/kapitalizm001.djvu

			: ...
POLSKA AKADEMIA NAUK
INSTYTUT HISTORII NAUKI
WYŻSZA SZKOŁA GOSPODARKI W BYDGOSZCZY
REWITALIZACJA
DZIEDZICTWA PRZEMYSŁOWEGO
Industrial Heritage Revitalization
Pod redakcją
Juliana Kołodzieja
Bydgoszcz - Warszawa 2011
Komitet Naukowy Konferencji
Prof. dr hab. Leszek Zasztowt - Przewodniczący
Prof. dr hab. Bolesław Orłowski
Prof. dr hab. Zbigniew Wójcik
Prof. dr hab. Edward Malak
Dr hab. Krzysztof Dumała
Dr inż. Ryszard Maciołek, prof. WSG
Dr Zbigniew Tucholski - Sekretarz
Zespół Organizacyjny Konferencji
Mgr Janina Owczarek IHN PAN
Mgr Juliusz Milewski IHN PAN
Mgr Magdalena Jasińska WSG
Mgr Dominika Muszyńska - Jeleszyńska WSG
Małgorzata Mędza ACER
Kamila Czerwińska - sekretariat Biura Projektu
Dr Julian Kołodziej - koordynator Zespołu
Korekta: Barbara Jędrzejczyk i Agnieszka Turek
Projekt okładki: Adriana Górska WSG (fot. Kampus WSG - archiwum)
Skład: Marcin Wasilewski WSG
Adres Redakcji
Instytut Historii Nauki PAN
00-330 Warszawa, Nowy Świat 72
© Copyright by: Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2011 ISBN 978-83-86062-04-1
© Copyright by: Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2011 ISBN 978-83-
61036-55-5
Artykuły publikowane w monografii zostały wygłoszone na Międzynarodowej Konferencji
Naukowo - Wdrożeniowej "Rewitalizacja dziedzictwa przemysłowego"
Warszawa - Bydgoszcz w dniach 26-28 września 2011r.
Książka dofinansowana ze środków Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna w ramach
Konkursu Dotacji "Fundusze europejskie na poziomie NSS" - IV edycja organizowanego przez
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej
Wydanie I.
Druk: Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2011
Patronat honorowy projektu:
1: .•
AGENCJA
ROD,YIOJU PRZEMYSLU
S;:\)LKA AKC''ijN<Ą
Polski Komitet
do spraw UNESCO
Spis treści
Bolesław Orłowski
Kilka (gorzkich?) uwag praktycznych (?) na marginesie sesji 5
Sławomir Ratajski
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO 9
Ryszard Urbanowicz
Zrównoważone planowanie urbanistyczne 19
Stanisław Wołkowicz, Joanna Fajfer
Problematyka terenów zdegradowanych: uwarunkowania prawne i możliwości
rekultywacji 27
Klemens Stańkowski
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji. Modelowanie
procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności. 35
Witold Sielewicz
dzielnicę
przemysłowych
terenów
Przekształcanie
w nowoczesną
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
........................................................................................................................... 51
Bogusław Karakula
Rewitalizacja terenów poprzemysłowych w Sokołowie Podlaskim 65
Justyna Gorgoń, Jan Skowronek
Kompleksowość procesów rewitalizacji obszarów i obiektów poprzemysłowych
w województwie śląskim 77
Marika Pirveli
Proces uspołeczniania w projektowaniu rewitalizacji 87
Tomasz Delowski
Przekształcenia obszarów poprzemysłowych i możliwości finansowania
zintegrowanych projektów rewitalizacji. 101
Piotr Gerber
Ochrona dziedzictwa przemysłowego w Polsce. Doświadczenia Muzeum
Przemysłu i Kolejnictwa na Śląsku 111
Waldemar Affelt
Przesłanki aksjologiczne konserwacji zasobów dziedzictwa techniki 121
3
Jarosław Komża
Żyrardów. Rewitalizacja dziedzictwa i odbudowa tożsamości miasta 143
Zbigniew Tucholski
Problemy ochrony i rewitalizacji dziedzictwa infrastruktury kolejowej 153
4
BOLESŁAW ORŁOWSKI
IHN-PAN Warszawa
Kilka (gorzkich?) uwag praktycznych (?)
na marginesie sesji
Żyjemy w czasach wielkich przewartościowań. Dopiero ')N ciągu życia
ostatnich kilku pokoleń stało się oczywiste, że głównym motorem rozwoju
ludzkości był od zawsze postęp techniczny - nie sposób więc analizować jej
dziejów bez uwzględniania tego czynnika, z czym historiografia (nie tylko u nas,
choć u nas do przesady) jest wciąż na bakier. Od epoki kamienia nowe
wynalazki i technologie kreowały wszelkie przemiany, tylko nie tak łatwo było
to zauważyć, bowiem elita - czy też ci, co się za nią uważali i byli za nią brani
przez pospólstwo - miała najzupełniej inne zainteresowania. Powierzchowne
pozory brała za wydarzenia istotne, w kulisy techniczne się nie wgłębiała,
pozostawiając je w gestii gorzej urodzonych. Szkoda było dla ich
dokumentowania miejsca na papirusach czy pergaminach. Dzięki takiemu
nastawieniu fakty techniczne, nawet najważniejsze, dopiero paręset lat temu
stały się "medialne". Wcześniej je przemilczano, przecież nie w wyniku jakiejś
zmowy - po prostu wydawały się zbyt przyziemne i mało interesujące.
Dopiero dziś, stopniowo, po czasie, dochodzimy do tego, że sztuka (w
postaci malowideł naskalnych) była "produktem ubocznym" wynalezienia łuku,
że podstawą systemu feudalnego było niepozorne strzemię (bo wykreowało
ciężkozbrojnych rycerzy na siłę ówcześnie nie do pokonania), że artyleria
(obalając mit zamków nie do zdobycia) wymościła drogę monarchiom
absolutnym, że zaprowadzenie kolei publicznych stało się przełomem
5
Bolesław Orłowski
w demokratyzowaniu społeczeństw europejskich i tych, które je naśladowały,
że świat jaki znamy, w którym zanikł podział na dzień i noc (tak w pracy, jak
w zabawie), stał się osiągalny dzięki żarówce Edisona. Możnaby długo tak
wymieniać.
A skoro wiemy już, że tak jest i pozwalamy to głosić - choć nadal
historia techniki jest uznawana za ubogą krewną czystej, czyli polityczno­
kulturalnej (u nas głównie historii literatury) - to w sposób oczywisty wszelkie
relikty dawnej techniki stają się najważniejszvrni zabytkami
o pierwszorzędnych walorach edukacyjnych. Kamień postawiony w Glasgow
w miejscu, gdzie James Watt wpadł podczas wielkanocnego spaceru 1765 roku
na pomysł kluczowy dla przekształcenia ogniowej machiny Newcomena
w nowoczesny przemysłowy silnik parowy - powinien być bardziej znany niż
Łuk Triumfalny Napoleona, który tylko po mistrzowsku potrafił skonsumować
możliwości techniczne epoki stworzone przez znacznie mniej znanych, ale dla
rozwoju cywilizacji znacznie pożyteczniejszych geniuszy. A z jaką radością
powinniśmy korzystać z okazji, by zobaczyć w akcji zachowaną hutę czy
przędzalnię z którejś z dawnych epok. Taki właśnie dawny zakład produkcyjny
to prawdziwy zabytek ludzkiej pomysłowości, wcale nie gorszy od pięknego
pałacu (też zresztą stanowiącego przede wszystkim świadectwo pewnego
etapu rozwoju techniki).
A jednak w potocznym odczuciu ważniejsze jest to co wzniesiono
w celach monumentalnych. Może poza Wielką Brytanią, którą rewolucja
przemysłowa wywindowała kiedyś na światowe przywództwo. U nas spora
część fachowych służb konserwatorskich wciąż wyznaje system wartości
przetrwałych z czasów feudalnych i wzdraga się przed uznaniem reliktów
dziedzictwa technicznego za pełnoprawne zabytki. Wcale nie zmyślam.
Zamieszczony niedawno przez dra Waldemara Affelta piękny, obszerny
i gruntownie przemyślany artykuł precyzujący pojęcie zabytku techniki,
wydrukowany w dwóch kolejnych numerach czasopisma "Ochrona Zabytków",
wywołał nie tylko przychylne komentarze. Przyzwyczajenia są, jak wiadomo -
drugą naturą - a bariery psychologiczne trudniejsze do pokonania od
intelektualnych.
Tak się złożyło, że zrozumienie dla dziedzictwa technicznego -
zrodzone w krajach przemysłowo i cywilizacyjnie rozwiniętych (gdzie nawet
powstała i wciąż się krzewi specjalna gałąź turystyki, tzw. turystyka
industrialna) - zbiegło się w czasie z uświadomieniem sobie przez instytucje
i organizacje światowe, że zatruwanie środowiska przez nowoczesną technikę
(głównie motoryzację, znacznie mniej przez przemysł) staje się problemem
społecznym. Chwalebne tendencje do stosowania możliwie "czystej" techniki,
wyeliminowały z gospodarki znaczną liczbę przestarzałych wytwórni. Trzeba
było coś zrobić z ich pozostałościami materialnymi, powstały też problemy
w rejonach, gdzie jakaś "przeterminowana" gałąź produkcji, czy wręcz duża
6
Kilka (gorzkich?) uwag praktycznych (?) na marginesie sesji
fabryka, stanowiła lokalnie główne miejsce zatrudnienia. A dość wiekowych,
czy całkiem jeszcze świeżych, ale już zdezaktualizowanych technologicznie,
zabytków techniki - w doskonałym stanie, umożliwiających poglądowe
demonstrowanie przebiegu produkcji - zrobiło się nagle tak dużo, że doszło do
prawdziwych "kłopotów z bogactwem". Oczywiście, tylko najwartościowsze
z nich można było przekształcić w muzea. Tak zrobiono w kolebce rewolucji
przemysłowej, Coalbrookdale, w pobliżu Birmingham, gdzie w XVIII-wiecznych
fabrykach produkuje się przedmioty, które kupują turyści po obejrzeniu
w ruchu linii technologicznych. Brytyjczycy potrafią potraktować sprawę
szeroko i upiec przy okazji, a kilka pieczeni na jednym ogniu. w niektórych
z owych zabytkowych zakładów zatrudniają młodocianych przestępców,
których uczą fachu brygadziści, będący zarazem psychologami społecznymi.
Oczywiście dotyczy to zaledwie kilku procent najbardziej
wartościowych zabytków. Resztę trzeba jakoś zużytkować w sensowny sposób,
wykorzystując na nowo - jako centra handlowe, restauracje, magazyny, nawet
pomieszczenia mieszkalne. w takim zadaniu przystosowawczym powinno się
brać pod uwagę wiele czynników. Żyjemy wszakże nie tylko w czasach wielkich
przewartościowań, ale także w czasach niezwykle rozbuchanego i praktycznie
niemożliwego do poskromienia wszechpanoszenia się kapitału. Szczególnie
wszechwładny jest on w krajach kapitalistycznie neofickich, do których
należymy. U nas, rzecz jasna, mało kiedy ktoś próbuje się zastanawiać, jak
najracjonalniej - ze społecznego czy edukacyjnego punktu widzenia - coś
wykorzystać. Jeśli obiekt znajduje się na terenie, gdzie ceny gruntu są wysokie
- nikogo nie obchodzi jego zabytkowa wartość (przykładem potraktowanie
zakładów Norblina, które powinna zachować bogata przecież Warszawa jako
cenną pamiątkę).
W takich krajach jak Polska, które zawsze były peryferyjne, a potem
zostały dotknięte tzw. realnym socjalizmem, zachowało się sporo zabytków
techniki najwyższej klasy. Choćby Maleniec z końca XVIII wieku, który jeszcze
w 1958 roku (co pamiętam, a pewnie dłużej) był pełnoprawnym zakładem
gospodarczym realizującym państwowy plan produkcyjny. Nawiasem mówiąc
wytwarzał dobre, niełamiące się łopaty - przyjeżdżali je kupować ludzie
z sąsiednich województw (pewnie dawnych maszyn nie dało się oszukać,
oszczędzając żelazo czy drewno). Maleniec jest zresztą bezpieczny, opiekuje się
nim jedna ze śląskich politechnik, jeżdżą tam studenci na roboczo-szkoleniowe
wakacje. Ale mnóstwo mniej cennych, choć na skalę europejską unikatowych
budowli poprzemysłowych stale znika. Choćby dawne wieże wyciągowe
górnicze. Prezentują dużo żelaza, które można dobrze sprzedać. Trzeba w tym
celu uzyskać ekspertyzę, że obiekt grozi zawaleniem, która jest znacznie tańsza
niż długoletnie utrzymywanie.
Właśnie u nas, gdzie ciągle jest sporo reliktów dziedzictwa
technicznego, które mogłyby przyciągnąć rozmiłowanych w dawnej technice
7
Bolesław Orłowski
turystów z Zachodu, problem jest coraz powazruejszv. Zarówno dlatego, że
mało komu w ogóle przychodzi do głowy, by skonsultować się ze specjalistą
w dziedzinie historii techniki. Po drugie z uwagi na słabe kompetencje
i zupełnie inne zainteresowania lokalnych władz. Po trzecie dlatego, że
państwo unika jak ognia inicjatyw, do których trzeba dokładać. Po czwarte
wreszcie dlatego, że ci, którzy wzbogacili się na transformacji systemowej -
którzy mogliby, także z pewną własną korzyścią, to i owo zagospodarować czy
dosponsorować - mają z reguły całkiem inne zainteresowania. Musi pewnie
upłynąć parę pokoleń, zanim ich spadkobiercy zaczną zwracać uwagę na tego
rodzaju sprawy i mieć tego rodzaju ambicje.
Z kapitałem, w dzisiejszej polskiej postaci, wygrać się nie da.
Współdziałać praktycznie też nie. Pozostają samorządy, inicjatywy na które da
się zdobyć dofinansowanie z Unii Europejskiej (w tym zakresie można być
optymistą, gorzej z decyzjami krajowymi) oraz działalność oświatowa. Dotarcie
do społeczności lokalnych posiadających jakiś tego typu zabytek z informacją,
że można by zrobić z nim coś sensownego, a może i w perspektywie zarobić
(np. na turystyce). Ale żeby to zrobić racjonalnie i z szacunkiem dla przyszłych
pokoleń (którym powinniśmy, przekazać wszystko, co cenne), warto się
skonsultować z ludźmi, którzy mają określoną wiedzę, w tym również
historvczną.
Tak mniej więcej wygląda obecna sytuacja w omawianej dziedzinie.
Sesja, w której dziś uczestniczymy, to jeden z sensownych sposobów zwrócenia
społecznej uwagi na problem, zanim okaże się, że zmarnowaliśmy kolejną
okazję zrobienia czegoś pożytecznego.
8
SŁAWOMIR RATAJSKI
Sekretarz Generalny
Polskiego Komitetu do spraw UNESCO
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar
dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
Dziedzictwo przemysłowe coraz częściej jest postrzegane jako ważny
obszar dziedzictwa kulturowego. Tematyce tej został poświęcony obszerny
rozdział w publikacji, wydanej w 2009 roku przez PK ds. UNESCO pt. "Kultura a
zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo"l, gdzie
przedstawiono wizję szeroko rozumianego udziału kultury w rozwoju.
Wydawnictwo to skupiało się na problematyce zawartej w dokumentach
UNESCO szczególnie istotnej, naszym zdaniem, ze względu na określoną fazę
rozwojową, w jakiej znalazła się Polska i Europa, a udział w tym procesie
kultury wydawał się wyjątkowo istotny.
Użyte w tamtej publikacji sformułowania definiujące kulturę jako
warunek zrównoważonego rozwoju, tożsamości lokalnej, jako integralną część
różnorodnego środowiska biokulturowego czy jako istotnego kapitału
l "Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo" prof.
R.Janikowski, prof. K.Krzysztofek, PK ds. UNESCO, Warszawa 2009
9
Sławomir Ratajski
rozwojowego oraz czynnika rozwoju demokracji w tym szczególnie demokracji
lokalnej, nie funkcjonują jeszcze szeroko w świadomości społecznej.
Kultura warunkiem zrównoważonego rozwoju.
W roku 2008 Polska ratyfikowała "Konwencję w sprawie ochrony
różnorodności form wyrazu kulturowego" przyjętą na forum UNESCO w 2005r
W sposób szczególny wskazuje ona na udział szeroko rozumianej kultury
w realizacji polityki państwa. Wprowadzenie poruszanej w niej problematyki
na poziom planowania i praktycznej realizacji rozwoju na każdym szczeblu
administracji państwowej może przyczynić się do pogłębienia procesów
społecznych w duchu demokracji.
W kluczowym dla konwencji artykule 13 czytamy, że "Strony dołożą
wszelkich starań w celu włączenia kultury do polityki rozwojowej na wszystkich
szczeblach". Rozumienie tego zapisu uściśla projekt dyrektyw z grudnia 2008
roku dodając potrzebę ustanowienia skutecznych mechanizmów
międzyresortowych, pozwalających na koordynację tej polityki oraz podkreśla
się konieczność "doskonalenia polityki rozwojowej w sektorze edukacji,
turystyki, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa i zagospodarowania
przestrzeni zurbanizowanej". Wzmacnia się także zapisy o lokalnej tożsamości
kulturowej i udziale kultury w polityce państwa "jako elementu
strategicznego". Konwencja z jednej strony uwypukla rolę różnorodności
kulturowej jako "głównej sity napędowej trwałego i zrównoważonego rozwoju"
- jak czytamy w preambule, z drugiej zaś jako jedną z zasad wskazuje na
komplementarność i równoważność jego ekonomicznych i kulturowych
aspektów.
Konwencja zatem uzależnia zrównoważony rozwój od udziału w nim
kultury, która przenika trzy podstawowe jego elementy zwykle wyodrębniane
jako ekonomia, środowisko i społeczeństwo. Waga udziału kultury
w zrównoważonym rozwoju, który określić można też jako harmonijny, trwały,
stały, samopodtrzymujący lub sustensywny, wynika z reakcji świata
zaniepokojonego negatywnymi zjawiskami globalizacji i modernizacji.
w odpowiedzi na te procesy cywilizacyjne stawia się akcent na różnorodność
kulturalną i jej zasadniczy wpływ na określenie tożsamości obywatelskiej.
Kultura warunkiem tożsamości lokalnej.
W preambule "Deklaracji UNESCO o różnorodności kulturowej" przyjętej
na 31 sesji Konferencji Generalnej w 2001 roku czytamy, że "kultura znajduje
się w sercu współczesnej debaty o tożsamości, spójności społecznej i rozwoju
gospodarki opartej na wiedzy ... ",
Szczególnie UE poszukując mechanizmów stymulujących kreatywność
i innowacyjność współczesnej Europy, pragnącej zachować siłę i atrakcyjność
10
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
cywilizacji starego kontynentu widzi swoją szansę także we wspieraniu
różnorodności kultur lokalnych, które w wielu wypadkach związane są
z dziedzictwem przemysłowym zarówno materialnym, jak i niematerialnym.
Służy to podtrzymaniu twórczego dialogu z jednej strony, a z drugiej
wzmocnieniu procesów integracyjnych tam zachodzących. Dobrze
ugruntowana świadomość własnej tożsamości kulturowej jest zasadniczym
czynnikiem usposabiającym człowieka na otwartość w stosunku do innych
kultur. Sprzyja ona możliwości prowadzenia dialogu przy postawie akceptacji
odmienności.
W stanowisku UE dotyczącym art.13 Konwencji z 200Sr. podkreśla się
"integralną rolę kultury w zrównoważonym rozwoju" przywołując opracowanie
australijskiego ekonomisty prof. Dawida Throsby, który określa kulturę jako
"warunek przedwstępny stałego rozwoju".
Konwencja UNESCO z 2005 r. mając na uwadze wspieranie rozwoju
kultury na wszelkich poziomach poprzez zapewnienie odpowiednich warunków
rozwoju działalności twórczej, wspierania przedsiębiorczości związanej
z przemysłami kultury, wzmacnianie możliwości technicznych, budżetowych
i kadrowych organizacji kulturalnych tworzy perspektywę świata
wielokulturowego opartego na dialogu, równoważności różnych ekspresji oraz
dziedzictwa. Stanowi ona zatem konsekwentne rozwinięcie idei
przvświecającej powstaniu "Konwencji UNESCO w sprawie ochrony
Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego" z 1972 r. (ratyfikowanej
przez Polskę w 1976 roku)
Twórcy Konwencji brali pod uwagę przede wszystkim wyjątkowość
twórców i dzieł wyrosłych w tożsamych społecznościach. Zwraca się tu uwagę
na istotę tożsamości budowanej na bazie kultury lokalnej, dla której
najważniejsze są dokonania własne będące spoiwem wspólnoty.
Myśl tę znacznie jaśniej rozwija konwencja UNESCO z 2003 r. "O
Ochronie Kulturowego Dziedzictwa Niematerialnego", którą polska
ratyfikowała w roku ubiegłym - odnosząc się do historii, tradycji, zwyczajów,
przekazów, sztuki małych wspólnot.
Konwencja przyjęta w 1972 roku i utworzona na jej podstawie Lista
Światowego Dziedzictwa, na której w pierwszej grupie wpisów w 1978 roku
znalazła się Kopalnia Soli w Wieliczce jako przykład dziedzictwa
przemysłowego, stanowi najbardziej chyba rozpoznawalne świadectwo
obecności UNESCO w świecie. Nie w pełni jednak jeszcze oddają ideę, którą
kierowali się twórcy konwencji z 2003 i 2005 roku. Rozpoczęty w 1978 roku
proces budowania zasobów najwartościowszych przykładów zabytków
nieruchomych i dziedzictwa naturalnego, mimo szczytnych założeń, stał się
dość szybko polem swoistej rywalizacji państw ze wszystkich regionów świata
o uznanie wartości własnej kultury. Okazało się, że przyjęte kryteria
11
Sławomir Ratajski
wywodzące się z tradycji aksjologicznej zachodniej cywilizacji dość szybko
doprowadziły do dominacji WplSOW europejskich. Hierarchiczność
w konstrukcji listy opartej na zasadzie reprezentatywności i wartościowania, na
której znajdowały się tylko obiekty najwspanialsze w swojej dziedzinie,
o wyjątkowych walorach uniwersalnych, niestety faworyzowała także podział
świata na centra i prowincje. Natomiast do Rejestru Dziedzictwa Kulturowego,
utworzonego na podstawie "Konwencji o ochronie niematerialnego
dziedzictwa kulturowego" z 2003 roku, wpisywane są przejawy kultury, które
są wyjątkowo cenione przez daną społeczność lokalną, świadczą o jej
tożsamości, stanowią jej żywe świadectwo i będą przekazane następnym
pokoleniom. Tym szczególnym wyróżnikiem jest tu w pełni realizowana, dzięki
przyjętym kryteriom, zasada równości i równoważności, odnosząca się do
wszystkich kultur, narodów i społeczności zachowujących własną, żywą kulturę
we wszystkich regionach świata. Innym wyróżnikiem tej Konwencji jest
niepoddająca się hierarchizacji, jak w przypadku Konwencji z 1972 roku
ogromna rozpiętość tematyczna przejawów kultury objętych rejestrem
dziedzictwa niematerialnego. Mieści ona w sobie zarówno tańce ludowe,
karnawały uliczne, pieśni polifoniczne jak i techniki konstrukcji mostów
drewnianych, tradycyjne techniki drukarskie, sokolnictwo czy francuskie
zwyczaje biesiadne, albo flamenco, tango czy dieta śródziemnomorska.
Ze względu na to poszerzenie zakresu ochrony dziedzictwa,
implementacja "Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego" wymaga
od rządu podjęcia szeregu przedsięwzięć o niemalże pionierskim charakterze:
opracowania nowych warunków prawnych dla ochrony kultury niematerialnej
w Polsce, powołania instytucji zajmującej się jej ochroną, opracowania rejestru
elementów dziedzictwa niematerialnego i zmobilizowania społeczności
lokalnych do większej dbałości w kultywowaniu własnych, wyjątkowych
zwyczajów, obrzędów i tradycji, do których należą także te wywodzące się
z dziedzictwa przemysłowego.
Środowisko człowieka jednością kultury i natury.
Dziedzictwo kulturalne materialne i niematerialne, w duchu omawianych
konwencji, tworzy nieodłączny element środowiska człowieka w powiązaniu ze
środowiskiem przyrodniczym. Tak rozumiane komplementarnie środowisko
powinno podlegać ochronie jako warunek zrównoważonego rozwoju z myślą
o przyszłych pokoleniach.
Powszechnie jednak funkcjonujące pojęcie "środowiska" odnosi się do
środowiska przyrodniczego, za słynnym Raportem Sekretarza Generalnego
ONZ U Thanta z 1969r. "Człowiek i jego środowisko".
W dokumencie tym, powstałym w odpowiedzi na kryzys wynikły
z działania człowieka w stosunku do środowiska naturalnego zwraca się między
innymi uwagę na "niedostateczną integrację rozwiniętej techniki z wymogami
12
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
środowisk, wyniszczenie ziemi i krajobrazu, bezplanowy rozwój stref miejskich
"itd. Zauważa się problemy JJosiedli ludzkich wynikające z dewastacji
środowiska", Raport zawiera także wskazania dotyczące ochrony środowiska
przyrodniczego w celu zapewnienia dobrobytu człowieka i społeczeństwa.
Wiele z tych sformułowań, a przede wszystkim te, które odnoszą się do
niedostatecznej integracji rozwiniętej techniki z wymogami środowisk odnosić
by się mogło do środowiska kulturalnego. w pewnym stopniu zagadnieniem
tym zajęła się pozruejsza Konwencja w sprawie ochrony dziedzictwa
kulturalnego i naturalnego z 1972 r., ale mimo sukcesu Listy Światowego
Dziedzictwa nie zdołała ona wprowadzić do powszechnej świadomości
równoważności kultury i natury jako składowych zintegrowanego środowiska
człowieka.
Ład przestrzenny integralną częścią środowiska człowieka.
Polskie doświadczenia, wynikłe z często chaotycznych przemian
przestrzeni miast, miasteczek i wsi zachodzących w minionych
dziesięcioleciach, skłaniają do skoncentrowania się także na problemie ładu
przestrzennego jako szczególnego wyrazu wpisywania się kultury w środowisko
człowieka. Tym bardziej, że w kontekście rozważań dotyczących kształtowania
się tożsamości lokalnej, tak istotnej w budowie nowoczesnych społeczeństw
demokratycznych, przestrzeń materialna - dotykalna, w której tworzą się owe
społeczności, ma niebagatelny wpływ na rozwój relacji międzyludzkich
i emocjonalnych związków z miejscem zamieszkania. Nie rnowiąc
o kształtowaniu postaw estetycznych, które w wielu przypadkach przybierać
mogą formę zobojętnienia na otoczenie lub odrzucenia w buncie przeciw
brzydocie lub złej skali przestrzeni architektonicznych JJskrojonychJJ na
JJnieludzką miarę", Na pewno ład przestrzenny jest jednym z istotnych
składników jakości życia człowieka, a przecież, paradoksalnie, w imię poprawy
warunków bytowych nasze miasta i miasteczka zamieniały się sukcesywnie
w obszary zuniformizowanej, półprzemysłowej zabudowy pozbawionej pojęcia
własności, także w odniesieniu do tożsamości i indywidualności. Ów kontekst
obszaru zabudowanego i przestrzeni publicznej, istotny z punktu widzenia
tożsamości kulturowej jako dziedzictwa społeczności lokalnej został dobitnie
wypunktowany przez autorów .Polskie] polityki architektonicznej"
z podtytułem .Politvka jakości krajobrazu przestrzeni publicznej i architekturv".
Projekt tego dokumentu, zrealizowany z inicjatywy społecznej, oparł się
na diagnozie obecnej sytuacji i formułuje szereg konkretnych postulatów
dotyczących powstrzymania niekorzystnych procesów. Powstał zgodnie
z ustaleniami instytucji i organizacji europejskich, w tym z Kartą Lipską
13
Sławomir Ratajski
podpisaną przez Polskę w 2007r2. Daje on wyraz obecnym tendencjom
europejskim wynikającym ze współpracy międzynarodowej m.in. w ramach
Grupy Wyszehradzkiej.
Materiał ten jest wyrazem zaniepokojenia zjawiskami "zawłaszczania
przestrzeni publicznej i krajobrazu, destrukcji ich jakości poprzez chaotyczną
zabudowę". Zachodzące współcześnie w Polsce zjawiska związane
z gwałtownym rozwojem i presją inwestorów budowlanych są często
przeciwstawne idei harmonijnego rozwoju, którego ostatecznym celem jest
przecież indywidualny obywatel.
Autorzy dokumentu postulują, w dbałości o otoczenie zgodne
z wymogami zrównoważonego rozwoju, "kreowanie zintegrowanej przestrzeni
w miejsce przypadkowych, partykularnych inwestycji, rewaloryzacji zarówno
pojedynczych obiektów jak całych zespołów zabudowy". Odnoszą swoje
rekomendacje do ustawy zasadniczej pisząc" Budowanie ładu przestrzennego
winno być jednym z podstawowych celów polskiej polityki i koniecznym
warunkiem realizacji zapisu o zrównoważonym rozwoju w Konstytucji
Rzeczpospolitej Polskiej."
Projekt polityki architektonicznej jest, obok analizy zjawiska degradacji
krajobrazu przestrzeni publicznej, zbiorem rekomendacji, które mają służyć
w pracy legislacyjnej i codziennej praktyce dotyczącej tworzenia ładu
przestrzennego poprzez miedzy innymi spójny system planowania i zarządzania
przestrzenią, ochronę dziedzictwa kulturowego, ochronę i kształtowanie
krajobrazu kulturowego i przyrodniczego. Udział tej problematyki powinien
dotyczyć zarówno koncepcji zagospodarowania przestrzennego kraju, jak
i planów regionalnych, lokalnych polityk przestrzennych oraz planów
miejscowych - i dalej zastosowania kryterium jakości jako wyróżnika
w systemie zamówień publicznych. Podkreślając znaczenie dziedzictwa
kulturowego w kontekście lokalnej tożsamości, autorzy materiału zwracają
uwagę na "niedostateczne zrozumienie związku dziedzictwa kulturowego
z procesami demokratyzacji i budowy społeczeństwa obywatelskiego".
w konkluzji stwierdzają, że "współczesna architektura powinna być tworzona
w równowadze pomiędzy tradycją a nowoczesnosetą. jako element
zrównoważonego rozwoju". Polska jako sygnatariusz Europejskiej Konwencji
Krajobrazowe/ przyjęła na siebie obowiązek szczególnej dbałości o ochronę
i kształtowanie krajobrazu jako dziedzictwa i bogactwa narodowego.
w"Ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym" z 2003r.
z późniejszymi poprawkami, odnajdujemy zapisy o wymaganiach ładu
przestrzennego, w tym urbanistyki i architektury, o walorach
2 Karta Lipska na rzecz zrównoważonego rozwoju miast europejskich, Lpsk, 24-25 maja 2007.
3 EUROPEJSKA KONWENCJA KRAJOBRAZOWA, Florencja, 20 października 2000 r.
14
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
architektonicznych i krajobrazowych oraz wymaganiach dotyczących ochrony
dziedzictwa kulturowego, zabytków a także dóbr kultury współczesnej.
Architekci i urbaniści zauważają, że często niestety "ochrona zabytków
kojarzy się z ograniczeniami wolności i wydaje się sprzeczna z interesami
mieszkańców".
Czy poprawy sytuacji należy zatem szukać w doskonaleniu przepisów
prawnych, a może przede wszystkim w ich egzekucji, głównie na szczeblu
lokalnym. z pewnością też, ale wydaje się, że przede wszystkim należałoby
podjąć kroki na rzecz uświadomienia zysku, jaki mogłyby przynieść walory
środowiska kulturowo-przyrodniczego dla lokalnej społeczności.
Kultura i natura kapitałem zrównoważonego rozwoju.
Dziedzictwo kultury i natury uważane były tradycyjnie za
pozaekonomiczny czynnik zagospodarowania przestrzennego. Traktowane
jednak jako zasób, mogą zostać przekształcone w kapitał, który może odegrać
istotną rolę w strategii zrównoważonego rozwoju zarówno na poziomie
lokalnym jak i całego kraju.
Z jednej strony może on stać się podstawą działań promocyjnych,
poczynając od szczebla gminnego, z drugiej strony, na fali głodu różnorodności,
który ogarnia zglobalizowany świat, może stać się motorem rozwoju
przemysłów turystycznego i kulturalnego, usług, czy w końcu wykorzystany
jako walor miejsca służyłby podniesieniu atrakcyjności inwestycyjnej dla
działalności niekoniecznie związanej bezpośrednio z tzw. turystyką kulturalną
czy krajoznawczą.
Najistotniejszym kapitałem są jednak ludzie, których kreatywność,
postawy, wrażliwość na wartości, zdolności produkcyjne stanowią potencjał
rozwoju, uzależniony w wybitnym stopniu od środowiska kulturowo­
przyrodniczego.
Rada Unii Europejskiej w dokumencie przyjętym w październiku 2008
podkreśla, że "działalność kulturalna i przemysły twórcze, włączając
architekturę, odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju innowacyjności i technologii
i stają się kluczowym motorem zrównoważonego rozwoju w przyszłości."
Podniesienie powszechnej świadomości społecznej na temat omawianej
problematyki staje się palącą potrzebą i priorytetowym zadaniem polityki
państwa. Potrzeba także inicjatywy oddolnej, płynącej z samorządów oraz
inicjatywy obywatelskiej, która mogłaby liczyć na pomoc między innymi
administracvjno-prawną.
w stronę rewitalizacji i przyjaznej przestrzeni publicznej.
15
Sławomir Ratajski
Cieniem kładzie się ciągle na świadomości społecznej prowadzona przez
dziesiątki lat polityka PRL. Efektem jej stało się wzmocnienie procesu
wykorzenienia i brak poczucia tożsamości wspólnotowej z miejscem
zamieszkania, poprzez promowanie wyrwanych z lokalnego kontekstu,
sztucznych, ogólnopaństwowych modeli kultury, separując ją w oficjalnych
instytucjach typu Cepelia czy różne zespoły folklorystyczne, a sztukę tzw.
wysoką przydzielając elitom. Społeczeństwo poddawano zabiegom unifikacji
łatwej kultury dla mas zamkniętych w betonowych osiedlach. Na tak
przygotowany grunt, po 1989 roku zbyt łatwo przeniknęły wzorce
konsumpcjonizmu i kultury masowej promującej niskie standardy i dokonując
łatwo zniszczeń w nadwątlonej tkance kultury lokalnej.
Ciężkie, żelbetonowe konstrukcje architektury przemysłowej pozostałe
"po jej socjalistycznej inwazji" mocno przekształciły lub wprost zrujnowały
krajobraz wielu miast i miasteczek.
Wzrost zamożności społeczeństwa notowany w ostatnim
dwudziestoleciu i możnosc masowego, bezpośredniego zetknięcia się
z dobrymi wzorcami europejskimi społeczeństw znużonych modernizmem
i poszukujących własnych korzeni spowodował reakcję i w naszym kraju.
Obserwujemy pozytywne działania coraz liczniejszych i lepiej poruszających się
w gąszczu utrudnień administracyjno-prawnych osób i organizacji na rzecz
rewitalizacji i rewaloryzacji. Odkrywa się piękno we własnym otoczeniu,
poszukując własnej różności nawet tam, gdzie wydawałoby się to niemożliwe,
gdzie pejzaż znaczyły kominy, hałdy węgla, fabryczne hale czy wieże kopalń, jak
w Łodzi, Zagłębiu czy na Śląsku. Odkrywa się urok zespołów zabudowań
pozostawionych przez mieszkańców dawnej Polski, wrosłych swą
odmiennością w naszą kulturę. Głód tożsamości, różności czy tęsknoty za
wspólną pamięcią otoczenia, przestrzeni publicznej nie oznacza jednak
zatrzymania się w przeszłości. Wręcz przeciwnie, działania te mają na celu
odtworzenie pewnej ciągłości dokonań minionych generacji i włączenia ich do
pejzażu tworzonego współcześnie, w którym zintegrowana z dziedzictwem
dobra architektura nowoczesna otworzyłaby perspektywę identyfikacji
z otoczeniem przyszłym pokoleniom. Aby jednak wpisać do planów
rozwojowych regionu tę gałąź gospodarki opartej na dziedzictwie kultury,
jakim jest dziedzictwo przemysłowe, musi być ono odpowiednio
wyeksponowane w procesie rewitalizacji. Na to jednak potrzeba nie tylko
znacznych inwestycji, ale też serca i świadomości wartości dziedzictwa
przemysłowego zarówno pod względem kulturowym i historycznym, jak
i estetycznym przejawianej przez społeczność lokalną. Od niej, bowiem, zależeć
będzie przede wszystkim prawidłowe utrzymanie i zarządzanie tym
dziedzictwem.
16
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
W wielu dyrektywach różnych konwencji UNESCO dotyczących kultury
podkreśla się współdziałanie i rolę społeczności lokalnych w podejmowaniu
decyzji dotyczących ochrony dziedzictwa poprzez udział w zarządzaniu
miejscami kultury materialnej i zjawiskami kultury niematerialnej. Rozwój
zrównoważonej turystyki może mieć też fenomenalny wpływ na wzrost
świadomości kulturowej, waloryzacji kultury lokalnej, przyczyniając się tym
samym do wzrostu wrażliwości na ład przestrzenny czy krajobraz historyczny
i krajobraz lokalny. w UNESCO aktualnie trwają prace dotyczące
"Rekomendacji w sprawie ochrony historycznego krajobrazu
zurbanizowanego" oraz nowych, międzynarodowych instrumentów
dotyczących standardów ochrony krajobrazu. Może to mieć istotny wpływ na
zachowanie i ochronę całych zespołów zurbanizowanych, których tutaj na
Śląsku nie brakuje. Określone w przygotowywanych dokumentach kryteria
i zalecenia mogą być bardzo przydatne w pracach samorządów społeczności
Zabrza czy Katowic dotyczących zachowania i ochrony dziedzictwa lokalnego
i regionu, silnie związanego z dziedzictwem przemysłowym, sprzyjając z jednej
strony utrwaleniu i wzrostowi poczucia świadomości własnej tożsamości
kulturowej, a z drugiej strony rewaloryzacji i podniesieniu atrakcyjności
turystycznej tych miejsc mając na uwadze to, że głód inności występujący we
współczesnym świecie mobilizuje masy turystów, jest tym samym motorem
rozwoju przemysłu turystycznego, jednej z najprężniej rozwijających się
dziedzin gospodarczych.
17
Dziedzictwo przemysłowe jako obszar dziedzictwa kulturowego w świetle
działań UNESCO.
W wielu dyrektywach różnych konwencji UNESCO dotyczących kultury
podkreśla się współdziałanie i rolę społeczności lokalnych w podejmowaniu
decyzji dotyczących ochrony dziedzictwa poprzez udział w zarządzaniu
miejscami kultury materialnej i zjawiskami kultury niematerialnej. Rozwój
zrównoważonej turystyki może mieć też fenomenalny wpływ na wzrost
świadomości kulturowej, waloryzacji kultury lokalnej, przyczyniając się tym
samym do wzrostu wrażliwości na ład przestrzenny czy krajobraz historyczny
i krajobraz lokalny. w UNESCO aktualnie trwają prace dotyczące
"Rekomendacji w sprawie ochrony historycznego krajobrazu
zurbanizowanego" oraz nowych, międzynarodowych instrumentów
dotyczących standardów ochrony krajobrazu. Może to mieć istotny wpływ na
zachowanie i ochronę całych zespołów zurbanizowanych, których tutaj na
Śląsku nie brakuje. Określone w przygotowywanych dokumentach kryteria
i zalecenia mogą być bardzo przydatne w pracach samorządów społeczności
Zabrza czy Katowic dotyczących zachowania i ochrony dziedzictwa lokalnego
i regionu, silnie związanego z dziedzictwem przemysłowym, sprzyjając z jednej
strony utrwaleniu i wzrostowi poczucia świadomości własnej tożsamości
kulturowej, a z drugiej strony rewaloryzacji i podniesieniu atrakcyjności
turystycznej tych miejsc mając na uwadze to, że głód inności występujący we
współczesnym świecie mobilizuje masy turystów, jest tym samym motorem
rozwoju przemysłu turystycznego, jednej z najprężniej rozwijających się
dziedzin gospodarczych.
17
RYSZARD URBANOWICZ
Architekt*
Zrównoważone planowanie
urbanistyczne
Zarys treści:
Zrównoważone planowanie urbanistyczne jest koncepcją, która wymaga
spojrzenia
z perspektywy różnych poziomów organizacji, od globalnego do lokalnego.
Skala lokalna jest odpowiednia do realizacji tej koncepcji i dalszego rozwoju ze
względu na funkcjonowanie miast i obszarów metropolitalnych w sieci
osadniczej i infrastrukturalnej mające szerokie oddziaływanie na region.
Zrównoważony rozwój miasta winien być odpowiednio zaplanowany,
zarówno w zakresie przestrzennym jak i środowiskowo-przyrodniczym oraz
społeczno-gospoda rczym.
* autor jest konsultantem ds. Zrównoważonego Budownictwa i Rewitalizacji dla Fundacji
Partnerstwo Dla Środowiska; współautor międzynarodowych badań UE dla "European Retrofit
Network", finansowanych przez fundusz .Progress Fund".
19
Ryszard Urbanowicz
Obowiązek narzuca przede wszystkim konstytucja RP, ale także
unormowania prawne. Wymaga to od władz miasta ustalenia odpowiednich
strategii i celów rozwoju zrównoważonego, ukierunkowanego planami
przestrzennymi. Planowanie ma za zadanie uwzględniać aspekty społeczne,
ekonomiczno-gospodarcze oraz środowiskowe. Dodatkowo, istotne są
parametry przestrzenne oraz instytucjonalne.
Wprowadzenie
Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 roku wprowadziła wart. 5 ochronę
środowiska opartą na zasadzie zrównoważonego rozwoju do zbioru
podstawowych zadań państwa.
"Rzeczpospolita Polska strzeże (. . .) dziedzictwa narodowego oraz
zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju".
Realizacja tego zadania ciąży przede wszystkim na organach władzy
publicznej, między innymi poprzez zastosowanie Ustawy o planowaniu
i zagospodarowaniu przestrzennym, mając na celu kontrolowanie ładu miast
i rozwoju urbanizacji.
Sektor budowlany w Polsce jest z wielu względów znaczącym
komponentem gospodarki krajowej, jak i katalizatorem rozwoju i zatrudnienia
na poziomie lokalnym. Jest także jednym z głównych użytkowników energii
(40% w skali zapotrzebowania krajowego) oraz zasobów pierwotnych do
produkcji materiałów budowlanych i elementów zastosowanej technologii.
Zrównoważone planowanie urbanistyczne ma znaczący wpływ na
efektywność przyszłego rozwoju inicjatyw zgodnych z Dyrektywami Unii
Europejskiej w wyniku podjętych uchwał i protokołów. Etap tworzenia
odpowiedniego planu urbanistycznego jest kluczowym do powstawania
zrównoważonej inwestycji budowlanej oraz rozwoju przestrzeni miejskich.
Definicja zrównoważonego rozwoju, (propagowanego poprzez
zrównoważone planowanie urbanistyczne), zgodnie z art. 3 ust.50 Prawa
Ochrony Środowiska (DzU nr 62 poz. 627 z 2001 r.), brzmi: " (. . .) rozwój
społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań
politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi
przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych w celu
zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb
poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia,
jak i przyszłych pokoleń."
W związku z powyższym, zrównoważone planowanie urbanistyczne musi
uwzględniać holistyczne aspekty funkcji i współgrających efektów społecznych,
ekonomicznych i środowiskowych.
20
Zrównoważone planowanie urbanistyczne
Urbanizacja
Przyrost globalnej urbanizacji jest udowodnionym faktem. Na początku
XIX wieku w miastach mieszkało ok. 2,5% ludności świata. Według Banku
Światowego w 1960 roku ludność miejska stanowiła ok. 25% populacji świata,
w 2006 roku w miastach żyło 51% mieszkańców Ziemi i prognozy zakładają, że
w roku 2030 udział ten przekroczy 60%. Raport ONZ z 2004 roku oceniał, że
w roku 2000 ludność miejska osiągnęła już liczbę 2,86 miliarda. Inne źródła
podają, że w 2015 roku populacja mieszkańców miast wzrośnie do prawie 3
miliardów.
Około 1 miliarda ludzi mieszka w warunkach biedoty w aglomeracjach.
Podstawowa poprawa warunków zamieszkania i środowiska w ramach
zrównoważonych planów urbanistycznych może przynosić znaczące efekty
i kontrolować zjawisko ekspansji nie koordynowanej tzw. "urban sprawi".
Warunki zrównoważonego planowania
Zrównoważona organizacja przestrzenna powinna uwzględniać m.in.:
• faktyczną ocenę sytuacji konkretnej strefy i lokalizacji,
społecznych
• prawidłowości funkcjonowania struktur
i postępowania indywidualnego i grupowego,
• należyte funkcjonowanie naturalnego środowiska i traktowanie
miasta jako ekosystem,
• reguły funkcjonowania podmiotów gospodarczych,
• zasady estetyki, architektury i urbanistyki itp.
Ład przestrzenny wykracza więc poza rozmieszczenie obiektów na
obszarze miasta, dążąc do optymalnego funkcjonowania całej sieci systemów
miejskich, w tym niwelując dysproporcje w zagospodarowaniu
współdziałających terenów przy zachowaniu różnorodności charakteru danej
lokalizacji.
Aspekty brane pod uwagę przy kreowaniu i ocenie nowoczesnej
przestrzeni urbanistycznej dotyczą tematów środowiskowych jak np.: sposoby
użytkowania zasobów miejskich, ekologia, infrastruktura i mobilność, energia
i zmiany klimatyczne, kontrole zanieczyszczenia oraz zasoby wodne.
Stosowane wskaźniki społeczno-kulturalne oraz ekonomiczno-gospodarcze to
m.in.: finansowe, użytkowe, lokalizacyjne, materialne, komunalne oraz
dotyczące przetwarzania odpadów. Lista szczegółowa jest obszerna, ale
parametry te powinny być uwzględniane przy planowaniu urbanistycznym dla
teraźniejszego i przyszłego społeczeństwa.
Komputerowe modelowanie wskaźników środowiskowych
i matematyczne symulacje efektów są coraz częściej stosowane przy analizie
proponowanych rozwiązań planistycznych i kierunków rozwoju. Istnieją
nowatorskie narzędzia analityczne, które umożliwiają identyfikację
21
Ryszard Urbanowicz
i udoskonalenie kompleksowych strategii zrównoważonych, czy adaptację
istniejącej struktury terytorialnej.
Zasadniczym narzędziem nadającym kierunki długofalowego
zrównoważonego rozwoju jest odpowiednio zaprojektowany, kompleksowy
plan miejscowy. Pospolity brak planów przyzwala na urbanistyczny nieład
indywidualnych inwestycji pod osobnymi decyzjami o warunkach zabudowy.
Prowadzi to do utraty harmonii przestrzennej i braku integracji
uzupełniających się funkcji, niezbędnych do stwarzania optymalnego
środowiska dla mieszkańców i użytkowników, tworząc lokalne społeczeństwo.
Dalekosiężnymi instrumentami ukierunkowania organizacji
przestrzennej są Studium lub Strategia Rozwoju Miasta, które z konieczności
mają charakter elastyczny i doradczy, bardziej niż szczegółowy i obligatoryjny,
ale tworzą podstawę do dalszych opracowań zrównoważonego
zagospodarowania przestrzennego.
Zasadnicze problemy związane z powstawaniem zrównoważonych
Planów w Polsce
Dotychczasowe regulacje prawne dotyczące kwestii tożsamych ze
zrównoważonymi kierunkami budownictwa obecne w Ustawie
o zagospodarowaniu przestrzennym, Prawie budowlanym i aktach
wykonawczych nie są spójne.
Zintegrowane projektowanie, polegające na ścisłym współdziałaniu
wszystkich uczestników procesu projektowego planów na etapie koncepcji, jest
rzadko stosowane. Brak jest systemu wsparcia budownictwa zrównoważonego
ze strony instytucji państwowych.
Brak jest mechanizmów wspierających inwestorów przy realizacji
zakładanych funkcji, a także użytkowników budynków.
Podstawowym problemem jest brak specyficznej świadomości oraz
wiedzy, zarówno w administracji jak i w branży budowlanej i w społeczeństwie
na temat prawidłowego zrównoważonego procesu od planowania
przestrzennego do powstania zrównoważonych inwestycji budowlanych, a
także zastosowania odpowiednich rozwiązań i technologii, aby zaprojektowane
pozytywne efekty były osiągalne w praktyce oraz długotrwałe.
Rekomendacje
Skierowane do ustawodawców, prawodawców i samorządowców, celem
stworzenia czytelnych planistycznych podstaw dla realizacji zrównoważonych
inwestycji, w tym rewitalizacji terenów po-przemysłowych czy
zdegradowanych:
• Zrównoważony plan powrruen zawierać kompleksową
inwentaryzację wszystkich elementów przestrzeni, wraz
22
Zrównoważone planowanie urbanistyczne
z planistyczną diagnozą, a także jednoznaczne definicje i pojęcia.
Jego niezbędnym elementem powinna być również informacja
na temat wielkości terenów zielonych i obszarów, które mogą
być wyłączone z obowiązku planowania.
• Zrównoważony plan powinien także zawierać niezbędne
wskaźniki, takie jak określenie funkcji, jak również wysokość
zabudowy i jej intensywność. Plan powinien być szczegółowy,
aby ułatwić inwestorom prowadzenie inwestycji i skrócić czas
procedur o uzyskanie decyzji administracyjnych na poziomie
warunków zabudowy i pozwolenia na budowę.
• Powinien zostać wprowadzony wymóg objęcia planami
miejscowymi wszystkich obszarów zurbanizowanych.
Podstawowym i niezbędnym regulatorem inwestycji
budowlanych, a zwłaszcza inwestycji prowadzonych na
podstawie zrównoważonego rozwoju, są odpowiednie
postanowienia miejscowych planów zagospodarowania
przestrzennego.
• Potrzeba skoordynowania i ujednolicenia obecnych regulacji
prawnych, z których wiele wymaga poprawy.
• Ze strony państwa konieczne są efektywne systemy zachęt oraz
wsparcia do prowadzenia inwestycji zgodnie z zasadami
zrównoważonego rozwoju.
• Plany urbanistyczne powinny być konsekwentnie wdrażane
i skoordynowane z sąsiednimi strefami, szczególnie takimi
podlegającymi innym samorządom, w tym obszarom
podmiejskim. Rozwiązania zrównoważone wymagają podejścia
elastycznego do granic administracyjnych, które wymuszają
sztuczne podziały elementów naturalnych lub ciągów liniowych
tak jak systemów komunikacji publicznej.
• Obecne przepisy prawa powinny zawierać jednoznaczną
definicję zrównoważonego rozwoju i dopuszczać możliwość
zrezygnowania z pobierania renty planistycznej dla terenów
objętych zrównoważonym planowaniem, aby spowodować jak
najszersze zastosowanie synergicznych zrównoważonych
rozwiązań i parametrów przy szczegółowych inwestycjach
funkcyjnych w określonym miejscu.
• Plany strategiczne powinny być na tyle elastyczne, aby
uwzględnić wzrost wymagań społeczeństwa w związku
z nowoczesnym trybem zurbanizowanego życia w pracy, przy
rekreacji i w miejscu zamieszkania. Zrównoważone podejście do
ograniczenia zużycia energii pierwotnej wymaga innego
podejścia do podstawowych podziałów pomiędzy miejscem
pracy a zamieszkaniem, ograniczając konieczność regularnych
23
Ryszard Urbanowicz
podróży służbowych. Systemy wirtualnej komunikacji są na tyle
rozwinięte, iż bezpośrednie spotkania nie są już konieczne.
• Ważne jest wzmocnienie roli Studium uwarunkowań i kierunków
zagospodarowania przestrzennego w stosunku do planów
miejscowych oraz decyzji administracyjnych wydawanych przez
lokalne władze i urzędy. Na dzień dzisiejszy, studium nie ma
obowiązującej mocy prawnej a jest raczej wskazówką do
dalszego uszczegółowienia zarysu intencji porządku i ładu
struktur planistycznych w danej strefie.
• Należy zapewnić lepszą koordynację planów miejscowych
i regionalnych mając na uwadze, iż planowanie to proces ciągły
i długoterminowy, który wymaga na każdym etapie konsultacji
wszystkich zainteresowanych stron, zarówno przedstawicieli
samorządów i instytucji, inwestorów, jak i lokalnych grup
społecznych. Wszyscy powinni aktywnie uczestniczyć
w planowaniu, co znacznie ułatwi przeprowadzenie całego
procesu.
• Poszczególne zrównoważone projekty pod inicjatywą
inwestorów prywatnych lub publicznych samoistnie nie
wprowadzają pozytywnych efektów o istotnej skali i zakresie.
Potrzebne jest uruchomienie szerszego aktywnego wsparcia
centralnego, regionalnego oraz lokalnego wkładu strategicznych
decyzji i źródeł finansowania na wczesnym etapie planowanych
projektów, w tym rewitalizacji obszarów miejskich i dziedzictwa
przemysłowego.
• Istotne jest wzmocnienie roli lokalnej społeczności w procesie
planowania. Konsultacje społeczne są w wielu krajach
Europejskich podstawą lokalnych decyzji planistycznych przed
formalną akceptacją i dalszym wdrażaniem inicjatyw.
• Powinny istnieć również merytoryczne wytyczne w doborze
projektantów przygotowujących plany zagospodarowania.
• Zastosowanie kryteriów pro-ekologicznych poprzez wdrożenie
zielonych zarnowren publicznych, w tym przy wyborze
projektantów planów urbanistycznych.
• Bliższa współpraca pomiędzy sektorem publicznym a
prywatnym, wzorując się na standardach oraz pozytywnych
wieloletnich przykładach Partnerstwa Publiczno Prywatnego
(PPP) w innych krajach Europejskich, daje szansę
długoterminowym inwestycjom opartym na zasadach dobra
wspólnego. Konieczne będzie uzupełnienie wpływu kapitału
z Unii w przyszłym okresie z uwagi na zaprogramowane redukcje
wkładu centralnego po przejściowym okresie członkostwa Polski.
24
Zrównoważone planowanie urbanistyczne
Wpływ na dalszy rozwój miast i sektor budowlany będzie
znaczący.
• Zaleca się przeprowadzanie wnikliwych konsultacji społecznych
na wczesnych etapach procedur planistycznych. Aby miasta były
zrównoważonymi, muszą rozpoznać potrzeby wszystkich ludzi,
nie tylko tych żyjących w granicach miasta, ale i poza nimi.
Zakończenie
Planowanie, realizacja i rozwój zrównoważony miast wymaga
odpowiednich działań planistycznych oraz dialogu i aktywnego udziału
społeczności lokalnej.
Rzeczywistość polska i organizacja podmiotów samorządów
terytorialnych, dotyczące planowania i zagospodarowania przestrzennego,
ogranicza kontrolę przestrzeni urbanistycznej do granic terytorialnych, wiodąc
do korzystnego zastosowania planowania zintegrowanego, przy podniesieniu
świadomości społecznej i przedstawicieli władz lokalnych.
25
Zrównoważone planowanie urbanistyczne
Wpływ na dalszy rozwój miast i sektor budowlany będzie
znaczący.
• Zaleca się przeprowadzanie wnikliwych konsultacji społecznych
na wczesnych etapach procedur planistycznych. Aby miasta były
zrównoważonymi, muszą rozpoznać potrzeby wszystkich ludzi,
nie tylko tych żyjących w granicach miasta, ale i poza nimi.
Zakończenie
Planowanie, realizacja i rozwój zrównoważony miast wymaga
odpowiednich działań planistycznych oraz dialogu i aktywnego udziału
społeczności lokalnej.
Rzeczywistość polska i organizacja podmiotów samorządów
terytorialnych, dotyczące planowania i zagospodarowania przestrzennego,
ogranicza kontrolę przestrzeni urbanistycznej do granic terytorialnych, wiodąc
do korzystnego zastosowania planowania zintegrowanego, przy podniesieniu
świadomości społecznej i przedstawicieli władz lokalnych.
25
STANISŁAW WOŁKOWICZ1, JOANNA FAJFER2
Problematyka terenów
zdegradowanych: uwarunkowania
prawne i możliwości rekultywacji
Wstęp
Przedsiębiorcy planujący zamierzenia inwestycyjne w coraz większym
stopniu muszą zwracać uwagę na stan środowiska naturalnego na obszarze, na
którym ma być realizowana przyszła inwestycja. Uwarunkowane jest to
obowiązującymi uregulowaniami prawnymi, które określają standardy jakości
gleby i ziemi oraz nakładają obowiązki na inwestora/właściciela w przypadku
stwierdzenia zanieczyszczenia terenu. Obserwowany na przestrzeni ostatnich
kilkunastu lat rozwój i rozrastanie się powierzchniowe miast spowodowało, że
zlokalizowane niegdyś na obrzeżach zakłady przemysłowe i ich infrastruktura
znajdują się obecnie w obrębie terenów miejskich. Natomiast restrukturyzacja
przemysłu przyczyniła się zarówno do zmian technologicznych, jak również do
likwidacji szeregu przedsiębiorstw. Powstające w ten sposób tereny
1 - Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy, ul. Rakowiecka 4, 00-975
Warszawa; e-mail: stanisław.wolkowicz@pgLgov.pl
2 - Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy, ul. Królowej Jadwigi 1, 41-
200 Sosnowiec; e-mail: joannaJajfer@pgLgov.pl
27
Stanisław Wołkowicz, Joanna Fajfer
przemysłowe stanowią potencjalnie atrakcyjne lokalizacje zarówno dla
budownictwa mieszkaniowego i usługowego, jak i terenów rekreacyjnych.
Jednak należy zwrócić również uwagę, że w wielu miejscach, zwłaszcza
o długiej historii przemysłowej, nawet w przypadku, gdy na powierzchni
zostały dawno zlikwidowane zakłady przemysłowe, mogą zostać stwierdzone
zanieczyszczenia gleb i ziemi w następnych latach. Dlatego też istotnym jest,
aby przed rozpoczęciem inwestycji posiadać informację czy teren inwestycyjny
nie jest zanieczyszczony. Natomiast w przypadku stwierdzenia zanieczyszczeń
przekraczających dopuszczalne normy, przed realizacją inwestycji teren
powinien zostać poddany działaniom naprawczym. Specyficznym rodzajem
obiektów, które wymagają również szczegółowych badań i poważnego
traktowania są akweny wodne i osady zalegające na ich dnie. Osady wodne
rzek, kanałów, zbiorników zaporowych i basenów portowych kumulują w sobie
różnorakie zanieczyszczenia zrzucane do środowiska. Obecnie miasta położone
nad brzegami rzek, starając się wykorzystać naturalne walory akwenów
wodnych, wykonują prace sanacyjne, polegające na usuwaniu
zanieczyszczonych osadów zalegających na dnie stwarzając dogodne warunki
do rekreacji mieszkańców. Dobrym tego przykładem jest Bydgoszcz, która
wostatnich latach doprowadziła do usunięcia zanieczyszczonych osadów
zalegających w Brdzie i Kanale Bydgoskim.
Uregulowania formalno - prawne
Proces działań naprawczych środowiska naturalnego jest regulowany
szeregiem aktów prawnych oraz przepisów wykonawczych. Podstawowymi
aktami prawnymi obowiązującymi w zakresie rekultywacji obszarów
zdegradowanych i działań naprawczych są:
• Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o wprowadzeniu ustawy prawo
ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz zmianie
niektórych ustaw (Dz. U. z 2001 r., Nr 100, poz. 1085) z późno
zmianami,
• Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska
(Dz. U. z 2001 r., Nr 62 poz. 627 z późno zmianami; tekst
jednolity: Dz. U. z 2008 r., Nr 25 poz. 150 z późno zmianami),
• Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. nr 62, poz.
628 z późno zmianami: tekst jednolity: Dz. U. z 2010 r., Nr 185
poz. 1243 z późno zmianami),
• Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom
w środowisku i ich naprawie (Dz. U. z 2007 r., Nr 75 poz. 493
z późno zmianami).
Natomiast obowiązujące akty wykonawcze to:
28
Problematyka terenów zdegradowanych: uwarunkowania prawne i możliwości
rekultywacji
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r.
w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości
ziemi (Dz. U. z 2002 r., Nr 165, poz. 1359),
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r.
w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że
urobek jest zanieczyszczony (Dz. U. z 2002 r., Nr 55, poz. 498),
• Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 13 maja 2004 r.
w sprawie warunków, w których uznaje się, że odpady nie są
niebezpieczne (Dz. U. z 2004 r., Nr 128 poz. 1347),
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r.
w sprawie katalogu odpadów. (Dz. U. z 2001 r., Nr 112, poz.
1206),
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 maja 2004 r.
w sprawie warunków, w których uznaje się, że odpady nie są
niebezpieczne (Dz. U. z 2004 r., Nr 28, poz. 1347),
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002
r. w sprawie rodzajów odpadów, które mogą być składowane
w sposób nieselektywny (Dz. U. z 2002 r., Nr 191, poz. 1595),
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 kwietnia 2008 r.
w sprawie kryteriów oceny wystąpienia szkody w środowisku
(Dz.U. z 2008 r., Nr 82, poz. 501),
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 czerwca 2008 r.
w sprawie rodzajów działań naprawczych oraz warunków
i sposobów ich prowadzenia (Dz.U. z 2008 r., Nr 103, poz. 664).
Wskazanie wystąpienia szkody w środowisku (tj. w gatunkach
chronionych lub chronionych siedliskach przyrodniczych, wodach i na
powierzchni ziemi) odbywa się na podstawie kryteriów określonych
w Rozporzqdzeniu Ministra Środowiska z dnia 30 kwietnia 2008 r. w sprawie
kryteriów oceny wystqpienia szkody w środowisku (Dz.U. z 2008 r., Nr 82, poz.
501). w przypadku powierzchni ziemi, kryterium pierwszym jest przekroczenie
standardów jakości gleby lub ziemi określonych wart. 105 ustawy Prawo
ochrony środowiska oraz drugim - konieczność zmiany dotychczasowego
sposobu wykorzystania powierzchni ziemi.
Działania naprawcze, pospolicie nazywane działaniami
rekultywacyjnymi, zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r.
o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz. U. z 2007 r., Nr 75
poz. 493 z późno zmianami) prowadzi się w oparciu o uzgodnienie warunków
przeprowadzenia działań naprawczych z Regionalną Dyrekcją Ochrony
Środowiska na podstawie złożonego wniosku przez podmiot korzystający ze
środowiska (tj. przedsiębiorcę). Wniosek taki powinien zawierać informacje
dotyczące: obszaru wymagającego podjęcia działań naprawczych, funkcji
pełnionych przez ten obszar, początkowego i aktualnego stanu środowiska na
29
Stanisław Wołkowicz, Joanna Fajfer
tym terenie, planowanego zakresu i sposobu przeprowadzenia działań
naprawczych oraz terminu ich rozpoczęcia i zakończenia. Uzgodnienie
następuje w drodze decyzji, która określa stan do jakiego środowisko naturalne
ma zostać przywrócone, zakres i sposób przeprowadzenia działań naprawczych
oraz termin rozpoczęcia i zakończenia tych prac.
Zgodnie z Rozporzqdzeniem Ministra Środowiska z dnia 4 czerwca 2008
r. w sprawie rodzajów działań naprawczych oraz warunków i sposobów ich
prowadzenia (Dz. U. z 2008 r., Nr 103, poz. 664) w przypadku powierzchni ziemi
(§ 8.1) do działań naprawczych należy usunięcie bieżącego lub przyszłego
zagrożenia dla zdrowia ludzi oraz przywrócenie jakości gleby i ziemi do
standardów określonych w ustawie Prawo ochrony środowiska. w sposobie
prowadzenia działań naprawczych uwzględnia się właściwości i funkcje gleby,
przeznaczenie terenu w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym,
decyzje o ustaleniu lokalizacji drogi i linii kolejowych, rodzaj i poziom
koncentracji szkodliwych substancji, preparatów, organizmów
i mikroorganizmów, stwarzane przez nie zagrożenie i możliwość ich
rozprzestrzeniania się. Natomiast w przypadku przywrócenia odpowiednich
standardów środowiska glebowego mają zastosowanie przepisy
Rozporzqdzenia Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r. w sprawie
standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi (Dz. U. z 2002 r., Nr
165, poz. 1359) oraz możliwość wykorzystania naturalnej regeneracji
elementów przyrodniczych, jeżeli przynosi ona największe korzyści dla
środowiska.
Postanowienia zawarte w Decyzji mają często podstawowe znaczenie
dla powodzenia procesu rekultywacyjnego. Jednak należy mieć świadomość
tego, że w niektórych przypadkach nie jest możliwe wyeliminowanie całości
zanieczyszczenia, co wynika z kompleksowości różnych uwarunkowań. w takich
przypadkach należy uwzględniać zapisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.
o wprowadzeniu ustawy prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz
zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2001 r., Nr 100, poz. 1085) z późno
zmianami, której artykuł 13 pozwala na ograniczenie prac rekultywacyjnych do
przeprowadzenia działań, które wykluczą zagrożenie życia lub zdrowia ludzi
bądź powstanie innych szkód oraz wykluczą rozprzestrzenianie się
zanieczyszczeń.
Natomiast należy również ZWroCIC uwagę, na zdarzenia powodujące
szkodę w środowisku, od których upłynęło więcej niż 30 lat (najczęściej są to
zanieczyszczenia przemysłowe po dawno zlikwidowanych zakładach
przemysłowych oraz składowiskach odpadów zamkniętych w latach 70-tych
i wcześniejszych XX w.). w tym przypadku przepisów ustawy z dnia 13 kwietnia
2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz. U. z 2007 r.,
Nr 75 poz. 493 z późno zmianami) nie stosuje się dla tych zdarzeń, a mają
30
Problematyka terenów zdegradowanych: uwarunkowania prawne i możliwości
rekultywacji
zastosowania przepisy Prawa ochrony środowiska obowiązujące przed
wejściem w życie tej ustawy.
Badania stanu zanieczyszczenia środowiska naturalnego
Zakres informacji, jakie są niezbędne do uzyskania decyzji w sprawie
uzgodnienia działań naprawczych sprawiają, że najczęściej konieczne jest
wykonanie dość szczegółowych badań stanu środowiska gruntowo - wodnego
na interesującym nas terenie i opracowanie Oceny stanu środowiska gruntowo
- wodnego przedmiotowego terenu.
Przygotowanie takiej Oceny składa się zazwyczaj z czterech etapów:
analizy historycznej terenu i zaplanowania zakresu prac polowych
i analitycznych, prac polowych, badań laboratoryjnych zebranych próbek,
opracowania raportu końcowego. Celem analizy historycznej, przeprowadzanej
przede wszystkim w aspekcie prowadzonej tam działalności przemysłowej, jest
określenie rodzajów potencjalnych zanieczyszczeń, jakie mogą występować na
terenie przyszłej inwestycji. Pozwala to w dalszej kolejności prawidłowo
określić zakres laboratoryjnych prac analitycznych. Jest to o tyle istotne, że
koszty prac analitycznych zwykle są dość wysokie i stanowią od 50 do 75%
całości kosztów wykonywanej oceny. Koszty prac analitycznych są szczególnie
wysokie wtedy, gdy zachodzi możliwość występowania zanieczyszczeń
związkami organicznymi, takimi jak wielopierścieniowe węglowodory
aromatyczne (WWAl, polichlorowane bifenyle (PCB), pestycydy, chlorofenole
czy oleje mineralne. Na wstępnym etapie, uwzględniając wyniki analizy
historycznej działalności przemysłowej oraz funkcję terenu planujemy zakres
poboru próbek do badań: ilość i rodzaj próbek, głębokość opróbowania, zakres
prac laboratoryjnych. Kolejne dwa etapy są realizacją wcześniejszych ustaleń.
Uzyskane wyniki badań stanowią podstawę do analizy stanu zanieczyszczenia
środowiska, określenia jego charakteru, wielkości, zasięgu lateralnego
i głębokościowego. Integralną częścią raportu powinna być koncepcja prac
rekultywacyjnych z precyzyjnym określeniem substancji zanieczyszczających,
zasięgu zanieczyszczonego obszaru, objętości zanieczyszczonych gruntów oraz
wskazanie metod rekultywacji. Ocena taka może być załącznikiem do Wniosku
o uzgodnienie warunków przeprowadzenia działań naprawczych.
Ocenę stanu zanieczyszczenia środowiska gruntowego przeprowadza się
woparciu o Rozporzqdzenie Ministra Środowiska w sprawie standardów
jakości gleby oraz standardów jakości ziemi. Rozporządzenie to uwzględniając
funkcje aktualną i planowaną terenu wprowadza trzy rodzaje jego
użytkowania. w skrócie opisując są to obszary chronione (grupa A), użytki
rolne, leśne, tereny zabudowane i zurbanizowane (grupa B) z wyłączeniem
terenów przemysłowych, komunikacyjnych i użytków kopalnych, które
31
Stanisław Wołkowicz, Joanna Fajfer
stanowią odrębną grupę (grupa C). Każda z tych grup ma określone
dopuszczalne zawartości metali ciężkich i niektórych substancji chemicznych.
Występowanie przekroczonych wartości normatywnych powoduje konieczność
wykonania prac rekultywacyjnych. Nie dotyczy to oczywiście tych przypadków,
w których stwierdzone zawartości są pochodzenia naturalnego. Ma to miejsce
w przypadku szeregu metali ciężkich na obszarze śląsko-krakowskim czy
Sudetów.
W przypadku badania osadów dennych rzek, jezior, zbiorników
zaporowych, kanałów ocenę stanu zanieczyszczenia wykonuje się w oparciu
o Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie rodzajów oraz stężeń
substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony. Stosując wartości
podane w tym rozporządzeniu osady wodne można rozdzielić na dwa rodzaje:
niezanieczyszczone i zanieczyszczone. Osady niezanieczyszczone można
relokować wobrębie akwenu wodnego, natomiast osady zanieczyszczone
powinny być wydobyte, stając się tym samym odpadem w myśl
Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie katalogu odpadów. Błędem
jest kwalifikowanie wszystkich osadów, które w rozumieniu cytowanego
rozporządzenia są zanieczyszczone, jako odpadów niebezpiecznych o kodzie 17
05 05*. Osady będące urobkiem z pogłębiania, wydobyte na powierzchnię
terenu, mogą być poddane odzyskowi i być wykorzystane do różnych celów.
w takiej sytuacji ocena tych odpadów powinna być przeprowadzona w oparciu
o Rozporządzenie w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości
ziemi. Można je wykorzystać np. do rekultywacji wyrobisk czy do prac
makroniwelacyjnych na terenach przemysłowych, stosując kryteria dla
obszarów grupy C. Kryteria te są o wiele mniej rygorystyczne w porównaniu
z kryteriami dotyczącymi osadów wodnych. Mankamentem obydwu
rozporządzeń jest to, że lista pierwiastków i substancji, które one normują nie
są tożsame. w związku z tym, aby uniknąć konieczności powtarzania prac
analitycznych, badając osady wodne, których wydobycie jest planowane,
należy uwzględnić zakres analityczny również objęty Rozporządzeniem
w sprawie standardów jakości gleby i ziemi.
Zarys problematyki rekultywacji obszarów zdegradowanych
Problematyka rekultywacji terenów zdegradowanych Polsce na szerszą
skalę rozpoczęła się w pierwszej połowie lat 90-tych ub. wieku. Rekultywacji
poddane zostały poradzieckie bazy wojskowe, liczne tereny poprzemysłowe,
w tym np. stare gazownie, których jest w Polsce około 300, tereny kolejowe,
składowiska odpadów, w tym specyficzna grupa składowisk, jaką są tzw.
mogilniki, czyli składowiska przeterminowanych środków ochrony roślin.
Wydaje się, że dość rzadko mamy do czynienia z sytuacjami, w których jest
możliwe doprowadzenie stanu środowiska obszaru zdegradowanego do stanu
wyjściowego sprzed powstania zanieczyszczenia. Wynika to z faktu, że
32
Problematyka terenów zdegradowanych: uwarunkowania prawne i możliwości
rekultywacji
w przypadkach długotrwałego niekorzystnego oddziaływania na środowisko
zanieczyszczenia migrują w głąb terenu, przedostają się do poziomów wód
podziemnych, a te powodują rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń na znaczne
odległości. Bardzo trudno jest wskazać granicę, do której jest merytoryczny
sens i potrzeba czyszczenia środowiska. wobszarach miejskich procesowi
rekultywacji poddawane są zwykle różnego rodzaju tereny poprzemysłowe,
tereny po obiektach komunikacyjnych (stare dworce kolejowe, bazy
transportowe), rzadziej stare składowiska odpadów. Zwykle wiąże się to ze
zmianą funkcji aktualnej i planowanej. Najczęściej zmiana zachodzi z funkcji
objętej grupą C (np. tereny przemysłowe, komunikacyjne) na funkcje objęte
grupą B (tereny zabudowane i zurbanizowane). Bardziej rygorystyczne kryteria
środowiskowe dla obszarów grupy B powodują konieczność rekultywacji
terenu przy okazji takiej zmiany funkcji. w miastach badaniami stanu
środowiska naturalnego i pracami rekultywacyjnymi obejmuje się najczęściej
tylko obszar będący w posiadaniu inwestora lub tą jego część własności, na
której ma być zrealizowana inwestycja.
Rekultywacja obszarów zanieczyszczonych metalami ciężkimi wiąże się
zwykle z wymianą gruntów. Biorąc pod uwagę to, że metale zwykle występują
w ścisłym związku z substancją organiczną i minerałami ilastymi można
zminimalizować ilość (objętość) zanieczyszczonych gruntów poprzez przesianie
lub flotację frakcji najdrobniejszej. w ten sposób nastąpi znaczna koncentracja
metali w stosunkowo niewielkiej objętości, a pozostała część gruntów będzie
wolna od zanieczyszczeń. wobszarach miejskich, zarówno w gruntach jak
i osadach akwenów wodnych, dość pospolicie występują zanieczyszczenia
związkami organicznymi, takimi jak benzyna, oleje mineralne, węglowodory
aromatyczne jedno- i wielopierścieniowe, rzadziej węglowodory chlorowane.
Grunty zanieczyszczone związkami chemicznymi, najczęściej związkami
organicznymi, pomimo, że przy pierwszym kontakcie sprawiają zwykle o wiele
gorsze wrażenie niż grunty zanieczyszczone metalami, można poddawać
procesowi rekultywacji. Bardzo skuteczne są metody rekultywacji biologicznej.
Zazwyczaj taka rekultywacja jest przeprowadzana tzw. metodą ex situ. Polega
ona na rozkładzie substancji organicznych w osadach (gruntach) przez bakterie,
na pryzmach biorekultywacyjnych, które mogą być zlokalizowane na
fragmencie terenu przeznaczonego na inwestycję lub poza terenem inwestycji.
Jednakże w tym drugim przypadku należy liczyć się ze znaczną zwyżką kosztów.
Tok postępowania jest następujący: wydobywany urobek jest sortowany
według wielkości zanieczyszczenia, grunty lub osady zanieczyszczone nie
spełniające wymaganych kryteriów transportowane są na specjalnie
przygotowany plac, gdzie układane są w formie pryzm. Podłoże pryzm musi być
wyrównane, wyłożone folią HOPE i mieć warstwę drenażową. w obrębie pryzm
instalowany jest system drenacyjno - napowietrzający. Systemem tym
odprowadzane są odcieki oraz możliwe jest napowietrzanie i dokarmianie
33
Stanisław Wołkowicz, Joanna Fajfer
bakterii. Do tak uformowanych pryzm wprowadzane są szczepy bakterii,
których zadaniem jest rozkład substancji organicznych występujących
w osadzie. Działanie bakterii może być wspomagane zaimplantowaniem
grzybów. Proces rekultywacji w pryzmach trwa od kilku miesięcy do jednego
roku. Jego szybkość jest uzależniona od charakteru zanieczyszczeń i panujących
warunków klimatycznych. Szczególnie sprzyjająca jest wysoka temperatura.
Przebieg procesu oczyszczania winien być regularnie kontrolowany za pomocą
kontrolnych oznaczeń chemicznych. Zrekultywowany grunt może być
następnie wykorzystany na terenie inwestycji, gdyż zazwyczaj spełnia wszystkie
wymagane kryteria.
Tereny miejskie obfitują w stare składowiska odpadów, często
zapomniane. Przed przystąpieniem do realizacji inwestycji na takim terenie
konieczne jest dokonanie rekultywacji takiego obiektu. w przypadku
składowisk odpadów rekultywacja musi prowadzić praktycznie do likwidacji
składowiska. Prace te należy prowadzić jednak w taki sposób, by
zminimalizować ilość odpadów koniecznych do zdeponowania na innym
składowisku. Stare składowiska zawierają zwykle odpady zmieszane, na które
składają się przefermentowane odpady organiczne, gruz budowlany, opony,
szkło, drewno, szmaty, metale, niekiedy również odpady o charakterze
przemysłowym. Sortując te odpady można odzyskać wiele składników
użytecznych, zdatnych do wykorzystania. Ilość odpadów, które muszą być
skierowane do składowania zwykle nie przekracza 10-15% wyjściowej masy
odpadów zdeponowanych na składowisku.
Podsumowanie
Wprowadzone w okresie ostatnich kilkunastu lat ustawodawstwo
spowodowało znaczny wzrost dbałości o stan środowiska naturalnego. Służy
też rozwojowi świadomości proekologicznej społeczeństwa. Efektem tego jest
dość znaczna poprawa stanu środowiska naturalnego. z uwagi na to, że
problematyka rekultywacji obszarów zdegradowanych pojawia się w wielu
ustawach i rozporządzeniach, obowiązujące regulacje są często niespójne
i niejasne.
Rozrastające się miasta wchłaniają obszary, które w przeszłości pełniły
funkcje przemysłowe a obecnie są przekształcane w obszary mieszkaniowe
i rekreacyjne. Proces rekultywacji obszarów zanieczyszczonych odbywa się
woparciu o decyzje administracyjne, które określają zakres, sposób i czas
rekultywacji. Prace rekultywacyjne zwykle są bardzo kosztowne. Prowadząc je,
należy dobierać technologię prowadzenia prac w taki sposób, by
minimalizować ilość powstających odpadów, które muszą być deponowane na
składowiskach odpadów. Dotyczy to zwłaszcza odpadów niebezpiecznych,
które muszą być składowane na składowiskach specjalistycznych.
34
KLEMENS STAŃKOWSKI
Politechnika Warszawska, Instytut Sterowania
i Elektroniki Przemysłowej
Partnerstwo przywódców i menedżerów
transformacyjnych w ramach programów
publiczno-prywatnych dotyczących
rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu
o przekształtnik wiedza-umiejętności.
1. Wprowadzenie
Obecna gospodarka krajów rozwijających się, która jest kreowana przez
rządzących polityków, nazywana jest często gospodarką imitacyjną (Gl).
Zarządzana jest przez menedżerów (M), którzy jako podstawowe narzędzia
pracy i podejmowania decyzji stosują redukcjonizm oraz intuicję, a w celu
oceny sytuacji gospodarczej kraju, pomiarowe metody porównawcze efektów
ekonomicznych. Ponieważ zachowania organizacji gospodarczych są bardzo
złożone i nie funkcjonują zgodnie z intuicją, to często uzyskiwane wyniki są
35
Klemens Stańkowski
zaskakująco różne od oczekiwanych przez menedżerów. z tego powodu
pojawiają się niespodziewane sytuacje kryzysowe, a menedżerowie nerwowo
poszukują winnych, zaczynają zwalniać niewinnych i nagradzać ostrożnych
pracowników, którzy nie wykazywali zbytnio własnej inicjatywy, a w systemie
zarządzania następuje proces rozpowszechniania się wirusów tzw. chorób W.E.
Deminga. Problem zazwyczaj pozostaje nierozwiązany z powodu braku
podejścia systemowego.
Dynamiczny rozwój innowacyjnej gospodarki globalnej opartej na
wiedzy ma istotny wpływ na zmianę sposobu podejścia do rozumienia
i doskonalenia nowoczesnego napędu rynku innowacyjnego opartego na
wiedzy, sterowanego za pomocą Programu Współpracy Partnerskiej (PWP)
w ramach makrosystemu innowacji opartej na wiedzy (MIOW).
Program Współpracy Partnerskiej (PWP) budowany przy udziale
Przywódców i Menedżerów Transformacyjnych szczegółowo opisuje sposób
transformacji idei na pomysł jej implementyzacji, za pomocą którego uzyskuje
się transfer nowoczesnej technologii do organizacji i wdrożenie innowacji na
rynek.
Przywódcy Transformacyjni (PT) budują Programy Ramowe w ramach
tzw. PARTNERSHIP PROGRAMÓW (PP), kierują pracami naukowo-badawczymi
a Menedżerowie Transformacyjni (MT) przekształcają je na działania
operacyjne w ramach tzw. MEMBERSHIP PROGRAMÓW (MP) i kierują pracami
badawczo-rozwojowymi.
Nowoczesną współpracę partnerską przywódców i menedżerów
transformacyjnych realizuje się w sposób systemowy w ramach sieci uczących
się organizacji inteligentnych, które same kreują swoją przyszłość i tworzą
innowacyjne rozwiązania, jak również nowe potrzeby, dzięki kreatywności
ludzi.
Istotnym narzędziem wpływającym na dynamikę zmian w sposobie
i jakości funkcjonowania społeczeństw poszczególnych regionów
geograficznych we współczesnym świecie jest innowacja, która może być
wprowadzona na rynek (wg. K. Goffina i R. Mitchella) m.in. jako: produkt,
usługa, proces lub proces biznesowy lub wg. podręcznika "Oslo Manual" jako:
wdrożenie nowego lub znacząco udoskonalonego produktu (wyrobu lub usługi)
lub procesu, nowej metody marketingowej lub nowej metody organizacyjnej
w praktyce gospodarczej, organizacji miejsca pracy lub stosunkach
z otoczeniem.
Innowacja oparta na wiedzy to dipol składający się z dwóch biegunów:
wiedzy i innowacji połączonych ze sobą wiązaniem (sprzęgłem), za pomocą
którego następuje przekształcanie idei w pomysł innowacyjny. Biegun wiedzy
to część sfery, wewnątrz której tworzy się system rozpowszechniania wiedzy
(SRW), poprzez interaktywnie współpracujące regionalne, krajowe,
międzynarodowe i globalne organizacje uniwersyteckie, instytuty naukowo-
36
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
badawcze, a także indywidualne autorytety naukowe (wiedza) i badawcze
(doświadczenie) oraz stowarzyszenia rozpowszechniające wiedzę (not for
profit). Biegun innowacji to część sfery, wewnątrz której tworzy się system
innowacji opartej na wiedzy (SIOW) poprzez interaktywnie współpracującą sieć
instytucji publicznego i prywatnego sektora, których interakcje inicjują,
importują, modyfikują i rozpowszechniają nowe technologie oraz komercyjne
stowarzyszenia wspierające mechanizm generowania i dyfuzji wiedzy.
Istotną rolę w procesie sprzęgania i przekształcania idei w pomysł
innowacyjny spełnia podsystem wspomagania innowacji opartej na wiedzy
(PWIOW) poprzez centra laboratoryjno-badawcze przy uczelniach i
w przemyśle, przy których tworzą się zalążki Małych i Średnich Przedsiębiorstw
(MŚP), w postaci zespołów: "spin off" , "spin out" i "start up" oraz
stowarzyszenia rozpowszechniające wiedzę (not for profit), stowarzyszenia
wspierające transfer innowacji opartej na wiedzy (w ramach działalności
komercyjnej) i studenckie Inkubatory Wiedzy L,TUR-LABY") oraz regionalne
przemysłowe Inkubatory Przedsiębiorczości. Podsystem wspomagający
transfer innowacji opartej na wiedzy działa w ramach Salonu Innowacji, na
którym prezentowane są wyniki prac w formie: seminariów, konferencji
naukowych, TUR- LABÓW w ramach studiów podyplomowych oraz
specjalistycznych kursów i szkoleń, wystaw w formie Interaktywnego Salonu
Innowacji, Wirtualnego Parku Technologicznego oraz Witryny Elektronicznej
Przeglądarki Biblioteki prac licencjackich (inżynierskich), magisterskich
i doktorskich, projektów badawczych i projektów innowacyjnych, modeli
laboratoryjnych, prototypów badawczych a także prototypów innowacyjnych.
Celem stowarzyszeń jest wzmocnienie rangi i wiarygodności jego
członków, ich produktów, poprawy wiedzy technologicznej, zarządzania,
technik organizatorsko-decyzyjnych, negocjacyjnych, systemu
rozpowszechniania wiedzy (SRW), systemu innowacji woparciu o wiedzę
(SIOW), systemów zarządzania jakością (Total Quality Leadership-TQL i Total
Quality Management-TQM), a także wspieranie innych wydarzeń związanych
z transferem innowacji i edukowaniem partnerów tworzących programy
rozwoju gospodarki, a także środowiska akademickiego, jak również agencji
rządowych, co do znaczenia i odpowiednich aplikacji różnych typów innowacji.
System rozpowszechniania wiedzy, system innowacji opartej na wiedzy
oraz podsystem wspomagający transfer innowacji opartej na wiedzy tworzą
wspólnie makrosystem innowacji opartej na wiedzy (MIOW), który może
funkcjonować na poziomie krajowym, międzynarodowym oraz globalnvrn",
Przywódcy Transformacyjni działają w obszarach (SRW) i (PWIOW), a ich
rolą jest opracowywanie Programów Ramowych (PR) i udział w pracach
naukowo-badawczych (B+N), natomiast Menedżerowie Transformacyjni
37
Klemens Stańkowski
działają wobszarach (SIOW) i (PWIOW) a zadaniem ich jest przygotowanie
transferu Programów Ramowych (PR) na Programy Operacyjne (PO) i udział
w pracach badawczo-rozwojowych (B+R) i wdrożeniowych.
Szczególne znaczenie na jakość budowania Programu Współpracy
Partnerskiej (PWP)
mają zachowania proinnowacyjne organizacji, w ramach których
Przywódcy Transformacyjni (PT) i Menedżerowie Transformacyjni (MT) chętnie
dzielą się nowymi ideami i pomysłami, są zaangażowani i współuczestniczą
w budowaniu Programów Ramowych (PR), a także przekształcaniu ich
w Programy Operacyjne (PO). Kultura innowacyjna charakteryzuje się tu dużą
dynamiką i szybkim dostosowaniem do zmiennych warunków, a jej główną
zaletą jest promowanie zdolności adaptacyjnych, elastyczności i kreatywności
w sytuacjach niepewnych. Na klimat organizacji uczącej się sprzyjającej
kreatywności, zasadniczy wpływ mają: stymulacja intelektualna, wyzwania,
umiejętność podejmowania ryzyka oraz zdolności przywódców
transformacyjnych w zarządzaniu wiedzą, jak również umiejętności
menedżerów transformacyjnych w działaniach operacyjnych w procesie
przekształcania pomysłu w innowację.
Efektywność członków Programu Współpracy Partnerskiej (PWP)
związana jest ze stałym ulepszaniem przez nich modeli myślowych oraz
umiejętności budowania wizji wspólnych na bazie wizji osobistych.
2. Koncepcja makrosystemu innowacji opartej na wiedzy w ramach
PARTNERSTWA w Unii Europejskiej oraz rola przywódców i menedżerów
transformacyjnych w jego zarządzaniu
Procesy gospodarcze w krajach rozwijających się w Unii Europejskiej są
w dużym stopniu zdeterminowane coraz to nowymi światowymi
możliwościami wynikającymi z osiągnięć tak w dziedzinie techniki i technologii
innowacyjnych wyrobów, jak i w technikach: organizatorsko-decyzyjnych,
logistycznych oraz zintegrowanych systemach strategicznego zarządzania
i komunikowania się między podmiotami gospodarczymi. Obecnie procesy te
bardzo często nie są skoordynowane i zależą od spontanicznej aktywności
wizjonerów, twórców, menedżerów a niekiedy przypadkowości. Sposób
funkcjonowania gospodarki zależy tu od sekwencji pojawiania się nowych idei,
pomysłów, koncepcji, innowacji, a także od tego, kto nimi dysponuje. Procesy
te rozwijają się według własnych zasad funkcjonujących wewnątrz organizacji
często zarządzanych przez menedżerów lub polityków imitacyjnych i mają
znaczący wpływ na jakość rozwoju kultury organizacji oraz społeczeństw.
38
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
Sieciowy charakter rozwijającej się gospodarki wymaga pojawienia się
coraz lepiej wykształconych, świadomych i inteligentnych klientów oraz
uczących się organizacji zarządzanych przez autorytety. Duże znaczenie dla
innowacyjności i konkurencyjności firm ma nie tylko wykształcenie
pracowników, ale także ich kompetencje. Kompetencje zawodowe
pracowników można podzielić na ramowe (poznawcze, osobiste i społeczne)
oraz umiejętnościowe (firmowe, biznesowe i menedżerskie).
Organizacje sieciowe nastawione są na:
• Korzystanie z globalnej wiedzy i współuczestniczenie w jej
tworzeniu,
• Generowanie zmian i reagowanie na zmiany,
• Interaktywne uczestnictwo w Informacyjnym Społeczeństwie
Technologicznym,
• Współuczestnictwo w Programach Współpracy Partnerskiej.
Przywódcy i menedżerowie transformacyjni, podobnie jak
menedżerowie, są to osoby zatrudniane na stanowiskach kierowniczych
uprawnione do kierowania ludźmi i zarządzania. Pełnią oni funkcje kierownicze
i odpowiadają za ogół spraw związanych z zarządzaniem podległych im
jednostkom organizacyjnym i tworzą kadrę kierowniczą, której wiedza,
umiejętności, sposób reagowania i zachowania mają znaczenie dla ich
funkcjonowania.
Szczególnie jednak, w swojej pracy wyróżniają się wysoką kulturą
osobistą, kompetencjami, wiedzą oraz umiejętnościami: współpracy
partnerskiej przy tworzeniu Programów Ramowych (PR), Programów
Operacyjnych (PO) i przekształcaniu idei w pomysł, myślenia systemowego,
gotowości do ustawicznej nauki, a także działania w wielokulturowym
otoczeniu międzynarodowym.
Proces budowania Europejskiej Przestrzeni Gospodarczej Opartej na
Wiedzy w ramach Unii Europejskiej, wymaga podejścia systemowego
zarządzania gospodarką przez Przywódców i Menedżerów Transformacyjnych,
których główną rolą jest określenie obszarów współpracy: Narodowych
Systemów Innowacji (NSI) dla budowania Europejskiego Programu Ramowego
(EPR) oraz Regionalnych Systemów Innowacji (RSI) dla budowania
Europejskiego Programu Operacyjnego (EPa) Innowacyjna Gospodarka (IG)
zgodnie z zaleceniami OECD zawartymi w podręczniku Manual Oslo (MO).
Nową koncepcję systemowego podejścia do realizacji Programu
Innowacyjna Gospodarka Oparta na Wiedzy realizowanego w ramach
makrosystemu innowacji opartej na wiedzy przedstawiona została na rys. 2.1.
39
Klemens Stańkowski
Rys. 2.1 Makrosystem innowacji opartej na wiedzy (MIOW).
PRZY\\ÓDCY
��SFOFL'lACY�
�IENEDŻEROWIE
TRA�SFOFL'1ACY.Th'l
PWSIOW
as (�]
OPB )
SRW � [ SPIN-OUT)
() MB )
(�)
PWSIOW- podsystem
wspierający SIOW
MP- MEMBERSHIP
PROGRAM
�
,§!gW-sY§tem innowacji
opartej na wiedzy
rozpowszechniania wiedzy
UM (1-n) - sieć partnerów
uczelnianych
(międzynarodowych)
IBRM (1-n)- sieć
instytucji badawczo­
rozwojowych B+R
PP- PARTNERSHIP
PROGRAM
PB - projekty naukowo­
badawcze
IBM (1-n)-publiczna sieć
instytucji naukowo­
badawczych N+B
(międzynarodowych)
MSP(1-n) - sieć małych i
średnich
przedsiębiorstw
MB - modele badawcze
(laboratoryjne)
1e.m::9J!, spin-out, startj;!Jł-
�
przygotowujące innowacje
Źródło: Opracowanie własne.
System rozpowszechniania wiedzy (SRW) to sieć partnerów:
uczelnianych autorytetów naukowych, instytucji badawczych, autorytetów
badawczych i łączących je powiązań, dzięki którym tworzy się sprawny
mechanizm generowania idei, ustalenia priorytetów (kamienie milowe -
programy horyzontalne, matryce, macierz innowacji) i dyfuzji wiedzy.
w ramach tego systemu Przywódcy Transformacyjni (PT) tworzą program
partnerskiej współpracy tzw. "PARTNERSHIP PROGRAM" (PP), w ramach
którego opracowują PROGRAMY RAMOWE (PR).
System Innowacji Opartej na Wiedzy (SIOW) to sieć instytucji
publicznego i prywatnego sektora firm innowacyjnych oraz małych średnich
przedsiębiorstw, tworzących sprawny mechanizm inspirujący pomysły,
projekty i prototypy innowacyjne, które następnie wdrażane są w formie
nowych produktów. Interakcje między tymi firmami inicjują, importują,
modyfikują i rozpowszechniają nowe technologie. w ramach tego systemu
40
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
tworzy się członkowski program współpracy firm innowacyjnych tzw.
"MEMBERSHIP PROGRAM" (MPL w ramach którego Menedżerowie
Transformacyjni (MT) opra cowują PROGRAMY OPERACYJNE (PO).
Podsystem Wspomagania Innowacji Opartej na Wiedzy (PWIOW) to sieć
laboratoriów naukowo-badawczych realizujących projekty badawcze
i laboratoryjne modele badawcze, zespołów "spin aft", "spin out" oraz "start
up" przygotowujących projekty i prototypy innowacyjne i transfer technologii,
a także stowarzyszeń wspierających innowacje oparte na wiedzy i tworzące
"PARTNERSHIP PROGRAM" oraz "MEMBERSHIP PROGRAM".
Makrosystem Innowacji Opartej na Wiedzy (MIOW) jest sterowany
poprzez procesor strategicznego zarządzania innowacjami opartymi na wiedzy
oraz procesor zarządzania kapitałem ludzkim i organizacjami innowacyjnymi
i zasilany jest z różnych źródeł finansowych. System SRW ze środków
publicznych (rządowych i unijnych), system SIOW ze środków komercyjnych,
natomiast podsystem PWIOW ze środków publiczno-prywatnych (Rys. 2.2).
Rys. 2.2 Sposób finansowania Makrosystemu Innowacji Opartej na
Wiedzy (MłOW).
System
Rozpowszechniania
Wiedzy
(SRW)
System Innowacji
Opartej na wiedzy
(SIOW)
Przekształcenie
idei w pomysł
(PWIOW)
Środki
publiczno­
prywatne
POMYSŁ
Środki
komercyjne
INNOWACJA
Środki
publiczne
IDEA
Środki finansowe publiczne przeznaczone są na prace wykonywane
w ramach Programu Ramowego (PR), środki finansowe prywatne na realizację
Programu Operacyjnego (PO), natomiast środki finansowe publiczno-prywatne
na transformację idei na pomysł (np. opracowanie modeli i budowa
prototypu), prace badawcze realizowane przez liderów wiedzy (modele
41
Klemens Stańkowski
laboratoryjne) oraz mikroorganizacje, uczestniczące w pracach badawczo­
rozwojowych prototypu i przygotowujące nowy wyrób innowacyjny na rynek.
3. Przekształtnik wiedza I innowacja sterowany przez Przywódców
i Menedżerów Transformacyjnych
Makrosystem Innowacji Opartej na Wiedzy (MIOW) można rozpatrywać
jako przekształtnik rezonansowy energii wiedzy na energię innowacji.
w zależności od sposobu sterowania makrosystemem innowacji mamy
komutację między natężeniem wiedzy i natężeniem innowacji: naturalną,
naturalną krytyczną lub wymuszoną. w przypadku komutacji wymuszonej
mogą występować niekontrolowane przetężenia, które destrukcyjnie wpływają
na dynamikę napędu gospodarki.
Indukcyjność wiedzy jest zależna od środowiskowego współczynnika
przenikalności wiedzy, ilości projektów badawczych, obszaru wiedzy oraz
długości spirali wiedzy.
Pojemność rynku innowacyjnego zależy wprost proporcjonalnie od
środowiskowego współczynnika przenikalności innowacji, obszaru rynku
innowacyjnego oraz odwrotnie proporcjonalnie od długości drogi, jaką
pokonuje ładunek innowacyjny podczas transferu wiedzy i innowacji do
biznesu.
W tym przypadku mamy tu do czynienia z szeregowo-równoległymi
wysokoczęstotliwościowymi układami rezonansowymi wiedza - innowacja (z
miękkim przełączaniem tzn. natężenie innowacji wzrasta przy minimalnej
wartości natężenia wiedzy).
Ważną rolę w przekształcaniu wiedzy na innowację spełnia ideowy układ
rezonansowy pokazany na rys. 3.1.
42
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
Rys. 3.1 Układ rezonansowy wiedza-innowacja.
I Akcja kluczowa n
Indukcyjność
wiedzy
Pojemność
Mapa
drogowa
innowacji n
I Akcja kluczowa 1
Ml
Pl
pwP- Program
Współpracy
Partnerskiej
MT - Menedżerowie
Transformacyjni
PT - Przywódcy
Tra nsformacyjni
Źródło: Opracowanie własne.
Czas przebywania ładunku innowacyjnego na rynku innowacyjnym staje
się coraz krótszy, a to wymusza szybkie reagowanie na zmiany w otoczeniu
ekonomiczno-społecznym.
Menedżerowie Transformacyjni (MT) przygotowują tematy główne dla
Programu Ramowego (PR), a także określają akcje kluczowe (AK), które
następnie realizowane są w ramach konsorcjów, przez uczestników projektu
wybieranego na drodze konkursu.
Obszary przełomów w akcji kluczowej (AK) w ramach tematu głównego
Programu Ramowego (PR) pokazane zostały na Rys. 3.2.
43
Klemens Stańkowski
Rys. 3.2 Obszary przełomów w akcji kluczowej w ramach tematu
głównego Programu Ramowego (PR).
I Akcja kluczowa 1
I Akcja kluczowa n
Przełom w myśleniu
2 Prułom w organizacji
3 Przełom w wiedzy
4 Przełom w zachowaniu
5 Przełom w wynikach
I Akcja kluczowa 1
Określenie projektu
Założenia projektu
Rozpoznanie przyczyny
Przeciwdziałanie przyczynie
Utrzymanie osiągnięć
Odtwarzanie rezultatów i
wyznaczanie nowych projektów
Źródło: Opracowanie własne.
4. Macierz innowacji
W celu realizacji Programu Partnerskiego w ramach makrosystemu
innowacji opartej na wiedzy przyjmuje się tematy główne (kolumny),
podzielone na akcje kluczowe oraz tematy horyzontalne, tzw. kamienie milowe
(wiersze) macierzy innowacji.
Makrosystem Innowacji Opartej na Wiedzy (MIOW) powinien działać
zgodnie z przyjętą macierzą innowacji i opracowanym przez Przywódców
Transformacyjnych (PT), PROGRAMEM RAMOWYM INNOWACJI w ramach
PARTNERSHIP PROGRAMU (PP). Przykładowa macierz tematyczna
przedstawiona jest na rys. 4.1.
44
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
Rys. 4.1 Macierz tematyczna Programu Ramowego (PR).
TEMATY GŁÓWNE
I-
T1
T2
T3
TN
X
1H
2H
X
X
3H
X
X
NH
X
X
X
UJ
==
o
....I
S§
W
Z
w
S§
oc(
�
w
Z
....I
oc(
I­
Z
o
�
CI:
o
::I:
S
:tE
w
Przykładowe tematy główne macierzy innowacyjnej przedstawione zostały na
rys. 4.2.
Rys. 4.2 Przykładowe tematy macierzy innowacji (MI).
aj Kolumny tematów głównych macierzy innowacji
życie i dziedzictwo
kulturowe
-----
inteligentne
nanotech­
nologie
materiały i
budynki
/
-,
aeronautyka
i badania
kosmiczne
geofizyka
\
KOLUMNY TEMATÓW
GŁÓWNYCH MACIERZY
INNOWACJI
genomika i
biotechnologia
J
I
inteligentne
procesy
produkqjne
zrównoważony
rozwój
\
transport i
logistyka
/
informacyjne
społeczeństwo
technologiczne
"-
bezpieczeństwo
-'
i jakość żywności ,
zmiany globalne
i ekosystemy
bezpieczeństwo
energetyczne i
ekologiczne
45
Klemens Stańkowski
b) Wiersze tematów horyzontalnych macierzy innowacji
zarządzanie
i zasobami ludzkimi
nowe techniki
komunikacji i negocjacji
:\
zarządzanie
p-roje .
WIERSZE TEMATÓW
HORYZONTALNYCH
MACIERZY INNOWACJI
,
administracja
�ubliczna
"
zarządzanie
rzedsiębiorczością
r systemy
: zarządzania jakością I
Źródło: Opracowanie własne.
Poszczególne tematy główne (TN) są podzielone na akcje kluczowe (AK).
Tematy główne (Tl-TN) realizowane są zgodnie z przyjętymi priorytetami
w tematach horyzontalnych (TH).
5. Konstrukcja Programu Ramowego Innowacji Opartej na Wiedzy
(PRIOW)
W przypadku Gospodarki Innowacyjnej Opartej na Wiedzy (GIOW),
szczególna rola przy opracowaniu Programu Ramowego (PR) przypada
Przywódcom Transformacyjnym (PT), którzy powinni znać zasady jego budowy.
Konstrukcja Programu Ramowego Innowacji Opartej na Wiedzy (PRIOW)
składa się z 5 bloków tematycznych: pomysłów, priorytetów, wdrożenia
wiedzy, strategii innowacji oraz kapitału ludzkiego i organizacji.
Wpływ strategii innowacji na elementy Programu Ramowego Innowacji
Opartej na Wiedzy (PRIOW) przedstawia rys. 5.1.
46
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
Rys. 5.1 Wpływ strategii na elementy Programu Ramowego Innowacji
Opartej na Wiedzy (PRIOW)_. _..".... ........ _.....-.......,..._ ......... ..........,.,.....,.... __ � ....
Strategia Innowacji
Szkolenia, � Zasoby,
Rekrutacja, Partnerstwo,
Procesy. Nabywanie wiedzy.
Priorytety
Ludzie i organizacja
Wpływ kapitału ludzkiego i organizacyjnego na elementy Programu
Ramowego Innowacji Opartej na Wiedzy (PRIOW) przedstawia rys. 5.2.
Rys. 5.2 Wpływ kapitału ludzkiego i organizacyjnego na elementy
Programu Ramowego Innowacji Opartej na Wiedzy (PRIOW).
Strategia Innowacji
PRZYWÓDZTWO I KUL TURA,
ZMIANA ZARZ,AoZANIA,
SOJUSZE,
SIEĆ ORAZ INNOWACJE.
Ludzie i organizacja
System innowacyjny (na poziomie regionalnym) składa się z regionalnych
organizacji: przedsiębiorstw, instytucji badawczo-rozwojowych (B+RL
organizacji wspierających innowacje (prywatne i samorządowe). Partnerzy
47
Klemens Stańkowski
uczestniczący w projekcie innowacyjnym celowym tworzą politykę
innowacyjną regionalną i realizują Regionalną Strategię Innowacyjną
w zakresie projektów i prototypów innowacyjnych, transferu wiedzy
i innowacji do biznesu oraz zarządzania innowacyjnym kapitałem ludzkim
i organizacyjnym. System ten powinien być zarządzany przez Menedżerów
Transformacyjnych (MT) w ramach MEMBERSHIP PROGRAMU.
Podejścia systemowe do zagadnienia innowacji przesuwają punkt
ciężkości polityki publicznej w stronę wzajemnych powiązań między różnymi
instytucjami i analizy interakcyjnej w procesie tworzenia nowej wiedzy, a także
jej dyfuzji i wykorzystania. w celu określenia tych instytucji i przepływów
wiedzy wprowadzony został, zgodnie z podręcznikiem Oslo Manual, termin
"Narodowy System Innowacyjny" (National Innovation System). Partnerzy
krajowi tworzą politykę rozprzestrzeniania wiedzy i innowacji w kraju i realizują
Narodową Strategię Innowacyjną w zakresie działalności naukowo-badawczej,
przy pomocy której tworzy się: nowe idee, ustala priorytety oraz
rozpowszechnia się wiedzę. Sterowanie systemem rozpowszechniania wiedzy
polega na powiększaniu zasobów wiedzy na rynku krajowym. Narodowy
System Innowacyjny powiruen być zarządzany przez Przywódców
Transformacyjnych (PT) w ramach PARTNERSHIP PROGRAMU.
Istotną rolę w procesie funkcjonowania Narodowego Makrosystemu
Innowacji Opartej na Wiedzy odgrywa umiejętność budowania tzw.
Innowacyjnych Platform Narodowo-Regionalnych oraz Ramowych Programów
Publiczno-Prywatnych. Sposób finansowania tych programów, to bardzo ważny
element w procesie wspierania działalności innowacyjnej poprzez silne
zaangażowanie partnerów. Przedsięwzięcia takie mogą podnieść jakość wkładu
sektora prywatnego na rzecz sektora publicznego.
W związku z szybko rozwijającym się procesem globalizacji gospodarki
rynkowej w Europie od wielu lat prowadzone są prace dotyczące
udoskonalenia Międzynarodowego Makrosystemu Innowacji Opartej na
Wiedzy w UE i zarządzanego przez Przywódców i Menedżerów
Transformacyjnych. Zbyt silna (w ostatnich latach) ingerencja polityków
rządowych w UE i różnorodny sposób podejścia do funkcjonowania tego
makrosystemu sprawia, że staje się on mało czytelny, bardzo
zbiurokratyzowany a przez to mało efektywny i nie spełnia oczekiwań twórców
tego modelu.
Według Jamesa McGregora Burnsa, przywódców transformacyjnych
charakteryzuje umiejętność efektywnego zarządzania, charyzma, inspirowanie
ludzi do podejmowania działań ambitnych i osiągania nowych celów. Według
Bernarda M. Bassa, przywódcy transformacyjni mają wizję organizacji oraz
umiejętność jej przekazania innym, potrafią też skutecznie "zarażać" swoją
energią otoczenie, mobilizować pracowników do osiągania ambitnych celów,
skutecznie wzbudzać ich ogromne zaangażowanie. Przywódcom
48
Partnerstwo przywódców i menedżerów transformacyjnych w ramach
programów publiczno-prywatnych dotyczących rewitalizacji.
Modelowanie procesu w oparciu o przekształtnik wiedza-umiejętności.
transformacyjnym przeciwstawiani są przywódcy transakcyjni - wykonujący
zaplanowane działania, motywujący i kontrolujący ich wykonywanie przez
podwładnych. Brak im jednak umiejętności sprawiania, że pracownik w pełni
zaangażuje się w realizację celów organizacji, osiągając przy tym motywację
wewnętrzną.
6. Sposoby prowadzenia procesów regeneracji regionów
gospodarczych
Istota działania sektora publicznego w procesach rewitalizacji regionów
gospodarczych polega na likwidowaniu ułomności rynku, natomiast sektor
publiczny interweniuje, aby wyrównać dodatkowe koszty zewnętrzne
ponoszone przez inwestorów. Podejście takie wynika z wymagań rynku, gdzie
inwestor oczekuje równych szans w odniesieniu do swych działań, niezależnie
od tego, czy są one prowadzone na terenach podlegających rehabilitacji czy też
nowo zagospodarowywanych, dlatego sektor publiczny powinien je wyrównać.
Plany zagospodarowania przestrzennego, traktowane jako jedne
z najważniejszych instrumentów rewitalizacji, mogą być skuteczne tylko
wówczas, jeżeli zostaną zinternalizowane efekty zewnętrzne ujawniające się
w toku procesów regeneracji. Internalizacja przez sektor publiczny efektów
i kosztów zewnętrznych związanych z prowadzeniem procesów rewitalizacji
powinna dotyczyć w szczególności kwestii ryzyka inwestycyjnego, które jest
zwykle wysokie w tego typu inwestycjach. Inwestycje na terenach
zdegradowanych mogą być obarczone np. ryzykiem konieczności likwidacji
skażenia środowiska. w tej sytuacji system internalizacji ryzyka i wiążących się
z nim kosztów wymagałby wprowadzenia określonych zasad i przeprsow
prawnych, które umożliwiłyby przenoszenie ryzyka i kosztów związanych
z likwidowaniem tych zagrożeń do sektora publicznego.
Skuteczne wdrażanie rewitalizacji, także w doniesieniu do dziedzictwa
przemysłowego, wymaga podejścia systemowego. Mając na uwadze fakt, że
w Polsce nie ma jednolitego systemowego podejścia do problemów
rewitalizacji, w pracach naukowych rozważa się alternatywne modele
prowadzenia procesów regeneracji urbanistycznej, takie jak: model
z interwencją funduszy Unii Europejskiej i środków rządowych, model
samorządowo-rządowy, model oparty na rządowych konsorcjach (np.
angielski), samorządowy itp.
Innowacyjna Gospodarka Oparta na Wiedzy wymaga budowy
nowoczesnych struktur Programów Współpracy Partnerskiej przywódców
i menedżerów transformacyjnych i badań wspieranych ze środków publiczno­
prywatnych.
49
Klemens Stańkowski
Rewitalizacja woparciu o PROGRAM WSPÓŁPRACY PARTNERSKIEJ
powinna stanowić jeden z najważniejszych tematów horyzontalnych (kamieni
milowych) PROGRAMU RAMOWEGO UNII EUROPEJSKIEJ "HORYZONT 2020".
Ale już dziś należy podjąć szeroką dyskusję merytoryczną w celu przygotowania
działań operacyjnych.
7. Literatura
1. Białoń L., (Praca zbiorowa pod red.), Zarządzanie działalnością
innowacyjną, Wyd. Placet, Warszawa 201Or.
2. Goffin K., Mitchell R., Innovation Management Wyd. Palgrave, Nowy
York USA 2005r.
3. Lundvall B.A. National Systems oj Innovation. Towards a Theory oj
Innovation and Interactive Learning, Frances Printer, London ,1992r.
4. Markowski T., (Praca zbiorowa pod red.) Rewitalizacja kompleksu
księżego młyna, Wyd. PAN Biuletyn (zeszyt 229), Warszawa 2006r.
5. M.R.R., Narodowa Strategia Spójności, Warszawa 2006r.
6. M.R.R., Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka-Narodowe
Strategiczne Ramy Odniesienia 2007-2013, Warszawa 2007r.
7. OCET (Centrum Współpracy z Gospodarkami w Trakcie Przemian -
Przegląd narodowej polityki naukowej i technicznej POLSKA OECD 96, 1996r.
8. Senge P.M., Piąta dyscyplina-teoria i praktyka organizacji uczących
się, Oficyna Ekonomiczna, Kraków,2002r.
50
WITOLD SIELEWICZ
Zastępca Burmistrza Dzielnicy Warszawa Żoliborz
Przekształcanie terenów przemysłowych
w nowoczesną dzielnicę mieszkaniowo­
usługową na przykładzie Żoliborza
Przemysłowego w Warszawie
W okresie międzywojennym na terenach otaczających cytadelę
warszawską powstała nowa dzielnica Żoliborz. Była to pierwsza warszawska
dzielnica mieszkaniowa pozbawiona przemysłu. To tutaj rozpoczął się wielki
eksperyment realizacji idei przystępnych i przyjaznych domów dla osób
żyjących z pracy najemnej, realizowanych przez spółdzielnie mieszkaniowe.
Specyfiką tej dzielnicy było to, że znaczna część infrastruktury kulturalnej,
sportowej, społecznej, oświatowej i handlowej była realizowana i zarządzana
przez ruch spółdzielczy, a nie instytucje miejskie lub prywatne.
Dopiero powojenni planiści w latach 50-tych przeznaczyli peryferyjne
tereny Żoliborza pod zabudowę przemysłową w rejonie od Instytutu
Chemicznego po przedwojenną Państwową Wytwórnię Uzbrojenia (obecnie
Instytut Mechaniki Precyzyjnej). Był to teren ograniczony linią kolejową oraz
ulicami Powązkowską, Krasińskiego, Broniewskiego i Stołeczną (obecnie Jana
Pawła II). z biegiem czasu rejon ten zaczęto nazywać Żoliborzem
Przemysłowym. Zlokalizowano tu takie zakłady jak: Zakład Remontu Maszyn
Budowlanych, Warszawska Fabryka Wyrobów Metalowych, Centrala Handlu
51
Witold Sielewicz
Sprzętem Medycznym, Wytwórnia Druków Kolejowych, Spółdzielnia
"ŻOLIBORZANKA", Instytut Mechaniki Precyzyjnej.
W trakcie transformacji ustrojowej z początkiem lat dziewięćdziesiątych
powoli następował upadek istniejących tu zakładów przemysłowych. Na
początku XXI wieku znaczna ich część przeszła we władanie deweloperów,
którzy zainteresowani byli przekształceniem tego terenu w kompleksy
mieszkaniowe. w kwietniu 2004 r. Rada Miasta Warszawy podjęła uchwałę
o przystąpieniu do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania
przestrzennego terenu Żoliborza Południowego (zwanego zwyczajowo
Żoliborzem Przemysłowym) o powierzchni około 78,5 ha. Założenia planu
zakładały przekształcenie całego zdegradowanego po przemysłowego obszaru
w inne funkcje. Dopuszczono tu rozwój budownictwa mieszkaniowego
i usługowego wraz z uzupełnieniem w sieci i urządzenia infrastruktury
inżynieryjnej i drogowej.
Położenie Żoliborza Przemysłowego (czerwona linia) w Dzielnicy Żoliborz (żółta linia)
52
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
Archiwalne zdjęcia Żoliborza Przemysłowego z lat 2005-2010
Wykonanie planu miejscowego powierzono renomowanej pracowni
architektoniczno-urbanistycznej. Zaproponowana przez nią w 2006 r.
koncepcja planu zakładała nawiązanie do przedwojennych rozwiązań
53
Witold Sielewicz
żoliborskich z charakterystyczną niską intensywnością zabudowy i dużą ilością
zieleni. Liczba mieszkańców w nowej dzielnicy miała wynosić ok. 10 tys.
Niestety wprowadzenie go w życie było prawie niemożliwe.
Proponowana koncepcja zagospodarowania Żoliborza Przemysłowego była
kontynuacją przedwojennych zamierzeń urbanistycznych a autorzy nie brali
pod uwagę, że ta część Warszawy nie jest już peryferyjną, ale centralną
dzielnicą. w związku z tym intensywność zabudowy musi być większa. Ponadto
planowane drogi, tereny parkowe i lokalizacja znacznych terenów pod obiekty
administracji publicznej nie uwzględniały w wielu przypadkach stosunków
własnościowych i interesów ich właścicieli. Brakowało tu miejsc pod
przedszkole, żłobek, ośrodek zdrowia i instytucje kultury. z tych powodów
i prawdopodobnych protestów właścicieli oraz możliwości finansowych miasta,
realizacja tego planu stawała się mało prawdopodobna. Powstała sytuacja
patowa. Nie było planu miejscowego, a należało powoli wydawać decyzje
budowlane. Aby zapobiec kompletnemu chaosowi urbanistycznemu ówczesne
władze Warszawy zaaprobowały jako tymczasowe wytyczne do wydawania
decyzji budowlanych opracowane przez Miejską Pracownię Planowania
Przestrzennego i Strategii Rozwoju jako założenia funkcjonalno-przestrzenne
zagospodarowania obszaru Żoliborza Południowego. Na ich podstawie zaczęto
wydawać warunki zabudowy i pierwsze decyzje budowlane. Niestety
wydawane decyzje budowlane, nie zharmonizowane z innymi instytucjami
miejskimi i właścicielami mediów technicznych, stwarzały realne
niebezpieczeństwo, że powstanie w tym miejscu miasto bez odpowiedniej
obsługi komunikacyjnej, przestrzeni publicznej i z utrudnionym dostępem do
usług społecznych.
Planowane zmiany urbanistyczne w tej okolicy w skumulowanej postaci
obrazowały wszystkie problemy związane z żywiołową zabudową Warszawy.
To tutaj, jak w soczewce, było widać, że dotychczas brakowało koordynacji
działania służb miejskich uczestniczących w przygotowaniu i zagospodarowaniu
terenów przeznaczonych pod zabudowę. Na szczęście nie tylko prasa, ale
i władze miasta zauważyły ten problem.
W 2008 r. Zarząd Dzielnicy Warszawa Żoliborz przedstawił w postaci
opracowanego dokumentu, propozycje działań wynikających z planowanych
inwestycji budowlanych na terenie Żoliborza Południowego. w materiale tym
przedstawione były podjęte działania oraz propozycje następnych,
umożliwiających funkcjonalne skomunikowanie, zbudowanie infrastruktury
społecznej i technicznej, co umożliwiało wkomponowanie powstających
obiektów w organizm miejski. Propozycje zostały zaakceptowane przez władze
miejskie i deweloperów a bezpośredni nadzór nad koordynacją działań przejął
jeden z zastępców Prezydenta Warszawy. Od maja 2008 r. pod jego
przewodnictwem zaczęły odbywać się cykliczne spotkania przedstawicieli służb
54
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
miejskich, właścicieli mediów technicznych, Zarządu Dzielnicy i inwestorów
w celu uzgadniania wspólnych działań.
--====--
---�-
Koncepcja planu opracowana przez pracownię A. Kicińskiego
55
Witold Sielewicz
Zadaniem władz miejskich było stworzenie możliwości realizacji
inwestycji deweloperskich, przejmując na siebie organizację ładu
przestrzennego, budowy infrastruktury technicznej, komunikacyjnej oraz
zabezpieczenie terenów pod infrastrukturę społeczną. w wyniku tego:
• Powołano pełnomocnika koordynującego inwestycje i remonty
w pasie drogowym.
• Władze zwróciły większą uwagę na monitorowanie
i koordynowanie działań oraz intensyfikację prac nad planem
miejscowym, a także korektą obowiązującego studium
zagospodarowania gminy.
• Zaczęto korzystać z możliwości prawnych, by wyegzekwować
współudział prywatnych inwestorów w budowie infrastruktury.
Na przykład art. 16 Ustawy o drogach publicznych mówi, że
"Budowa lub przebudowa dróg publicznych spowodowanych
inwestycją nie drogową należy do inwestora tego
przedsięwzięcia".
• Wycofano ze sprzedaży nieruchomości miejskie, przeznaczając je
pod infrastrukturę społeczną. Umożliwi to wybudowanie szkoły
podstawowej przedszkola i żłobka.
• Rozpoczęto remonty i inwestycje w istniejących szkołach
i przedszkolach Żoliborskich, które umożliwią na okres
najbliższych kilku lat przyjęcie nowych uczniów z budowanych
osiedli.
• Dzielnica przygotowała koncepcje przedłużenia ul. Rydygiera do
Powązkowskiej oraz przebudowy pl. Grunwaldzkiego, co pozwoli
usprawnić komunikację w tym rejonie.
• STOEN skablował napowietrzną linię wysokiego napięcia.
• Biuro drogownictwa opracowuje wariantowe koncepcje
przebudowy dróg tranzytowych (Powązkowskiej, Krasińskiego,
Broniewskiego)
• PKP projektuje dwie stacje kolejowe SKM - przy ul.
Powązkowskiej oraz Arkadii, które przylegają do Żoliborza
Południowego
• Inwestorzy budują wzdłuż ul. Rydygiera siec wodno­
kanalizacyjną oraz zadeklarowali budowę znacznych odcinków
drogowych na własnym terenie i przekazanie ich nieodpłatnie
miastu. Kilku z nich wybuduje na swoich działkach prywatne
przedszkola, które będą obsługiwać miejscowych mieszkańców.
• Wszystkie partery w budynkach mieszkalnych przy drogach
gminnych mają być przeznaczone pod usługi.
56
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
• Władze Dzielnicy przygotowują, wspólnie z inwestorami,
koncepcje i projekty ścieżek, uliczek i placyków, które powiększą
i upiększą przestrzeń publiczną.
Urbanistyka ulicy Rydygiera
57
Witold Sielewicz
Rezultatem tych działań było opracowanie i przedstawienie w 2010 r.
koncepcji ulicy Rydygiera, która ma się stać centralną ulicą nowej dzielnicy.
Projekt obejmuje przebudowę ulicy z Jej włączeniem do ul.
Powązkowskiej, budowę nowych miejsc postojowych, budowę ścieżki
rowerowej, ciągów pieszych i placów miejskich, wprowadzenie nasadzeń
roślinnych, elementów oświetlenia i małej architektury. Projekt określa
kierunek przekształceń, których celem jest stworzenie nowego adresu na
mapie miasta. Głównym celem jest przekształcenie ulicy o charakterze
industrialnym w atrakcyjną przestrzeń miejską o wyjątkowym klimacie i dużych
walorach estetycznych. Wzdłuż nowoprojektowanej ulicy w niedalekiej
przyszłości będą lokalizowane sklepy, restauracje, kawiarnie oraz inne lokale
usługowe, które ożywią przestrzeń i stworzą atmosferę deptaku. Ciągi piesze
i rowerowe będą oddzielone od jezdni szpalerem drzew i formowanymi
żywopłotami oraz nasadzeniami krzewów i roślinności okrywowej. Chodniki
i nawierzchnie placów będą wyłożone szlachetnymi materiałami, gdzie
zaistnieją eleganckie meble miejskie. Teren zostanie oświetlony w sposób
zachęcający do wieczornych spacerów. Ulica Rydygiera jako całość uzyska
niepowtarzalny klimat i charakter, który spowoduje, że będzie pełnić rolę
swoistego forum dla lokalnej społeczności.
Rewitalizacja przestrzeni poprzemysłowej to nie tylko wyburzania
zakładów przemysłowych pod funkcje mieszkaniowe i biurowe, to także
adaptacja obiektów przemysłowych na cele naukowe, oświatowe, handlowe
i usługowe. Przykładem tego są tereny Instytutu Mechaniki Precyzyjnej, gdzie
część obiektów przemysłowych została zaadaptowana na cele biurowe,
handlowe i usługowe.
Miejska Pracownia Planowania Przestrzennego i Strategii Rozwoju
w 2008 r. rozpoczęła prace projektowe nad miejscowym planem
zagospodarowania przestrzennego terenu Żoliborza Południowego. Biorąc pod
uwagę zachodzące już zmiany i strategię rozwoju, gdzie Żoliborz Przemysłowy
ma istotne znaczenie w kształtowaniu struktury przestrzennej miasta, z uwagi
na jego położenie oraz planowaną skalę i dynamikę rozwoju opracowano nową
koncepcję planu miejscowego. Została ona przedstawiona w lipcu 2011 r. wraz
z projektem uchwały planu i projektem rysunku w dwóch wariantach. Zakłada
ona:
• Przekształcenia terenów przemysłowo-składowych
w nowoczesną dzielnicę mieszkaniowo-usługową śródmieścia
funkcjonalnego Warszawy.
• Wytworzenia placów publicznych i ważnych przestrzeni
publicznych ze szczególnym uwzględnieniem placu miejskiego
(pl. Grunwaldzki) w rejonie skrzyżowania ulic: Broniewskiego,
58
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
al. Jana Pawła II i ks. Popiełuszki poprzez m.in. przekształcenie
podstawowego układu komunikacyjnego.
• Rozbudowy istniejącego układu komunikacji dla obsługi
wskazanych terenów mieszkaniowo- usługowych.
• Uporządkowanie systemu powiązań komunikacyjnych wewnątrz
nowych osiedli mieszkaniowych poprzez wydzielenie dróg
lokalnych i wewnętrznych, ciągów pieszych, ścieżek
rowerowych.
• Zachowania powiązań przyrodniczych - terenów zieleni
osiedlowej, zieleni urządzonej towarzyszącej zabudowie
mieszkaniowej oraz wzdłuż tras komunikacyjnych.
• Podwyższenie standardu zagospodarowania lokalnych ulic
i placów poprzez m.in. wprowadzenie zieleni urządzonej,
elementów małej architektury, oświetlenia.
• Zwiększenie intensywności zabudowy. Dla obszaru plan zakłada
docelową liczbę mieszkańców na 12-17 tys. oraz wysokość
zabudowy nie przekroczy wysokości VII kondygnacji i 24,Om
(z lokalnymi zwyżkami do X kondygnacji i 30,Om).
Istotnym elementem planu jest stworzenie placu miejskiego (pl.
Grunwaldzki) wolnego od przecinających go układów komunikacyjnych, który
stałby się reprezentacyjną bramą wejściową do nowej dzielnicy a zarazem
miejscem integrującym lokalną społeczność. Wszystkie elementy zwarte
w nowym planie miejscowym mają przyczynić się do poprawy wizerunku
i aktywizacji nie tylko Żoliborza, a też centrum miasta.
59
Witold Sielewicz
Zaadoptowana hala przemysłowa Instytutu Mechaniki Precyzyjnej na cele handlowo­
biurowe
60
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
Projekt planu miejscowego opracowany przez MPPPISR
Istniało realne zagrożenie, że spontaniczna zabudowa dawnych terenów
poprzemysłowych stworzy jeszcze jedne ogromne blokowisko odbiegające od
klimatu żoliborskiego. A jest to dzielnica z tradycjami od lat zachowująca swój
wyjątkowy charakter, gdzie dominują rozległe tereny zieleni i kameralna
zabudowa.
Dzięki akcji ratunkowej zainicjowanej przez Zarząd Dzielnicy przed
bezplanowym zabudowaniem udało się doprowadzić do współdziałania służb
miejskich, biur urzędu miasta, deweloperów pod bezpośrednim nadzorem
Zastępcy Prezydenta Warszawy. w wyniku tego zaproponowano
i wprowadzono rozwiązania, które narzucają przyjazne przekształcania
terenów poprzemysłowych w unikalną dzielnicę mieszkaniową.
Powstająca nowa zabudowa umożliwi mieszkańcom dogodny i szybki
dojazd do każdego miejsca w Warszawie. A dzięki Szybkiej Kolei Miejskiej
zostanie skomunikowana w przyszłości z Legionowem, Otwockiem
i Pruszkowem. Niezaprzeczalnym atutem tej nowej części dzielnicy będzie
unikatowe połączenie znakomitej lokalizacji w centrum miasta, z kameralną
61
Witold Sielewicz
zabudową i licznymi terenami zielonymi. Dogodne położenie ułatwi pełne
wykorzystanie infrastruktury, którą oferuje Dzielnica Żoliborz i centrum
Warszawy.
Na tym obszarze nie będzie blokowisk, lecz kompleksy budynków
tworzące wewnątrz przestrzenie z dużą ilością zieleni, z placami zabaw. w celu
uniknięcia przekształcenia poszczególnych osiedli w zamknięte enklawy
zabudowy doprowadzono do wykształcenia się systemu przestrzeni miejskich
związanych z wnętrzami podwórek przyblokowych, pasażami handlowymi.
Wyznaczono ważniejsze przestrzenie publiczne i powiązania między nimi
poprzez utworzenie wewnątrzosiedlowych ciągów pieszych i rowerowych.
Wymieszane funkcje mieszkaniowe, biurowe, usługowe, oświatowe
spowodują, że nie będzie to następna typowa sypialnia, ale tętniąca życiem
przez cały dzień atrakcyjna i przyjazna dzielnica.
Pierwszy wybudowany dom przez Grupę deweloperską ROBYG przy ul. Rydygiera
Wznoszące się budynki osiedla Zielony Żoliborz przy ul. Rydygiera
Może właśnie dzięki alarmistycznym działaniom podjętym przez władze
dzielnicy i miasta będzie to jedna z lepiej zagospodarowanych części nie tylko
Żoliborza, ale i Warszawy. A rozwiązania przyjęte przy koordynacji poczynań
62
Przekształcanie terenów przemysłowych W nowoczesną dzielnicę
mieszkaniowo-usługową na przykładzie Żoliborza Przemysłowego w Warszawie
wszystkich uczestników przemian staną się wzorcem przy
zagospodarowywaniu innych terenów, nie tylko poprzemysłowych.
Konkludując wypracowane tutaj rozwiązania mogą stać się wzorcem
przy zagospodarowywaniu innych terenów i to nie tylko poprzemysłowych.
Gmina powinna skupić się na podstawowym celu, jakim jest stworzenie
warunków do tego, aby inwestorzy chcieli tutaj, poprzez swoje inwestycje,
zarabiać. Jej zadaniem jest: stworzenie miejscowego planu, udostępnienie
terenów pod infrastrukturę społeczną, uzbrojenie terenów, stworzenie
i realizacja koncepcji komunikacyjnej, koordynowanie wszelkich działań w celu
realizacji przyjętego programu.
Zadaniem inwestorów jest osiągnięcie zysku, ale w jego realizacji
powinni kierować się zasadą stwarzania przestrzeni przyjaznej ludziom.
w swoich zadaniach powinni CZęSCIOWO uczestniczyć w finansowaniu
infrastruktury drogowej, technicznej oraz przestrzeni publicznej. Projektowane
obiekty powinny uwzględniać różnorodne funkcje preferowane w danym
obszarze tak, aby jak najlepiej zaspokajały potrzeby przyszłych mieszkańców,
użytkowników.
Dlatego też oprócz funkcji mieszkaniowych, biurowych, naukowych,
oświatowo-społecznych wszystkie partery w ciągach ulicznych mają być
przeznaczone pod lokale handlowo-usługowe, a prywatna przestrzeń pomiędzy
budynkami ma być ogólnodostępna bez możliwości grodzeń.
Atelier Żoliborz zespół apartamentowy zaprojektowany przy ul. Przasnyskiej
63
Witold Sielewicz
Zaproponowane działania mają uwzględniać interesy wszystkich stron,
w tym możliwości finansowe miasta i zyski inwestorów, a zarazem muszą
uwzględniać potrzeby przyszłych użytkowników. Opracowany program ma być
kompleksowy i długofalowy, biorący pod uwagę trendy, które będą
w przyszłości wpływać na zmianę sposobu myślenia o przestrzeni publicznej
i jakości życia w naszym otoczeniu. Istotnym elementem jest wkomponowanie
przekształcanego obszaru w klimat i charakter panujący w danym mieście,
dzielnicy.
Aby sprawnie realizować założenia projektu powinien być powołany
koordynator, uzbrojony w odpowiednie pełnomocnictwa. To osobowości są
motorem zmian, a nie ciała zbiorowe, gdzie rozmywa się kompetencja
i odpowiedzialność.
64
BOGUSŁAW KARAKULA
Burmistrz 50 kołowa Podlaskiego
Rewitalizacja terenów
poprzemysłowych
w Sokołowie Podlaskim
Okres transformacji, a także wieloletnie niedoinwestowanie obszaru,
doprowadziły do degradacji materialnej, społecznej i ekonomicznej miasta.
Wyraźnie podupadły w szczególności rejony przemysłowe. w celu
zainicjowania procesu wielowymiarowych przemian właśnie w tych częściach
50 kołowa Podlaskiego, władze miasta podjęły działania na rzecz Lokalnego
Programu Rewitalizacji, będącego narzędziem przeprowadzenia skutecznego
procesu rewaloryzacji. Lokalny Program Rewitalizacji stwarzał możliwości
ubiegania się o dofinansowanie projektów z funduszy strukturalnych Unii
Europejskiej.
W 2005 r. Rada Miejska w Sokołowie Podlaskim uchwaliła Lokalny
Program Rewitalizacji Miasta, zawierający kompleksowy plan remontów,
modernizacji i zagospodarowania przestrzeni publicznych oraz rewaloryzacji
obiektów zabytkowych w wybranych rejonach miasta, zgodny z rozwojem
gospodarczo-społecznym 50 kołowa Podlaskiego. w dokumencie tym zapisano,
że: Zasadniczym celem rewitalizacji w Sokołowie Podlaskim jest: ożywienie
gospodarcze i społeczne miasta, a także jego zwiększony potencjał turystyczny
i kulturalny, w tym nadanie obiektom i terenom zdegradowanym nowych
funkcji społeczno-gospodarczych. Wyznaczono obszar najbardziej wymagający
zmian i nazwano go Obszarem I.
65
Bogusław Karakula
I
·
j
·
•
•
I
\
.
\
,
•
,
•
\
. "",
•
ł
....
"
ł
"'"
.. "' ., ..
,...
..... .A. _*