsultacji elektronicznej z poszczególnymi 
czlonkami wladz stowarzyszenia w dniu 30 grudnia 2012 r. - podj
to 
uchwal
 Zarzqdu sKKW w nast
pujqcej tresci. 

 1 
1. Opracowanie merytoryczne i graficzne folderu sKKVV, który w liczbie 
3 000 egz. zostanie wydrukowany i rozeslany do czlonków stowarzy- 
szenia - 1 500 egz., a pozostaly naklad zostanie w dyspozycji wladz 
sKKW. 
2. Opracowanie merytoryczne zegara z kalendarzem, który w liczbie 120 
egz. zostanie wydrukowany i rozeslany do: po 2 egz. do wladz miej- 
scowosci nalezqcych do stowarzyszenia i po jednym egz. do szkól 
i instytucji czlonków sKKW oraz czlonków wladz sKKW. 
3. Ufundowanie nagrody rzeczowej w wysokosci ok. 500 zI dia najmlod- 
szego uczestnika finalowego konkursu 110 Kazimierzu Wielkim i jego 
czasach" organizowanego przez UKW w Bydgoszczy. 
4. Wsparcie finansowe w kwocie 1 500 zl dia UKW w Bydgoszczy na or- 
ganizowanq konferencj
 naukowq zwiqzanq z turystycznymi szlakami 
kazimierzowskimi. 
5. Wsparcie finansowe w kwocie 350 zl dia Uniwersytetu Katowickiego 
na druk ksiqzki pokonferencyjnej ptT "Kazimierz Wielki wobec Slqska 
- Slqsk wobec Kazimierza Wielkiego", jako rekompensat
 nabycia 30 
pozycji tego wydawnictwa. 
6. Podj
cie stanowiska w sprawie czlonków zbiorowych i indywidualnych, 
którzy zalegajq z oplacaniem skladek czlonkowskich polegajqce na 
wyslaniu pisma przypominajqcego 0 statutowym obowiqzku uiszczania 
skladek czlonkowskich. 
7. Przyj
cie Mariana Grochowskiego, dyrektora Biura Turystycznego 
"Car-Turist" w Bydgoszczy, w poczet czlonków sKKW. Rekomendujqcy: 
Jaroslaw Janczewski, Wojciech sobolewski z Bydgoszczy. 

2 
Uchwala wchodzi w Zycie z dniem podj
cia. 


sekretarz generalny sKKW 
(-) dr Zdzislaw J. Zasada 


76
		

/zap_kaz_9_2012_078_0001.djvu

			Jerzy Giergie/ewicz (Wlodawek) 


IIAZIMIERZ 
WIELKI 


I JEGO CZASY 
W TWÓRCZOSCI 
ARTYSTYCZNEJ 


1 


Celem niniejszego cyklu artykulów 
dotyczqcych osoby króla Kazimierza 
Wielkiego oraz jego czasów jest ukaza- 
nie królewskiej sylwetki oraz jego spusci- 
zny, jakq zostawil po sobie i jaka zostala 
upami
niona przez profesjonalnych 
artystów a takZe przez grono licznych 
amatorów zajmujqcych si
 twórczoSciq 
medalierskq.W obecnym cyklu publika- 
cyjnym znajdq si
 reprodukcje medali 
pochodzqcych z róznych okresów i wy- 
konanych róznorodnymi technikami. 


'


, c j 
, 
I. <. .u..\,.
 
 
,," 

 \ 1'-'" ,. 

 . 
 .' ' 
J,. 
 I" 
" 
.;(; 
\, 


.0 ...- .": 
'" ' 


" 



. 


... . 
__.!
.".A. 



..:. 


t,. 
"..,\ 


.. , 


TEMATYKA KAZIMIERZOWSKA W MEDALIERsTWIE (ez. lil). 


Kontynuujemy publikacj
 kolejnych medali 0 tematyce kazimie- 
rzowskiej. W wi
kszosci pochodzq one ze zbiorów Jaroslawa Jan- 
czewskiego z Bydgoszczy, autora pracy IIKazimierz Wielki, monety 
i medale", wydanej w roku 2012. W 111 cz
sci cyklu 11 Kazimierz Wiel ki 
w medalierstwie", przedstawiamy medale wydane w okresie powojen- 
nym, do lat 70-tych XX wieku. 


77
		

/zap_kaz_9_2012_079_0001.djvu

			Jerzy Giergielewicz (Wloclawek) 


, 
, ....1 


, 
.J. 
- J... 


- .' 


.".' 


- 
. - 


... 


Medal Kazimierza Wielkiego wybity w roku 1930. Autor. Piotr Trie- 
bier, Gips, lany, jednostronny, srednica 175 mmo Awers. Glowa króla 
Kazimierza Wielkiego z profilu. 


. 4...' 



 


'. ... J
 
- ' 
 
 :--.
 
... ; , --,., - . 
- . . '\
:. \

 .:.-:-,. 
.'..
.
, 
',.:":y' ' 


:; ,:'..
,
 
-:.
 ._:.
. ".ç' 
""'= ., 


. ... 


Medal wybity w roku 1962. Brqz, lany, srednica 58 mmo Awers. 
Kazimierz Wielki w koronie, w otoku napis IIKazimierz Wielki 1333 - 
1370", Rewers. Orzel w koronie, w szponach be rio i mieez, na piersi 
w tarczy kilof i mlot. W otoku napis: "TYsIAC LAT ziemi BOCHEN- 
sKIEJ 962 - 1962". 


i., 

 



"' 
" 
,,
 

. 
,"'" ' 
\
, ..
 
'"'" ' " 



- .
, 
....1 }'" 
. / 1 
' j "";' . 
. ! 


Medal wybity na 600 - lecie Uniwersytetu Jagielloriskiego 
w 1964 r. Autor Jerzy Bandura. srebro, lany, brqz cyzelowany, sredni- 
ca 73 mmo Awers. Postaé króla Kazimierza Wielkiego w koronie, trzy- 
majqcego w prawej r
ce makiet
 Akademii Krakowskiej, w lewej ber- 
10. W otoku napis: IlKAZIMIRUs REX 1364 FUNDAVIT" (Kazimierz 
Wielki 1364, Fundator), Rewers, Godlo Uniwersytetu Jagielloriskiego 
- dwa skrzyzowane berla rektorskie, nad nimi otwarta korona, ponizej 
data 1964. W otoku napis: II UNIVERsITAs JAGIELLONICA CRACO- 
VIENsls" (Uniwersytet Jagielloriski Krakowski). 


78
		

/zap_kaz_9_2012_080_0001.djvu

			Kazimierz Wielki i jego czasy w twórczosci artystycznej 


!,. 


... ' 


- 
"o 
::".;, "J 
, ,< '\
: .: - 


..... - 
. .$',',- 
,/" 


- . 
- . 


I 
.. 


Medal wybity na 600 - lecie skawiny w roku 1964. Autor Joanna 
Barcicka. Tombak, bity, srednica 60 mm, 84 g. Awers. Glowa króla 
Kazimierza Wielkiego w koronie. W otoku napis: PROHONORAE CI- 
VITATlS NOsTRAE * IN sKAVINA*, winno byé: PRO HONORE CIVI- 
TATls NOsTRAE * IN sKAWINA (Dia uhonorowania miasta nasze- 
go* w skawinie*), Rewers. Herb miasta skawiny: Litera 5 opleciona 
wokól miecza, u góry korona. Po bokach daty 1364 - 1964. 


- 


-- -.... -- 

" .
 
-- 
'" '.. ,i
'''-- - 
; -I 
\<;-' . .... 

'.", - 
"::::....
 " 
.....-- ,---
 
.-""")!..r,.,. _... 


< 


Medal wybity z okazji 810 - lecia Radomia w roku 1965. Autor 
Edward Gorol. Brqz, lany, wymiary 88 + 88 mmo Awers. Glowa króla 
Kazimierza Wielkiego w koronie. Wokól napis: 1364 R. RADOM UZY- 
sKUJE PRAWA MIEJsKIE, Rewers. Herb miasta Radomia, wokól na- 
pis: 1155*RADOM * 1965. 


:'. \ 


, '" 


" 
, \ 


Medal wybity w roku 1966 z okazji 600 -Iecia miasta Kleparz, obecnie 
dzielnicy Krakowa. Brqz, lany, srednica 58 mm, 137 g. Awers. Glowa 
Kazimierza Wielkiego w koronie. W otoku napis: KAZIMIERZ WIELKI 
1333 - 1370. Rewers. Herb Krakowa nad wagq, wokól napis: 600- 
LECIE DZIELNICY KLEPARZ. 


79
		

/zap_kaz_9_2012_081_0001.djvu

			Jerzy Giergielewicz (Wloclawek) 



, . 



,
 



u 


# 
..t ,;' ".... 


Medal wybity z okazji Dni Bochni w roku 1971. Brqz, lany, srednica 
55 mm, 61 g. Awers. Glowa Kazimierza Wielkiego w koronie. W oto- 
ku napis PROHONORAE ClVITATls NOsTRAE * IN BOCHNIA*, win- 
no byé: Pro honore civitatis nostrae * in Bochnia* (Dia uhonorowania 
miasta naszego* w Bochni*). Rewers. Orzel trzymajqcy w szponach 
miecz iberIo, daty 25.1X-2.X. 1971, na dole napis DN I BOCH N I. 


'" ",," 


,,
 


" 


'
, : . 

 

 
" . , 

 
"'-- 
 
. - ""'-- 


\ 

 
 
 


Medal wybity z okazji V Ogólnopolskiej sesji Numizmatycznej w No- 
wej Soli w roku 1975. Brqz, lany, srednica 64 mmo Awers: W srod- 
ku medalu awers grosza krakowskiego (korona), w otoku napis: 
V OGÓLNOPOLSKA NUMIZMATYCZNA / sEsJA W NOWEJ SOLI 
1975. Rewers: W srodku rewers grosza krakowskiego (orzeI), w otoku 
napis GROsl CRACOVIENsEss. 




 


80
		

/zap_kaz_9_2012_082_0001.djvu

			Katarzyna Wojtysiak, Krzysztof Witkowski (Kolo)* 


Szc$ésct fiqédzicsiqt lat 
MIASTA KOLA 


Miasto Ko lo w 2012 r. obchodzilo jubileusz 650. rocznicy lokacji mia- 
I sta. Dokument lokacyjny miasta Kola nadajqcy osadzie 
prawo miejskie zostal wystawiony przez Kazimierza Wiel- 
kiego w Dobczycach w dniu 18 VII 1362 r. Odbiorcq dy- 
plomu byl Henrykz Warty, który mial zaloiyé nowe miasto 
na miejscu istniejqcej juz osady. Oryginal dokumentu 
wydanego przez ostatniego Piasta na polskim tronie nie 
zachowal si
. SpaliI si
 on juz przed 1502 r. Jego tresé znana 
jest z trzech iródel. Pierwsze jest dokument ówczesnej wlascicielki Kola 
i starostwa kolskiego, ksi
znej sochaczewskiej Anny z 22 IX 1477 r. Na 
prosb
 mieszczanina kolskiego Marcina Ostrka potwierdza przywilej 10- 
kacyjny wydany niegdys przez Kazimierza Wielkiego. 


.. 
I I 
GD 


" 


._
.. 
>. - 


, - 


r 


.. 


Pl7. 


. . 


c.à:.t..--.t ""'YJC..., 
'>f...,. -=-CXftO'.oft, . .1lJl --... 1477 r 
,..-}"<:/,..y-L, ''''''':r:I'.Glo "7"amo.,.r-' '''''0 
"'4G..._ '/Ou:Us,	
			

/zap_kaz_9_2012_083_0001.djvu

			Katarzyna Wojtysiak, Krzysztof Witkowski (Kolo) 


Drugi tekst zawarty jest w Metryce Koronnej i jest to potwierdzenie 
przywileju wystawione na prosb
 Rady Miejskiej w Kole przez króla 
Jana Olbrachta. Tekst trzeci to potwierdzenie króla Zygmunta Augu- 
sta z 26 V 1 555 r. 
Nadanie praw miejskich bylo waznym etapem w procesie ksztalto- 
wania si
 miejskiej organizacji Kola. 650. rocznica tego wydarzenia 
stanowila okazj
 do przypomnienia wielowiekowej historii Kola az po 
czasy obecne. W celu wlasciwej oceny historycznych przemian, jakie 
dokonaly si
 w naszym grodzie w ciqgu ostatnich 650 lat, w mieScie 
odbylo si
 wiele inicjatyw upami
tniajqcych to wydarzenie. Populary- 
zacji dziejów i wspólczesnosci miasta Kola sluiyé mialy: opracowania 
naukowe i popularnonaukowe 0 Kole oraz poswi
cone obchodom ju- 
bileuszu prelekcje i odczyty na temat dziejów Kola, sesje naukowe, 
konkursy i wystawy 0 tematyce lokalnej, imprezy kulturalno-oswiato- 
we, sportowo-rekreacyjne i inne uroczyste spotkania realizowane dia 
uczczenia jubileuszu. 


.::. 




 ,\--rj. 
t. 
. 
 I 
Ij 
r./jl j r r \Wt\ 
. JlJ)'f II( { J 
- - 


,JiV gif j I 


Uroczysta sesja Rady Miejskiej w dniu 18 VII 2012 r. Fot. Katarzyna Wojtysiak 


Jednym z najwazniejszych wydarzeri byla uroczysta sesja Rady Miej- 
skiej w Kole, zorganizowana z okazji 650. rocznicy lokacji miasta 18 
lipca, czyli dokladnie w dniu, w którym przed wiekami król Kazimierz 
Wiel ki dokonal owej lokacji. 0 IILokacji Kola i jego najdawniejszych 
dziejach" faktów i ciekawostek dowiedzieli si
 obecni z referatu, jaki 
wyglosil dr Krzysztof Witkowski, dyrektor Muzeum Technik Ceramicz- 


82
		

/zap_kaz_9_2012_084_0001.djvu

			Szeséset pifiédziesiqt lat miasta Kola 


nych. Radni podj
li uchwal
 w sprawie przystqpienia Gminy Miejskiej 
Kolo do stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego. Qdczytane zosta- 
10 oswiadczenie w sprawie 650. rocznicy lokacji miasta, które spotkalo 
si
 z aprobatq sluchaczy. Uchwala mówila, iz Gmina Miejska Kolo 
przyst
puje w charakterze czlonka wspierajqcego do stowarzyszenia 
Króla Kazimierza Wielkiego z siedzibq w Kowalu w województwie ku- 
jawsko-pomorskim. Oswiadczenie zas mialo ponizszq form
: My, Raj- 
cy Miasta Kola, b
dqc swiadomi wagi i znaczenia dIa spolecznosci 10- 
kalnej, przypadajqcej w roku 2012 rocznicy 650-lecia lokacji miasta na 
wyspie rzecznej w zakolu Warty, na miejscu solectwa Kolo pragniemy, 
aby fokt ów stal si
 powszechnie znanym. Rada Miejska w Kole z sza- 
cunkiem i odpowiedzialnosciq przyjmujqc obowiqzki zachowania i po- 
mnaiania danego nam przez umilowane miasto dziedzictwa tradycji, 
kultury i historii wyraia w 650. rocznic
 tego wydarzenia wdzi
cznosé 
Królowi Zaloiycielowi oraz Wójtowi Henrykowi z Warty. Lokacja miasta 
dnia 18 lip ca 1362 r. umoiliwila stworzenie organizmu miejskiego 


11 


-- 


:;::.
 -- 


",... 


'-.. 


-;;: 


'- 


Dyplom wystawiony przez ksifiznq sochaczewskq Annfi w dniu 22 IX 1477 r. Na prosbfi 
mieszczanina kolskiego Marcina Ostrka ksifizna potwierdza dokument lokacyjny miasta 
Kola wystawiony 18 VII 1362 r. przez Kazimierza Wielkiego. 
Fot. Krzysztof Witkowski 


i stanowila poczqtek samorzqdnosci w Kole, której my jestesmy spad- 
kobiercami i kontynuatorami. Jestesmy dumni z dokonOll/udzi, którzy 
na przestrzeni wieków iyli i pracowali w Kole. Dzi
ki nim, nasze kró- 


83
		

/zap_kaz_9_2012_085_0001.djvu

			Katarzyna Wojtysiak, Krzysztof Witkowski (Kolo) 


lewskie miasto trwale zapisalo pi
kne karty w historii naszej Ojczyzny. 
Pami
tajqc 0 zobowiqzaniu, jakim sq wspaniale dzieje naszego grodu, 
nie szcz
dimy sil w wysilkach na rzecz jego dalszego rozwoju. Starajmy 
si
 to czynié zdajqc sobie spraw
 z tego, ie nast
pne pokolenia miesz- 
kOf1cÓW b
dq tworzyly jego przyszlosé. W roku jubileuszu 650-rocznicy 
lokacji miasta przez króla Kazimierza Wielkiego zostaly wybite okolicz- 
nosciowe medale, powstalo ich 100 sztuk wedlug projektu plastyczne- 
go sekretarza miasta Tomasza Nuszkiewicza. Awers zawiera budynek 
ratusza, herb miasta oraz napis 11650 lat miasta Kola 1362-2012", 
natomiast rewers wizerunek króla Kazimierza Wielkiego opatrzony la- 
ciriskq sentencjq IIde nova civitatem ex scultecia dicta Colo" zaczerp- 
ni
tq z odpisu aktu lokacyjnego z królewskiej kancelarii, znaczqcq 
"nowe miasto na miejscu solectwa zwanego Kolem". Urzqd Miejski 
w Kole wydal takZe publikacj
 11650 wydarzeri na 650-lecie Kola", sta- 
nowiqcq kalendarium wydarzeri lokalnych od okresu staropolskiego, 
przez zabory, dwudziestolecie mi
dzywojenne, wojn
 i okupacj
 hitle- 
rowskq, czasy PRL-u, az po czasy wspólczesne, zawierajqcq rozdzia- 
Iy napisane przez: Krzysztofa Witkowskiego, Mariusza Kaszyriskiego, 
Ewarysta Jaskowskiego, Tomasza Nuszkiewicza, Kazimierza Kasper- 
kiewicza. Wydaw- 
nietwo odpowia- 
da na potrzeb
 
utrwalenia pa- 
mi
ci 0 dawnych 
dziejach Kola, 
bysmy bogaci 
w doswiadczenia 
przeszlosci i zna- 
jomosé lokalnych 
tradycji, swia- 
domie budowa- 
li terainiejszosé 
i przyszlosé, by 
poznajqc tajniki 
dziejów dawnych 
darzyé jeszcze 
wi
kszym szacunkiem nasze pi
kne miasto 0 wielowiekowej tradycji. 
W roku jubileuszu odbyla si
 równiez sesja naukowa ptT IIKrólew- 
skie miasto Kolo" polqczona z wydaniem okolicznosciowej publikacji 


... 


4 


\. , 


\
 - 
,
 


., 


Kopio rego/iów koronocyjnych kró/o Kozimierzo 
Wie/kiego. Fot. Krzysztof Witkowski 


84
		

/zap_kaz_9_2012_086_0001.djvu

			Szeséset pifiédziesiqt lat miasta Kola 


"Królewskie miasto Kolo. studia w 650. rocznic
 lokacji miasta". Jest 
to pozycja naukowa, profesjonalnie traktujqca dzieje miasta do konca 
XVIII stulecia, i co najwazniejsze, prezentujqca zagadnienia niecz
sto 
opisywane przez badaczy historii. Publikacja cieszy si
 zainteresowa- 
niem m.in. ze wzgl
du na osob
 redaktora naczelnego prof. Izabeli 
skierskiej oraz artykul jednego z najwybitniejszych polskich historyków 
zajmujqcych si
 sredniowieczem, prof. Antoniego Gqsiorowskiego. 
Lokalny rynek wydawniczy wzbogacilo takZe ukazanie si
 poprawionej 
i uzupelnionej monografii ptT IINajdawniejsze dzieje Kola" pod redak- 
cjq dr. Krzysztofa Witkowskiego. Zmiany dokonane w drugim wydaniu 
dotyczq sredniowiecznych dziejów miasta. Poszerzona zostala baza 
wykorzystanej literatury, ale równiez skorzystano z nieeksponowanych 
dotqd iródel, zarówno drukowanych jak i r
kopismiennych. stwierdzié 
naleiy, iz w kwestii dziejów Kola na poczqtku XVI stulecia istnieje 
w pelni zadowalajqca monografia, spelniajqcq standardy wydawnic- 
twa naukowego. Publikacja recenzowana byla przez profesorów: Jó- 
zefa Dobosza z UAM w Poznaniu i Mariana Dygo z Akademii Huma- 
nistycznej w Pultusku. 
Innym wydawnictwem, którego tresé zwiqzana jest z Kolem, jest po- 
wiesé 11 Kolo czasu" Dariusza Matysiaka. Publikacja jest wyobrazeniem 
autora na temat poczqtków naszego miasta, jej promocja odbyla si
 
w roku obchodów jubileuszu. Pod szyldem 650-lecia miasta ukazal 
si
 takZe album podsumowujqcy dziesi
é edycji ogólnopolskiego kon- 
kursu " PORTRET' oraz publikacja IIZ dziejów .Z:ydów kolskich - w 70. 
Rocznic
 Zaglady w obozie zaglady Kulmhof" zawierajqca referaty 
wygloszone na sesji popularnonaukowej pod tym samym tytulem. se- 
sja popularnonaukowa odbyla si
 z okazji Dnia Judaizmu, a 70. rocz- 
nica zaglady w obozie w lesie rzuchowskim przypadla na obchodzony 
w tym roku jubileusz 650-lecia lokacji miasta. tqczqc obie okoliczno- 
ki, wygloszone referaty dotyczyly m.in. roli i wkladu w rozwój miasta 
spolecznoki iydowskiej, od wieków zamieszkujqcej Kolo. Zamyslem 
wydawcy bylo, by ksiqzka przyczynila si
 do upowszechniania wiedzy 
o miejscu Zydów w historii naszego miasta, byla jednym z elementów 
pelnej szacunku pami
ci i stala si
 zaczynem do dalszych badan nad 
dziejami kolskich starozakonnych. 
W roku jubileuszu po raz pierwszy na stronie internetowej Muzeum 
Technik Ceramicznych w Kole (www.muzeum-kolo.pl) udost
pniony 
zostal, dzi
ki Archiwum Glównemu Akt Dawnych w Warszawie, nie- 
publikowany dotqd wizerunek dokumentu z tresciq przywileju lokacyj- 


85
		

/zap_kaz_9_2012_087_0001.djvu

			mr
naW

w


mofW
o


o
 


nego miasta Kola. Ten zabytek oraz inne, oryginalne, historyczne do- 
kumenty, takZe kopie regaliów koronacyjnych uiyczonych przez Urzqd 
Miejski w Kowalu, repliki sredniowiecznych strojów mieszczanskich 
uiyczonych przez firm
 IIspes medie- 
wal market", sredniowiecznego uzbro- 
jenia z Muzeum w t
czycy, oryginalne 
zabytki archeologiczne ze zbiorów wla- 
snych oraz Muzeum Okr
gowego w Ko- 
ninie, prezentowane byly na wystawie 
IISredniowieczne dzieje Kola i zamku 
kolskiego" w Muzeum Technik Cera- 
micznych w Kole. swojq wystaw
 11 Kolo 
- historia i wspólczesnosé - wystawa 
Motyw obchodów 650. leda miasta W 650. rocznic
 lokacji miasta" przygo- 
Kota. towala Powiatowa i Miejska Biblioteka 
Publiczna w Kole. Zorganizowano kilka 
prezentacji multimedialnych, z których najwazniejszq zatytulowano 
1I0d pozólklych r
kopisów do systemu informacji geograficznej. 0 re- 
konstrukcji sieci osadniczej XVI w. oko- 
lic Kola", a jest ona elementem duzego 
projektu badawczego realizowanego 
przez pracowników Polskiej Akademii 
Nauk, którego poklosiem b
dzie opra- 
cowanie struktury osadnictwa w XVI- 
-wiecznej Wielkopolsce. 
Na okolicznosé jubileuszu przygoto- 
, { wano wiele konkursów tematycznych, 
;JfI c/o...... mLin. na najpi
kniejszq piosenk
 
,_:' .";.
: 
 K

/
="

j::kn
;:;'u

 
'.- 

_
,' .,..:i
 ... storia zwiqzana z Kolskim Ratuszem ", 

--!.., -i.,,--:' 
- t. na makiet
 ratusza, fotograficzny i lite- 
. , racki IIZ biegiem Warty". Powstale na 
.\.: potrzeby konkursów prace sq pamiqtkq 
Publikacja autorstwa K. Witkowskie- ubieglorocznych zdarzen. 
go, M. Kaszynskiego, E. Jaskowskie- Wh' b"l db I . 
go, K. Kasperkiewicza, T. Nuszkie- , . r

ac JU I euszu 0 ywa y Sl
 
wicza ,,650 wydarzen na 650-lede rownlez Imprezy plenerowe, festyny 
Kota". Fot. Krzysztof Witkowski i koncerty, w tym festyn sredniowieczny 


. 


.... 
$' 



--.z. 


650 WYDARZEN 
na 650-lecie Kola 


86
		

/zap_kaz_9_2012_088_0001.djvu

			Szeséset pifiédziesiqt lat miasta Kola 


II W czasach Kazimierza Wielkiego", spotkanie historyczne IIDawno, 
dawno temu", impreza IIRatusz Dzieciom", Kolo Bluesa Festi- 
val i VIII Mi
dzynarodowy Ziot Motocyklowy, Kolski Wieczór z hip- 
-hopem, Rodzinne Kol
dowanie, koncert noworoczny, rajdy rowerowe 
i rowerowo-kajakowe. Pod szyldem 650-lecia lokacji miasta przebie- 
galy warsztaty 11Kolskie spotkania z fotografiq" towarzyszqce XI edycji 
ogólnopolskiego konkursu fotograficznego IIPortret", VIII Warsztaty 
Zdobienia Ceramiki, VII Impreza Swi
tojariska. Inauguracja roku kul- 
turalnego MOK obfitowala w wystawy prezentujqce pamiqtki historii 
Kola lub inspirowane czy nawiqzujqce do Kola, po raz pierwszy dia 
mieszkariców miasta zorganizowano Dzieri sztuki Kolskiej. Nie zabra- 
klo licznych imprez sportowych, zawodów, memorialów, mistrzostw, 
biegów, turniejów, maratonów, meczów, wyscigów. Do rocznicy nawiq- 
zywal zlaz harcerski z okazji 95-lecia Harcerstwa Polskiego na Ziemi 
Kolskiej. Swi
to Powiatu i Miasta Kola, a w jego ramach szereg ini- 
cjatyw, równiez przebiegalo pod szyldem jubileuszu. Artysci przybyli 
na ósmy Mi
dzynarodowy Plener Artystyczny (malarsko-rzeibiarsko- 
-ceramiczny) mieli szczególnq okolicznosé do osobliwego przyjrzenia 
si
 naszemu miastu i wyrazenia go w indywidualny sposób, co mozna 
byto zauwaiyé na wystawie poplenerowej. Jubileusze sklaniajq do re- 
fleksji i zastanowienia si
 nad bi ezqcym i wydarzeniami w kontekscie 
doswiadczeri naszych ojców. Do przemysleri sklanial koncert ptT II Te - 
stament czasu" ku czci Blogoslawionego Jana Pawla 11, Honorowego 
Obywatela Miasta Kola. Wazna dia mieszkariców byla uroczysta Msza 
sw. odprawiona pod przewodnictwem wlodawskiego bpa Wieslawa 
Alojzego Meringa. 
Wszelkie koncepty, jakie realizowane byly w roku 2012 i sluiyly 
podkresleniu wagi jubileuszu, znalazly akceptacj
 i poparde wladz 
miejskich, swiadomych, iz 650. rocznica nadania praw miejskich sta- 
nowi okazj
 do zgl
biania wiedzy 0 Naszej Malej Ojczyinie w mysl 
sentencji, ze historia to swiadek czasu, swiatlo prawdy, iycie pami
d, 
nauczycielka iycia. zwiastunka przyszlosd, a jej znajomosé jest naszq 
obywatelskq powinnosciq. 


87
		

/zap_kaz_9_2012_090_0001.djvu

			Gabrie/ Korbutt, Slawomir Brodzinski (B
dzin) 


Kazimierzowski obelisk 
w Bftdzinie 


+ 


stowarzyszenie Ratujmy Kosciól na Gór- 
ce w B
dzinie powstalo w marcu 2009 r. 
Zostalo powolane z inicjatywy b
dzinian 
skupionych wokól parafii sw. Trójcy dia rato- 
wania najstarszej swiqtyni w tym królewskim 
miescie, kosciola wpisanego do rejestru za- 
bytków Województwa Slqskiego. siedziba 
stowarzyszenia znajduje si
 na historycznej 
Górze Zamkowej, zwiqzanej z osobq zaloiyciela miasta, króla Kazi- 
mierza 111 Wielkiego. To on w 1358 r. nadal B
dzinowi prawa miejskie. 
To on na b
dziriskim wzgórzu ufundowal pierwszy murowany kosciól 
w obr
bie obecnej swiqtyni. 
Ratujqc unikatowy i historyczny obiekt, który wychowal cale poko- 
lenia mieszkariców B
dzina, stowarzyszenie realizuje swe cele statu- 
towe poprzez róznorodnq dzialalnosé. W 700. rocznic
 urodzin ostat- 
niego z dynastii Piastów na polskim tronie, powszechnie uwazanego 
za jednego z najwybitniejszych polskich wladców, stowarzyszenie Ra- 
tujmy Kosciól na Górce jako pierwsze w B
dzinie podj
lo inicjatyw
 
uhonorowania Króla Kazimierza Wielkiego i postanowilo oglosié Rok 
2010 - Rokiem Kazimierzowskim, apelujqc jednoczesnie do wszyst- 
kich mieszkariców B
dzina i instytucji publicznych 0 wlqczenie si
 
w organizacj
 wydarzeri lokalnych, glownie 0 charakterze edukacyj- 
nym czy kulturalnym, zwiqzanych z osobq wladcy. 
Wspólorganizatorami Roku zostali starosta B
dziriski oraz stowa- 
rzyszenie na Rzecz Ochrony Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturowe- 
go "Moje Miasto", zas honorowy patronat uroczystosci obj
li biskup 
sosnowiecki, starosta b
dziriski i prezydent B
dzina. 
Wsród wielu inicjatyw lokalnych znalazlo si
 równiez odsloni
cie 
obelisku upami
tniajqcego 700. rocznic
 urodzin Króla Kazimierza 
Wielkiego. 
Dia realizacji tego zamierzenia pracownia projektowa "Plan" z Ka- 
towic przygotowala projekt budowlany, w którym czytamy m.in.: 


ratujmy 
koscióJ 
, 
na gorce 


88
		

/zap_kaz_9_2012_091_0001.djvu

			Kazimierzowski obelisk w Bfidzinie 


l ,> , 


IIstowarzyszenie Ratujmy Kosciól na Górce w B
dzinie, powo- 
lane w celu zbierania funduszy na ratowanie zabytkowego kosciola 
pw. Swi
tej Trójcy oglosilo 2010 rok Rokiem Kazimierzowskim dia 
uczczenia 700. rocznicy urodzin króla b
dqcego fundatorem pierw- 
szego kosciola murowanego w B
dzinie (rok 1365). Jednym z dzialan 
w ramach obchodów jest ustawienie w otoczeniu kosciola obelisku 
upami
tniajqcego zaslugi króla dia Ziemi B
dzinskiej. Inicjatywa ta 
spotkala si
 z poparciem wladz powiatowych i gminnych. 
Obelisk jest na poludniowym stoku Góry Zamkowej u podnóza 
muru oporowego kosciola we wschodniej linii sq ograniczajqce scho- 
dy terenowe prowadzqce do kosciola od strony Alei Kollqtaja. schody 
te stanowiq najwazniejszy ciqg pieszy prowadzqcy do kosciola. Nachy- 
lenie stoku w kierunku poludniowym wynosi okolo 30-35°. Budynek 
kosciola ze wzgl
du na swoje charakterystyczne usytuowanie stanowi 
silnq dominant
 krajobrazowq i architektonicznq w sylwecie miasta. 
Pod wzgl
dem znaczeniowym stanow i obok zamku jednq z ikon archi- 
j tektonicznych tego regionu. 
Obelisk zlokalizowano przy 
, ' d ' rodkowym sP h ocz p n l iku scho- 
ów terenowyc. aszczyzn
 
.1 wokól podstawy obelisku two- 
rzy pólokrqg kamiennej po- 
sadzki wylozonej kamieniem 
wapiennym podobnym do za- 
stosowanego w murze oporo- 
wym kosciola. Kamien naleiy 
uloiyé na podbudowie typu 
lekkiego na warstwie podsypki 
- cementowo-piaskowej. Prze- 

 -". . 
" ;,., ,.- -, strzenie pomi
dzy kamieniami 
;/Ji



:' 


:
:w

 p sr


w m q 
e
a ty n
 
-
 ,,-
..;r...
" "'.,.. 
':

5
1:
 


ohn

:
widziany jest tylko 

 -...)- - ......-.:. Podstaw
 obelisku sta no- 
--
 . wi eliptyczny cokól wykonany 
z tego samego kamienia. (...) 
Górna plaszczyzna podstawy 



 


... 



j - - 


o 



 _. '..
 !lOt> ... 
:...: 
:,0: 
{

.::\" " 
:. 
., -,.'"'
 ' 
."j 
. 
...... 
,:


;; 
,.
.: :.(
-,
 

'
j.,
..')
il


 . 


-,-'- 



':", ' 


.... 
'"" 


89
		

/zap_kaz_9_2012_092_0001.djvu

			Gabrie/ Korbutt, Slawom;r Brodz;nski (Bfidzin) 


pochylona jest w kierunku zachodnim z najniZszym punktem polozonym 
w poziomie posadzki. 
Zasadniczy element kamienny 0 wysokosci 180 cm 0 przekroju przy 
podstawie 40x40 cm wykonany b
dzie z czarnego granitu 0 praktycznie 
niewidocznym uziarnieniu. Plaszczyzny pionowe zaprojektowano jako po- 
wierzchnie polerowane. Pochylone plaszczyzny projektuje si
 jako mato- 
we. Boczne kraw
zie pokqtnej obelisku b
dq zmatowione. Elementy liter 
i kopii piecz
ci królewskiej b
dq mieé lico polerowane. (...)" 
Na obelisku widnieje tekst: 
KRÓLOWI 
KAZIMIERZOWI WIELKIEMU 
W 700. ROCZNIC
 URODZIN 
STOWARZYSZENIE 
RATUJMY KOSClÓt 
NA GÓRCE 
B
DZIN 
30.04.2010 R. 


W tekst wkomponowano za Z. Piech: Ikonografia p;ecz
ci Piastów, 
Kraków 1993, nr 101, s. 253, M. Gumowski: Piecz
ciekrólówpolskich, 
Kraków 1919, nr6, s. 9 IIP;ecz
émajestatowqsrednicy 116mm. Wlad- 
ca ukazany na tronie w pozycji siedzqcej, odziany w dlugq luinq szat
, 
z szerokimi r
kawami si
gajqcymi poniiej 
lokei, na którq ubrany jest dlugi, obszerny 
plaszcz 0 lamowanych brzegach, spi
ty na 
prawym ramieniu. W prawej r
ce król trzy- 
ma bedo zwienczone motywem roslinnym, 
w kw
 
b
o zwren- aone

em,ana 
glowie okolonej dlugi- mi, bujnymi wlosami 
ma koron
. Tron w ksztalcie dlugiej 
skrzyni z podnóikiem, zdobiony jest moty- 
wami architektoniczny- mi: fryz arkadkowy, 
iabki, pinakle. Poniiej stóp królewskich, na tIe budowli przypominajq- 
cej architektur
 tronu, godlo póllwa pól oda w koronie, uj
e w fragment 
ostroowalnego obramienia. Za plecami króla dwie postacie (anioIo- 
wie?) rozpinajq obszernq draperi
. Pole piecz
ci, którego nie pokryto 
draperiq ozdobione jest kratkq. W otoku napis: 
+ KAZIMIRVS D(E)I GR(ATI)A REX POLONIE C(RA)COVIE SA(N) 
DOM(IRIE) SIRAD(IE) LANC(ICIE) CVYAV(IE) POMORA(N)IE" 


90
		

/zap_kaz_9_2012_093_0001.djvu

			Pawel Wqsowicz (Bydgoszcz)* 


Sluzba Logistyków z Bydgoszczy 


1 Pomorska Brygada Logistyczna im. Króla Ka- 
zimierza Wielkiego pomimo stosunkowo krótkiej 
o 11 
historii swojego istnienia ma za sobq szereg waz- 
nych i odpowiedzialnych przedsi
wzi
é, które zre- 
alizowala z powodzeniem. Pojazdy brygady rocz- 
nie przemierzajq dwa i pól miliona kilometrów by 
wykonaé zadania transportowe, a ponad setka co- 
dziennie wyjezdza na polskie drogi. Od momentu sformowania, a wi
c 
od 2004 r. zadania logistyków to nie tylko logistyczne wsparcie wojsk 
w kraju, ale takZe intensywny udzial w misjach poza jego granicami. 
Zolnierze Brygady juz od samego poczqtku funkcjonowania zasilali 
struktury Polskich Kontyngentów Wojskowych w Republice I rak u, Li- 
banie, syrii i Afganistanie, takZe Czadzie i Kosowie. Obecnie zolnierze 
Brygady zasilajq Polskie Kontyngenty Wojskowe w Afganistanie, Koso- 
wie oraz Bosni. Aktualnie na misjach przebywa blisko 150 zolnierzy, 
a kolejni rozpocz
li juz szkolenie przygotowujqce do wyjazdu w ra- 
mach nast
pnej zmiany. Dia ciekawostki mozna dodaé, ze dotychczas 
do udzialu w misjach zagranicznych Brygada wyslala ponad 2000 zol- 
nierzy, z czego wielu ki I kukrotnie. 
sluzba w misji zagranicznej to nic innego, jak wykonywanie tych sa- 
mych, rutynowych zadan transportowych, remontowo-obslugowych, 
ewakuacyjnych i tych zwiqzanych z magazynowaniem i dystrybucjq 
materialów tyle tylko, ze wowiele bardziej skomplikowanych warun- 
kach i bardzo cz
sto pod presjq zagrozenia zdrowia i iycia. To dlatego 
zolnierze przechodzq bardzo szczególowe i kompleksowe szkolenie, 
w którym glówny nacisk kladzie si
 na wykorzystanie wniosków z po- 
przednich misji i aktualnq sytuacj
 panujqcq w kraju, w którym b
dq 
rea I izowa ne zadania. 
Oprócz misji zagranicznych Brygada wydziela swoich zolnierzy 
i sprz
t do komponentów wchodzqcych w sklad sil Odpowiedzi NATO 
(sON, ang. NRF). szereg éwiczen, szkolen w garnizonie, poligono- 


-

 

 


*Kpt. Pawel Wqsowicz jest oficerem prasowym 1 Pomorskiej Brygady Logi- 
stycznej im. Kazimierza Wie/kiego. 


91
		

/zap_kaz_9_2012_094_0001.djvu

			Pawel Wqsowicz (Bydgoszcz)* 


wych i w osrodkach specjalistycznych to wysilek i inwestycja majqca 
owocowaé w pomyslnej realizacji zadan w warunkach realnych za- 
grozen. W jednostkach brygady sluiy ponad 200 oficerów, 500 pod- 
oficerów oraz 700 szeregowych zawodowych. W strukturach Brygady 
figuruje blisko 160 stanowisk NSR. Nie mozna równiez zapomnieé 0 
prawie 400 osobowej grupie pracowników wojska, wspomagajqcych 
funkcjonowanie poszczególnych komórek brygady. 
Etatowym dowódcq 1 Brygady Logistycznej od 19 XII 2011 r. jest 
pik Dariusz PLUTA. 


, .. 
, 


. i - 
f- 
,> 

 
I 


..--- 


"
" 


I 


, , 


"It 


'" ,--- 
, 


\, 




'" - 


::-. 
........... 


- . 
" 
..... 
GU"'R 
-, PLA TOá', . 
'" .
 
!'o-.. " 


" 
-:JJ ' 


--.-...J 


L'I 


, 


.. 
'" 


,'
 


-.,.;....- 
,
 . 


-. 
.- 


\" 


,/ , 
; 


b 


92
		

/zap_kaz_9_2012_095_0001.djvu

			Sluiba Logistyków z Bydgoszczy 


I 
 ,l.. 


:
"t 
_ 


,....- .-1"".: 


. , 
"
 \ 


lt1: 
't;. 


- 


, 
 I 


,1. 


'- 


+ 


. ;/., "- 
" ;, 
-
 


.--
 


,./ 

/ 


L ',
f 

 



, 
'.. 


I I 


I 



 


- 



 


. 


" 
, 


, 
\. 


. 
. 
 
Jo, 0 1-,t , 
, "" -". ,I ... " 

"" 


I '. -'!' 
" J '\,. ... 
. \ .. 
 iJ 
, 
.- .

 


!IT -
' 
I
 - I 
, 


4 


j 
I 


, ' 


r;; .. 


" 


, 
''\, 
r 


.. 


"- 


.4 
,. 



" 


,
. 
';,. J 

J 


/ 


, I 
fl 


I, 


-=-, 


..... 


Fot. Archiw. 1 BLog 


93
		

/zap_kaz_9_2012_096_0001.djvu

			J*:drzej Kuémaja, Kacper Lech, Joanna Za/ewska, 
Justyna Rosciszewska (Bydgoszcz) 


U roczystosé pod pomnikiem króla 
Kazimierza III Wielkiego 
w B'fdgO$ZCZIf 


W dniu 5 XI 2012 r. uczniowie Zespolu Szkól Ogólnoksztalcqcych 
nr 4 im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz zolnierze 1 Pomor- 
skiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza Wielkiego w Bydgosz- 
czy uczcili przypadajqcq w tym dniu 642. rocznic
 smierci swojego 
patrona. 
Uroczystosé pod pomnikiem króla, przy ulo Pod Blankami, rozpo- 
cz
la si
 0 godzinie 12:00 wprowadzeniem sztandarów szkoly i jed- 
nostki wojskowej oraz odspiewaniem hymnu paristwowego. 


-- .. - 
rr111 I 
" I 
1 I ,
 "'1 

 '1111 
I ',I .... '11- 
J I " . ,I v,.; II1II 
\:'y.. . 
";. 
'r .. 

..
 .- ;-

 
.' 


Poczty sztandarowe 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza Wielkiego 
w Bydgoszczy oraz Zespolu Szkól Ogólnoksztalcqcych nr 4 im. Kazimierza Wielkiego 
w Bydgoszczy. Fot. Piotr tabenda 


Prowadzqcy J
drzej Kuémaja i Kacper Lech powitali przybylych go- 
sci: Wojciecha Paczkowskiego - dyrektora Biura Rady Miasta Bydgosz- 
czy, Janusza Wisniewskiego - przedstawiciela Wydzialu Edukacji UM 
Bydgoszcz, Eugeniusza Golembiewskiego - burmistrza Kowala i preze- 
sa Zarzqdu Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego, Lecha tbika 
- sekretarza Rady Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego, zast
p- 


94
		

/zap_kaz_9_2012_097_0001.djvu

			Uroczystosé pod pomnikiem kró/a Kazimierza 11/ Wie/kiego w Bydgoszczy 


c
 dowódcy 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza 
Wielkiego w Bydgoszczy pik. Krzysztofa Tokarczyka oraz oficera praso- 
wego 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej kpt. Pawla Wqsowicza 


___ _I 


jï I' 1 


. 
t 


\ " I 
J 


... 


.... 1 


.., 


- 


.... 


..", 


\ 
'-'.. , 
\ 


, '... 
"."!-- 


'lil 


" 


" 


.... 



 


" 


. 


-- 


Od lewej: Katarzyna Kijewska- Potudniak - dyrektor lespotu Szkót Ogólnoksztatcq- 
cych nr 4 im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Eugeniusz Gotembiewski - bur- 
mistrz Kowala i prezes larzqdu Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego, Lech 
tbik - sekretarz Rady Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego, Justyna Rosciszew- 
ska - wicedyrektor ISO nr 4 w Bydgoszczy, Wojciech Smielecki - nauczyciel historii 
w ISO nr 4 w Bydgoszczy. W drugim rz
dzie: ptk. Krzysztof Tokarczyk - zast
pca 
dowódcy 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza Wielkiego w Byd- 
goszczy i kpt. Pawet Wqsowicz - oficer prasowy 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej im. 
Króla Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Fot. Piotr tabenda 


Nast
pnie dyrektor Katarzyna Kijewska-Poludniak wyglosila oko- 
licznosciowe przemówienie, zwracajqc uwag
 na zainicjowanie przez 
Zespól Szkól Ogólnoksztalcqcych nr 4 tradycji promowania postaci 
patrona króla Kazimierza Wielkiego. 
Eugeniusz Golembiewski, burmistrz Kowala, pod kres lil donioslq 
rol
 króla, który na mocy aktów lokacyjnych zaloiyl ponad 1 00 miast 
w Polsce, w tym Bydgoszcz i Kowal. 


95
		

/zap_kaz_9_2012_098_0001.djvu

			Jt:drzej Kuémaja, Kaeper Leeh, Joanna Zalewska, 
Justyna Rosciszewska (Bydgoszcz) 


\ 


( 
I 


, 


I 


... 

 


-
 


. . 


'1" 
" 
 
.. 
 
, 


, J 



. 


"I 
 
".1 1 '_ 
- ; 


I 


,'
, 



- 


- -.---- . 
"- --- 
- 


Przemawiajq: Katarzyna Kijewska-Potudniak - dyrektor Zespotu Szkót Ogólnoksztat- 
eqeyeh nr 4 im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszezy, Eugeniusz Gotembiewski - bur- 
mistrz Kowala i prezes Zarzqdu Stowarzyszenia Króla Kazimierza Wielkiego. 
Fot. Piotr tabenda 
o historycznq opraw
 uroczystosci zadbal uczeri kl. 3 gimnazjum 
Krzesimir Zast
powski, przedstawiajqc krótkq prelekcj
 0 dokona- 
niach politycznych i ekonomicznych króla. 


.... 


11' , 
." " 

 I 
"- 
"" 
" 


(.. . 


, 11 ,I I 
.., ':. . 
- 


t 


.. 


. 
.
 


.J .' 
-'"' .J" 
 
'" j or. 
" 




 


;, 


-., 


Krzesimir Zast
powski, uezen Zespotu Szkót Ogólnoksztatcqeyeh nr 4 im. Kazimie- 
rza Wielkiego w Bydgoszezy referuje najwi
ksze dokonania króla. Za nim, prowadzq- 
ey uroezystosé - od lewej: J
drzej Kuémaja i Kaeper Leeh. Fot. Piotr tabenda 


96
		

/zap_kaz_9_2012_099_0001.djvu

			Uroczystosé pod pomnikiem kró/a Kazimierza 11/ Wie/kiego w Bydgoszczy 


Po prezentacji, uczennice Zespolu Szkól Ogólnoksztalcqcych nr 4 
im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy: Agata Kozakiewicz, Natalia 
Sadlowska i Roksana Jankowska zloiyly wiqzank
 kwiatów i zapalily 
symboliczne znicze pod pomnikiem króla. 


-
 ,.. 
. '. 


---
- 

lI" . 
. "t 
-: -., 


. 


....\ " 
 
..... ,jo - 
-w 
e..' - 
.- \' 
.. ,', 

 
f' 
 


, , 


....., 
.
. 
-, 
 ' --. 


.. 
) 


-. 


...., 
,,' - 


':-1 


.. 


'"'"' 
<:- 
0" 


Delegacja uczennic Zespotu Szkót Ogólnoksztatcqcych nr 4 im. Kazimierza Wiel kie- 
go w Bydgoszczy przed ztozeniem wiqzanki kwiatów i zapaleniem zniczy. Od lewej: 
Agata Kozakiewicz, Natalia Sadtowska, Roksana Jankowska. Fot. Piotr tabendo 


Obchody rocznicy smierci króla - zaloiyciela naszego grodu zosta- 
Iy uroczyscie zakoriczone wyprowadzeniem sztandarów Zespolu Szkól 
Ogólnoksztalcqcych nr 4 im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy 
i 1 Pomorskiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza Wielkiego 
w Bydgoszczy. 


97
		

/zap_kaz_9_2012_100_0001.djvu

			Janusz Augustowski (Wlodawek)* 


Pierwszy Ogólnopolski 
7ÏlrHig' $ZI1cItOWIj 
im. Króla Kazimierza Wielkiego 


W dniu 12 VIII 2012 r. w Kowalu na Kujawach odbyl si
 I Ogólnopolski 
Turniej Szachowy im. Króla Kazimierza Wielkiego. Jego organizatorami 
byly wladze miasta i gminy Kowal oraz Stowarzyszenie Króla Kazimierza 
Wielkiego. Na czele Komitetu Organizacyjnego stanql Piotr Ptaszyriski. 
Turniej prowadzony byl programem ChessArbiter Pro v.4.27. W za- 
wodach uczestniczylo 48 zawodników. Liczba zawodników z rankingiem 
FIDE: 22 w tym dwie kobiety. S
dziq rundowym byl Marian B
dziriski. 
Zawodnicy rozegrali pojedynki w kategorii open, systemem szwajcar- 
skim na dystansie 9 rund, w tempie gry 15 minut dia zawodnika. Zwy- 
ci
zcq turnieju zostal Ka rol Jaroch mieszkaniec Slqska, któryotrzymal 
nagrod
 0 wartosci 1000 zl ufundowanq przez Burmistrza Miasta Ko- 
wala Eugeniusz Golembiewskiego. Drugq nagrod
 0 wartosci 700 zl, 
ufundowanq przez Wójta Gminy Kowal Stanislawa Adamczyka otrzy- 
mal Marcin Steczek. Na trzecim miejscu uplasowal si
 Miroslaw Gra- 
barczyk, otrzymujqc nagrod
 0 wartosci 500 zl, ufundowanq równiez 
przez Wójta Gminy Kowal. Nagrody za dalsze miejsca w turnieju ufun- 
dowali równiez: posel Marek Wojtkowski, czlonek Zarzqdu Wojewódz- 
twa Kujawsko-Pomorskiego Slawomir Kopysé, Starostwo Wloclawskie, 
Stowarzyszenie Króla Kazimierza Wielkiego oraz Wojskowa Komenda 
Uzupelnieri we Wloclawku. Ponadto wszyscy uczestnicy turnieju otrzy- 
mali pamiqtkowe dyplomy. 
Zawody byly wzorowo zorganizowane. Uczestnicy mieli zapewnione 
napoje, ciastka w czasie przerw. Otrzymali takZe obiad. Organizatorzy 
zapewnili wiele cennych nagród. Fundatorami nagród byli: Urzqd i Bur- 
mistrz miasta Kowal; Wójt Gminy Kowal; Urzqd Marszalkowski woj. ku- 
jawsko-pomorskiego; Delegatura Wojskowej Komendy Uzupelnieri we 
Wloclawku, Stowarzyszenie Króla Kazimierza Wielkiego. 
W opinii zawodników podkreslano, ze turniej naleiy kontynuowaé 
w latach nast
pnych z zastosowaniem zegarów elektronicznych. Tempo 
gry naleiy zmienié na tempo Fischera z dodatkowym czasem za kmdy 
ruch, co ulatwi s
dziowanie. 


* Janusz Augustowski jest s
dziq szachowym klasy pafrstwowej. 


98
		

/zap_kaz_9_2012_101_0001.djvu

			Pierwszy Ogó/nopo/ski Tumiej Szachowy im. Kró/a Kazimierza Wie/kiego 



" 1''* 
..1 
'\. 

 
,.po' 
,\ 
, \ 
. . 
, ,', ' . 
.... 
 
Uczestnicy turnieju 
I 
-, 1 
I . 1 
l 1\1 \ ',: .,
 I 
r 
;.
 
.\ 
Zwyci
zca turnieju Karol Jaroch 
odbiera nagrod
 od burmistrza 
Kowala Eugeniusza Gotembiew- 
 
skiego 


, ' 


.' {\ 


" 


\. 


'.J . 


.....<00 


Pojedynki "mtodzi" kontra 
"starzy" szachisci 


0",1""11 '\ 

,;ï 

 y 

 t 


Wicelider turnieju Marcin Steczek odbiera 
nagrod
 od wójta Kowala Stanistawa Adamczyka 
Fot. www.gmina.kowa/.p/ 


99
		

/zap_kaz_9_2012_102_0001.djvu

			Przemyslaw Ciesie/ski (Golina)* 


GOLINA 
swi
towala swoje urodziny 



 - 
.- 
I 


Metaforycznie rzecz ujmujqc, czas ma te do siebie, ze 
zapisuje na kartach histerii kazdej miejscowosci - zarówno 
malej, jak i tej wi
kszej - najwazniejsze wydarzenia z jej ist- 
nienia i funkcjonowania. W dziejach naszego miasta za te, 
o znaczeniu bezprecedensowym, moze uchodzié potwier- 
dzenie przywileju lokacyjnego w 1362 r. przez króla Kazi- 
mierza Wielkiego. W tym roku min
la dokladnie okrqgla, 
bo 650. rocznica od tego znaczqcego wydarzenia. Z okazji gminnych ob- 
chodów urodzin miejscowosci uczniowie ze Szkoly Podstawowej im. Juliu- 
sza Slowackiego przystqpili do realizacji projektu edukacyjnego: IIGolina 
- moje miasto", w sklad którego weszlo kilka przedsi
wzi
é. 


Projekt specjalny 
W ramach cyklu zaplanowanych dzialari, których koordynatorem 
byl Przemyslaw Ciesielski, a wspólorganizatorkami Beata Matczak 
i Magdalena Mielcarek-Mirek, mlodzi ludzie przypominali 0 historii 
oraz walorach malej Ojczyzny, jakq jest Golina. Ich prace doprowa- 
dzily do zrealizowania atrakcyjnej wystawy zdj
é, opracowania tema- 
tycznych komiksów oraz kilku prezentacji multimedialnych. Mlodziei: 
uczestniczyla tez w specjalnych lekcjach historii 0 Kazimierzu Wiel kim. 
Król na ... asfalde 


.....-....-: W dniu 30 IV 2012 r. min
ta 702. rocz- 
, , '" _ nica od momentu przyjscia na swiat 
,,
-\; ostatniego z rodu Piastów na polskim 
.-.. tronie. Stqd tez pomyst na wyjqtkowy 
happening. Podczas jednej z przerw 
mi
dzylekcyjnych dzieci ze Szkoty Pod- 
1 stawowej im. Juliusza Stowackiego, 
uZywajqc kolorowej kredy rysowaty por- 
I trety Kazimierza 111 Wielkiego. Ucznio- 
wie dokonali tego na asfalcie, który na 
co dzien stuZy do organizowania gier 
zespotowych. Autorskie prace bytywwie- 
lu przypadkach zaskakujqce. Przewa- 
zaty tutaj czysto abstrakcyjne wyobra- 
zenia czternastowiecznego wtadcy. 
* Przemyslow Ciesie/ski jest nouczycie/em j
zyko po/skiego i histor;i w Szko/e Podsta- 
wowej im. JuliuszÇJ Slowockiego w Go/inie, w woj. wie/kopo/skim. 


.
,,', 

 


- 



 , 
'
'-=-.
	
			

/zap_kaz_9_2012_103_0001.djvu

			Go/ina swifitowala swoje urodziny 


Inscenizacja na rynku 
Mocq wladzy królewskiej danej nam z urz
du potwierdzamy dzisiaj 
prawo lokacji grodu Golina nad Wartq poloionego, które to ongis od 
naszego ojca Wladyslawa otrzymal [. ..]. Byé moze podobnych zwrotów 
uiyl650 lattemu król Kazimierz Wielki w dokumencie potwierdzajqcym 
Stanislawowi Kiwale przywilej lokacyjny jubileuszowej miejscowosci. 
Dia uczczenia tego wydarzenia uczniowie z V c: Wiktoria Jankowska, 
Natalia Kulesza, Michal Dom iszews ki, Daniel Gordziewicz, Rafal 
Jakubowski i Tobiasz Tomaszewski ze Szkoly Podstawowej im. Juliusza 
Slowackiego wGolinie przygotowali niezwyklq w swej tresci scenk
 
rodzajowq. Trud swojej pracy zaprezentowali 25 czerwca 2012 r. na 
plo Kazimierza Wielkiego tuz przed pomnikiem zasluzonego króla. 
Piqtoklasisci w efektownych strojach starali si
 jak najwierniej oddaé 
tamten moment. Swoje umiej
tnosci aktorskie pokazali z uiyciem 
rekwizytów w tie specjalnie zaaranzowanej dekoracji stylizowanej 
na sredniowiecznq, 0 którq zatroszczyly si
 Magdalena Mielcarek 
-Mi rek i Beata Matczak. Przedstawienie bardzo podobalo si
 szkolnej 
spolecznosci. Dopelnieniem ich wyst
pu byl turniej rycerski. Mlodzi 
artysci zostali nagrodzeni gromkimi brawami. 
Wspomniany wyzej projekt edukacyjny smialo mozna nazwaé spe- 
cjalnym, a sprzyjalytemu okresleniu tak wyjqtkowa pod kazdym wzgl
- 
dem okolicznosé. Cieszy fakt, ze spolecznosé Szkoly Podstawowej im. 
Juliusza Slowackiego wpisala si
 w obchody 650. rocznicy potwierdze- 
nia Golinie praw miejskich. Podj
te do tej pory dzialania na pewno 
w pozytywny sposób wplynq na tozsamosé lokalnq uczniów oraz ich 
postaw
 obywatelskq wobec miejscowosci, którq znajq od dzieciristwa. 



 


- ', I 
,;:':,1 


...- ._1 .. 
. 
, 


.. 


.
....
, 
- - 
--or 


- , 



 
,'"". 


'.. 


'.- 


I 


U O 
, , -f', 
'1,. { 1 ' 


1-:, '
j 
" 


, 
-.' 


'"',. 


Fot. Archiwum SP w Go/inie 


101
		

/zap_kaz_9_2012_104_0001.djvu

			Zdzislaw J. Zasada (SlubicQ Dobra) 


KALENDARIUM 


Lipiec 2012 r. - Dia uczczenia 650. rocznicy potwierdzenia 10- 
kacji grodu nad Wartq - Goliny IIMocq wladzy królewskiej da- 
nej nam z urz
du potwierdzamy dzisiaj prawo lokacji grodu Golina 
nad Wartq poloionego, które to ongis od naszego ojca Wladysla- 
wa otrzymal" odbylo si
 w tym grodzie szereg uroczystosci i imprez. 


Lipiec 2012 r. - Ambasadorka Króla Kazimierza Wielkiego - aktorka 
Aldona Orman, czlonkini Zarzqdu SKKW, zaprosila do glosowania na 
Polaka Wszech Czasów - KAZIMIERZA 111 WIELKIEGO. Akcja ta miala 
zakoriczé si
 jesieniq w telewizji publicznej. W programie mialo braé 
udzial tylko 12 postaci, które zbiorq najwi
cej glosów internautów. 


12 sierpnia 2012 r. - Burmistrz Kowala oraz Stowarzyszenie Króla 
Kazimierza Wielkiego byli organizatorami I Turnieju Szachowego im. 
Króla Kazimierza Wielkiego. Turniej rozegrany zostal w swietlicy po by- 
Iym dworcu autobusowym przy ulicy Kazimierza Wielkiego. Pojedynki 
odbyly si
 w kategorii open, systemem szwajcarskim na dystansie 
9 rund, w tempie gry 15 minut dia zawodnika. 


31 sierpnia - 1 wrzesnia 2012 r. - Na zaproszenie burmistrza Kry- 
nicy-Zdrój i Stowarzyszenia Na Rzecz Rozwoju Tylicza oraz parafii 
w Tyliczu z okazji 650-rocznicy nadania przez króla Kazmierza Wiel- 
kiego praw miejskich Miastku, pózniejszemu Tyliczowi, oraz 400-lecia 
ponowienia praw miejskich przez bpa Piotra Tylickiego (obydwaj uro- 
dzili si
 w Kowalu) w rocznicowych uroczystosciach z ramienia SKKW 
udzial wzi
li: Eugeniusz Golembiewski - burmistrz Kowala, Zdzislaw J. 
Zasada - sekretarz generalny SKKW, Wojciech Rudziriski - przewodni- 
czqcy komisji rewizyjnej SKKW i Jerzy Giergielewicz - pelnomocnik ds. 
finansowych SKKW. Poszczególni czlonkowie delegacji wyglosili oko- 
licznosciowe referaty oraz dostqpili zaszczytu odsloni
cia pomników 
Kazimierza Wielkiego oraz Piotra Tylickiego. 


102
		

/zap_kaz_9_2012_105_0001.djvu

			Kalendarium 


Sierpien 2012 r. - Ukazal si
 drukiem koleiny 8. numer IIZapisków 
Kazimierzowskich", który nieodplatnie dotrze wylqcznie do czlonków 
Stowarzyszenia oraz autorów tekstów. 


5 listopada 2012 r. - Uczniowie Zespolu Szkól Ogólnoksztalcqcych 
nr 4 im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz zolnierze 1 Pomor- 
skiej Brygady Logistycznej im. Króla Kazimierza Wielkiego w Bydgosz- 
czy uczcili przypadajqcq w tym dniu 642. rocznic
 smierci swojego 
patrona. Uroczystosé pod pomnikiem króla, przy ulo Pod Blankami, 
rozpocz
la si
 0 godzinie 12:00 wprowadzeniem sztandarów szkoly i 
jednostki wojskowej oraz odspiewaniem hymnu paristwowego. 


Grudzien 2012 r. - Jak co roku nasze Stowarzyszenie jest wydaw- 
cq KALENDARZA Z ZEGAREM. Obecna jego edycja nawiqzuje 
do 680. rocznicy koronacji na króla Polski Kazimierza Wielkiego. 


W nast
pnym numerze m.in.: 


· Regionalisci - Straznicy pami
ci, ostatni romantycy czy 
iniynierowie marketingu? 
· Co Slomniki zawdzi
czajq Kazimierzowi Wielkiemu? 
Wokóllokacji miasta. 


· Zarys dziejów grodów kazimierzowskich (e.d.). 


· Kazimierz Wielki w medalierstwie. 


103
		

/zap_kaz_9_2012_106_0001.djvu

			. 
I ... 


...,. 


4. 


, 


\u 
 -, 
" " , , 
'-':::J -'r,U 


...,,..,.. ' "T 
. , :' ,I' I .' . I I .. ,,-. 'i " 
l
 < . \ Á .. f 0--0 
· 11 r . . 
,II $ . 
'r,) .-.-!! 
.', ,J, I 
ct 
I I I II I " I I I.' I , "
 ., 

">, 
 IJ -
..._= "'
.. . "'!':
 .' ,'

 Cl 
iiï ... , " \. lP .. 
.\. .. 
.' .. 
...."'. .... ,f' ,
'm 
, :til' , .' ,./, , "'; . "
 . , " 
- 
 ..
 .l 3 
.. l.' 
 
-:
 .,.;; . 
.. 

;, I 'k.-r"....' "1 . - , .. ., I I I I I ',. .. 

 
'I' 
ifAj 
 . . 
': " I I' 


., la I