/Magazyn_113_08_001_0001.djvu

			,	 i
U'	' ' |
i *
: S
i
I		^
\
"
... •’
-i-;
;JV '• • M
;
wm:*‘«■
)V>.'v.;ui#	S.;;
-’ni;*'v	'A:!'-;-'-.' i-; -
■
-^lł**ł, *•	, ,W4 '	t , l 'x	, ,	,	'	*« 1	*'	'»> -
■
- a:- ;wi :v,;.
rV'.W*.. '.«»*. .!••'»• 1 ••
»W*,
:■ : ■:	-■ ■ a-''
,
: ■". ■ ' '• : ■• • ■■’-.•■ ' •••••.■•	- ' •• •' • ■ •■••■•.
:
i ■ ■.
ł
j:’ ‘;	V"‘ ‘ l.t*. łl-	.... ...~;j.
yWW-^o ■''
.
i»;
: /■■•-■■
?V.:!*'-;K’X41 '■'' :‘
lauiiiOfiHU! • i*-. ■ i; >
		

/Magazyn_113_08_005_0001.djvu

			KAZIMIERZ SEJDA
CHORĄŻY
V
ORDERY
ODZNACZENIA
l
MEDALE
RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ
WARSZAWA 1932
ZAKŁADY GRAFICZNE STRASZEWICZÓW
		

/Magazyn_113_08_006_0001.djvu

			H .
		

/Magazyn_113_08_007_0001.djvu

			Praca niniejsza stanowi zbiór wszystkich ustaw, rozporządzeń, dekretów oraz
rozkazów M. S. Wojsk., których treścią są odznaczenia państwowe lub przez Pań¬
stwo uznane i dozwolone.
Pozatem zawiera szereg wiadomości i szczegółów dotąd przepisami nieobjętych
i z tego powodu mało znanych tak odznaczonym, jak i szerszemu ogółowi spo¬
łeczeństwa.
Zważywszy, że sprawy orderów i odznaczeń dotąd nie są skoncentrowane
w ręku jednej władzy, któraby regulowała wszystko to, co z niemi jest związane,
zważywszy ponadto, że jedynie M. S. Wojsk, rzeczy te ujęło w szereg przepisów,
są dzienniki rozkazów właściwie jedynem autorytatywnem źródłem, drobiazgowo
temat ten wyczerpującem.
Przy układaniu tego zbioru kierowałem się przedewszystkiem brakiem, jaki
w tej dziedzinie dotąd panował, który szczególnie dał się odczuć w wojsku, oraz
nieznajomością przepisów dotyczących odznaczeń w społeczeństwie, co doprowadziło
do noszenia odznaczeń i odznak przez żadną władzę nie ustanowionych, które
jednakże są bardzo rozpowszechnione.
Bibliograf ja polska o orderach jest dosyć skąpa i ogranicza się jak dotąd na
kilku dziełach, z których najnowszemi są wydawnictwa kpt. Stanisława Łozy,
b. długoletniego referenta odznaczeniowego w gabinecie ministra spraw wojskowych,
którego benedyktyńskiej zaiste pracy zawdzięczać należy bardzo sumienną „Historję
Orderu Orła Białego* wyd. w r. 1922, dzieło p. t. „Kawalerowie Orderu Świętego
Stanisława“ wyd. w roku 1925, „Virtuti Militari* wyd. w roku 1920, oraz „Ordery
i odznaczenia' wyd. w roku 1928.
Do prac tych odsyłam wszystkich tych, których interesuje historja wymienio¬
nych orderów, zaś historję odznaczeń wogóle w Polsce od czasów najdawniejszych,
znaleźć można w obszernem dziele Henryka Sadowskiego p. t. „Ordery i odznaki
zaszczytne w Polsce“ wyd. w roku 1904, w którem opisane są wszystkie ordery
i odznaczenia w Polsce przedrozbiorowej.
Obok powyższych prac wydana została przez kapitułę Orderu Polski Odro¬
dzonej w roku 1925 monografja tego orderu wraz z spisem imiennym kawalerów.
Obydwaj wyżej wymienieni autorzy w odsyłaczach podają źródła na jakich się
opierają, z których wymienić należy „Adnotationes historicae de origine, antiquitate
excellentia, heroici ac celleberrimi in Regno Poloniae Ordinis Eąuitum Albae“, wy-
		

/Magazyn_113_08_008_0001.djvu

			danem w roku 1730 w Kolonji przez Jana Fryderyka Sapiehę, oraz „O nagrodach
i znakach honorowych w Polsce od najdawniejszych czasów do roku 1835“ Feliksa
Bentkowskiego i „Historję Szpitala Dzieciątka Jezus“ przez Juljana Bartosze¬
wicza wydanej w roku 1870.
Wszystkie wyżej wymienione dzieła znaleźć można w bibliotece ordynacji
hr. Krasińskich w Warszawie, akta zaś zawierające oryginalne spisy imienne kawa¬
lerów orderów z czasów Stanisława Augusta i późniejszych znajdują się (zdekom¬
pletowane) w archiwum akt dawnych.
Oddając pracę niniejszą do druku zaznaczam, źe niema ona charakteru samo¬
dzielnego, gdyż jest tylko dopełnieniem tablicy p. t. „Ordery, Odznaczenia i Medale
Rzeczpospolitej Polskiej“.
4
		

/Magazyn_113_08_009_0001.djvu

			ORDERY I MEDALE W DAWNEJ POLSCE
ORDER NIEPOKALANEGO POCZĘCIA MARJ1 PANNY
Pierwszą próbę stworzenia orderu w Polsce zrobił król Władysław IV, za namową
swego podskarbiego i kanclerza, długoletniego towarzysza w rządach Jerzego Ossoliń¬
skiego, który proponował stworzenie związku z panów katolickich, tak zwanej „kawa-
1 erji“ czyli bractwa rycerzy Najświętszej Marji Panny.
Wielkim mistrzem miał być król.
Powody do stworzenia związku i odznak orderowych były różne. Prawdopodobnie
nie chciał Władysław IV pozostać wtyle za innemi dworami w Europie, które nadawały
własne ordery, pozatem zaś chodziło o pozyskanie oporniejszych polityce królewskiej
panów, którzy już wtedy niejednokrotnie byli odznaczani orderami zagranicznemi
i instytucję tą znali.
Król opracował bardzo szczegółowy statut „Orderu Niepokalanego Poczęcia Marji
Panny“, który za pośrednictwem gorącego orędownika tej sprawy Ossolińskiego,
przedłożył do zatwierdzenia papieżowi Urbanowi VIII.
Papież bullą z dnia 5-go lipca 1634 roku zatwierdził projekt orderu, jednakże,
skoro wiadomość o tym fakcie rozeszła się w kraju, rozpętała się burza.
Szlachta sprzeciwiła się orderowi, gdyż widziała w nim sprzeczność z zasadą
równości szlacheckiej, dyssydenci zaś zarzucili kraj tysiącami broszur zwalczającemi
projekt orderu, wyłuszczając rozmaite racje, z których główną, lecz niepublikowaną był
fakt wykluczenia ich od tej odznaki jako czysto katolickiej.
Kilka lat trwała walka, wreszcie król zniechęcony intrygami, do której wciągnięto
jego najbliższą rodzinę, z projektu swego zrezygnował.
ORDER ORLA BIAŁEGO
Pierwszym orderem w zrozumieniu dzisiejszem był utworzony przez króla
Augusta Ii-go medal owalny złoty pokryty czerwoną emalją, na którego jednej stronie
widniał wizerunek orła białego i napis: Pro Fide, Rege et Lege, na odwrocie zaś,
monogram królewski otoczony gałązkami palmowemi.
Był to pierwowzór orderu Orła Białego stworzony przez Augusta doraźnie
w roku 1705, z okazji spotkania z carem Piotrem I-szym w Tykocinie, gdzie chodziło
o zawarcie przymierza przeciwko Karolowi XII, dla którego to celu pragnął król po-
5
		

/Magazyn_113_08_010_0001.djvu

			zyskać stronników. W kilka lat później medal zamieniony został na krzyż ośmiorożny
noszony na wstędze białej z czerwonemi paskami po brzegach.
W roku 1713 krzyż uległ jeszcze jednej zmianie, został mianowicie powiększony
i noszony był odtąd na wstędze blado-błękitnej. Order królewski wykonany był z bry¬
lantów, a nierzadko i odznaczeni ozdabiali swe odznaki drogiemi kamieniami.
Odznaczenie orderem Orła Białego było początkowo zaszczytem, o który ubiegać
się zaczęli gromadnie magnaci i szlachta, później jednak za czasów Augusta Iii-go,
Bruhl, jego minister, pragnąc rzekomo zasilić pusty zawsze skarb królewski, sprzeda¬
wał ordery z protekcji, biorąc za nie po kilka tysięcy czerwonych złotych. Taksa
orderowa wynosiła 120 czerwonych złotych, pozatem zaś musiał każdy odznaczony
przeznaczyć kilkadziesiąt czerwonych złotych na kamerdynera i lokajów, którzy skła¬
dali nowokreowanemu kawalerowi powinszowania.
Następne zmiany w orderze nastąpiły za panowania Stanisława Augusta. Usunięto
z gwiazd brylanty, zaś łańcuch orderowy składał się z medalionów, przedstawiających
monogram Najśw. Marji Panny, Orła Białego oraz wizerunku Najśw. Marji Panny
z Dzieciątkiem Jezus na ręku. Ogniw łańcucha było 24.
W rozdawnictwie orderu był początkowo Stanisław August bardzo ostrożny, nie
chcąc obniżać jego powagi, później jednak zaczął nim szafować dość hojnie, obdarza¬
jąc nim cały szereg dygnitarzy rosyjskich, dzięki czemu order Orła Białego, jeden
z najwyższych w Europie, stracił znacznie swoją pierwotną wartość.
Order ten był później nadawany za czasów Księstwa Warszawskiego, jednakże
w bardzo małej ilości.
Również za Królestwa Kongresowego zawarowała konstytucja carowi, będącemu
jednocześnie królem polskim, prawo nadawania odznak orderowych, skutkiem czego
zdarzył się wypadek, że jeden z najwyższych orderów polskich, w pewnym okresie
czasu, otrzymał zaledwie jeden polak, Adam Prażmowski, biskup płocki, na ogólną
liczbę kilkunastu kawalerów cudzoziemców, przeważnie rosjan.
Po roku 1831-szym order Orła Białego został zmieniony w ten sposób, że wize¬
runek orła polskiego umieszczono na piersiach dwugłowego orła rosyjskiego, przyczem
o ile był nadawany za czyny bojowe, pod koroną znajdowały się dwa skrzyżowane
miecze. Zmianie również uległa i gwiazda orderowa.
Ostatnim kawalerem orderu Orła Białego w czasie przed odzyskaniem Niepod¬
ległości był obecny generał dywizji w st. spoczynku de Henning-Michaelis, który
w roku 1916 sforsował, będąc generałem rosyjskim, pozycje austrjackie nad Seretem.
ORDER ŚWIĘTEGO STANISŁAWA
W roku 1765 założył król Stanisław August order'Świętego Stanisława. Był to
krzyż złoty, zawieszony na wstędze ponsowej z białemi brzegami, noszonej z prawego
ramienia na lewy bok, oraz gwiazda orderowa przyszywana na lewej piersi.
Krzyż pokryty czerwoną emalją, ośmiorożny, na białej tarczy otoczonej wieńcem
laurowym, przedstawiał wizerunek Św. Stanisława biskupa, w szatach biskupich z pa¬
storałem w ręce i po bokach litery S. S. (Sanctus Stanislaus). Między ramionami krzyża
znajdowały się cztery orły polskie biało emaljowane. Ramiona posiadały złote obwódki,
zaś ostre końce krzyża opatrzone były kulkami złotemi. Na odwrocie krzyża, na okrąg¬
łej biało emaljowanej tarczy w wieńcu laurowym znajdowały się inicjały królewskie S. A.
L
		

/Magazyn_113_08_011_0001.djvu

			Gwiazda srebrna złożona z ośmiu promieni miała w środku otok srebrny z napi¬
sem: „Praemiando Incitat“ (nagradzając zachęca), a wewnątrz inicjały S. A. R. (Stani-
slaus Augustus Rex).
Form odznak orderowych, ustalonych przez króla, odznaczeni nie przestrzegali
i, zależnie od swej fantazji, ozdabiali je dowolnie i zmieniali w szczegółach, co można
stwierdzić na spotykanych wizerunkach i sztychach z tych czasów.
Statut orderu nakładał na kawalerów między innemi obowiązek przy odbiorze
orderu, wpłacanie na ręce jałmużnika orderu 25 czerwonych złotych na rzecz szpitala
Dzieciątka Jezus w Warszawie, oraz corocznie 4 dukaty na ten sam cel.
Powyższy przepis statutu, wiążącego kawalerów, miał na celu sowite zaopatrzenie
szpitala w środki pieniężne i dlatego też król nadawał ten order magnatom dość hojnie.
O ile jednak panowie bardzo się o odznaki orderowe ubiegali, o tyle szybko za¬
pominali o statutowym obowiązku opłacania regularnego podatku szpitalnego, i to do
tego stopnia, że król zagroził opublikowaniem listy imiennej „nierzetelnych" w „Gaze¬
cie Warszawskiej". Skutek był nikły i groźba nie zrobiła na opornych większego wra¬
żenia. Wreszcie zniecierpliwiony król polecił sporządzenie listy zalegających z skład¬
kami kawalerów i przy spotkaniu osobiście od każdego należności egzekwował. Szcze¬
gół ten jest charakterystyczny dla ówczesnej mentalności z tego względu, że z drugiej
strony, jak podaje Sadowski w swem dziele, szlachta tak dalece zapaliła się do orde¬
rów, że molestowała nieustannie króla o nadanie dla siebie i swoich rodzin orderu,
podając przytem argumenty dosyć dziwaczne dla nas, lecz w ich pojęciu słuszne.
Cytowany jest tam mianowicie wyjątek listu Giełguda, starosty grodzkiego księ¬
stwa Źmudzkiego, skierowanego do Ostrowskiego, nadwornego podskarbiego koron¬
nego, w którym prosi o nadanie synowi swemu orderu Orła Białego z tego powodu,
„że ma gwałtowną potrzebę dobrodziejstwa Pańskiego, upatrzył bowiem dla syna
strażnika wielce korzystną partję do ożenienia, którą prędzej i pewniej mógłby pozy¬
skać, gdyby syn był ozdobiony orderem Orła Białego". Król odmówił, co nie jest
dziwne, dziwniejsze natomiast jest, że petent nie zrezygnował bynajmniej z swoich
starań lecz zwrócił się osobiście do króla, powtarzając swoje motywy.
Upór starosty źmudzkiego zwyciężył wreszcie opór królewski i syn order otrzy¬
mał, do czego przyczyniła się niemało skłonność króla do kojarzenia małżeństw
i obawa przed zniechęceniem do siebie pana starosty i jego synów oraz całej rodziny
i przyjaciół.
Pokpiwa sobie autor „Listów do Stanisława Małachowskiego" z tej powszechnej
w owych czasach manji orderowej, pisząc między innemi, że „blask orderu zasmakował
powszechnie nietylko majętnym i ubogim, ale nawet młodzieży naszej. Weszło
w modę, że się kontrakty małżeńskie nie mogą obejść bez orderu św. Stanisława,
zanosi się dalej na ten kaprys, że dzieci nie będą mogły do szkół chodzić bez orderu
maltańskiego" (Sadowski).
Złośliwe te słowa były zupełnie uzasadnione.
Po złożeniu korony przez Stanisława Augusta, otaczający go w Petersburgu
dworzanie frymarczyli orderami, co skłoniło Fryderyka Augusta, księcia warszawskiego,
do nieznacznej zmiany wstęgi orderowej, dla odróżnienia kawalerów dawnych od
nowych. Tenże książę polecił także ściąganie opłat na rzecz szpitala ministrowi policji
Potockiemu, który szeregiem okólników niczego nie wskórał. Kawalerowie po dawnemu
nie płacili i wpływy na rzecz szpitala nie wzmogły się wcale.
7
		

/Magazyn_113_08_012_0001.djvu

			Za czasów Królestwa Kongresowego nastąpiły dalsze zmiany w statucie orderu.
Podzielony na cztery klasy specjalnym dekretem cara Aleksandra 1-go, dostępny był
odtąd prawie wszystkim, którzy odpowiadali bardzo zróżniczkowanym warunkom, co
rozszerzył jeszcze więcej Mikołaj I-szy, przy jednoczesnem zniesieniu opłaty wpisowej
na szpital.
Statut orderu ulegał następnie szeregowi zmian, tak dalece idących, że z czasem
mało przypominał swoje pierwotne znaczenie i kształty.
Nadawany był do ostatnich czasów Rosji przedrewolucyjnej.
MEDAL BENE MERENTIBUS
Ponieważ order Orła Białego nadawany być mógł osobom zajmującym w społe¬
czeństwie bardzo wysokie stanowiska, potrzeba nagradzania ludzi zasłużonych lecz ze
względu na swoją pozycję społeczną, nie mogących otrzymać najwyższego orderu,
skłoniła króla Augusta Ill-go do ustanowienia medalu „Bene Merentibus“.
Był to medal złoty, na którego jednej stronie widniała podobizna króla otoczona
napisem „Augustus 111 D. G. Rex Polonarum", zaś na odwrocie stół ozdobny, na
którym leżał łańcuch orderu Orła Białego z zawieszonym krzyżem. Wokoło rysunku
znajdował się napis „De Rege Et Republica Bene Merentibus“ (Królowi i Ojczyźnie
dobrze zasłużonym), u dołu data 3-go sierpnia 1749, rzymskiemi cyframi.
Była to data imienin króla, podczas których medale te rozdawał.
ORDER PP. KANONICZEK
W 1744-tym roku założyła Antonina wdowa po Tomaszu ordynacie Zamoyskim
kolegjum świeckie, do którego przyjmowane być mogły panny pochodzące z znako¬
mitych i zasłużonych krajowi rodzin szlacheckich, lecz nie posiadających majątku
umożliwiającego zdobycie wykształcenia i posagu.
Nazwę tego zgromadzenia określiła fundatorka w akcie założenia jako „Zgroma¬
dzenie albo Kapitułę Dam Świeckich, pod tytułem Kanoniczek od Niepokalanego
Poczęcia Panny Matki Boskiej", nadała mu statut złożony z 26 artykułów, zaś na
siedzibę ofiarowała posiadłość Marywil, zajmującą teren części dzisiejszej ulicy Wierz¬
bowej, Trębackiej i pl. Teatralnego w Warszawie.
Do uroczystego stroju kanoniczki należała ponsowa wstęga, na której zawieszona
była odznaka orderowa Niepokalanego Poczęcia Najśw. Marji Panny.
Order wykonany ze złota, przedstawiał na turkusowem tle wizerunek Bogaro¬
dzicy, między ramionami zaś znajdowały się naprzemian orzeł biały i pogoń litewska,
a na odwrocie znajdował się herb Korczak rodu Zahorowskich, z którego pochodziła
fundatorka.
Order dzielił się na dwie klasy i po opuszczeniu przez właścicielkę kolegjum,
przechodził na jej następczynię. Rozumie się, że order ten nie był pozatem nikomu
nadawany i znaczenia ogólniejszego nie posiadał.
8
		

/Magazyn_113_08_013_0001.djvu

			KRZYŻ ZASŁUGI WOJSKOWEJ
„YIRTUTI MILITARI"
Pierwotnie zaprojektowany, za zasługi na polu bitwy położone, order „Virtuti
Militari1* miał kształt owalnego medaljonu, opatrzonego z jednej strony inicjałami króla
Stanisława Augusta, z drugiej zaś napisem: „Virtuti Militari11.
Inicjatywę stworzenia tego odznaczenia dał ks. Józef Poniatowski, a po raz pierw¬
szy nadał go król 22 czerwca 1792 roku wojskowym za zwycięstwo pod Zieleńcami.
Kolor wstążki był taki jak obecnie, sam zaś medal dzielił się na dwa stopnie, był więc
medal srebrny i złoty.
Odznaczenie to nie miało początkowo ani ustawy, ani statutu, jako stworzone
doraźnie, i nadawane było przez króla za pośrednictwem naczelnego wodza, któremu
wprost do obozu medale przysyłał do rozdania według uznania.
Cytujemy za Sadowskim wyjątek listu, pisanego w tej sprawie do księcia:
„Jeżeli czas i okoliczności pozwolą, ustanowię formalny order wojskowy. Teraz
z największym pośpiechem przesyłam Ci 20 medalów złotych, oznaczonych dewizą
„Virtuti Militari", dla znaczniejszych oficerów, którzy odznaczyli się w ostatnich bitwach
obecnej kampanji. Myślałem początkowo ustanowić pewne stopnie i odróżnienia co
do formy wstążek, ale żeby właśnie nadać większą wartość tej odznace, pragnę na
początek, ażeby medal, który sam nosić będziesz, nie wyróżniał się w samym zawiązku
od tych medalów, które w mojem imieniu rozdasz innym, a które winny być noszone
na wierzchu sukni tak, jak krzyże Marji Teresy, św. Ludwika lub św. Jerzego w innych
państwach. Wstęga wązka, którą umyślnie w tym celu dołączam, jest taka sama, jak
przy orderze św. Stanisława, gdy jest zawieszony na szyi. Jest was 16-tu wymienio¬
nych na załączonym wykazie, ale ponieważ może się zdarzyć, iż znajdzie się jeszcze
kilku już zasługujących na tę odznakę, dodaję przeto jeszcze 4 dla tych, których
nazwiska mi wskażesz. Przesyłam nadto 40 medalów srebrnych dla niższych oficerów
i prostych żołnierzy, których nazwiska mi nadeślesz, zachowując wykazanie stopni
na później11.
Do listu tego dołączona była ręką króla pisana kartka: „Imiona osób militarnych,
którym destynuję pierwsze znaki naszego orderu żołnierskiego u nas za dzielność,
okazaną w teraźniejszej kampanji:
1.
X-żę Józef Poniatowski,
2.
Generał Major Kościuszko,
3.
Generał Major Wielhorski,
4.
Generał Major Poupart,
5.
Brygadyer Mokronowski,
6.
Wicebrygadyer Xiążę Sanguszko,
7.
Pułkownik Poniatowski,
8.
Podpułkownik Grochowski,
9.
Major Krasicki,
10.
Szczutowski (?),
11.
Bronikowski kapitan,
12.
Chomętowski kapitan,
13.
Gałecki (?),
9
		

/Magazyn_113_08_014_0001.djvu

			14.	Bukar (porucznik),
15.	Marszycki (porucznik),
16.	Tepfer (porucznik).
Może tu być zmyłka w rangach. Temu zaradzi Xiążę G. L. Poniatowski".
Według innego źródła do wymienionej wyżej listy pierwszych kawalerów Virtuti
Militari dochodzą nazwiska podpułk. Haumanna, majorów Łaźnińskiego, Zabłockiego
i Gębarzewskiego, kapitanów Folkemitta i Gawrońskiego, oraz porucznika Metzla.
Brak jest, niestety, dokładnych danych, stwierdzających kiedy medale zostały
zamienione na krzyże, stało się to jednak w każdym razie w tym samym roku, zaś
szczegóły wymienione w patencie nadania porucznika Ludwika Metzla z korpusu
artylerji wojsk obojga narodów wskazują na to, że król ułożył statut orderu, który
zaginął.
Wojskowi, którzy byli odznaczeni tym medalem, po powrocie z placu boju do
Warszawy własnym kosztem zamieniali go na krzyż obecnego kształtu, który okre¬
ślony już był w oczekujących na nich patentach nadania.
Krzyż zasługi wojskowej dzielić się miał na 5 klas następujących:
klasa 1-sza — Krzyż Wielki,
klasa 2-ga — Krzyż Komandorski,
klasa 3-cia — Krzyż Kawalerski,
klasa 4-ta — Medal złoty,
klasa 5-ta — Medal srebrny.
Podział ten z powodu ówczesnych wypadków politycznych nie wszedł w zupeł¬
ności w życie i utrzymały się jedynie 3 stopnie, mianowicie: Krzyż kawalerski 3-ciej
klasy, Medal złoty 4-tej klasy i Medal srebrny 5-tej klasy. Projekt statutu przewidy¬
wał też roczne dotacje dla każdej klasy. Kawaler Krzyża Wielkiego otrzymywać miał
20.000	złotych rocznej pensji, Krzyża Komandorskiego 2.000, Krzyża Kawalerskiego
1.000	zł. W razie śmierci kawalera wdowa po nim miała otrzymywać połowę należnej
mu pensji orderowej. Odznaczeni Medalem złotym pobierać mieli podwójny żołd,
srebrnym — o połowę większy.
Za czasów konfederacji targowickiej order Virtuti Militari nie był nadawany, nato¬
miast nadawał Kościuszko później sygnety ze specjalnemi napisami.
Przez szereg lat następnych był order Virtuti Militari przedmiotem zaciętych
sporów i powodem zatargów z Katarzyną i jej posłami w Warszawie.
Wskrzeszony dopiero został za czasów Księstwa Warszawskiego w kształcie do
dziś obowiązującym, jednak z innemi napisami i godłami. Na odwrocie zamiast Pogoni
znajdował się napis „Rex et Patria“ (Król i Ojczyzna) oraz rok 1792.
Podział na klasy utrzymał się z tern, że zamiast medali złotych i srebrnych,
stworzono krzyże złote i srebrne.
Pierwsze nadanie orderu za czasów Księstwa Warszawskiego miało miejsce
w roku 1808 za specjalnym dekretem księcia warszawskiego i króla saskiego Fryderyka
Augusta, drugie odbyło się w rok później. Krzyżem Wielkim odznaczeni zostali
ks. Józef Poniatowski i marszałek napoleoński Davout książę d’Auerstadt, Krzyżem
Komandorskim po raz pierwszy odznaczony został generał dywizji książę Zajączek,
Krzyżem Kawalerskim Edward Żółtowski, pułkownik 3-go pułku piechoty Księstwa,
późniejszy generał dywizji, pierwszym Krzyżem złotym kapitan Jan Eysenbach i pierw¬
szym Krzyżem srebrnym sierżant Józef Zdzitowiecki, obaj również z 3-go pułku.
10
		

/Magazyn_113_08_015_0001.djvu

			Krzyże komandorskie posiadali później Jan Henryk Dąbrowski, gen. kawalerji,
generałowie dywizji Fiszer, Kniaziewicz, Kosiński, Różniecki, Chłopicki, Sokolnicki,
generał jazdy Pac i Jan Skrzynecki, naczelny wódz powstania listopadowego.
Znajdowały się także na liście odznaczonych również i kobiety. Sierżant 17-go
pułku piechoty wojsk Ks. Warsz. Joanna Żubrowa, żona furjera tego pułku, która wy¬
różniła się w szturmie Zamościa w r. 1809, starsza felczerka 10-go pułku piechoty
linjowej w roku 1831 Józefa Kluczycka oraz Barbara Bronisława Czarnowska, kadet
1-go pułku jazdy augustowskiej w roku 1831.
Za czasów Królestwa Kongresowego car Aleksander I-szy, król polski, postanowił,
że każdy oficer odznaczony krzyżem „Virtuti Militari", nabywa prawo do uzyskania
szlachectwa.
Ze względu na to, że jeden z pierwszych dawniej i dziś, najświetniejszy order
wojskowy, posiada historję obfitującą w bardzo ciekawe momenty, odsyłam wszystkich
interesujących się nim do książki p. t. „Viituti Militari“ wyd. w r. 1920 przez Łozę,
oraz do wspomnianego wyżej tomu pierwszego „Ordery i odznaki zaszczytne w Polsce"
Sadowskiego wyd. w r. 1904.'
Restytuowany po odzyskaniu Niepodległości order Virtuti Militari został cokolwiek
zmieniony, mianowicie zamiast napisu „Rex et Patria", wstawiono na odwrocie krzyża
napis: „Honor i Ojczyzna". Pozatem zachował rysunek i kształt ten sam co dawniej.
ODZNACZENIA INNE W DAWNEJ RZECZPOSPOLITEJ
Ordery w zrozumieniu dzisiejszem istniały w Rzeczpospolitej właściwie trzy:
Order Orła Białego, Order Świętego Stanisława i Order Virtuti Militari.
W różnych jednak okresach czasu istniały ordery i medale, które jednak nie po¬
siadały statutów ani ustaw i nadawane były przez królów na pamiątkę, za pilność,
wierność, męstwo i t. d. Były też medale fundowane przez poszczególnych magnatów
i bractwa religijne, które jednak nie miały charakteru państwowego i nie odgrywały
poważniejszej roli.
Istniał więc order „miechowski" nazywany „krzyżem jerozolimskim" albo „jero-
zolimsko-miechowskim", ustanowiony na pamiątkę wyprawy krzyżowej Henryka księcia
Sandomierskiego, w której brał udział Jaksa herbu Gryf pan na Miechowie, i która
przyczyniła się walnie do pokonania niewiernych w Ziemi Świętej. Wspomniany Jaksa
po powrocie do kraju, obyczajem rycerzy krzyżowych tych czasów (wiek XII) założył
bractwo zakonne w swoim Miechowie, ufundował tamże klasztor i ustanowił odznakę
orderową w formie krzyża, który mogły również otrzymywać osoby świeckie za ze¬
zwoleniem patrjarchy Jerozolimskiego.
Order ten istniał do roku 1830 i wraz ze zgonem przeora ks. Nowińskiego,
instytucja ta upadła.
Pozatem istniały w Polsce za czasów księstwa medale konkursowe Tow. Przyja¬
ciół Nauk, później jeszcze medal „INGENIO ET ARTI", „ARTiUM INCREMENTO",
„SOLERTI", „MERENTI", „WZROSTOWI ARCYDZIEŁ" i inne, które miały charakter
medali nagrodowych. Na uwagę zasługuje w czasach Królestwa Kongresowego ustano¬
wiony medal „Za Uratowanie Ginących", który istnieje i dziś i nadawany jest za
ocalenie życia w niebezpieczeństwie. Rysunki są jednak inne jak i wstążka, na której
był początkowo noszony.
11
		

/Magazyn_113_08_016_0001.djvu

			^śt4plrf-1

i
■
-
i
-
. *
a
		

/Magazyn_113_08_017_0001.djvu

			ORDER
ORLA BIAŁEGO
		

/Magazyn_113_08_018_0001.djvu

			USTAWA
z dnia 4 lutego 1921 r.
O USTANOWIENIU ORDERU „ORLA BIAŁEGO"
Art. 1. Ustanawia się order „Orla Białego" w celu nagradzania znamienitych
zasług zarówno cywilnych, jak wojskowych, położonych w czasie pokoju lub wojny
dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej.
Art. 2. Order „Orła Białego" jest najwyższą odznaką honorową Rzeczypospolitej
i będzie nadawany osobom, które istotnie i wybitnie przyczyniły się do odzyskania
lub utrwalenia niepodległości i zjednoczenia Polski albo do jej rozkwitu.
Art. 3. Odznakami „Orła Białego“ są:
a)	krzyż orderowy:
polski krzyż kawalerski ośmiorożny, pokryty czerwoną emalją z bia-
łemi brzegami i pękami promieni złotych między ramionami; na krzyżu
orzeł biało-emaljowany ze złotemi żyłkami, z koroną, dziobem i szpo¬
nami złotemi;
odwrotna strona krzyża gładka z biało - emaljowanym brzegiem
i z tłoczonym napisem na ramionach: „Za Ojczyznę i Naród";
w środku na biało-emaljowanem polu, w otoku ze złotych liści dębo¬
wych, pokrytych zieloną emalją monogram „R P“ (Rzeczpospolita
Polska);
b)	gwiazda orderowa srebrna, złożona z ośmiu pęków promieni, noszona na
lewej piersi; na gwieździe krzyż wzoru opisanego w p. a) ust. 1, z pło¬
mykami złotemi między ramionami krzyża, bez orła; na ramionach krzyża
napis, jak w p. a) ust. 2 oraz taki sam monogram z taką samą ornamentacją;
c)	wstęga orderowa z błękitnej mory jedwabnej, przewieszona przez lewe
ramię do prawego boku;
d)	łańcuch orderowy złoty z kolejno powtarzających się ogniw w kształcie
klamer płaskich oraz medaljonów, wyobrażających: klamry — złoty mono¬
gram „RP“ w otoku z liści dębowych, a medaljony — emaljowane tarcze
z godłami województw Rzeczypospolitej, potwierdzonemi w drodze usta¬
wodawczej; u dołu łańcucha na monogramie złotym w podwójnym otoku
z liści dębowych i wawrzynów zawieszona gwiazda wzoru opisanego
w p. b), lecz wymiaru większego; krzyż na gwieździe z orłem jak w p. a)
ust. 1, lecz bez promieni; oczy orła brylantowe; na odwrotnej stronie
gwiazdy krzyż bez emalji i orła z napisem, jak w p. a) ust. 2.
14
		

/Magazyn_113_08_019_0001.djvu

			Wzory rysunkowe odznak i ich szczegółowe wymiary według załącznika, którego
oryginał przechowany będzie w Archiwum Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej.
Art. 4. Wszyscy kawalerowie orderu „Orła Białego11 łączą się w Zgromadzenie
Kawalerów z Wielkim Mistrzem Orderu i Kapitułą na czele.
Art. 5. Naczelnik Państwa z tytułu swego wyboru na ten urząd staje się kawa¬
lerem orderu „Orła Białego1', jest z urzędu Wielkim Mistrzem Orderu i jako taki,
przewodniczy w Kapitule.
Uroczystą odznaką godności Wielkiego Mistrza jest łańcuch orderu, opisany
w art. 3 p. d).
Łańcuch ten jest klejnotem Rzeczypospolitej.
Art. 6. Członków Kapituły w liczbie 5 i dwóch zastępców wybiera co trzy lata
Zgromadzenie Kawalerów Orderu „Orła Białego11 z pośród swego grona. Kapituła
obiera z pośród swoich członków Kanclerza Orderu, który jest zarazem zastępcą
Wielkiego Mistrza, jako przewodniczącego Kapituły.
Wybranych zatwierdza w godności Wielki Mistrz Orderu, który zarazem na
wniosek Kapituły mianuje dwóch oficjałów orderu „Orła Białego11, pełniących czyn¬
ności podskarbiego i sekretarza orderu.
Dla ważności uchwał Kapituły wymagana jest obecność prócz Kanclerza, dwóch
członków Kapituły lub ich zastępców.
Art. 7. Kapituła zarządza sprawami orderu, przygotowuje i przedkłada do właści¬
wego zatwierdzenia projekty zarządzeń i ustaw w sprawach dotyczących orderu, oraz
opinjuje w sprawie wniosku o nadanie odznak orderowych.
Przy Kapitule urzęduje Kancelarja Orderu pod kierunkiem Kanclerza Orderu.
Art. 8. Odznaki orderowe nadaje Naczelnik Państwa w drodze osobnych dekre¬
tów, ogłaszanych w gazecie rządowej z kontrasygnatą Prezydenta Ministrów.
Dekret o odznaczeniu orderem winien zawierać wyszczególnienie zasług, za które
order został nadany.
Nie może być odznaczony poseł, ani członek Senatu w czasie trwania ich
mandatu, z wyjątkiem pierwszych 10-ciu odznaczeń, proponowanych przez Tymcza¬
sową Radę Orderu (art. 16).
Art. 9. Kandydatów na kawalerów orderu przedstawia Rada Ministrów na pod¬
stawie wniosków poszczególnych Ministrów.
Uchwała Rady Ministrów o przedstawieniu do odznaczenia powinna zapaść
większością 2/s głosów.
Wnioski poszczególnych Ministrów przed złożeniem ich Radzie Ministrów pod¬
legają rozpatrzeniu Kapituły. Opinja Kapituły w zakresie moralnych kwalifikacji kan¬
dydatów są dla Rządu obowiązujące.
Art. 10. Naczelnikowi Państwa przysługuje prawo własnej inicjatywy przy nada¬
waniu odznak orderu i wówczas, kiedy z niego korzysta, wnioski jego wnosi na
Radę Ministrów Prezydent Ministrów.
Art. 11. Cudzoziemcy, którzy położyli zasługi dla Państwa Polskiego, mogą
być zaszczycani odznakami orderu, nie wchodzą jednak w skład Kapituły ani Zgroma¬
dzenia Kawalerów.
15
		

/Magazyn_113_08_020_0001.djvu

			Wnioski o odznaczenie cudzoziemców nie podlegają rozpatrzeniu Kapituły i są
przedstawiane Radzie Ministrów przez Ministra Spraw Zagranicznych w porozumieniu
z właściwymi ministrami.
Ministerstwo Spraw Zagranicznych prowadzi ewidencję cudzoziemskich kawalerów
orderu.
Art. 12. Osoby, odznaczone orderem „Orła Białego11, obowiązane są zwrócić
do Skarbu rzeczywiste koszty nadania ozdób orderowych.
Przepis ten nie dotyczy cudzoziemców.
Rada Ministrów na wniosek Kapituły ma prawo zwalniać od obowiązku zwrotu
kosztów w całości lub w części również obywateli polskich.
Wysokość kosztów nadania orderu ustanawia Rada Ministrów na wniosek Ka¬
pituły Orderu. Wszystkie wydatki na order, przewyższające wpływy za ozdoby orde¬
rowe, ponosi Skarb.
Wszelkie pisma i dokumenty w sprawach orderu „Orła Białego11 nie podlegają
obowiązkowi opłaty skarbowej.
Art. 13. Przestaje być kawalerem orderu, kto na mocy wyroku sądowego po¬
zbawiony został praw obywatelskich lub za czyny niehonorowe, na mocy zatwierdzonego
przez Naczelnika Państwa orzeczenia Kapituły, z listy kawalerów został wykreślony.
Art. 14. Szczegóły organizacji orderu, Zgromadzenia Kawalerów, Kapituły, po¬
rządku nadawania oraz sposobu noszenia ozdób orderowych będą zawarte w statucie
orderu, ustanowionym w drodze dekretu Naczelnika Państwa na wniosek Kapituły,
zatwierdzony przez Radę Ministrów.
Art. 15. Natychmiast po wejściu w życie niniejszej ustawy Naczelnik Państwa
zwoła Tymczasową Radę Orderu „Orła Białego11, w której skład wchodzą: Marszałek
Sejmu Ustawodawczego, jako przewodniczący, Prymas Rzeczypospolitej Arcybiskup
Gnieźnieńsko - Pomorski, Prezydent Ministrów lub przez niego wyznaczony Minister,
jako przedstawiciel Rządu, pierwszy Prezes Sądu Najwyższego i przedstawiciel Naczel¬
nego Wodza Wojsk Polskich w stopniu generała broni.
Art. 16. Tymczasowa Rada Orderu przedstawia wnioski o odznaczeniu orderem
wprost Naczelnikowi Państwa i pełni czynności Kapituły do czasu zamianowania
10-go rzędu kawalera orderu z pośród obywateli polskich, poczem władze orderu
„Orła Białego" konstytuują się w myśl art. 6.
Art. 17. Wykonanie niniejszej ustawy powierza się Prezydentowi Ministrów.
Art. 18. Ustawa wchodzi w życie z dniem jej uchwalenia.
Marszałek: Trąmpczyński
Prezydent Ministrów: Witos
16
		

/Magazyn_113_08_021_0001.djvu

			Na mocy art. 44 Konstytucji ogłaszam ustawę następującej treści:
USTAWA
z dnia 18 marca 1932 r.
W SPRAWIE ZMIANY USTAWY Z DNIA 4 LUTEGO 1921 R.
O USTANOWIENIU ORDERU „ORLA BIAŁEGO"
Art. 1. Ustawa z dnia 4 lutego 1921 r. o ustanowieniu orderu „Orła Białego"
(Dz. U. R. P. Nr. 24, poz. 136) ulega następującym zmianom:
1.	w art. 3 ust. 1 pkt. d) otrzymuje brzmienie następujące:
,d) łańcuch orderowy złoty, złożony z orłów biało emaljowanych, z koroną,
dziobem i szponami złotemi, połączonych naprzemian z medaljonami owalnemi,
emaljowanemi, z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus na ręku, i medaljonami
owalnemi, emaljowanemi, z monogramem „MARJA"; medaljony, otoczone promieniami
złotemi; emalja na medaljonach niebieska; długość całego łańcucha 93 cm“;
2.	art. 4 otrzymuje brzmienie następujące:
„Art. 4. Na czele kawalerów orderu „Orła Białego0 stoi Wielki Mistrz Orderu
i Kapituła11;
3.	art. 6 otrzymuje brzmienie następujące:
„Art. 6. Członków Kapituły w liczbie trzech i jednego zastępcę wyznacza na
lat 3 Prezydent Rzeczypospolitej z pośród kawalerów orderu „Orła Białego11. Kapituła
obiera z pośród swoich członków Kanclerza Orderu i Sekretarza Orderu. Obranych
zatwierdza w godności Wielki Mistrz Orderu. Kanclerz Orderu jest zarazem zastępcą
Wielkiego Mistrza, jako przewodniczący Kapituły";
4.	w art. 11 ust. 1 skreśla się końcowe wyrazy: „ani Zgromadzenia Kawalerów";
5.	w art. 14 skreśla się wyrazy: „Zgromadzenia Kawalerów";
6.	załącznik ustawy z dnia 4 lutego 1921 r. uzupełnia się wzorem rysunkowym
części składowych łańcucha orderowego, zawartym w załączniku do niniejszej ustawy.
Art. 2. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Prezesowi Rady Ministrów.
Art. 3. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: I. Mościcki
Prezes Rady Ministrów: w z. Wł. Zawadzki
		

/Magazyn_113_08_022_0001.djvu

			STATUT ORDERU ORLA BIAŁEGO
(Monitor Polski Nr. 245/24).
Zgromadzenie Kawalerów.
Art. 1. Zgromadzenie Kawalerów orderu Orła Białego zwołuje i otwiera Prezy¬
dent Rzeczpospolitej jako Wielki Mistrz orderu, wzgl. Kanclerz orderu z upoważnienia
Wielkiego Mistrza. Przewodniczy na Zgromadzeniu Wielki Mistrz, zaś w jego nieobec¬
ności Kanclerz orderu.
Art. 2. Zgromadzenia Kawalerów orderu będą zwoływane dla dokonania wyboru
nowej Kapituły lub uzupełnienia jej składu.
O terminie zwołania Zgromadzenia zawiadamia kancelarja orderu wszystkich za¬
mieszkałych w granicach Rzeczpospolitej kawalerów przynajmniej na 7 dni przed wy¬
znaczoną datą. W zasadzie uroczyste zebranie odbywać się będzie w dniu 3 maja.
Art. 3. Do prawomocności uchwał Zgromadzenia Kawalerów niezbędną jest
obecność Wielkiego Mistrza lub Kanclerza orderu i przynajmniej 9 kawalerów orderu.
Dopóki liczba kawalerów Orła Białego nie przekroczy 20, wystarczy do prawo¬
mocności uchwał Zgromadzenia kawalerów orderu, oprócz Wielkiego Mistrza i Kancle¬
rza, obecność 5 kawalerów orderu.
W razie nieprzybycia na Zgromadzenie we wskazanym terminie dostatecznej
liczby kawalerów orderu, wyznaczony zostanie termin ponowny, w którym Zgroma¬
dzenie uprawnione będzie do powzięcia prawomocnych uchwał, w obecności Wielkiego
Mistrza lub Kanclerza orderu, a bez względu na liczbę uczestniczących kawalerów
orderu.
Uchwały Zgromadzenia kawalerów orderu zapadają absolutną większością głosów
obecnych na zebraniu kawalerów. Głosowanie jest tajne.
Kapituła.
Art. 4. Posiedzenia Kapituły zwołuje Wielki Mistrz orderu, wzgl. upoważniony
do tego przez Wielkiego Mistrza Kanclerz orderu.
Przewodniczy na posiedzeniu Kapituły Wielki Mistrz, zaś w jego nieobecności
Kanclerz orderu.
Art. 5. Posiedzenia Kapituły winny być zwoływane przynajmniej raz do roku.
Art. 6. Do prawomocności uchwal Kapituły niezbędną jest obecność Kanclerza
i przynajmniej dwóch innych członków Kapituły lub ich zastępców.
Uchwały Kapituły zapadają zwykłą większością głosów obecnych na zebraniu
członków Kapituły. W razie równości głosów decyduje głos przewodniczącego. Głoso¬
wanie przy wyborach i wydaniu opinji co do kandydatów na odznaczenie orderem —
jest tajne.
Kanclerz, sekretarz, podskarbi.
Art. 7. Kanclerz Kapituły kieruje czynnościami kancelarji orderu i reprezentuje
Kapitułę na zewnątrz. Korespondencję urzędową Kapituły prowadzi i podpisuje bądź
Kanclerz, bądź w jego zastępstwie sekretarz Kapituły.
Podskarbi wykonywa kontrolę nad funduszami orderu i nad jego budżetem.
Urzędników kancelarji orderu mianuje na wniosek Kanclerza — Prezes Rady Ministrów.
Etat kancelarji orderowej i budżet na wniosek Kapituły uchwala Rada Ministrów.
18
		

/Magazyn_113_08_023_0001.djvu

			Wydawanie orderu.
Art. 8. Wnioski poszczególnych ministrów o odznaczenie orderem przedstawia
Kapitule Kanclerz na najbliższem posiedzeniu Kapituły.
Kapituła bądź to poweźmie uchwałę, bądź też odroczy głosowanie do najbliż¬
szego posiedzenia w celu zebrania uzupełniających wiadomości.
Kanclerz orderu zawiadamia Prezesa Rady Ministrów o opinji Kapituły.
Art. 9. Natychmiast po ogłoszeniu w gazecie rządowej zarządzenia Prezydenta
Rzeczpospolitej o odznaczeniu orderem, Kanclerz wydaje odznaczonemu dyplom.
Dyplom winien być opatrzony podpisem Kanclerza i Sekretarza.
Art. 10. Uroczystego nadania dokonywa Prezydent Rzeczpospolitej, względnie
upoważniona przez niego osoba według osobnego ceremonjału, ustalonego przez Ka¬
pitułę, a zatwierdzonego przez Wielkiego Mistrza.
Sposób noszenia odznak orderowych.
Art. 11. Odznaki orderu Orła Białego noszone są tylko na strojach frakowych,
na strojach narodowych i ludowych, oraz przez osoby wojskowe na mundurze galo¬
wym, a w dni uroczyste na mundurze polowym.
Art. 12. Przy wstędze orderu Orła Białego mogą być noszone tylko gwiazdy
i krzyże innych orderów, natomiast wstęgi innych orderów nie mogą być noszone.
Gwiazda orderu Orła Białego noszona jest na lewej piersi powyżej gwiazd
wszystkich innych orderów polskich i cudzoziemskich.
Art. 13. Przy ubiorze zwykłym cywilnym może być noszona rozetka ze wstążki
orderowej o średnicy 10 mm., przy mundurze polowym zaś wstążeczka o szerokości
35 mm. z takąż rozetką.
Art. 14. Dzień 3-go maja będzie świętem orderu Orła Białego.
Art. 15. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia i z chwilą
tą traci moc obowiązującą dekret Naczelnika Państwa z dnia 6-go marca 1922 roku
(Monitor Polski z dnia 18 marca 1920 r. Nr. 64).
19
		

/Magazyn_113_08_025_0001.djvu

			ORDER
YIRTUTI M1LITARI
21
		

/Magazyn_113_08_026_0001.djvu

			USTAWA
z dnia 1 sierpnia 1919 r.
ORDERU WOJSKOWEGO „VIRTUTI MILITARI"
Art. 1. Przywraca się ustanowiony Władzą Królewską w r. 1792 i potwierdzony
Konstytucją Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 23 listopada 1793 r. order wojskowy pod
nazwą „Virtuti Militari".
Art. 2. Order „Virtuti Militari“ dzieli się na pięć klas, sposobem następującym:
1)	klasę I stanowi „Wielki Krzyż" orderu czyli powiększony krzyż orderowy na
wstędze szerokiej, przepasanej przez prawe ramię na lewy bok. Obok wstęgi
na lewej piersi nosi się gwiazdę orderową (art. 3);
2)	klasę II — „Krzyż Komandorski", mniejszy od Krzyża klasy 1 do noszenia
na wstędze na szyi;
3)	klasę III — „Krzyż Kawalerski", mniejszy od Krzyża Komandorskiego, do
noszenia na lewej piersi;
4)	klasę IV — „Krzyż Złoty", tego samego kształtu co Krzyż Kawalerski, lecz
z wąskiemi paskami czarno-emaljowanemi po brzegach, do noszenia na lewej
piersi;
5)	klasę V — „Krzyż Srebrny", tego samego kształtu co Złoty do noszenia
w ten sam sposób.
Wzory rysunkowe oraz wymiary krzyżów, gwiazdy i wstęgi według klas podane
będą w osobnym załączniku do ustawy niniejszej.
Art. 3. Order wojskowy „Virtuti Militari" wyobraża się w postaci metalowego
krzyża czteroramiennego, czarno-emaljowanego, z obramieniami złotemi i z umieszczo¬
nym na ramionach krzyża napisem „Virtuti Militari". W środku krzyża w wieńcu
laurowym zielonym na tarczy złotej — orzeł biały emaljowany w kształcie z r. 1792,
strona odwrotna złota. W środku w wieńcu laurowym zielonym — napis „Honor
i Ojczyzna" i data 1792 r.
Order nosi się na wstędze niebieskiej z czarnemi po obu stronach prążkami.
W pierwszej klasie orderu obok krzyża w wypadku w art. 2 przepisanym nosi się
gwiazdę orderową srebrną złożoną z ośmiu pęków promieni z krzyżem „Virtuti Militari"
pośrodku, a w otoku zewnętrznym — z napisem „Honor i Ojczyzna".
Art. 4. Order wojskowy „Virtuti Militari" jest nagrodą czynów wybitnego
męstwa i odwagi, dokonanych w boju i połączonych z poświęceniem się dla dobra
Ojczyzny. Nadawanie orderu ma miejsce w porządku następującym:
22
		

/Magazyn_113_08_027_0001.djvu

			Krzyż Wielki — otrzymuje Wódz za zwycięstwo w walnej bitwie, zakończonej
zupełną porażką nieprzyjaciela lub za bohaterską obronę, która rozstrzygnęła o losach
operacji strategicznej.
Krzyż Komandorski — otrzymuje dowódca za zwycięstwo taktyczne lub mężną
i skuteczną obronę trudnej pozycji.
Krzyż Kawalerski — otrzymuje oficer, podoficer lub żołnierz, posiadający już
Krzyż Złoty za umiejętne kierownictwo oddziałem, połączone z osobistym czynem
wybitnego męstwa i z narażeniem życia.
Krzyż Złoty — otrzymuje oficer: a) za umiejętne kierownictwo oddziałem, połą¬
czone z czynem wybitnego męstwa i z narażeniem życia; b) podoficer lub żołnierz,
posiadający już Krzyż Srebrny za czyn wybitnego męstwa, połączony z narażeniem
życia.
Krzyż Srebrny — otrzymuje oficer, podoficer lub żołnierz za czyn wybitnego
męstwa, połączony z narażeniem życia.
Szczegółowe przykłady odznaczeń bojowych w każdym rodzaju broni — kwalifi¬
kujących się do nagrodzenia poszczególnemi klasami orderu „Virtuti Militari“ ustano¬
wione będą w statucie tego orderu (art. 18).
Art. 5. Do posiadania każdego orderu „Virtuti Militari“ przywiązuje się prawo
na dożywotnią pensję orderową roczną w wysokości 300 zł. poi.
Art. 6. Nadanie orderu „Virtuti Militari", prócz prawa na pensję orderową (art. 5),
stwarza dla odznaczonych przywileje następujące:
1)	tytuł kawalera orderu „Virtuti Militari“ odnośnej klasy;
2)	prawo pierwszeństwa przy przyjęciu do korpusu inwalidów, przy nadziale
ziemi, przy obsadzaniu posad rządowych i przy przyjmowaniu dzieci odzna¬
czonych na miejsca stypendjalne w zakładach wychowawczych rządowych;
3)	prawo na honory ze strony wojskowych, równych stopni, orderu nie posia¬
dających.
Niezależnie od tego, podoficerom i żołnierzom, odznaczonym Krzyżem Złotym,
przysługuje prawo awansowania na stopień oficerski, o ile posiadają odpowiednie
kwalifikacje. Awansowanym na powyższych warunkach podoficerom i żołnierzom służą
wszystkie prawa oficerów służby czynnej, obowiązani są jednak złożyć w ciągu roku
po ukończeniu wojny egzamin na stopień oficera rezerwy.
Art. 7. Odznak orderu „Virtuti Militari" nigdy nie zdejmuje się. Sposób noszenia
odznak ustanowiony będzie w statucie.
Art. 8. Posiadacze orderu „Virtuti Militari“ tworzą braterski zespół pod nazwą
„Zgromadzenie Kawalerów Orderu Virtuti Militari“ z Kanclerzem Orderu i Kapitułą
na czele.
Art. 9. Dniem święta orderu „Virtuti Militari" ustanawia się dzień 3-go maja,
jako rocznica wiekopomnej Konstytucji 1791 r., w której obronie inicjatywa do stwo¬
rzenia orderu tego powstała.
Art. 10. Nadawanie orderu „Virtuti Militari" następuje za dekretami Naczelnika
Państwa na wniosek Kapituły tego orderu.
23
		

/Magazyn_113_08_028_0001.djvu

			Art. 11. Kapituła orderu urzęduje przy Ministerstwie Spraw Wojskowych i składa
się z dwunastu najstarszych kolejnością kawalerów orderu czterech klas starszych, po
trzech od każdej klasy. Przewodniczącym Kapituły z tytułem Kanclerza Orderu „Virtuti
Militari“ jest najstarszy klasą i kolejnością kawaler tego orderu.
Kapituła z pośród kawalerów orderu obiera sekretarza orderu.
Art. 12. Obowiązkiem Kapituły jest:
1)	zarząd sprawami orderu „Virtuti Militari" i zgromadzenie Kawalerów;
2)	rozpatrzenie wniosków o nadanie odznak orderowych na zasadach w art. 4
oznaczonych;
3)	przygotowanie i składanie do właściwego zatwierdzenia projektów, zarządzeń
i ustaw w sprawach dotyczących orderu.
Art. 13. Szczegóły organizacji Zgromadzenia i Kapituły, zasady i porządek
przedkładania wniosków o nadanie orderu „Virtuti Militari", tryb dalszego postępo¬
wania w tym przedmiocie zarówno zasady nadawania orderu w okolicznościach wy¬
jątkowych — ustanowione być mają w statucie orderu.
Art. 14. Prawo do posiadania orderu wojskowego „Virtuti Militari" traci się na
mocy wyroku sądowego, pozbawiającego praw obywatelskich oraz za czyny niehono-
rowe na mocy orzeczenia Kapituły, zatwierdzonego przez Naczelnika Państwa. Z tą
chwilą ustają wszelkie uprawnienia do posiadania orderu przywiązane.
Art. 15. Nadawanie orderu wojskowego i ozdób do tegoż należących, przyjmuje
się na rachunek Skarbu Państwa. Wszelkie podania i dokumenty w sprawach orderu
„Virtuti Militari" zwolnione są od opłat skarbowych.
Art. 16. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, odznaczenie
wszakże orderem może wyjątkowo mieć miejsce również za czyny bojowe, przed
wydaniem ustawy dokonane w imię dobra i niepodległości Polski.
Art. 17. Statut pomienionego orderu, ułożony na zasadach w ustawie niniejszej
wyrażonych, wymaga zatwierdzenia ustawowego.
Art. 18. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Ministrowi Spraw Wojskowych.
PRZEPISY PRZECHODNIE
Art. 19. Nadawanie orderu „Virtuti Militari" rozpoczyna się niezwłocznie po
ogłoszeniu ustawy niniejszej na zasadach następujących:
1.	Kapitułę tymczasową z jedenastu członków, aż do jej ukonstytuowania spo¬
sobem w art. 11 ustawy przewidzianym, powoła Wódz Naczelny z pośród
starszych, w boju zasłużonych oficerów, w stosunku procentowym do liczby
oficerów poszczególnych formacji, z których utworzyła się armja polska;
2.	przewodnictwo w Kapitule z urzędu obejmuje Wódz Naczelny, a w jego
zastępstwie najstarszy stopniem członek tymczasowej Kapituły;
3.	w miarę mianowania kawalerów orderu wojskowego „Virtuti Militari" ustępują
z Kapituły członkowie tymczasowi, poczynając od najmłodszego stopniem.
Z chwilą wstąpienia do Kapituły dwunastego członka stałego, przewodnictwo
przechodzi do Kanclerza, przyczem Kapituła przestaje być tymczasową;
24
		

/Magazyn_113_08_029_0001.djvu

			4.	wnioski o nadanie orderu wojskowego „Virtuti Militari" za czyny waleczności
przedstawia Kapitule dowództwo samodzielnej jednostki taktycznej, z poda¬
niem motywów i świadectw;
5.	wnioski w sprawie odznaczenia oficerów i żołnierzy polskich, którzy walczyli
0	niepodległość Polski — przedłożą Kapitule następujące komisje: a) komisja
legjonów polskich, b) komisja formacji polskich frontu wschodniego, c) komisja
formacji polskich frontu zachodniego, co zaś do uczestników powstania 1863
1	1864 r. Rada wojskowa. Do tych komisji powołani będą z pomiędzy
uczestników walk po trzech generałów lub oficerów wyższych (pułkownik,
podpułkownik, major) i po trzech oficerów niższych stopni (kapitan, porucznik
i podporucznik).
Marszałek: Trąmpczyński
Prezydent Ministrów: w z. S. Wojciechowski
Minister Spraw Wojskowych: J. Leśniewski
USTAWA
z dnia 27 listopada 1919 r.
W PRZEDMIOCIE ZMIANY PUNKTU 2 ART. 19 USTAWY Z DNIA 1 SIERPNIA 1919 R.
(Dziennik Ustaw N° 67 z r. 1919 poz. 409)
O ORDERZE WOJSKOWYM „VIRTUTI MILITARI“
Art. 1. Art. 19 p. 2 otrzymuje brzmienie następujące: Przewodnictwo w tymcza¬
sowej Kapitule z urzędu obejmuje Wódz Naczelny, a w jego zastępstwie najstarszy
stopniem członek tymczasowej Kapituły.
Członkom Kapituły tymczasowej, z przewodniczącym w pierwszym rzędzie, przy¬
sługuje order „Virtuti Militari" klasy V, nadany przez Wodza Naczelnego.
Art. 2. Wykonanie ustawy niniejszej powierza się Ministrowi Spraw Wojskowych.
Ustawa wchodzi w życie z dniem jej ogłoszenia.
Marszałek: Trąmpczyński
Prezydent Ministrów: I. J. Paderewski
Minister Spraw Wojskowych: J. Leśniewski
KAPITUŁA TYMCZASOWA ORDERU „VIRTUTI MILITARI".
Uchwałą sejmową z dnia 1 sierpnia 1919 roku został wskrzeszony order woj¬
skowy „Virtuti Militari", który ongiś ozdabiał piersi naszych najwaleczniejszych dzia¬
dów i pradziadów.
Nie potrzebuję mówić o znaczeniu tej zaszczytnej odznaki, każdy prawdziwy
żołnierz rozumie i odczuwa to doskonale.
25
		

/Magazyn_113_08_030_0001.djvu

			Ustawa wkłada na mnie obowiązek zorganizowania pierwszej Kapituły orderu
i przewodniczenia w niej. Wobec tego mianuję członkami Kapituły Tymczasowej
orderu „Virtuti Militari" i nadaję im order ten klasy V-tej:
1.	Generała broni Hallera Józefa, dowódcę frontu pomorskiego, jako zastępcę
mojego w przewodniczeniu.
2.	Generała-porucznika Iwaszkiewicza Wacława, d-cę frontu podolskiego.
3.	Generała-podporucznika Romera Jana, d-cę 13-tej dywizji.
4.	Generała-podporucznika Roję Bolesława, d-cę O. G. Kielce.
5.	Generała-podporucznika Rydza-Śmigłego Edwarda, d-cę grupy.
6.	Generała-podporucznika Latinika Franciszka, d-cę frontu śląskiego.
7.	Pułkownika Kulińskiego, I-go zastępcę szefa Sztabu Generalnego.
8.	Pułkownika Skrzyńskiego, dowódcę dywizji Pomorskiej.
9.	Majora Mackiewicza, dowódcę pułku Suwalskiego.
10.	Kapitana Kopę.
11.	Kapitana Koca Adama z oddziału Ii-go Naczelnego Dowództwa.
Wszyscy wymienieni oficerowie mają zgłosić się w Warszawie dnia 22 stycznia
na pierwsze posiedzenie Kapituły i na otrzymanie odpowiedniej dekoracji. Wybieram
dzień ten, jako rocznicę wybuchu powstania 63 roku, chciałbym bowiem, aby ci, co
pierwsi powołani są do trudnego i odpowiedzialnego sądu o bohaterstwie swych
kolegów, przejęli się i związali duchem najofiarniejszego i zarazem najmniej ubranego
w zewnętrzne pozory chwały ruchu narodowego.
Warszawa, dnia 1 stycznia 1920 r.	. . ,	, ,.
J	(—) J. Piłsudski m. p.
ORDER „VIRTUTI MILITARI“
Wnioski na odznaczenie komisji.
Kapituła Tymczasowa Orderu „Virtuti Militari11 powzięła na swem posiedzeniu
odbytem dnia 23. I. r. b. „Uchwałę", ustalającą wskazówki dla oddziałów celem przed¬
kładania wniosków tyczących odznaczenia.
Uchwała ta brzmi:
1.	— Odnośnie do punktu 4 art. 19 „Przepisów Przechodnich" Ustawy Sejmowej
Orderu Wojskowego „Virtuti Militari" uznaje się jako najniższe „Dowództwo
Samodzielnej Jednostki Taktycznej11 powołanej do stawiania wniosków:
a)	dla szeregowych — żołnierzy i podoficerów — d-two kompanji, baterji,
szwadronu i równorzędnych oddziałów;
b)	dla oficerów — d-two pułku, baonu samodzielnego lub oddzielnego od
d-twa pułku, baonu i równorzędnych oddziałów.
2.	— Wszystkie wnioski bez względu na jakość opinji dowództw wyższych, mają
być doręczone do Kapituły drogą służbową.
3.	— Wniosek do odznaczenia orderem „Virtuti Militari11 musi zawierać:
a)	stopień,
b)	imię i nazwisko (potwierdzone przez odnośnego dowódcę),
c)	data wstąpienia do W. P.,
26
		

/Magazyn_113_08_031_0001.djvu

			d) szczegółowy opis czynu udowodniony pisemnem świadectwem co naj¬
mniej dwóch naocznych świadków (zwięźle, bez przesady, gdyż sam fakt
winien przemawiać za siebie, czy podany do odznaczenia był ranny czy
też zabity w tej akcji).
We wniosku należy podać nazwiska dowódców i wyższych przełożonych. Wnioski
skierowane przez dowództwa niższe do wyższych muszą być natychmiast przesyłane
dalej. Pożądanem jest, aby wnioski tyczące odznaczenia orderem „Virtuti Militari“
odnoszące się do jednej akcji bojowej były podawane równocześnie.
UWAGA ad punkt a). Stawianie wniosków i opinjowanie ich w oddzia¬
łach, które dzisiaj są rozwiązane lub przeformowane, oraz odnoszących się do
osób, znajdujących się na obszarze kraju, przysługuje ówczesnym dowódcom.
Za zgodność:
Koc Adam	(—) J. Haller m. p.
Kapitan i Sekretarz Kapituły Tymczasowej.	Generał Broni.
W myśl tej uchwały i w związku z analogicznemi zarządzeniami Naczelnego
Dowództwa (Sztabu Generalnego) zarządzam dla formacji podległych M. S. Wojsk.:
D. O. Gen. roześlą rozkaz niniejszy wraz z odpisem „Ustawy Orderu Wojsko¬
wego „Virtuti Militari" z dnia 1-go sierpnia 1919 r. w takiej ilości, by każda kompanja,
szwadron, baterja i im równorzędny oddział i zakład, otrzymała jeden egzemplarz.
Wnioski na odznaczenie orderem „Virtuti Militari“ należy przedkładać w drodze
poniżej określonej, sformułowane według załączonego wzoru, które w potrzebnej ilości
sporządzą D. O. Gen. we własnym zakresie.
Stawianie, opinjowanie i przesyłanie wniosków.
I.
Zasadą jest, że stawianie i opinjowanie wniosków przynależy tym dowódcom,
którym do odznaczenia podczas spełnienia czynu bojowego wykazanego w rubryce
5-ej podlegał. Na podstawie tej zasady ogłasza się poniżej przepisy obowiązujące co
do stawiania, opinjowania i przesyłania wniosków dotyczących:
A.	czynów bojowych dokonanych w obecnym przydziale, a stawianych przez
teraźniejszych dowódców;
B.	czynów bojowych dokonanych w dawniejszym przydziale, a stawianych
przez ówczesnych dowódców rozwiązanych oddziałów, w obu wypadkach za
czas służby w armji Państwa Polskiego.
A. Wnioski dotyczące czynów bojowych dokonanych w obecnym przydziale.
(Oddziałów przeniesionych z frontu do kraju).
a) Wnioski dotyczące oficerów.
Dowódca pułku, baonu zapasowego, baonu samodzielnego, d-ca oddzielonego od
d-twa pułku baonu, d-ca równorzędnego oddziału względnie dowództwo wyższej jed¬
nostki, stawiający wniosek wypełnia rubryki 1 — 8 oraz 10 wzoru, przyczem w ru¬
bryce 10 należy podać nazwiska dotyczących przełożonych, którzy w czasie spełnienia
czynu dowodzili na froncie od bezpośrednio przełożonego do dowódcy frontu włącznie.
27
		

/Magazyn_113_08_032_0001.djvu

			b)	wnioski dotyczące szeregowych.
Dowódca kompanji, baterji, szwadronu i równorzędnego oddziału oraz dowódca
wyższej jednostki stawiający wniosek, wypełnia rubryki od 1—8 oraz 10 wzoru, przy-
czem w rubryce 10 należy podać nazwiska dotyczących przełożonych, którzy w chwili
spełnienia czynu dowodzili na froncie — przełożonych od d-cy plutonu do d-cy frontu
włącznie.
c)	ogólne przepisy.
1)	Obowiązkiem każdego dowódcy stawiającego wniosek jest staranie się o pod¬
pisy dwóch świadków naocznych w rubryce 9 oraz załączenia orzeczenia
tych świadków do wniosku.
2)	Tak wypełniony wniosek przesyła d-ca stawiający wniosek następnemu w ru¬
bryce 10-ej wymienionemu przełożonemu.
3)	Wszyscy w rubryce 10 wymienieni d-cy zaznaczają swą opinję w rubryce
11-ej z dokładnem podaniem, jaki stopień orderu według ich opinji miałby
być przyznany i przesyłają tak wypełniony wniosek do następnego w ru¬
bryce 10 wymienionego przełożonego.
4)	Ostatni dowódca, który tą drogą wniosek otrzymuje przesyła go wprost do
Kapituły Tymczasowej.
5)	Dowódcy, którym podany do odznaczenia nie jest osobiście znany, załączają
swą opinję na podstawie danych do wniosku zaznaczając, że podany nie jest
im osobiście znany.
6)	Wszyscy dowódcy zaznaczają w swej opinji — o ile ich osobiste spostrzeżenia
danej akcji bojowej nie są wystarczające do szczegółowej oceny — jakie za¬
danie bojowe przypadało jednostce, do której podany do odznaczenia należy^
w jaki sposób i z jakim rezultatem dla całej akcji bojowej ono zostało prze¬
prowadzone.
7)	W razie nieprzychylnej opinji należy uzasadnienie wyszczególnić na odwrotnej
stronie wniosku w rubryce 12-ej.
8)	Jeżeli osoba podana do odznaczenia była sądownie karana lub jeżeli przeciw
niej są wdrożone dochodzenia sądowe lub honorowe, należy to na odwrotnej
stronie wniosku w rubryce 13-ej zaznaczyć.
Również należy w tej rubryce zaznaczyć wszystkie okoliczności, które
mogą wywierać wpływ na odznaczenie.
9)	W rubryce 11 zaznaczają odnośni dowódcy datę wpływu oraz datę odesłania
wniosku.
B. Wnioski dotyczące czynów bojowych dokonanych w dawniejszym przydziale
i stawiane przez ówczesnych dowódców.
a) Co do wypełnienia wzoru przez d-ców stawiających wniosek, obowiązują
przepisy ust. II. pkt. c) i b) z tem, że w rubryce 10 należy oprócz nazwisk ówczes¬
nych przełożonych zaznaczyć też ich teraźniejszy przydział o ile tenże jest znany.
Co do zaopinjowania tych wniosków przez wszystkich ówczesnych przełożonych
obowiązują przepisy ust. II. C. z tem, że wymienieni przełożeni prostują względnie
uzupełniają w rubryce 7 i 10 dane co do obecnego przydziału wymienionych osób.
28
		

/Magazyn_113_08_033_0001.djvu

			Co do przesyłania takich wniosków obowiązują następujące przepisy:
1)	Dowódca stawiający wniosek przesyła po wypełnieniu wzoru w myśl powyż¬
szych przepisów wniosek ten do pułku (równorzędnego oddziału), w którym
podany do odznaczenia obecnie służbę pełni.
D-ca pułku (równorzędnego oddziału) względnie 1-go przełożonego oficer
uzupełnia ewentualne dane wniosku z wyjątkiem rubryki 5 i 8 i zaznacza
w rubryce 1 la czy obecnie nie zachodzą żadne przeszkody do odznaczenia
i przesyła tak uzupełniony wniosek do pierwszego w rubryce 10 wymienio¬
nego do zaopinjowania powołanego przełożonego. Ostatni dowódca, który tą
drogą wniosek otrzymuje przesyła go wprost do Tymczasowej Kapituły.
2)	O ile obecny przydział następującego w rubryce 10 wymienionego d-cy nie
jest znany, należy wniosek z ominięciem tegoż odesłać do następnego kolej¬
nością d-cy, który wniosek po zaopinjowaniu skieruje do wyższego w ru¬
bryce 10 wymienionego d-cy, albo przed zaopinjowaniem o ile obecny przy¬
dział ominiętego d-cy, jemu jest znany do niższego d-cy.
3)	O ile obecny przydział do odznaczenia podanego oficera lub szeregowego
nie jest znany, należy postąpić w następujący sposób:
a)	wniosek dotyczący oficera:
o teraźniejszym przydziale danego oficera zapytuje się d-ca stawiający
wniosek drogą pisemną M. S. Wojsk. Dep. IV względnie Nacz. Dow.
poczem należy wniosek skierować drogą określoną w punkcie 1.
W razie niemożności skonstatowania teraźniejszego przydziału danego
oficera, należy wniosek skierować do pierwszego w rubryce 10 wy¬
mienionego przełożonego powołanego do zaopinjowania.
b)	wniosek dotyczący szeregowego przesyła d-ca stawiający wprost do pierw¬
szego w rubryce 10 wymienionego, do zaopinjowania powołanego przeło¬
żonego, który wniosek ten skieruje do dalszych w tej rubryce wymienio¬
nych przełożonych.
4)	Wnioski skierowane do Tymczasowej Kapituły należy adresować w sposób
następujący: „Sekretarz Tymczasowej Kapituły Orderu „Virtuti Militari“ kpt.
KOC Adam, Warszawa, Mazowiecka N° 5.
II.
Stawianie, opinjowanie i przesyłanie wniosków za czyny w formacjach
wojsk polskich, które walczyły o Niepodległość Polski.
Zasadniczo należy do tych wniosków stosować przepisy dla wniosków dotyczą¬
cych czynów bojowych dokonanych w dawniejszym przydziale i stawianych przez
ówczesnych dowódców z tem, że najstarszy rangą opinjujący dowódca przesyła wnio¬
sek do jednej z niżej wymienionych komisji, która po zaopinjowaniu przedkłada je
Kapitule Tymczasowej.
W myśl przepisów przechodnich do ustawy o orderze wojskowym „Virtuti Militari“
z dnia 1. 8. 1919 r. (Dz. Rozk. M> 88 poz. 3221 art. 19) powołuje następujące komisje
celem przedłożenia Tymczasowej Kapitule wniosków na odznaczenie orderem oficerów
i żołnierzy, którzy walczyli o Niepodległość Polski:
29
		

/Magazyn_113_08_034_0001.djvu

			a)	Komisję Legjonów Polskich, w skład której wchodzą jako członkowie:
1.	Generał-podporucznik Zieliński Zygmunt (II brygada),
2.	Major Sztabu Generalnego Piskor Tadeusz (1 brygada),
3.	„	Więckowski Mieczysław (III brygada),
4.	Kpt. „	„	Stachiewicz Wacław (I brygada),
5.	Rtm. Maleszewski (II brygada),
6.	Kpt. Kamski (III brygada).
b)	Komisję formacji polskich na wschodzie, w skład której wchodzą jako
członkowie:
1.	Generał-podporucznik Konarzewski (I Korpus),
2.	Major Matuszewski (I Korpus),
3.	Pułk. Bobicki (II Korpus),
4.	Kpt. Górski Artur (II Korpus),
5.	Pułk. Skokowski (b. d-ca wojsk polskich na Murmanie),
6.	Por. Jordan (III Korpus).
c)	Komisję formacji połskich na zachodzie, w skład której wchodzą jako
członkowie:
1.	Pułk. Pachucki,
2.	Mjr. Szt. Gen. Malinowski,
3.	Mjr. p. d. Szt. Gen. Zaremba,
4.	Kpt. Rudlicki,
5.	Por. Sobański,
6.	Por. Ryszka.
Jako dzień pierwszego zebrania wymienionych komisji wyznaczam dzień 1. III.
1920 r. o godz. 16-ej. Komisje zbiorą się w Warszawie i odbędą posiedzenia:
1.	Komisja b. Legjonów Polskich w sali konferencyjnej M. S. Wojsk, w pałacu
pod Blachą (parter).
2.	Komisja formacji polskich frontu zachodniego w sali Koalicyjnej na Zamku
Królewskim (I piętro obok kasyna M. S. Wojsk.).
3.	Komisja formacji polskich frontu wschodniego w Departamencie Personalnym,
(Krakowskie Przedmieście 36) w sali wyznaczonej przez Szefa Departamentu IV.
Wnioski na odznaczenie orderem wojskowym „Virtuti Militari“ przedkładać mają
powyższe komisje Kapitule Tymczasowej.
d)	Wnioski na odznaczenie orderem wojskowym „Virtuti Militari" uczestników
powstania 1863 i 1864 roku przedłoży Kapitule Tymczasowej Rada Wojenna w poro¬
zumieniu z Prezesem Towarzystwa Weteranów 1863 r.
Dnia 23. 11. 1920 r.
Minister Spraw Wojskowych:
(—) J. Leśniewski
Generał-porucznik.
30
		

/Magazyn_113_08_035_0001.djvu

			bz. Rozk. 29/1920 pkt. 659.
Przyznanie ochotnikom praw do orderu „ Virtuti Militari".
Ochotnikom, którzy odpowiedzą wymaganiom ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r.
orderu „Virtuti Militari" Dz. U. R. P. Nr. 67 z d. 20 sierpnia 1919 r. poz. 409 (Dz.
Rozk. Nr. 88/1919 pkt. 3221), przyznaje się takie same prawa do tegoż orderu, jakie
posiadają oficerowie (równorzędni) i szeregowi armji stałej.
Dz. Rozk. 30/1920 pkt. 678.
Wnioski.
W uzupełnieniu przepisów o przedkładaniu wniosków na odznaczenia orderem
„Virtuti Militari“, ogłoszonych Dz. Rozk. z dnia 6 marca 1920 roku Nr. 6 poz. 102
i w wykonaniu ustawy z dnia 6 lipca 1920 r., ogłoszonej w Dz. U. R. P. z d. 24 lipca
1920 Nr. 61 poz. 353 w przedmiocie niektórych zmian w ustawie orderu wojskowego
„Virtuti Militari" z dnia 1 sierpnia 1919 r. (Dz. Ustaw Nr. 67 poz. 409 r. 1919) —
zarządzam co następuje:
I.	Wypełnienie wzorów odbywa się na podstawie powyższych przepisów przez
powołanych dowódców, wymienionych w tych przepisach.
II.	Odnośnie co do przesyłania i opinjowania wniosków obowiązują natomiast
następujące przepisy:
a)	wnioski dotyczące odznaczenia orderem klasy I, II i III należy, jak do¬
tychczas, w drodze służbowej, po zaopinjowaniu przez wszystkich powo¬
łanych przełożonych, przesyłać do Naczelnego Dowództwa.
b)	do przesyłania wniosków, dotyczących odznaczenia orderem IV i V klasy
wprost do Adjutantury Generalnej Naczelnego Wodza, upoważnione są
Dowództwa dywizji, D-twa brygad jazdy, D-twa rezerwowych brygad oraz
D-twa chwilowo sformowanych grup taktycznych na prawach dowództwa
dywizji oraz wyższe dowództwa. Wnioski te nie wymagają opinji wyż¬
szego Dowództwa.
III.	Wnioski na odznaczenie orderem IV i V klasy, które wpłynęły dotychczas
do Kapituły Tymczasowej i nie zostały jeszcze rozstrzygnięte, załatwione być mają
w myśl niniejszych przepisów.
USTAWA
z dnia 6 lipca 1920 r.
W PRZEDMIOCIE NIEKTÓRYCH ZMIAN W USTAWIE
ORDERU WOJSKOWEGO „VIRTUTI MILITARI"
z dnia 1 sierpnia 1919 r. (Dz. Ust. z 1919 r. N° 67 poz. 409)
Art. 1. Art. 10 ustawy otrzymuje następujące brzmienie:
Nadawanie orderu „Virtuti Militari" następuje za dekretami Naczelnika Państwa:
a) klasy I, II i III na wniosek Kapituły orderu, b) klasy IV i V na wniosek dowództwa
dywizji (samodzielnej jednostki taktycznej).
31
		

/Magazyn_113_08_036_0001.djvu

			Art. 2. Art. 12 ustawy otrzymuje następujące brzmienie: obowiązkiem Kapi¬
tuły jest:
1)	zarząd sprawami orderu „Virtuti Militari“ i zgromadzenia Kawalerów,
2)	rozpatrywanie wniosków o nadawanie odznak orderowych klasy I „Krzyża
Wielkiego1', klasy II „Krzyża Komandorskiego" i klasy III „Krzyża Kawaler¬
skiego",
3)	ustanowienie kolejności Kawalerów orderu,
4)	przygotowywanie i składanie do właściwego zatwierdzenia projektów, zarzą¬
dzeń i ustaw w sprawach dotyczących orderu.
Art. 3. P. 4 artykułu 19 otrzymuje następujące brzmienie:
Wnioski o nadanie orderu wojskowego „Virtuti Militari" klasy I „Krzyża Wiel¬
kiego", klasy II „Krzyża Komandorskiego" i klasy III „Krzyża Kawalerskiego" przed¬
stawia Kapitule dowództwo samodzielnej jednostki taktycznej z podaniem motywów
i świadectw.
Wnioski o nadanie orderu wojskowego „Virtuti Militari" klasy IV „Krzyża Złotego"
i klasy V „Krzyża Srebrnego" przedstawia Wodzowi Naczelnemu dowództwo dywizji
(samodzielnej jednostki taktycznej) z podaniem motywów i świadectw.
Art. 4. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem jej ogłoszenia, wykonanie
jej porucza się Ministrowi Spraw Wojskowych.
Marszałek: Trąmpczyński
Prezydent Ministrów: W. Grabski
Minister Spraw Wojskowych: J. Leśniewski
Dz. Rozk. Nr. 17 poz. 328 z dnia 3/5 1921.
ROZKAZ NACZELNEGO WODZA.
Wnioski na odznaczenia orderem „ Virtuti Militari“ za udział w poszczególnych
działaniach wojennych.
Chcąc przy odznaczeniach orderem „Virtuti Militari" osiągnąć przeciętną spra¬
wiedliwość, trzymałem się dotąd zasady nadawania określonej ilości odznaczeń na
jednostkę, biorąc pod uwagę całość jej pracy na froncie bojowym pod względem
czasu i rezultatów osiągniętych. Rozumiem jednak, że ta przeciętna sprawiedliwość
nie jest okazana, gdy się zapomocą odznaczenia nie upamiętnia specjalnie czynów
bojowych, które w każdej wojnie albo stanowią punkty zwrotne, albo też wyodręb¬
niają się z całości zjawisk wojennych z powodu nadzwyczajnych wysiłków, uczynio¬
nych przez wojsko. Nie mogłem też nie zauważyć, że przy stosowaniu zasady dawa¬
nia odznaczeń dla oddziałów jednostkom istniejącym obecnie został, specjalnie po¬
krzywdzonym ten okres wojny, kiedy jednostek jeszcze nie było, okres najtrudniejszy,
gdy wojsko dopiero się budowało prawie z niczego, przy przerażającym braku zaopa¬
trzenia i uzbrojenia. Wreszcie ze zrozumiałych powodów na sam koniec zostawiłem
odznaczenia dla sztabów i centralnych instytucji. Przedtem więc, nim oddam całość
pracy podstawowej w sprawie odznaczeń w ręce Kapituły Tymczasowej orderu „Yirtuti
32
		

/Magazyn_113_08_037_0001.djvu

			Militari", dla należytych uzupełnień i rozstrzygnięcia metody dalszego postępowania,
uważam za swój obowiązek braki wyłuszczóne powyżej uzupełnić.
Z pomiędzy wszystkich naszych działań wojennych zatrzymałem się na nastę¬
pujących, wymagających, według mego sądu, specjalnego odznaczenia i traktowania:
1)	oczyszczenie byłego Królestwa (okupacji pruskiej) od Niemców,
2)	obrona Lwowa,
3)	powstanie poznańskie.
Jest to pierwszy dział pracy wojskowej, gdy brały w tem udział niezorganizo-
wane jednostki wojskowe w teraźniejszym składzie, nieraz organizacje napół cywilne,
gdzie nieraz decydującą była praca bojowa ludzi, którzy potem do żadnych jednostek
bojowych nie weszli. W wojnie ściśle pojmowanej wyodrębniłem następujące działania:
1)	operacja wileńska i obrona Wilna, jako najśmielsza z naszych operacji wojennych;
2)	zdobycie Mińska, co przechyliło na naszą korzyść wojnę na froncie północ¬
nym i dało spokój krajowi i wojsku na całą zimę;
3)	operacja dynaburska, dokonana w warunkach najtrudniejszych pod względem
klimatycznym, wymagająca niezwykłego hartu i wysokiego napięcia moral¬
nego w wojsku;
4)	zdobycie Kalenkowicz i Mozyrza, również w trudnych warunkach klimatycz¬
nych dokonane, a przywracające układ strategiczny całego frontu;
5)	operacja ukraińska, specjalnie trzeciej armji, która rozbiła na drzazgi 12-tą
armję sowiecką i dała pierwsza przykład metody operacyjnej, opartej na za¬
wrotnej szybkości działania, dezorganizującej nieprzyjaciela;
6)	kontratak armji rezerwowej i IV-tej dla naprawy sytuacji po rozbiciu I-szej
armji;
7)	kontratak przy obronie Warszawy po upadku Radzymina;
8)	kontratak IV i II-giej armji od Wieprza do pruskiej granicy z zastosowaniem
tej samej metody zawrotnej szybkości działania, co oswobodziło kraj od nie¬
przyjaciela;
9)	działania 111-ciej armji na Kowel — Hrubieszów — Włodzimierz ze złamaniem
ostatecznem armji Budiennego i wyjściem za Bug;
10) operacje II i lV-tej armji nad i za Niemnem, kończące wojnę zwycięstwem.
Dla 1-szej operacji przedstawi mi pułkownik Koc do zatwierdzenia spis czterech
oficerów, którzy brali wybitniejszy udział w tej pracy. Pod jego przewodnictwem
utworzony Komitet uczyni mi przedstawienia na odznaczenie w ilości 50 krzyży.
Dla 2-giej operacji gen. Rozwadowski zrobi to samo dla obrony Lwowa. Komitet
przedstawi mi do odznaczenia 120.
Dla 3-ciej — ówczesny komendant wojskowy Poznania pułkownik Taczak zrobi to
samo dla Poznania. Komitet pod jego przewodnictwem przedstawi mi do odzna¬
czenia 40.
We wszystkich tych grupach oficerowie wybrani do komitetów muszą sami po¬
siadać odznaczenia. W wypadku, gdy powyżej wymienionym oficerom wydawać się
będzie koniecznem pociągnięcie do współpracy jeszcze nie odznaczonych, mają oni to
specjalnie zameldować dla wiadomości i zarządzenia. W dziale drugim operacji wy¬
odrębnionych dla specjalnego odznaczenia:
dla 1-szej operacji, prowadzonej pod mojem bezpośredniem dowództwem, rezer¬
wuję sobie rozdanie 50 odznaczeń;
33
		

/Magazyn_113_08_038_0001.djvu

			dla 2-giej — generał Szeptycki przedstawi mi do odznaczenia 50;
dla 3 — generał Rydz-Śmigły przedstawi mi do odznaczenia 30, ze specjalnem
uwzględnieniem tych jednostek, gdzie największa była liczba odmrożeń;
dla 4 — generał Sikorski przedstawi mi do odznaczenia 30;
dla 5 — operacji, prowadzonej pod mojem bezpośredniem dowództwem, rezerwuję
sobie rozdanie 60 odznaczeń;
dla 6 — generał Sosnkowski dla armji rezerwowej i gen. Szeptycki dla 4-tej armji
przedstawią mi: pierwszy 40 i drugi 30 do odznaczenia;
dla 7 — generał Żeligowski dla 10-tej i pierwszej Litewsko - Białoruskiej dywizji
przedstawi mi do odznaczenia 40, generał Sikorski dla 5-tej armji przedstawi mi do
odznaczenia 60;
dla 8 operacji, prowadzonej pod mojem dowództwem, rezerwuję sobie rozdanie
120 odznaczeń;
dla 9 — gen. Sikorski przedstawi mi do odznaczenia 80;
dla 10 operacji, prowadzonej pod mojem bezpośredniem dowództwem, rezerwuję
sobie rozdanie 100 odznaczeń. Dla tego rozdziału systemem być winno:
a)	rozdział przez wymienionych generałów w ilości rozporządzalnych odznaczeń
pomiędzy jednostki, które brały udział w operacji, z uwzględnieniem efektu pracy,
nawet z pominięciem zupełnem jakiejkolwiek jednostki, gdy jej praca nic nie znaczyła,
albo była ujemna;
b)	oddanie dalszego rozdziału na oficerów i żołnierzy ówczesnemu dowódcy
danej jednostki;
c)	wyjątkowe tylko poszczególne wypadki wybitnych czynów, które wpłynęły
na przebieg operacji, znane bezpośrednio głównemu dowódcy, mogą być przezeń
odznaczone poza dowódcami jednostek; powinny one być przy przedstawieniu mnie
specjalnie umotywowane.
Co do dowództw i centralnych instytucji rozporządzenie wyjdzie osobno.
(—) Wódz Naczelny
Józef Piłsudski,
1-szy Marszałek Polski.
Dz. Rozk. nr. 9/23 p. 106.
Koszty podróży i djety dla Członków Kapituły Orderu Virtuti Militari.
Członkowie Kapituły Orderu Wojennego „Virtuti Militari", wzywani na posiedze¬
nia tejże Kapituły, powinni otrzymywać dokumenty podróży (rozkazy wyjazdu) i kre¬
dytowane bilety (na koszt skarbu) oraz powinni otrzymywać zwrot kosztów przejazdu
względnie djety jak za podróże służbowe.
Do wydawania dokumentów podróży i kredytowania biletów jazdy oraz do rea¬
lizowania rachunków podróży członków Kapituły służących czynnie, obowiązane są
przynależne komisje gospodarcze (płatnicy), zaś członków Kapituły zdemobilizowanych
względnie nie służących czynnie w W. P. — przynależne P. K. U.
Zdemobilizowanym względnie nie służącym czynnie członkom Kapituły przysłu¬
guje prawo jazdy tą klasą wagonu, która jest przepisana dla ostatnio przez nich po¬
siadanego stopnia służbowego.
34
		

/Magazyn_113_08_039_0001.djvu

			Rozkaz Dzienny M. S. Wojsk. nr. 38/24 marca 1924 r.
PRZYWILEJE ODDZIAŁÓW LINJOWYCH ODZNACZONYCH
KRZYŻEM V1RTUTI MILITARI
Tradycja bojowa oddziałów stanowi jeden z najpotężniejszych czynników moral¬
nych armji. By te tradycje podtrzymać i ugruntować, oraz wprowadzić zdrową emula¬
cję w wojsku, polecam równocześnie wdrożyć studjum nad przyznaniem pewnych
praw oddziałom linjowym, odznaczonym Krzyżem Virtuti Militari.
Przywileje te mogłyby znaleźć swój wyraz w zewnętrznej odznace na mundurze
żołnierzy wchodzących w skład odznaczonych oddziałów, w pierwszeństwie dla pułków
i sztandarów udekorowanych Krzyżem Virtuti Militari podczas parad i uroczystości
wojskowych, w kolejności ustawienia i defilady, w powoływaniu delegacji pułków
Virtuti Militari ze sztandarem na reprezentacyjne uroczystości całej armji i t. p.
Do dziedziny tej zaliczyć należy konieczność usunięcia pewnych zewnętrznych
niezupełnie uzasadnionych nierówności, jakie zachodzą dotychczas w umundurowaniu
poszczególnych rodzajów broni, oraz ewentualność wprowadzenia poprawek drobnych
w odświętnem umundurowaniu oficera, z tem, że obecne warunki (rok 1924, przyp.
autora) nie pozwalają wojsku na wprowadzenie paradnych mundurów galowych.
W związku z powyższemi sprawami polecam Szefowi Sztabu Generalnego powo¬
łanie do życia we własnym zakresie działania oraz w porozumieniu z szefem Admini¬
stracji Armji specjalnej komisji przy względnym udziale oficerów linjowych, która
współpracując z powołanymi do tego organizacyjnie urzędami, ustali konkretne w da¬
nej dziedzinie wnioski.
(W związku z tym rozkazem warto zaznaczyć, że oddziały, których sztandary nie
są udekorowane orderem Virtuti Militari, podczas uroczystego obchodu 10-ciolecia Nie¬
podległości w roku 1928 na polu Mokotowskiem w Warszawie, ustępowały miejsca od¬
działom udekorowanym orderem Virtuti Militari przy przemarszu po defiladzie, kiedy
ustępowały im z drogi i oddawały honory z własnej inicjatywy. Szlachetne te i cha¬
rakterystyczne cechy naszego żołnierza godne są podkreślenia).
Ogólnie o orderze „Virtuti Militari"
Krzyżem Wielkim orderu „Virtuti Militari“ odznaczeni zostali:
(w kolejności nadania)
Pierwszy Marszałek Polski Józef Piłsudski,
Marszałek Francji, Anglji i Polski Ferdynand Foch,
J. K. M. Ferdynand król Rumunji,
J. K. M. Albert I król Belgów,
J. K. M. Aleksander I król Serbów, Chorwatów i Słoweńców,
J. K. M. Wiktor Emanuel III król Italji.
Krzyżem Komandorskim:
Pierwszy Marszałek Polski Józef Piłsudski,
Generał dywizji Rydz-Śmigły Edward,
Generał dywizji Haller Stanisław,
Generał broni Rozwadowski Tadeusz,
35
		

/Magazyn_113_08_040_0001.djvu

			Generał broni Zieliński Zygmunt,
Generał dywizji Romer Jan,
Generał broni Szeptycki Stanisław,
Generał dywizji Iwaszkiewicz Wacław,
Generał dywizji armji francuskiej Weygand Maxime,
Generał broni Żeligowski Lucjan,
Generał dywizji Sikorski Władysław,
Generał dywizji Sosnkowski Kazimierz,
Generał dywizji Skierski Leonard,
Marszałek Japonji Oku Jasukata,
Marszałek Japonji Kawamura Kageaki
Marszałek Italji Armando Diaz książę di Vittoria,
Generał broni J. K. W. Emanuel Filibert Sabaudzki książę Aosta,
Generał porucznik J. K. W. Emanuel Filibert Sabaudzki książę Turynu,
Generał armji Stanów Zjednoczonych Ameryki John Pershing.
Krzyżem Kawalerskim (klasy 111):
Podpułkownik Paszkiewicz Gustaw d-ca 55 pułku piechoty,
Pułkownik Dąb-Biernacki Stefan d-ca I dywizji piechoty Legjonów,
Major Piasecki Zygmunt d-ca 7-go pułku ułanów,
(przydziały i stopnie podane jak w chwili nadania)
oraz 2 Belgów, 2 Serbów, 3 Włochów, 2 Japończyków.
Krzyżem Złotym odznaczonych zostało 63 kawalerów, w tej liczbie:
Podpułkownik Paszkiewicz Gustaw,
Pułkownik Dąb-Biernacki Stefan,
Major Piasecki Zygmunt,
Podpułkownik Rybicki Kazimierz,
Starszy sierżant Sipika Kazimierz,
Sierżant Jakubowicz Stanisław.
Wymienieni wyżej oficerowie i podoficerowie polscy Kawalerowie Krzyża Kawa¬
lerskiego i Złotego posiadają również Krzyż Srebrny i weszli w skład Kapituły Orderu
V. M., pozatem odznaczonych zostało Krzyżem Złotym 8 Belgów, 8 Serbów, 13 Wło¬
chów, 18 Japończyków i 8 Rumunów.
Krzyży Srebrnych nadano około 8300, w tej liczbie przeszło 2100 nadań po¬
śmiertnych; Krzyżem Srebrnym udekorowano także miasta Lwów i Verdun.
Chorągwie: oddziału Bajończyków we Francji,
oddziału żeńskiego P. O. W.,
1, 5 i 6 pułków piechoty Legjonów,
15, 22, 34, 35, 41, 55, 56, 57, 58, 81, 85 i 86 pułków piechoty.
Sztandary: 1-go pułku szwoleżerów im. J. Piłsudskiego,
1-go pułku ułanów im. pułkownika Boi. Mościckiego,
7, 14 i 15 pułków ułanów.
Trąbki: 1-szej baterji 1-go dywizjonu artylerji konnej im. gen. J. Bema,
1-szej baterji 3-go dywizjonu artylerji konnej,
1-szej baterji 4-go dywizjonu artylerji konnej,
1-szej baterji 5-go dywizjonu artylerji konnej,
36
		

/Magazyn_113_08_041_0001.djvu

			2 i 3-ciej baterji 1-go pułku artylerji ciężkiej,
1-szej baterji 9-go pułku artylerji ciężkiej,
1-go dywizjonu 14-go pułku artylerji ciężkiej,
1-go, 9-go, 14-go i 19-go pułków artylerji polowej,
40 kobiet,
14 księży,
mogiły Nieznanych Żołnierzy Ameryki, Francji i Rumunji, oraz
139 cudzoziemców.
Pensje orderowe pobierają jedynie obywatele polscy znajdujący się przy życiu.
Rodzinom kawalerów odznaczonych po śmierci, poległych i zmarłych oraz cudzo¬
ziemcom pensja nie przysługuje.
37
		

/Magazyn_113_08_043_0001.djvu

			KRZYŻ NIEPODLEGŁOŚCI
		

/Magazyn_113_08_044_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ
z dnia 29 października 1930 r.
O KRZYŻU I MEDALU NIEPODLEGŁOŚCI
Na podstawie art. 44 ust. 5 Konstytucji postanawiam co następuje:
Art. 1. Ustanawia się „Krzyż Niepodległości" i „Medal Niepodległości" celem
odznaczenia osób, które zasłużyły się czynnie dla niepodległości Ojczyzny w okresie
przed wojną światową lub podczas jej trwania, oraz w okresie walk orężnych polskich
w latach 1918 — 1921, z wyjątkiem wojny polsko-rosyjskiej na obszarze Polski.
Art. 2. „Krzyż Niepodległości" o wymiarach 4,2 X 4,2 cm składa się z 4 równych
ramion o przekroju spłaszczonego ośmioboku, rozszerzonego na krańcach ramion,
związanych pośrodku sześcianem.
Krzyż wykonany jest z metalu pozłacanego.
Czołowa strona ramion krzyża pokryta jest czarną emalją, przedzieloną paskiem
metalowym, na którym wyryty jest w kierunku poziomym napis: „Bojownikom Nie¬
podległości", na czołowej zaś stronie sześcianu znajduje się wyryty wizerunek Orła.
„Medal Niepodległości" o średnicy 35 mm przedstawia na czołowej stronie
w polu środkowem wyobrażenie trzech hydr, przebitych trzema mieczami. Całość
zamknięta w podwójny otok, zawierający napis: „Bojownikom Niepodległości". Na
odwrocie w polu zamkniętem w pojedynczy otok umieszczone pośrodku litery: „R. P.“.
Krzyż i Medal Niepodległości noszony jest na wstążce czarnej szerokości 3,7 cm
o dwóch pionowych paskach czerwonych szerokości 0,3 cm na bokach wstążki.
Art. 3. Dla tych, którzy walczyli z bronią w ręku o Niepodległość Ojczyzny
przed wojną światową lub poza szeregami armji, względnie walką tą kierowali, może
być przyznany „Krzyż Niepodległości z mieczami".
Krzyż Niepodległości z mieczami składa się z normalnego Krzyża Niepodległości
oraz z wykonanych z metalu pozłacanego, a umieszczonych ponad krzyżem, lecz
poniżej wstążki — dwóch skrzyżowanych mieczów, związanych ornamentem.
Art. 4. Krzyż i Medal Niepodległości nadaje Prezydent Rzeczypospolitej na
przedstawienie Prezesa Rady Ministrów na podstawie wniosków Komitetu Krzyża
40
		

/Magazyn_113_08_045_0001.djvu

			Medalu Niepodległości. Komitet ten składa się z pierwszych dziesięciu osób, którym
Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Rady Ministrów nada Krzyż Niepodległości.
W razie ustąpienia członka Komitetu, Komitet powołuje nowego członka z pośród
odznaczonych Krzyżem Niepodległości.
Komitet wybiera ze swego grona przewodniczącego, dwóch zastępców i sekre¬
tarza generalnego; sposób urzędowania Komitetu ustali regulamin uchwalony przez
Komitet.
Art. 5. Odznaczeni Krzyżem lub Medalem Niepodległości otrzymują, oprócz
odpowiedniej odznaki, dyplom.
Przygotowanie dyplomu i wydanie odznaki, którą osoby odznaczone nabywają
na koszt własny, zarządza przewodniczący Komitetu.
Wykazy odznaczonych będą ogłaszane w gazecie rządowej.
Art. 6. Krzyż Niepodległości zajmuje w kolejności orderów i odznaczeń polskich
miejsce przed Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, zaś Medal Niepodległości
przed srebrnym Krzyżem Zasługi.
Art. 7. Krzyż i Medal Niepodległości można nadawać wyłącznie do dnia
31 grudnia 1932 r.
Art. 8. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Prezesowi Rady
Ministrów.
Art. 9. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: I. Mościcki
Prezes Rady Ministrów i Minister Spraw Wojskowych: J. Piłsudski
Minister: J. Beck
Minister Spraw Wewnętrznych: Sławoj Składkowski
Minister Spraw Zagranicznych: August Załeski
Kierownik Ministerstwa Skarbu: Ignacy Matuszewski
Minister Sprawiedliwości: St. Car
Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego: Sł. Czerwiński
Minister Rolnictwa: Leon J. Połczyński
Minister Przemysłu i Handlu: E. Kwiatkowski
Minister Komunikacji: Kiihn
Minister Robót Publicznych: Matakiewicz
Minister Pracy i Opieki Społecznej: A. Pry stor
Minister Reform Rolnych: Witold Staniewicz
Minister Poczt i Telegrafów: Boerner
41
		

/Magazyn_113_08_046_0001.djvu

			Na mocy art. 44 Konstytucji ogłaszam ustawę następującej treści:
USTAWA
z dnia 21 marca 1931 r.
O ZMIANIE ROZPORZĄDZENIA PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ
z dnia 29 października 1930 r.
O KRZYŻU I MEDALU NIEPODLEGŁOŚCI
Art. 1. W art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 paździer¬
nika 1930 r. o Krzyżu i Medalu Niepodległości (Dz. U. R. P. N° 75, poz. 591) dodaje
się ustęp drugi o następującem brzmieniu:
„Krzyż i Medal Niepodległości mają charakter odznaczenia wojskowego".
Art. 2. Wykonanie ustawy niniejszej porucza się Prezesowi Rady Ministrów.
Art. 3. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: /. Mościcki
Prezes Rady Ministrów: W. Sławek
42
		

/Magazyn_113_08_047_0001.djvu

			ORDER
ODRODZENIA POLSKI
		

/Magazyn_113_08_048_0001.djvu

			USTAWA
z dnia 4 lutego 1921 r.
O USTANOWIENIU ORDERU „ODRODZENIA POLSKI11
Art. 1. Ustanawia się order „Odrodzenia Polski“ w celu nagrodzenia zasług,
położonych w służbie dla Państwa i społeczeństwa.
Art. 2. Zasadniczemi odznakami orderu „Odrodzenia Polski" są:
a)	krzyż orderowy czteroramienny, pokryty białą emalją ze złotemi krawędziami;
w środku krzyża na czerwonem tle biały orzeł ustawowego wzoru w otoku
błękitno-emaljowanym, napis złotemi literami: „Polonia Restituta“; odwrotna
strona krzyża złocista, gładka, bez emalji, w środku na czerwono-emaljowanem
polu data 1918;
b)	gwiazda orderowa srebrna ośmiopromienna, w środku gwiazdy pokryty białą
emalją monogram RP., w otoku błękitno-emaljowanym napis „Polonia Restituta“;
c)	wstęga orderowa z ponsowej mory jedwabnej z białemi prążkami wzdłuż
brzegów.
Art. 3. Order „Odrodzenia Polski" dzieli się na 4 klasy.
Odznakami orderu w poszczególnych klasach są:
a)	w klasie 1: wielki krzyż, zawieszony na szerokiej wstędze orderowej, przepa¬
sanej z prawego ramienia na lewy bok; obok wstęgi na lewej piersi gwiazda
orderowa;
b)	w klasie II: krzyż średniej wielkości, zawieszony na szyi na węższej wstędze;
na lewej piersi gwiazda orderowa;
c)	w klasie III: krzyż i wstęga tak, jak w II klasie, bez gwiazdy;
d)	w klasie IV: krzyż mały przypięty do lewej piersi na wstędze wąskiej.
Wzory rysunkowe odznak i ich szczegółowe wymiary według klas, według za¬
łącznika, którego oryginał będzie przechowany w Archiwum Dziennika Ustaw Rzeczy¬
pospolitej.
Art. 4. Orderem „Odrodzenia Polski11 mogą być odznaczeni nieskazitelnego cha¬
rakteru i sumiennej pracy obywatele, którzy się szczególnie zasłużyli Ojczyźnie przez
dokonanie czynów wybitnych, niezwykłe zalety umysłu i charakteru ujawniających,
a mianowicie:
1)	wybitną twórczość na polu nauki, sztuki i literatury,
2)	bezpłatne pełnienie obowiązków publicznych z pożytkiem dla kraju przy
wykazywaniu wybitnych zdolności i sumienności pracy,
3)	przysporzenie przewyższających oczekiwania Rządu korzyści przy wykonaniu
jego zleceń,
44
		

/Magazyn_113_08_049_0001.djvu

			4)	ulepszenia niezaprzeczone w jakimbądź wydziale administracji krajowej lub
samorządu przyjęte i z dobrym skutkiem zaprowadzone,
5)	zapobiegnięcie wielkim klęskom przez zarządzenie środków spiesznych i sku¬
tecznych,
6)	czyny wybitnego męstwa i odwagi,
7)	wydatne przyczynienie się do rozwoju rolnictwa, przemysłu lub rękodzieł
przez dokonanie wynalazków lub trwałą i owocną działalność,
8)	ofiarną filantropijną działalność,
9)	przynajmniej dziesięcioletnią wyjątkowo gorliwą i nieskazitelną pracę w urzę¬
dach państwowych, cywilnych lub wojskowych, instytucjach samorządowych
lub społecznych.
Art. 5. Naczelnik Państwa z tytułu swego wyboru jest kawalerem orderu Odro¬
dzenia Polski 1 klasy, jest z urzędu Wielkim Mistrzem Orderu i, jako taki, przewodni¬
czy Kapitule.
Art. 6. Kapituła orderu Odrodzenia Polski składa się z powołanych przez Wiel¬
kiego Mistrza, z kontrasygnatą Prezydenta Ministrów, z pośród kawalerów orderu co
lat 3 ośmiu członków i 4-ch zastępców.
Art. 7. Kapituła wybiera z pośród swego grona Kanclerza Orderu, który jest
zarazem zastępcą Wielkiego Mistrza, jako przewodniczącego Kapituły, oraz sekretarza
i skarbnika orderu.
Art. 8. Kapituła zarządza sprawami orderu, przygotowuje i przedkłada do właści¬
wego zatwierdzenia projekty zarządzeń i ustaw w sprawach dotyczących orderu, oraz
opinjuje w sprawie wniosków o nadanie odznak orderowych.
Dla ważności uchwał Kapituły wymagana jest obecność, poza Kanclerzem, 2-ch
członków Kapituły lub ich zastępców.
Przy Kapitule urzęduje kancelarja orderu pod kierownictwem Kanclerza Orderu.
Art. 9. Odznaki orderowe nadaje Naczelnik Państwa w drodze osobnych dekre¬
tów, ogłaszanych w gazecie rządowej, za kontrasygnatą Prezydenta Ministrów.
Dekret o odznaczeniu orderem winien zawierać wyszczególnienie zasług, za które
order zostaje nadany.
Nie może być odznaczony poseł ani członek Senatu w czasie trwania ich man¬
datu, z wyjątkiem pierwszych 15-tu, odznaczonych na wniosek Tymczasowej Rady
Orderu (art. 18).
Art. 10. Kandydatów na kawalerów orderu przedstawia Rada Ministrów na pod¬
stawie wniosków poszczególnych ministrów, którzy składają je każdy w zakresie
swojego działania.
Uchwała Rady Ministrów o przedstawieniu do odznaczenia powinna zapaść
większością 2/3 głosów.
Wnioski poszczególnych ministrów przed złożeniem ich Radzie Ministrów pod¬
legają rozpatrzeniu Kapituły. Opinje Kapituły w zakresie moralnych kwalifikacji nowych
kandydatów są dla Rządu obowiązujące.
Art. 11. Naczelnikowi Państwa przysługuje prawo własnej inicjatywy przy nada¬
waniu odznak orderu i wówczas, kiedy z niego korzysta, wnioski jego wnosi Prezydent
Ministrów.
45
		

/Magazyn_113_08_050_0001.djvu

			Art. 12. Naczelnik Państwa władny jest na wniosek Kapituły w drodze dekretu,
kontrasygnowanego przez Prezydenta Ministrów, ustanowić maksymalną liczbę kawa¬
lerów orderu w każdej klasie.
Art. 13. Cudzoziemcy, którzy położyli zasługi dla Państwa Polskiego, mogą być
zaszczyceni odznakami orderu wszystkich klas, niezależnie od norm, ustanowionych
w art. 1 i 4, nie mogą być jednak członkami Kapituły.
Wnioski o odznaczeniu ich nie podlegają opinji Kapituły i są przedstawiane
przez Ministra Spraw Zagranicznych w porozumieniu z właściwymi ministrami. Mini¬
sterstwo Spraw Zagranicznych prowadzi ewidencję cudzoziemskich kawalerów.
Art. 14. Odznaczony orderem winien zwrócić do Skarbu rzeczywiste koszty
ozdób orderowych. Przepis ten nie dotyczy cudzoziemców.
Rada Ministrów może na wniosek Kapituły zwalniać od obowiązku zwrotu
kosztów w całości lub w części także i obywateli polskich.
Wysokość kosztów nadania orderu ustanawia Rada Ministrów na wniosek Kapi¬
tuły orderu.
Wszystkie wydatki na order, przewyższające wpływy za odznaki orderowe,
pokrywa Skarb.
Wszelkie pisma i dokumenty w sprawach orderu „Odrodzenia Polski11 nie pod¬
legają obowiązkowi opłaty skarbowej.
Art. 15. Przestaje być kawalerem orderu, kto na mocy wyroku sądowego pozba¬
wiony został praw obywatelskich, lub za czyny niehonorowe na mocy zatwierdzonego
przez Naczelnika Państwa orzeczenia Kapituły z listy kawalerów został skreślony.
Art. 16. Szczegóły organizacji Kapituły, zasady i porządek przedkładania wnio¬
sków o nadanie orderu oraz przepisy, normujące sposób wręczania, otrzymania i no¬
szenia odznak orderu—unormowane będą w statucie orderu, ustanowionym w drodze
dekretu Naczelnika Państwa na wniosek Kapituły, zatwierdzony przez Radę Ministrów.
Art. 17. Natychmiast po wejściu w życie ustawy niniejszej Naczelnik Państwa
zwoła Radę Tymczasową Orderu „Odrodzenia Polski11, w której skład wejdą: Marszałek
Sejmu Ustawodawczego, jako przewodniczący, Prymas Rzeczypospolitej — Arcybiskup
Gnieźnieńsko-Pomorski, Prezydent Ministrów lub przez niego wyznaczony Minister
jako przedstawiciel Rządu, Prezes Akademji Umiejętności, pierwszy Prezes Sądu Naj¬
wyższego i przedstawiciel Naczelnego Wodza Wojsk Polskich w stopniu generała.
Art. 18. Tymczasowa Rada Orderu przedstawi Naczelnikowi Państwa wniosek
o zamianowanie pierwszych 15-tu kawalerów Orderu, przyczem może przedstawić nie
więcej jak 2-ch kawalerów do klasy I, 3-ch kawalerów do klasy II i tyluż do klasy III.
Z pomiędzy odznaczonych na wniosek Tymczasowej Rady Orderu kawalerów — Na¬
czelnik Państwa zaprosi Kapitułę Orderu według art. 6.
Art. 19. Wykonanie niniejszej ustawy poleca się Prezydentowi Ministrów.
Art. 20. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem jej uchwalenia.
Marszałek: Trąmpczyński
Prezydent Ministrów: Witos
46
		

/Magazyn_113_08_051_0001.djvu

			USTAWA
z dnia 28 kwietnia 1922 r.
W PRZEDMIOCIE ZMIAN W USTAWIE Z DNIA 4 LUTEGO 1921 R.
(Dz. U. R. P. No 24 poz. 137)
O USTANOWIENIU ORDERU „ODRODZENIA POLSKP
Art. 1. Artykuł 3 ustawy z dnia 4 lutego 1921 r. (Dz. U. R. P. N° 24 poz. 137)
otrzymuje następujące brzmienie:
„Order „Odrodzenia Polski“ dzieli się na pięć klas. Odznakami orderu w poszcze¬
gólnych klasach są:
a)	w klasie I wielki krzyż, zawieszony na szerokiej wstędze orderowej, przepa¬
sanej z prawego ramienia na lewy bok; obok wstęgi na lewej piersi gwiazda
orderowa;
b)	w klasie II krzyż średniej wielkości, zawieszony na szyi na węższej wstędze;
na prawej piersi gwiazda orderowa;
c)	w klasie III krzyż i wstęga tak, jak w klasie II, bez gwiazdy;
d)	w klasie IV krzyż mały, przypięty do lewej piersi na wstędze wąskiej, na
wstędze rozetka, upięta z tejże wstążki;
e)	w klasie V krzyż mniejszy, przypięty do lewej piersi na wstędze wąskiej.
Wzory rysunkowe odznak i ich szczegółowe wymiary według klas, według załącz¬
nika, którego oryginał będzie przechowany w Archiwum Dziennika Ustaw Rzeczypo¬
spolitej".
Art. 2. Kawalerowie orderu „Odrodzenia Polski" w zależności od nadanych im
klas orderu otrzymają następujące tytuły:
a)	w klasie I — Kawaler Wielkiej Wstęgi orderu „Odrodzenia Polski";
b)	w klasie II — Kawaler Krzyża Komandorskiego z gwiazdą orderu „Odrodze¬
nia Polski";
c)	w klasie III — Kawaler Krzyża Komandorskiego orderu „Odrodzenia Polski";
d)	w klasie IV — Kawaler Krzyża Oficerskiego orderu „Odrodzenia Polski";
e)	w klasie V — Kawaler orderu „Odrodzenia Polski".
Artykuł ten ma zastosowanie i do kawalerów, mianowanych przed wejściem
w życie niniejszej ustawy.
Art. 3. Artykuł 9 ustawy z dnia 4 lutego 1921 r. (Dz. U. R. P. N° 24 poz. 137)
otrzymuje następujące brzmienie:
„Odznaki orderowe nadaje Naczelnik Państwa w drodze osobnych dekretów,
ogłaszanych w gazecie rządowej, za kontrasygnatą Prezydenta Ministrów.
Dekret odznaczenia orderem winien zawierać wyszczególnienie zasług, za które
order został nadany. Obowiązek ogłaszania dekretów w gazecie rządowej oraz wy¬
szczególnienie w dekrecie zasług, za które został order nadany, nie dotyczy cudzo¬
ziemców. Z końcem każdego roku będzie ogłaszany w gazecie rządowej wykaz cudzo¬
ziemców, odznaczonych orderem „Odrodzenia Polski".
47
		

/Magazyn_113_08_052_0001.djvu

			Nie może być odznaczony poseł, ani członek senatu, w czasie trwania ich man¬
datu — z wyjątkiem pierwszych 15, odznaczonych na wniosek Tymczasowej Rady
Orderu
Art. 4. W końcu 1 ustępu artykułu 12 ustawy z dnia 4 lutego 1921 r. (Dz.
U. R. P. Na 24, poz. 137) skreśla się wyrazy: „w każdej klasie11.
Art. 5. Wykonanie niniejszej ustawy poleca się Prezydentowi Ministrów.
Art. 6. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem jej ogłoszenia.
Marszałek: Trąmpczyński.
Prezydent Ministrów: Antoni Ponikowski.
ROZPORZĄDZENIE
PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ W PRZEDMIOCIE USTANOWIENIA STATUTU
ORDERU „ODRODZENIA POLSKI"
Na mocy art. 16 ustawy z dnia 4 lutego 1921 roku o ustanowieniu orderu „Odro¬
dzenia Polski" (Dz. U. R. P. N° 24, poz. 137) i zgodnie z wnioskiem Kapituły, zatwier¬
dzonym przez Radę Ministrów, ustanawiam niżej podany
STATUT ORDERU „ODRODZENIA POLSKI11
KAPITUŁA
Art. 1. Pierwsze posiedzenie Kapituły zwołuje i otwiera Wielki Mistrz Orderu,
następne zaś Kanclerz Orderu w miarę swego uznania lub na żądanie Wielkiego Mistrza
Orderu. Przewodniczy na posiedzeniu Kapituły Wielki Mistrz, zaś w jego nieobecności
Kanclerz Orderu.
Art. 2. Posiedzenia Kapituły winny być zwoływane przynajmniej dwa razy do roku.
Art. 3. Do prawomocności uchwał Kapituły i wyborów wymagana jest obecność
Kanclerza i przynajmniej dwóch innych członków Kapituły lub ich zastępców.
Uchwały zapadają zwykłą większością głosów, obecnych na zebraniu członków
Kapituły. W razie równości głosów decyduje głos przewodniczącego. Głosowanie przy
wyborach jest tajne.
KANCLERZ, SEKRETARZ, SKARBNIK
Art. 4. Kanclerz Orderu przedstawia Kapitule wnioski o odznaczenie Orderem,
które wpłyną do Kancelarji Orderu i reprezentuje Kapitułę na zewnątrz. Korespondencję
urzędową Kapituły prowadzi i podpisuje bądź Kanclerz, bądź w jego zastępstwie
sekretarz Orderu.
Korespondencję Kancelarji Kapituły Orderu prowadzi i podpisuje upoważniony
do tego przez Kanclerza urzędnik Kancelarji Orderu.
Skarbnik zarządza funduszami orderu.
Urzędników Kancelarji Orderu mianuje na wniosek Kanclerza Prezes Rady Ministrów.
48
		

/Magazyn_113_08_053_0001.djvu

			NADAWANIE ORDERU
Art. 5. Kanclerz Orderu przedstawia Kapitule wnioski o odznaczenie Orderem
które wpłyną do Kancelarji Orderowej w czasie między dwoma najbliższemi terminami
zebrania się Kapituły.
Kapituła rozpatruje wszystkie przedstawione jej przez Kanclerza wnioski, poczem:
a)	Jeżeli przeciwko zaliczeniu kandydata do grona Kawalerów Orderu żaden
z obecnych na posiedzeniu członków Kapituły nie zgłosi sprzeciwu, Kanclerz
zawiadamia Prezydjum Rady Ministrów o przychylnej opinji Kapituły w spra¬
wie danego wniosku.
b)	Jeżeli który z obecnych członków zgłosi sprzeciw, otwiera się nad nim
dyskusja, poczem Kapituła albo decyduje większością głosów w głosowaniu
jawnem natychmiast, albo stwierdza potrzebę odłożenia swej decyzji do naj¬
bliższego jej posiedzenia, w celu zebrania uzupełniających wiadomości.
c)	W razie nieprzychylnej dla wniosku decyzji Kapituły, Kanclerz Orderu, układa
na podstawie odbytej dyskusji motywy tej decyzji i przedkłada je do apro¬
baty Kapituły. Po przyjęciu przez Kapitułę tekstu motywów, decyzję Kapituły
wraz z motywami przesyła Kanclerz do Prezydjum Rady Ministrów.
d)	W razie uchwały o odłożeniu decyzji, Kanclerz Orderu zawiadamia o niej
Prezydjum Rady Ministrów, podając przyczyny, dla których taką uchwałę
powzięto.
Art. 6. Po ogłoszeniu dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej o odznaczeniu orde¬
rem, Kanclerz Orderu zawiadomi odznaczonego pismem w formie listu o nadaniu
mu orderu.
Odznaki orderowe wraz z dyplomem będą wręczone po pokryciu kosztów ich
wykonania.
W wypadkach uwolnienia od kosztów wykonania odznak orderowych, wręcza się
je odznaczonemu wraz z dyplomem po ogłoszeniu dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej
o nadaniu orderu, bez uprzedniego zawiadomienia o tem listem przez Kanclerza.
Art. 7. Odznaki orderowe i dyplom wręczane będą uroczyście w sposób usta¬
lony przez Kapitułę, a zatwierdzony przez Wielkiego Mistrza Orderu.
SPOSÓB NOSZENIA ODZNAK ORDEROWYCH
Art. 8. Odznaki orderowe nosi się przy wystąpieniach oficjalnych na ubraniu
frakowem lub mundurze (galowym, polowym), a także na stroju narodowym albo
ludowym.
Art. 9. Minjatury nosi się przy wystąpieniach półoficjalnych na ubraniu fra¬
kowem, a także na stroju narodowym albo ludowym.
Gwiazdy Wielkiej Wstęgi i Komandorji, noszone bez Krzyżów zastępują minjatury.
Art. 10. Rozetki (kokardki) nosi się na ubraniach zwyczajnych.
Przy wszystkich wystąpieniach oficjalnych i półoficjalnych, nie dozwalających
włożenia fraka, Kawalerowie Orderu obowiązani są nosić rozetki (kokardki), o ile
nie występują w mundurze, w stroju narodowym lub ludowym.
49
		

/Magazyn_113_08_054_0001.djvu

			Art. 11. Kawalerowie Wielkiej Wstęgi noszą Krzyż na szerokiej wstędze orde¬
rowej, którą się przepasuje z prawego ramienia na lewy bok, w obecności zwierzchni¬
ków państw na kamizelce, a w razie ich nieobecności pod kamizelką frakową.
Gwiazdę Wielkiej Wstęgi nosi się na lewej piersi pośrodku (bezpośrednio przy
klapie fraka).
Duchowni noszą Wielką Wstęgę na szyi tak, by Krzyż Orderu był zawieszony
na środku piersi (poniżej Krzyża Pastoralnego) — gwiazda jak przy fraku.
Na togach nosi się Wielką Wstęgę z prawego ramienia na lewy bok, w obecności
zwierzchników państw na pelerynie, w razie ich nieobecności pod peleryną — gwiazda
jak przy fraku.
Na mundurze, oraz strojach narodowych i ludowych, nosi się Wielką Wstęgę
z prawego ramienia na lewy bok — gwiazda jak przy fraku.
Art. 12. Krzyże Komandorskie noszą Kawalerowie Orderu na węższej wstędze,
zawieszonej na szyi po wierzchu krawatu, umieszczając Krzyż poniżej węzła krawatu.
Przy mundurze, sutannie i todze wypuszcza się Wstęgę Krzyża Komandorskiego z za¬
piętego kołnierza, przyczem musi ona być widoczna w miejscu, w którem zawieszony
jest Krzyż.
Kobiety noszą Krzyż Komandorski na lewem ramieniu, na kokardzie upiętej ze
wstęgi orderowej.
Gwiazdę Krzyża Komandorskiego nosi się na prawej piersi pośrodku.
Art. 13. Krzyże Oficerskie i Kawalerskie nosi się na lewej piersi — przy ubraniu
frakowem, przypięte u spodu butonierki tak, by część wstążki i krzyża były widoczne
z pod klapy fraka.
Art. 14. Nie można nosić kilku Wielkich Wstęg równocześnie.
Dozwolone natomiast jest równoczesne noszenie kilku gwiazd, przyczem Gwiazdę
Orderu „Odrodzenia Polski“ nosi się na lewej piersi poniżej gwiazd Orderu „Orła
Białego" i Orderu „Virtuti Militari“ z ich lewej strony w ten sposób, że górny promień
Gwiazdy Orderu „Odrodzenia Polski" znajduje się na wysokości połowy średnicy
gwiazdy umieszczonej wyżej. Poniżej tych gwiazd mogą być przypinane gwiazdy
orderów zagranicznych.
Krzyż Komandorski Orderu „Odrodzenia Polski" zawiesza się poniżej Krzyża
„Virtuti Militari" klasy II, natomiast wyżej od zawieszonych na szyi orderów cudzo¬
ziemskich.
Wstążki orderowe Krzyżów zawieszonych wyżej nakłada się na wstążki Krzyżów
zawieszonych niżej.
Przy mundurze Krzyże Komandorskie wypuszcza się, pierwszy z kołnierza, na¬
stępne zaś z pod guzików, zaczynając od pierwszego.
Krzyże Oficerskie i Kawalerskie nosi się po lewej stronie orderu „Virtuti Militari",
a po prawej stronie Krzyża Walecznych, oraz orderów i medali cudzoziemskich.
Art. 15. W wypadkach kilkakrotnego odznaczenia orderem „Odrodzenia Polski",
nosi się odznaki tylko najwyższego stopnia.
Używanie niewłaściwych odznak, minjatur, rozet oraz wstążeczek orderowych
jest niedozwolone.
50
		

/Magazyn_113_08_055_0001.djvu

			Art. 16. Dekret niniejszy wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, przyczem dekret
z dnia 20 grudnia 1921 r., ogłoszony w „Monitorze Polskim" z dnia 31 grudnia 1921 r.
Nr. 98, traci moc obowiązującą.
Warszawa, dnia 20 kwietnia 1923 r.
Prezydent Rzeczypospolitej: (—) Wojciechowski
Prezes Rady Ministrów: (—) Sikorski
CEREMONJAL
WRĘCZANIA ODZNAK ORDEROWYCH I DYPLOMU
OBYWATELOM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ,
USTALONY NA ZASADZIE ART. 7 STATUTU ORDERU „ODRODZENIA POLSKI"
1)	Odznaki orderowe wraz z dyplomem, o ile tego inaczej nie postanowi Pre¬
zydent Rzeczypospolitej, wręcza Kawalerom orderu „Odrodzenia Polski“ (osobom
cywilnym i wojskowym) Prezes Rady Ministrów, lub w jego zastępstwie uproszony
przez niego Minister, którzy mogą do tego upoważnić, na terenie województwa,
Wojewodę.
2)	Upoważniony Wojewoda wręcza odznaki w sposób uroczysty osobom cywil¬
nym, w obecności najwyższego w województwie przedstawiciela przełożonej władzy
odznaczonego, zaś wojskowym w obecności dowódcy Okręgu Korpusowego lub do¬
wódcy garnizonu.
3)	Przed wręczeniem odznak orderowych odczytany będzie dyplom, poczem
wręczający (o ile nim nie jest Prezydent Rzeczypospolitej) po wygłoszeniu słów:
„W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, wręczam Panu odznaki Kawa¬
lera (art. 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1922 r. Dz. U. R. P. Nr. 31, poz. 255) orderu
Odrodzenia Polski" — oddaje odznaki i dyplom odznaczonemu.
4)	Od uznania wręczającego odznaki orderowe zależeć będzie wybór dnia
i miejsca, w których uroczystość wręczenia nastąpi, oraz kogo oprócz osób, wymie¬
nionych w ustępie 2, zaprosić należy do wzięcia udziału w tej uroczystości.
51
		

/Magazyn_113_08_057_0001.djvu

			KRZYŻ WALECZNYCH
		

/Magazyn_113_08_058_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE RADY OBRONY PAŃSTWA
z dnia 11-go sierpnia 1920 roku
O USTANOWIENIU
KRZYŻA WALECZNYCH
Art. J. Ustanawia się celem nagradzania czynów męstwa i odwagi, wykazanych
w boju, odznakę wojskową pod nazwą „Krzyż Walecznych**.
Art. 2. Zasadniczą odznakę Krzyża Walecznych stanowi krzyż równoramienny
z bronzu jasnego; w środku zewnętrznej strony krzyża miniaturowa tarcza pięciokątna
z wypukłem odbiciem godła państwowego; na ramionach krzyża rozłożony wypukły
napis: „na polu chwały**.
Na odwrotnej stronie krzyża, we środku na tarczy wybity wypukły miniaturowy
wieniec z liści dębowych, przedziany mieczem obosiecznym, postawionym pionowo
ostrzem do góry; na poprzecznicy krzyża wypukły napis: „walecznym“.
Krzyż powyższy nosi się na wstążce amarantowej z białemi wzdłuż jej brzegów
prążkami — na lewej piersi, na drugiem miejscu po odznace orderu Virtuti Militari.
Wzór rysunkowy oraz wymiary krzyża, wstążki i okuć na wstążce, wymienionych
w art. 4, dołącza się.
Art. 3. Krzyżem Walecznych może być ozdobiony czterokrotnie każdy oficer
i każdy szeregowy armji czynnej, który wyróżnił się czynem męstwa i odwagi w boju.
Żadnego odstępu czasu między czterokrotnym nadawaniem krzyża nie wymaga się.
W wypadkach wyjątkowych na tej samej zasadzie Krzyż Walecznych przyznawać
można również osobom cywilnym, spółdziałającym z armją czynną.
Art. 4. Krzyż Walecznych, nadany po raz pierwszy, nosi się na gładkiej wstążce
wzoru, opisanego w art. 2, dalsze zaś nadania odróżnia się przez nałożenie na wstążce
posiadanego już krzyża okuć w kształcie listewek z jasnej blachy bronzowej z wytło-
czonemi na nich splotami liści dębowych, a mianowicie
na wstążce krzyża, nadanego powtórnie — jednego okucia,
„ „	„	„ po raz trzeci — dwóch okuć,
„ „	„	„ po raz czwarty — trzech okuć.
Art. 5. Nadawanie Krzyża Walecznych jest prawem Wodza Naczelnego, który
prawo to przekazywać może podległym dowódcom wojskowym, nie niższym wszakże
od dowódcy pułku.
O każdem odznaczeniu ogłasza się w rozkazie dziennym armji, odznaczony zaś
otrzymuje na piśmie zaświadczenie o nadaniu krzyża.
54
		

/Magazyn_113_08_059_0001.djvu

			Art. 6. Wydatki, związane z nadawaniem ozdób Krzyża Walecznych przyjmuje
się na rachunek Skarbu, wszelkie zaś pisma w sprawach rzeczonej odznaki zwalnia
się od obowiązku opłaty skarbowej.
Art. 7. Odznaki Krzyża Walecznych nosi się zawsze, zarówno na służbie, jak
poza służbą.
Art. 8. Nadanie Krzyża Walecznych stwarza dla odznaczonego, w drugim rzędzie
po kawalerach orderu Virtuti Militari, następujące przywileje:
a)	prawo do pierwszeństwa przy przyjęciu do korpusu inwalidów, przy nadziale
ziemi, przy obsadzaniu stanowisk w służbie państwowej i społecznej, w miarę
wszakże posiadania ustawą wymaganych kwalifikacji oraz przy uzyskaniu sty-
pendjów w zakładach wychowawczych rządowych zarówno dla nich samych,
jak dla kształcenia ich dzieci;
b)	prawo do honorów ze strony wojskowych równego stopnia nie posiadających
Krzyża Walecznych lub wyższej odznaki;
c)	prawo do niezwłocznego awansu o jeden stopień wyżej, w miarę wszakże
posiadania wymaganych kwalifikacji i w granicach etatu.
Przywileje wymienione w ustępach b i c dotyczą tylko wojskowych.
Art. 9. Prawo do posiadania Krzyża Walecznych oraz do korzystania z upraw¬
nień, wskazanych w art. 8, osoby wojskowe tracą w przewidzianym ustawami wypadku
przymusowego wydalenia ich z wojska, osoby cywilne zaś, w tej liczbie również byli
wojskowi, jedynie na mocy wyroku sądowego, pozbawiającego praw obywatelskich.
Art. 10. Czas wejścia w życie niniejszego rozporządzenia oznaczy i zarządzenia
w przedmiocie wykonania tegoż rozporządzenia wyda Minister Spraw Wojskowych.
Ministrowi Spraw Wojskowych poleca się zarazem w ciągu sześciu miesięcy
złożyć do ustawodawczego zatwierdzenia projekt szczegółowego statutu Krzyża Wa¬
lecznych, ustalający tę odznakę.
Naczelnik Państwa i Przewodniczący Rady Obrony Państwa: J. Piłsudski
Prezydent Ministrów: Witos
Dz. Rozk. Nr. 35/1920 pkt. 751.
ROZKAZ NACZELNEGO WODZA WOJSK POLSKICH
Nadawanie Krzyża Walecznych.
Na mocy art. 5 Rozporządzenia Rady Obrony Państwa o ustanowieniu „Krzyża
Walecznych" z dnia 11 sierpnia 1920 roku (Dz. Ust. R. P. Nr. 87, poz. 572) zarządzam
co następuje:
Art. 1. Prawo nadawania „Krzyża Walecznych" za czyny dokonane po ogłosze¬
niu rozporządzenia Ministra Spraw Wojskowych mają aż do odwołania:
a)	w stosunku do oficerów — dowódcy armji i wyżsi dowódcy;
b)	w stosunku do szeregowych — dowódcy dywizji, brygad jazdy, brygad rezer¬
wowych piechoty i dowódcy chwilowo sformowanych grup taktycznych
na prawach dywizji.
55
		

/Magazyn_113_08_060_0001.djvu

			Art. 2. Prawo nadawania „Krzyża Walecznych" za czyny dokonane w czasie od
wskrzeszenia Niepodległego Państwa Polskiego, t. j. od dnia 1 listopada 1918 roku
do dnia ogłoszenia odnośnego rozporządzenia Ministra Spraw Wojskowych, mają:
a)	za cały czas istnienia dywizji i armji:
w stosunku do szeregowych — dowódcy dywizji,
w stosunku do oficerów — dowódcy armji;
b)	za czyny dokonane w czasie, w którym armje i dywizje jeszcze nie istniały:
w stosunku do szeregowych — ówcześni dowódcy grup taktycznych,
w stosunku do oficerów — dowódcy grup operacyjnych.
Art. 3. Nadanie „Krzyża Walecznych11 przez osoby upoważnione w myśl poprzed¬
nich artykułów należy uważać za warunkowe aż do mego zatwierdzenia.
Art. 4. Przepisy normujące bliżej sposób nadawania „Krzyża Walecznych11 zostaną
wydane przez Ministra Spraw Wojskowych w myśl 10 art. Roz. Rady Obrony Pań¬
stwa o ustanowieniu „Krzyża Walecznych11 (Dz. U. R. P. Nr. 87 poz. 572).
Dnia 20 września 1920 roku.	(_} j piłsudski> Wódz Naczeiny.
Minister Spraw Wojskowych
(—) Sosnkowski, generał-porucznik.
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WOJSKOWYCH
z dnia 30 września 1920 r.
W PRZEDMIOCIE WYKONANIA ROZPORZĄDZENIA RADY OBRONY PAŃSTWA
O USTANOWIENIU
„KRZYŻA WALECZNYCH*
Na podstawie artykułu 10 rozporządzenia Rady Obrony Państwa o ustanowieniu
„Krzyża Walecznych11 (Dz. Ust. R. P. z 1920 r. N° 87 p. 572) zarządzam co następuje:
§ 1. „Krzyżem Walecznych11 nagradzać można czyny męstwa i odwagi, doko¬
nane w boju przez oficerów i szeregowych:
a)	po ogłoszeniu niniejszego rozporządzenia;
b)	w czasie od dn. 1 listopada 1918 r. do dnia ogłoszenia niniejszych przepisów.
Nagradzanie czynów, dokonanych po ogłoszeniu
niniejszego rozporządzenia.
§ 2. W myśl art. 5 rozporządzenia Rady Obrony Państwa, a na mocy rozkazu
Naczelnego Wodza, prawo nadawania „Krzyża Walecznych11, aż do odwołania, udziela się:
a)	w stosunku do oficerów — dowódcom armji i wyższym dowódcom;
b)	w stosunku do szeregowych — dowódcom dywizyj, brygad jazdy, brygad rezer¬
wowych piechoty, dowódcom grup taktycznych sformowanych czasowo na
prawach dywizji, oraz wyższym dowódcom.
Nadanie „Krzyża Walecznych11 przez dowódców upoważnionych, w myśl niniejszego
paragrafu, uważa się za warunkowe, aż do zatwierdzenia przez Wodza Naczelnego.
56
		

/Magazyn_113_08_061_0001.djvu

			§ 3. Do stawiania wniosków o odznaczenie „Krzyżem Walecznych" uprawniony jest:
a)	w stosunku do oficerów—oficer, bezpośrednio przełożony w czasie spełnienia
czynu, zakwalifikowanego do nagrodzenia;
b)	w stosunku do szeregowych—dowódca kompanji lub oddziału równorzędnego,
względnie dowódca detaszowanego plutonu lub oddziału równorzędnego, o ile
jest oficerem.
§ 4. Do stawiania wniosków w myśl § 3 uprawniony jest również oficer, nie
będący przełożonym szeregowego lub oficera przedstawionego do odznaczenia, o ile
był świadkiem dokonanego czynu. W tym wypadku wniosek powinien być podpisany
przez drugiego naocznego świadka bez różnicy stopnia wojskowego.
§ 5. Wnioski, sporządzone według załączonego wzoru, oficer stawiający wniosek
przesyła przez dowództwo macierzystej kompanji i bataljonu lub oddziału równorzęd¬
nego do dowództwa macierzystego pułku, które przesyła wnioski z osobną dla każdej
akcji bojowej drogą służbową do dowództwa uprawnionego w myśl § 2, celem warun¬
kowego nadania „Krzyża Walecznych".
§ 6. Wszyscy przełożeni obowiązani są do wyczerpującego zaopinjowania wnio¬
sków i jaknajszybszego ich załatwiania.
§ 7. Dowództwo, uprawnione w myśl § 2, ogłasza nazwiska odznaczonych w roz¬
kazie dziennym i wystawia odznaczonemu legitymację.
§ 8. Przy stawianiu wniosków i nadawaniu Krzyża po raz drugi, trzeci i czwarty
obowiązują analogiczne przepisy, z tem, że każdorazowo należy wystawiać nową legi¬
tymację, odbierając lub innym sposobem unieważniając poprzednią.
§ 9. W wyjątkowych wypadkach, gdy natychmiastowe odznaczenie na polu
walki dla dobrego przykładu jest wskazane, oficer uprawniony do stawienia wniosku
może uczynić to telegraficznie lub telefonicznie i następnie złożyć wniosek na piśmie.
§ 10. Celem uskutecznienia formalności, potrzebnych do zatwierdzenia nadania
„Krzyża Walecznych" przez Wodza Naczelnego, dowództwo dywizji lub dowództwo
armji przesyła po uskutecznionej akcji w całości wykazy według załączonego wzoru
wprost do Adjutantury Generalnej Naczelnego Wodza. Do tych wykazów należy załą¬
czyć odpowiednie wnioski.
§ 11. Po zatwierdzeniu nadania Krzyża przez Wodza Naczelnego Adjutantura
Generalna Wodza Naczelnego przesyła dekret zatwierdzający wraz z wnioskami celem
ogłoszenia do Ministerstwa Spraw Wojskowych. Wnioski, dotyczące szeregowych i ofi¬
cerów, mających przydział pułkowy, przesyła się na przechowanie do właściwego
oddziału zapasowego. Wnioski, dotyczące oficerów, zatrzymuje się w Ministerstwie
Spraw Wojskowych.
§ 12. Gdzie stosunki bojowe na to pozwolą, należy przy nadawaniu odznacze¬
nia zachować odpowiedni ceremonjał.
Przy nadawaniu Krzyża należy posługiwać się następującą formułą: „Poruczniku
(kapralu) NN. w nagrodę za męstwo, okazane w walce z nieprzyjacielem w obronie
Ojczyzny (...data i miejsce czynu...) — Wódz Naczelny nadaje Ci „Krzyż Walecznych"
(po raz drugi, trzeci, czwarty).
§ 13. Nadanie Krzyża osobie, przeciwko której wytoczono dochodzenie sądowe,
może mieć miejsce tylko w drodze wyjątku na uzasadniony wniosek przełożonego
dowództwa i zezwolenia Naczelnego Wodza.
57
		

/Magazyn_113_08_062_0001.djvu

			Nagradzanie czynów, dokonanych po 1 listopada 1918 r.
§ 14. Przy stawianiu wniosków o nagradzanie czynów, dokonanych przed ogło¬
szeniem tego rozporządzenia, lecz po 1 listopada 1918 roku, obowiązują analogiczne
przepisy, zawarte w artykułach poprzednich.
§ 15. Prawo do nadawania „Krzyża Walecznych" mają dowódcy, wymienieni
w § 2, oraz Naczelne Dowództwo.
Nadawanie Krzyża uważać należy za warunkowe aż do zatwierdzenia przez
Wodza Naczelnego.
§ 16. Wniosek o nadanie „Krzyża Walecznych11 powinien być podpisany, prócz
wnioskodawcy, przez dwóch naocznych świadków czynu bez różnicy stopnia woj¬
skowego.
Gdy wnioskodawca nie może uzyskać podpisów dwóch naocznych świadków,
nadanie Krzyża może nastąpić jedynie po zasięgnięciu opinji:
a)	o ile chodzi o czyny dokonane w czasie istnienia dywizji i armji —tych do¬
wódców kategorji wymienionych w § 2, którzy sprawowali komendę w chwili
spełnienia czynu;
b)	o ile chodzi o czyny, dokonane w czasie, w którym armje i dywizje jeszcze
nie istniały, — ówczesnych dowódców grup taktycznych dla szeregowych,
a dowódców grup operacyjnych dla oficerów.
§ 17. Pod względem przesyłania wykazów do Adjutantury Generalnej Wodza
Naczelnego obowiązują analogicznie przepisy § 10.
Przepisy ogólne.
§ 18. Czynu bojowego, służącego za podstawę wniosku o odznaczenie orderem
„Virtuti Militari11 lub nagrodzonego tym orderem, nie można nagradzać „Krzyżem
Walecznych".
§ 19. Dowództwa armji zarządzą we własnym zakresie działania perjodyczne,
szczególnie po ukończeniu większych akcji bojowych, składanie wykazów co do ilości
Krzyżów nadawanych przez poszczególne podległe dowództwa dywizji celem kontroli,
czy nie zachodzą zbyt wielkie różnice w ilości odznaczonych oficerów i szeregowych,
przy uwzględnieniu udziału i sukcesu każdej dywizji we właściwej akcji.
Tam, gdzie w liczbie odznaczonych zachodzą nieuzasadnione różnice, dowództwo
armji zarządza odpowiednie kroki celem jednolitego oceniania czynów przez podwładne
dowództwa.
§ 20. Naczelne Dowództwo celem analogicznej kontroli zarządza składanie odpo¬
wiednich wykazów przez dowództwa armji w miarę uznania.
§ 21. Wszystkie dowództwa obowiązane są prowadzić ścisłą i szczegółową ewi¬
dencję wszystkich osób odznaczonych „Krzyżem Walecznych".
§ 22. Każde dowództwo armji, po przygotowaniu zapasu krzyżów, otrzymuje
odpowiednio do liczby w skład tej armji wchodzących dywizji piechoty, brygad jazdy,
rezerwowych brygad piechoty, oraz grup taktycznych, zastosowaną ilość krzyżów oraz
blankietów, wniosków i legitymacji, które dzieli odpowiednio do stanu bojowego między
poszczególne dywizje i dowództwa równorzędne, pozostawiając przy dowództwie armji
odpowiedni zapas celem rozdziału pomiędzy nowe jednostki.
58
		

/Magazyn_113_08_063_0001.djvu

			§ 23. W razie wyczerpania zapasu krzyżów, należy przesłać zapotrzebowanie do
Naczelnego Dowództwa, używając w tym celu załączonego wzoru.
§ 24. Nadawanie „Krzyża Walecznych" rozpoczyna się niezwłocznie po ogłosze¬
niu niniejszego rozporządzenia.
Minister Spraw Wojskowych: Sosnkowski.
Dz. Rozk. Nr. 30 z dnia 2 sierpnia 1921 r.
Wnioski na odznaczenie „Krzyżem Walecznych".
W myśl art. 10 rozp. R. O. P. z dnia 2 VIII. 1920 r. o ustanowieniu „Krzyża
Walecznych" oraz na mocy pełnomocnictw, udzielonych mi przez Naczelnego Wodza
i Pierwszego Marszałka Polski, cofam z dniem 1 sierpnia r. b. prawo warunkowego
nadawania „Krzyża Walecznych" przez dowódców wymienionych w art. 2 przepisów
wykonawczych do „K. W.“.
Wszystkie wnioski na odznaczenie „Krzyżem Walecznych" należy przesłać do
Biura Prezydjalnego Min. Spr. Wojsk, do dnia 1 września r. b., które po powyższym
terminie nie będą uwzględnione. Powyższe dotyczy również i warunkowych nadań, na
które nie zostały dotychczas przesłane do zatwierdzenia wnioski, bez których, w myśl
art. przep. wykonawczych „K. W.“, nie może być przeprowadzone zatwierdzenie.
Minister Spraw Wojskowych
(—) Sosnkowski,
generał-porucznik.
Dz. Rozk. Nr. 40 z dn. 11 października 1921 r.
Zwrot niewykorzystanych odznak „Krzyża Walecznych“ do Referatu
orderów i odznaczeń.
W uzupełnieniu rozkazu 1. 13352/V—tajne—ogł. w Dz. Rozk. Nr. 30 z d. 2. VIII.
1921 r., cofającego prawo warunkowego nadawania „Krzyża Walecznych", zarządzam
by wszystkie dowództwa, posiadające jeszcze niewykorzystane odznaki „K. W.“, prze¬
słały je w najkrótszym terminie do referatu orderów i odznaczeń Gab. Min.
Minister Spraw Wojskowych
(—) Sosnkowski,
generał-porucznik.
Dz. Rozk. Nr. 22/23 poz. 296.
Wstrzymanie nadawania „Krzyża Walecznych".
Naczelnik Państwa i Wódz Naczelny przelał przysługujące mu na zasadzie art. 5
rozp. R. O. P. z dnia 11. VII. 1920 o ustanowieniu „Krzyża Walecznych" prawo na¬
dawania „Krzyża Walecznych" na generała dywizji Kazimierza Sosnkowskiego jako
Ministra Spraw Wojskowych.
Z powodu ustąpienia gen. dyw. Kazimierza Sosnkowskiego z stanowiska Mini¬
stra Spraw Wojskowych, pełnomocnictwo powyższe wygasa i dalsze nadawanie „Krzy¬
ża Walecznych" z dniem 29 maja 1923 r. zostaje wstrzymane.
Gabinet Ministra przystąpi niezwłocznie do ułożenia listy odznaczonych „Krzy¬
żem Walecznych".
59
		

/Magazyn_113_08_065_0001.djvu

			KRZYŻ ZASŁUGI
		

/Magazyn_113_08_066_0001.djvu

			Na mocy art. 44 Konstytucji ogłaszam ustawę następującej treści:
USTAWA
z dnia 23 czerwca 1923 r.
O USTANOWIENIU
„KRZYŻA ZASŁUGI"
Art. 1. Ustanawia się „Krzyż Zasługi" celem odznaczania osób, które od chwili
wskrzeszenia Państwa Polskiego położyły względem niego lub jego obywateli zasługi,
spełniając czyny, nie leżące w zakresie ich zwyczajnych obowiązków, a przynoszących
znaczną korzyść Państwu lub poszczególnym obywatelom.
Art. 2. Zasadniczą odznaką „Krzyża Zasługi" jest krzyż czteroramienny o śred¬
nicy 40 mm., zawieszony na wieńcu z wytłoczonemi liśćmi laurowemi; między ramio¬
nami pęki promieni, w środku tarcza z literami R. P., otoczona wiankiem z ornamen¬
tacją. Odwrotna strona gładka, w środku wytłoczony Nr. porządkowy. „Krzyż Zasługi"
nosi się na wstążce amarantowej z niebieskiemi prążkami wzdłuż brzegów, na lewej
piersi po krajowych orderach i odznakach, otrzymanych za czyny bojowe.
Art. 3. „Krzyż Zasługi" dzieli się na trzy stopnie. Odznaki tegoż w poszcze¬
gólnych stopniach są:
a)	krzyż złoty, średnicy 40 mm., zawieszony na złotym wieńcu z wytłoczonemi
liśćmi laurowemi, średnicy 20 mm., czerwono emaljowany, ze złotemi krawę¬
dziami; w środku w otoku z czerwonej emalji i złotego wianka z ornamen¬
tacją, biała tarcza ze złotemi literami R. P. Między ramionami złote promienie.
Odwrotna strona gładka, złota; w środku wytłoczony JMb porządkowy;
b)	krzyż srebrny, średnicy 40 mm., zawieszony na srebrnym wieńcu z wytło¬
czonemi liśćmi laurowemi, średnicy 20 mm., czerwono emaljowany, ze sre-
brnemi krawędziami; w środku w otoku z czerwonej emalji i srebrnego
wianka z ornamentacją, biała tarcza ze srebrnemi literami R. P. Między
ramionami srebrne promienie. Odwrotna strona gładka, srebrna; w środku
wytłoczony N° porządkowy;
c)	krzyż bronzowy, średnicy 40 mm., matowy, zawieszony na bronzowem kółku
średnicy 20 mm.; w środku bronzowa tarcza z literami R. P., otoczona bron-
zowym wieńcem laurowym. Między ramionami promienie z bronzu. Kanty
krzyża, wieniec, promienie, kulki i litery polerowane. Odwrotna strona gładka,
w środku wytłoczony N° porządkowy.
Szerokość wstążki przy wszystkich stopniach wynosi 40 mm.
62
		

/Magazyn_113_08_067_0001.djvu

			Art. 4. Odznaczenie „Krzyżem Zasługi" może być udzielone tej samej osobie
w każdym stopniu czterokrotnie w niemniejszych, jak roczne odstępach czasu.
Nadanie po raz drugi, trzeci i czwarty zaznacza się nałożeniem na wstążkę
posiadanego już „Krzyża Zasługi11 jednego, dwuch, względnie trzech okuć w kształcie
gładkim, matowej listewki ze złota, srebra, względnie bronzu, z polerowanemi krawę¬
dziami, szerokości 5 mm.
Wzór rysunkowy „Krzyża Zasługi”, okuć i wstążki ustala się jak w załączniku.
Art. 5. Złoty „Krzyż Zasługi11 nadaje Prezydent Rzeczypospolitej. Nadanie na¬
stępuje na przedstawienie Prezesa Rady Ministrów, na podstawie wniosków poszcze¬
gólnych Ministrów, każdego w zakresie jego działania.
Srebrny oraz bronzowy „Krzyż Zasługi11 nadaje Prezes Rady Ministrów na wnio¬
sek poszczególnych Ministrów, każdego w zakresie jego działania. Cudzoziemcom
„Krzyż Zasługi11 nadaje Prezydent Rzeczypospolitej na wniosek Ministra Spraw Zagra¬
nicznych, przedstawiony przez Prezesa Rady Ministrów.
Odnośnie do każdego nadania Prezes Rady Ministrów zarządza przygotowanie
dyplomu, wydanie odznak i ogłoszenie w gazecie urzędowej.
Art. 6. Odznaczeni „Krzyżem Zasługi11 otrzymują oprócz Krzyża dyplom, stwier¬
dzający jego nadanie z wyszczególnieniem czynu, za jaki został nadany.
Art. 7. Odznaczony „Krzyżem Zasługi" winien zwrócić do Skarbu rzeczywiste
koszty wykonania odznak. Przepis ten nie dotyczy cudzoziemców.
Rada Ministrów może na wniosek Prezesa Rady Ministrów zwalniać od obo¬
wiązku zwrotu kosztów w całości lub w części także i obywateli polskich.
Wysokość kosztów nadania „Krzyża Zasługi11 ustanawia Rada Ministrów na
wniosek Prezesa Rady Ministrów.
Wszystkie wydatki, związane z nadawaniem „Krzyża Zasługi11, przewyższające
wpływy za odznaki, pokrywa Skarb.
Wszelkie pisma i dokumenty w sprawach „Krzyża Zasługi11 nie podlegają obo¬
wiązkowi opłaty skarbowej.
Art. 8. Wykonanie niniejszej ustawy poleca się Prezesowi Rady Ministrów.
Art. 9. Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: S. Wojciechowski
Prezes Rady Ministrów: Witos
63
		

/Magazyn_113_08_068_0001.djvu

			mmmm
.
■
*
■
		

/Magazyn_113_08_069_0001.djvu

			KRZYŻ ZASŁUGI
ZA
DZIELNOŚĆ
		

/Magazyn_113_08_070_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ
z dnia 7 marca 1928 r.
O USTANOWIENIU
KRZYŻA ZASŁUGI ZA DZIELNOŚĆ
Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r.
o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą
ustawy (Dz. U. R. P. N° 78, poz. 443) postanawiam co następuje:
Art. 1. Ustanawia się Krzyż Zasługi Za Dzielność, jako odmianę Krzyża Zasługi,
celem szczególnego wyróżnienia funkcjonarjuszów Policji Państwowej, oficerów i sze¬
regowych Korpusu Ochrony Pogranicza oraz funkcjonarjuszów Straży Celnej za czyny,
spełnione w specjalnie ciężkich warunkach z wykazaniem wyjątkowej odwagi, z nara¬
żeniem życia lub zdrowia w obronie prawa, nietykalności granic państwowych oraz
życia i mienia obywateli.
Art. 2. Krzyż Zasługi Za Dzielność posiada formę zasadniczą Srebrnego Krzyża
Zasługi (art. 2 i art. 3 punkt b ustawy z dnia 23 czerwca 1923 r. o ustanowieniu
Krzyża Zasługi — Dz. U. R. P. Nr 62, poz. 458), przyczem na górnym i bocznych
ramionach jego umieszczony jest napis: „Za dzielność" srebrnemi literami.
Wstążka Krzyża uzupełniona jest niebiesko-zielonym (w połowie niebieskim —
odcień chabrowy, w połowie zielonym) paskiem szerokości 10 milimetrów, biegnącym
ukośnie od prawego górnego rogu do lewego dolnego.
Wzór rysunkowy Krzyża Zasługi Za Dzielność podany jest w załączniku.
Art. 3. Krzyż Zasługi Za Dzielność ma tylko jeden stopień.
Art. 4. Krzyż Zasługi Za Dzielność może być nadany tej samej osobie tylko
trzy razy.
Art. 5. Drugie i trzecie odznaczenie Krzyżem Zasługi Za Dzielność wyraża się
przez nałożenie na wstążkę do posiadanego już Krzyża Zasługi Za Dzielność jednego
względnie dwóch okuć w kształcie gładkiej matowej listewki ze srebra z polerowanemi
krawędziami — szerokości pięć milimetrów.
Art. 6. Do odznaki Krzyża Zasługi Za Dzielność przy pierwszem i drugiem na¬
daniu tego odznaczenia przywiązana jest dożywotnia pensja w wysokości 200 złotych
rocznie.
Pierwsza pensja należy się za cały rok kalendarzowy, w którym nastąpiło od¬
znaczenie, i wypłacana będzie jednocześnie z wydaniem odznaki. Termin płatności
następnych pensyj rocznych przypada w dniu 2 stycznia.
66
		

/Magazyn_113_08_071_0001.djvu

			Art. 7. Krzyż Zasługi Za Dzielność nadaje Prezes Rady Ministrów na podstawie
wniosków: Ministra spraw wewnętrznych w odniesieniu do funkcjonarjuszów Policji
Państwowej oraz oficerów i szeregowych Korpusu Ochrony Pogranicza, a Ministra
Skarbu w odniesieniu do funkcjonarjuszów Straży Celnej.
Art. 8. Prawo osoby, odznaczonej Krzyżem Zasługi za Dzielność do pobierania
pensji, stwierdza się w dyplomie odznaczenia.
Art. 9. Pozbawienie odznaki Krzyża Zasługi Za Dzielność może nastąpić tylko
w drodze wyroku sądowego, pozbawiającego praw obywatelskich. Wyrok sądowy,
orzekający pozbawienie odznaki, łączy się z utratą prawa do pensji, związanej z odznaką.
Art. 10. Koszty wykonania odznaki, ustanowionej niniejszem rozporządzeniem,
ponosi Skarb Państwa, a odznaczeni otrzymują je bezpłatnie.
Art. 11. Krzyże Zasługi, nadane funkcjonarjuszom Policji Państwowej, oficerom
i szeregowym Korpusu Ochrony Pogranicza oraz funkcjonarjuszom Straży Celnej na
mocy ustawy z dnia 23 czerwca 1923 r. o ustanowieniu Krzyża Zasługi przed wejściem
w życie niniejszego rozporządzenia za czyny, objęte postanowieniem art. 1 tego roz¬
porządzenia, będą zamienione przez władzę, określoną w art. 7, na Krzyż Zasługi Za
Dzielność.
Pierwsza pensja roczna, związana z nadaniem Krzyża Zasługi ^a Dzielność, bę¬
dzie w tych wypadkach przysługiwała za rok 1928 i ma być wypłacona w ciągu
tego roku.
Art. 12. W razie nadania Krzyża Zasługi Za Dzielność w czasie między dniem
wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, a dniem 1 kwietnia 1928 r., pierwsza
pensja ma być wypłacona do dnia 15 kwietnia 1928 r.
Art. 13. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Prezesowi Rady Mi¬
nistrów w porozumieniu z Ministrami: Spraw Wewnętrznych i Skarbu, a co do wypłaty
pensji — Prezesowi Rady Ministrów i Ministrowi Skarbu.
Art. 14. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: I. Mościcki
Prezes Rady Ministrów i Minister Spraw Wojskowych: J. Piłsudski
Minister: K■ Bartel
Minister Spraw Wewnętrznych: Sławoj-Składkowski
Minister Spraw Zagranicznych: August Zaleski
Minister Skarbu: G. Czechowicz
Minister Sprawiedliwości: A. Meysztowicz
Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego: Dr. Dobrucki
Minister Rolnictwa: K- Niezabytowski
Minister Przemysłu i Handlu: E. Kwiatkowski
Minister Komunikacji: Romocki
Minister Robót Publicznych: Moraczewski
Minister Pracy i Opieki Społecznej: Dr. Jurkiewicz
Minister Reform Rolnych: Witold Staniewicz
Minister Poczt i Telegrafów: Bogusław Miedziński
67
		

/Magazyn_113_08_072_0001.djvu

			I
.
*
h »
'
’
		

/Magazyn_113_08_073_0001.djvu

			MEDAL
ZA
RATOWANIE GINĄCYCH
		

/Magazyn_113_08_074_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ
z dnia 22 marca 1928 r.
O USTANOWIENIU
MEDALU ZA RATOWANIE GINĄCYCH
Na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 roku
0	upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą
ustawy (Dz. U. R. P. Nr. 78, poz. 443) postanawiam co następuje:
Art. 1. Ustanawia się „Medal Za Ratowanie Ginących11 celem nagradzania zasług,
położonych przy ratowaniu tonących oraz ofiar katastrof żywiołowych.
Art. 2. Medal o średnicy 35 mm., wybity w srebrze, nosi z jednej strony wyo¬
brażenie orła państwowego oraz w otoku napis „Rzeczpospolita Polska“, na odwrocie
zaś w wieńcu z liści dębowych napis „Za Ratowanie Ginących". Medal noszony jest
na lewej piersi, na wstążce białej z czerwonemi brzegami i wąskim czerwonym
prążkiem pośrodku. Szerokość wstążki wynosi 40 mm. Medal nosi się po orderach
1	innych odznaczeniach polskich, a przed orderami i odznaczeniami zagranicznemi
i innemi medalami polskiemi.
Art. 3. Medal nadaje się obywatelom Rzeczypospolitej oraz cudzoziemcom,
którzy bądź na obszarze Rzeczypospolitej, bądź przy ratowaniu obywateli polskich
zagranicą, nieśli ratunek z narażeniem życia własnego.
Art. 4. Medal Za Ratowanie Ginących może być nadany jednej i tej samej oso¬
bie wielokrotnie i wtedy każde następne nadanie oznacza się przez umieszczenie na
wstążce medalu pięcioramiennej gwiazdki metalowej bronzowej o średnicy 9 mm.
Art. 5. Medal nadaje Minister Spraw Wewnętrznych, który władny jest upo¬
ważnienia swe przekazać wojewodom i Komisarzowi Rządu m. st. Warszawy.
Art. 6. Odznaczeni otrzymują medal bezpłatnie.
Art. 7. Pozbawienie Medalu Za Ratowanie Ginących może nastąpić tylko w dro¬
dze wyroku sądowego, pozbawiającego praw obywatelskich.
Art. 8. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Spraw
Wewnętrznych.
70
		

/Magazyn_113_08_075_0001.djvu

			Art. 9. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezydent Rzeczypospolitej: /. Mościcki
Prezes Rady Ministrów i Minister Spraw Wojskowych:
Minister: K■ Bartel
Minister Spraw Wewnętrznych: Sławoj Skladkowski
Minister Spraw Zagranicznych: August Zaleski
Minister Skarbu: G. Czechowicz
Minister Sprawiedliwości: A. Meysztowicz
Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego:
Minister Rolnictwa: K. Niezabytowski
Minister Przemysłu i Handlu: E. Kwiatkowski
Minister Komunikacji: Romocki
Minister Robót Publicznych: Moraczewski
Minister Pracy i Opieki Społecznej: Dr. Jurkiewicz
Minister Reform Rolnych: Witold Staniewicz
Minister Poczt i Telegrafów: Bogusław Miedziński
J. Piłsudski
Dr. Dobrucki
		

/Magazyn_113_08_077_0001.djvu

			MEDAL
ZA
WOJNĘ 1918-1921
73
		

/Magazyn_113_08_078_0001.djvu

			Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 1928 r.
O MEDALU PAMIĄTKOWYM ZA WOJNĘ 1918—1921
Na podstawie art. 18 dekretu z dnia 3 stycznia 1918 r. (Dz. Pr. Ne 1 poz. 1)
zarządza się, co następuje:
§ 1. W celu przekazania pamięci potomnych wysiłku Narodu o utrwaleniu nie¬
podległości i zabezpieczeniu granic Ojczyzny w wojnie 1918—1921 r., ustanawia się
Medal Pamiątkowy Za Wojnę 1918— 1921 r.
§ 2. Medal o średnicy 35 mm. wybity w bronzie posiada: na stronie prawej
wizerunek orła państwowego z krzyżem orderu wojskowego „Virtuti Militari", zawie¬
szonym na wstędze na szyi, po bokach daty 1918—1921; na stronie odwrotnej
w wieńcu dębowym dwuwierszowy napis: „Polska Swemu Obrońcy
Medal noszony jest na lewej piersi po Medalu za Ratowanie Ginących, a przed
orderami i odznaczeniami zagranicznemi oraz przed innemi medalami polskiemi, na
wstążce z mory szerokości 37 mm. Środek wstążki stanowi pionowy pas niebieski
koloru wstążki orderu Virtuti Militari szerokości 13 mm., po bokach tego pasa biegną
pionowe paski symetrycznie rozmieszczone w następującym porządku: najbliżej czarny
pasek szerokości 2 mm., następnie biały szerokości 2 mm., poczem amarantowy ko¬
loru wstążki Krzyża Walecznych szerokości 5 mm., w końcu biały szerokości 2 mm.
Wstążka obramowana jest z obu stron paskiem koloru niebieskiego.
§ 3. Prawo otrzymania medalu służy tym, którzy w okresie od 1 listopada
1918 r. do 18 marca 1921 r.:
a) jako żołnierze:
1)	polegli lub byli ranni bez względu na czas trwania ich służby,
2)	zmarli skutkiem choroby nabytej w polu lub z powodu niesienia rannym
i chorym żołnierzom pomocy sanitarnej, bez względu na czas trwania ich służby,
3)	conajmniej przez trzy miesiące pełnili służbę w formacjach linjowych w polu,
względnie jako ochotnicy po wezwaniu Rady Obrony Państwa z dnia 3 lipca 1920 r.
pełnili służbę w formacjach linjowych w polu przynajmniej przez dwa miesiące,
4)	conajmniej przez pięć miesięcy pełnili służbę czynną;
b) jako osoby cywilne:
1)	współdziałając (ochotniczo lub w wykonywaniu swego obowiązku służbo¬
wego) z wojskiem w polu, polegli lub byli ranni, bez względu na czas trwania ich
służby,
2)	zmarli skutkiem choroby, nabytej przy współdziałaniu z wojskiem w polu
lub z powodu niesienia żołnierzom pomocy sanitarnej, bez względu na czas trwania
ich służby,
74
		

/Magazyn_113_08_079_0001.djvu

			3)	conajmniej przez pięć miesięcy współdziałali z wojskiem w polu, względnie
nieśli żołnierzom w polu pomoc sanitarną lub duchową,
4)	conajmniej przez dziewięć miesięcy nieśli pomoc sanitarną żołnierzom w kraju,
względnie współdziałali z wojskiem w kraju w zabezpieczeniu mienia wojskowego;
c) jako cudzoziemcy współdziałali z wojskiem polskiem w polu.
§ 4. Osoby, którym prawo do medalu zostało przyznane, nabywają medal
na koszt własny.
§ 5. Medal będzie wybity przez Mennicę Państwową.
§ 6. Prawo przyznawania medalu przysługuje Ministrowi Spraw Wojskowych,
który uprawnienia swoje może przelać na władze mu podległe.
§ 7. Prawo do medalu tracą upoważnieni do posiadania go w wypadkach,
w których wedle obowiązujących ustaw karnych, wskutek skazania karno - sądowego,
następuje utrata orderów i odznaczeń.
§ 8. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Spraw Woj¬
skowych w porozumieniu z zainteresowanymi Ministrami.
§ 9. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezes Rady Ministrów:
(—) K. Bartel.
Kierownik Ministerstwa Spraw Wojskowych:
(—) Daniel Konarzewski.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wojskowych z dnia 21 października 1928 r., wydane
w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych oraz Ministrem Sprawiedliwości
o sposobie nadania
MEDALU PAMIĄTKOWEGO ZA WOJNĘ 1918—1921
Na podstawie par. 8 Rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 21 września 1928 r.
o Medalu Pamiątkowym za Wojnę 1918—1921 („Monitor Polski" Nr. 233 poz. 533)
zarządza się co następuje:
§ 1. Prawo do medalu przyznaję:
A. Osobom wojskowym w służbie czynnej:
a)	przynależnym służbowo do formacji, podległym dowódcom dywizji — do¬
wódcy dywizji;
b)	przynależnym służbowo do dowództw O. K. i formacji, podległych do¬
wódcom O. K., a nie podpadających pod punkt A — dowódcy O. K.;
c)	przynależnym służbowo do M. S. Wojsk, i instytucji M. S. Wojsk, bez¬
pośrednio podległych — szefowie poszczególnych departamentów (organów
równorzędnych) o uprawnieniach dowódców dywizji; przynależnym służ¬
bowo do instytucji, które w skład M. S. Wojsk, nie wchodzą — szefowie
tych instytucji o uprawnieniach dowódcy dywizji; o ile szef danej insty¬
tucji nie posiada uprawnień dowódcy dywizji, prawo do medalu przyznaje
następny zkolei przełożony, posiadający uprawnienia dowódcy dywizji;
75
		

/Magazyn_113_08_080_0001.djvu

			d) dowódcom i szefom, którzy podlegają bezpośrednio Ministrowi Spraw
Wojskowych — Minister Spraw Wojskowych;
B.	Osobom wojskowym w stanie nieczynnym — szef biura personalnego Mini¬
sterstwa Spraw Wojskowych,
C.	Osobom wojskowym w rezerwie, pospolitem ruszeniu i stanie spoczynku —
dowódcy O. K-, właściwi dla tych osób, według ich przynależności P. K. U.
(Pow. Komenda Uzupełnień),
D.	Osobom, które nie pozostają w żadnym stosunku do powszechnego obo¬
wiązku wojskowego, zamieszkałym w kraju — dowódcy tych O. K., na obsza¬
rze których osoby te mają miejsce zamieszkania; zamieszkałym zagranicą
oraz cudzoziemcom — szef biura personalnego M. S. Wojsk.
§ 2. Celem uzyskania prawa do medalu należy przedłożyć dokumenty lub uwie¬
rzytelnione odpisy, stwierdzające, że petent odpowiada jednemu z warunków, przewi¬
dzianych w par. 3 rozporządzenia Rady Ministrów.
Osobom wymienionym w punkcie A. par. 1 niniejszego rozporządzenia zostaje
przyznane prawo do medalu na podstawie dokumentów ewidencyjnych; osobom wy¬
mienionym w punkcie C. par. 1 właściwe P. K. U. wystawiają na podstawie wnie¬
sionych do tychże komend próśb zaświadczenia, stwierdzające posiadanie warunków
i przesyłają je do dowództwa danego Okręgu Korpusu; osoby wymienione w punktach
B. i D. par. 1-go wnoszą prośby z potrzebnemi załącznikami do biura personalnego
M. S. Wojsk., względnie do dowództwa właściwego O. K.
§ 3. Wojewodowie i Komisarz Rządu na miasto stołeczne Warszawę zarządzą
ogłoszenie w dziennikach wojewódzkich:
a)	pełnego tekstu rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 1928 roku
o Medalu Pamiątkowym za wojnę 1918—1921 r. i
b)	paragrafów 1, 2 i 4 niniejszego rozporządzenia.
Ogłoszenie to winno być nadto zarządzeniem wojewody (komisarza rządu) roz¬
plakatowane we wszystkich urzędach państwowych i samorządowych na obszarze
województwa i m. st. Warszawy.
§ 4. Nadanie medalu należy ogłosić w pierwszym rozkazie dziennym każdego
miesiąca, przyczem lista osób, którym medal został nadany, winna zawierać nazwiska
w porządku alfabetycznym z wymienieniem przynależności służbowej, względnie miej¬
sca zamieszkania.
Nadanie medalu ogłasza dowódca dywizji w rozkazie dywizyjnym, dowódca O. K.
w rozkazie D. O. K., szefowie wymienieni w punktach c i d par. 1 w rozkazie dzien¬
nym M. S. Wojsk. Nadanie medali stwierdzają w legitymacjach oficerów, względnie
w książeczkach wojskowych władze uprawnione do wystawiania legitymacji, względnie
ks. wojskowych, podając nazwę medalu, władzę nadającą, numer i datę rozkazu.
Osobom, które nie posiadają legitymacji, ani książeczek wojskowych, należy wy¬
stawić osobne zaświadczenia według wzoru Nr. 1.
§ 5. W razie prawomocnego skazania osoby, której nadano medal, na karę, po¬
ciągającą za sobą utratę orderów i odznaczeń, władze sądowe prześlą odpis wyroku
do M. S. Wojsk., celem skreślenia nadania z ewidencji i dokumentów skazanego.
76
		

/Magazyn_113_08_081_0001.djvu

			§ 6. Uprawnieni do nadania medalu w myśl niniejszego rozporządzenia prowa¬
dzić będą kartoteki imienne według wzoru Nr. 2 i przedkładać będą dla celów staty¬
stycznych do dnia 5-go każdego ćwierćrocza do Min. Spr. Wojsk., biuro personalne,
meldunki z podaniem ogólnej liczby nadanych przez siebie medali.
§ 7. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Minister Spraw Wojskowych
(—) w. z. Daniel Konarzewski, gen. dywizji
Minister Spraw Wewnętrznych
(—) Sławoj-Skladkowski
Minister Sprawiedliwości
(—) A. Meysztowicz
Dz. Rozk. 25/30, poz. 296.
Upoważnienie attache wojskowego w Paryżu do nadawania medalu Pamiątkowego
za Wojnę 1918—1921 r.
Upoważniam attache wojskowego przy ambasadzie polskiej w Paryżu do przy¬
znawania prawa do Medalu Pamiątkowego za Wojnę 1918—1921 r. obywatelom fran¬
cuskim oraz obywatelom polskim, zamieszkałym na obszarze Republiki Francuskiej.
77
		

/Magazyn_113_08_083_0001.djvu

			MEDAL IO-CIOLECIA
ODZYSKANEJ NIEPODLEGŁOŚCI
		

/Magazyn_113_08_084_0001.djvu

			Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 27 września 1928 r.
w sprawie
MEDALU DZIESIĘCIOLECIA ODZYSKANEJ NIEPODLEGŁOŚCI
Na podstawie art. 18 dekretu z dn. 3 stycznia 1918 r. (Dz. P. Ne 1, poz. 1)
zarządza się, co następuje:
§ 1. Na pamiątkę dziesięciolecia odrodzenia Państwa Polskiego, które, po prze¬
szło 100 letniej niewoli, dzięki krwawym wysiłkom na polach walk i niezmordowanej
pracy najlepszych swych synów, zostało powołane na nowo do życia, ustanawia się
Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości.
§ 2. Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, o średnicy 35 m/m., wy¬
bity jest z bronzu i posiada na stronie prawej wizerunek głowy Marszałka Józefa
Piłsudzkiego, na stronie odwrotnej alegorję pracy z napisem: 1918—1928.
§ 3. Medal noszony jest na lewej piersi na wstążeczce z mory szer. 38 m/m,
barwy chabrowej — po Medalu za Wojnę 1918—1921, a przed orderami i odznacze¬
niami zagranicznemi.
§ 4. Prawo otrzymania medalu służy tym, którzy pełnią nienagannie służbę
państwową — wojskową albo cywilną, służbę samorządową albo służbę w innych in¬
stytucjach publiczno - prawnych w czasie od dnia 11 listopada 1918 r. do dnia 11
listopada 1928 r.:
a)	odbyli czynną służbę wojskową w charakterze wojskowych zawodowych lub
nie zawodowych lub
b)	pełnili faktyczną służbę w urzędach instytucjach państwowych, samorządo¬
wych lub innych instytucjach publiczno-prawnych, a to przez okres conajmniej 5 lat,
licząc służbę określoną w punktach a) i b) łącznie.
§ 5. Medal nie może być przyznany osobom, które w okresie od dnia 11 listo¬
pada 1918 r. do dnia 11 listopada 1928 r. zostały z powodu popełnionych przestępstw
ograniczone w używaniu praw obywatelskich lub też zostały ukarane sądownie za
dezercję.
§ 6. Prawo przyznania medalu przysługuje Prezesowi Rady Ministrów i poszcze¬
gólnym Ministrom we właściwym każdemu, z nich zakresie działania. Prezes Rady Mi¬
nistrów i Ministrowie mogą to uprawnienie przelać na władze podległe.
§ 7. Osoby, którym prawo do medalu zostało przyznane, nabywają go na
koszt własny.
§ 8. Medal będzie wybity przez Mennicę Państwową.
§ 9. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Prezesowi Rady Mini¬
strów oraz poszczególnym Ministrom we właściwym każdemu z nich zakresie działania.
§ 10. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezes Rady Ministrów
(—) K■ Bartę l.
80
		

/Magazyn_113_08_085_0001.djvu

			Dz. Rozk. Nr. 32/28, poz. 354.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wojskowych z dnia 3-go XI. 1928 r.
w sprawie nadania Medalu Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości.
Na podstawie par. 6 Rozp. Rady Ministrów z dnia 27 września 1928 r. w spra¬
wie Medalu Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości (Monitor Polski Nr. 237, poz. 543)
i okólnika Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 października 1928 r. w sprawie nada¬
wania Med. 10-lec. Odzysk. Niep. (Monitor Polski Nr. 250, poz. 593) — zarządzam,
co następuje:
Par. 1. Uprawnionym do otrzymania prawa do medalu od władz wojskowych
prawo to przyznaję:
A.	Osobom wojskowym w służbie czynnej:
a)	przynależnym służbowo do formacji podległych dowódcom dywizji —
dowódcy dywizji,
b)	przynależnym służbowo do dowództw okręgów korpusów i formacji podle¬
głym dowódcom O. K., a nie podpadających pod pkt. a) — Dowódcy Okrę¬
gów Korpusów,
c)	przynależnym służbowo do Ministerstwa Spraw Wojskowych i instytucji
M. S. Wojsk, bezpośrednio podległych — szefowie poszczególnych de¬
partamentów (organów równorzędnych) wzgl. szefowie wymienionych
instytucji o uprawnieniach dowódców dywizji, przynależnym służbowo
do instytucji, które w skład M. S. Wojsk, nie wchodzą — szefowie tych
instytucji o upoważnieniach d-ców dywizji; o ile szef danej instytucji
nie posiada uprawnień d-cy dywizji, prawo do medalu przyznaje następ¬
ny z kolei przełożony, posiadający uprawnienia d-cy dywizji,
d)	dowódcom i szefom, którzy podlegają bezpośrednio Ministrowi Spraw
Wojskowych — Minister Spraw Wojskowych.
B.	Osobom wojskowym w stanie nieczynnym — szef biura personalnego M. S.
Wojsk.
C.	Osobom wojskowym w rezerwie, pospolitem ruszeniu i w stanie spoczynku —
Dowódcy O. K. właściwi dla tych osób, według ich przynależności do forma¬
cji ewidencyjnych.
D.	Pracownikom państwowym przynależnym służbowo do dowódcy O. K. i for¬
macji podległych dowódcom O. K. — dowódcy przynależnych służbowo do
M. S. Wojsk, i instytucji centralnych — szef biura personalnego M. S. Wojsk.
E.	Osobom zwolnionym od powszechnego obowiązku wojskowego nie w drodze
orzeczenia wyroku sądu karnego lub orzeczenia ofic. sądu honorowego —
dowódcy okręgów korpusów właściwi dla tych osób, wedle ich ostatnich
przynależności ewidencyjnych.
Par. 2. Osobom wymienionym w punktach A—D par. 1 zostaje przyznane pra¬
wo do medalu na podstawie dokumentów ewidencyjnych, wzgl. wykazów służby; oso¬
bom wymienionym w punkcie c i e par. 1-go, formacje ewidencyjne wystawiają na
podstawie wniesionych próśb zaświadczenia, stwierdzające posiadanie warunków i prze¬
syłają je do dowództwa danego O. K.; osoby wymienione w punktach b i e par.
1-go, wnoszą prośby do biura personalnego M. S. Wojsk.
81
		

/Magazyn_113_08_086_0001.djvu

			Par. 3. Nadanie medalu należy ogłosić w pierwszym rozkazie dziennym każdego
miesiąca, przyczem lista osób, którym medal został nadany winna zawierać według
stopni, alfabetycznie nazwiska z wymienieniem przynależności służbowej, wzgl. miej¬
sca zamieszkania.
Nadanie medalu ogłasza dowódca dywizji w rozkazie dywizyjnym, dowódca
O. K. w rozkazie d-twa O. K., szefowie wymienieni w punktach c i d oraz punktach
B. i D. ust. 2 i w p. f par. 1 w rozkazie dziennym M. S. Wojsk.
Nadanie medalu stwierdzają w legitymacjach oficerów, wzgl. w książeczkach
wojskowych władze uprawnione do wystawiania legitymacji wzgl. książeczek wojsko¬
wych, podając nazwę medalu, władzę nadającą, numer i datę rozkazu.
Osobom, które nie posiadają legitymacji ani ks. wojsk., należy wystawiać osobne
zawiadomienie o przyznaniu prawa do medalu, wg. wzoru podanego w okólniku Pre¬
zesa Rady Ministrów. Przyznanie prawa do medalu z tytułu obecnie pełnionej służby
cywilno-państwowej należy odnotować w dokumentach osobistych (w wykazach służ¬
by) danej osoby.
Par. 4. Pozatein mają zastosowanie postanowienia okólnika Prezesa Rady Mi¬
nistrów z dnia 27 października 1928 r. w sprawie nadawania medalu. (Monitor Pol¬
ski Nr. 250, poz. 593).
Par. 5. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia
Minister Spraw Wojskowych
(—) Józef Piłsudski,
Pierwszy Marszałek Polski.
82
		

/Magazyn_113_08_087_0001.djvu

			KRZYŻ ZASŁUGI
WOJSK LITWY ŚRODKOWEJ
KRZYŻ NA ŚLĄSKIEJ WSTĘDZE
WALECZNOŚCI I ZASŁUGI
MEDAL 3-GO MAJA
		

/Magazyn_113_08_088_0001.djvu

			KRZYŻ ZASŁUGI WOJSK LITWY ŚRODKOWEJ
Po zajęciu przez generała Żeligowskiego w roku 1920 dzisiejszej Wileńszczyzny,
ustanowiono dla wszystkich tych, którzy brali udział w walkach o oswobodzenie tej
części Rzeczypospolitej i wybitnie się w nich odznaczyli, „Krzyż Zasługi Wojsk Litwy
Środkowej".
Odznaczenie to nadawane było na wniosek dowódców formacji przez Rząd Tym¬
czasowy Litwy Środkowej, później zaś, po wcieleniu tego obszaru do Rzeczpospolitej
i rozwiązaniu rządu tymczasowego, specjalna komisja miała prawo do nadawania
krzyża.
Ostatnie nadanie miało miejsce w roku 1926, poczem komisja została zlikwido¬
wana i „Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej" uznany został przez rząd Rzeczpospo¬
litej jako odznaczenie państwowe.
KRZYŻ NA ŚLĄSKIEJ WSTĘDZE WALECZNOŚCI I ZASŁUGI
Podczas powstania na Górnym Śląsku w roku 1921 ustanowiona została przez
dowództwo wojsk powstańczych zaszczytna odznaka w postaci krzyża noszonego na
wstążce niebieskiej z białemi brzegami.
Początkowo nadawana była sama wstążka, która noszona była w dziurce dru¬
giego guzika munduru, dopiero w roku 1931 rozkazem M. S. Wojsk, dozwolono na
noszenie na wstążce krzyża z białego metalu przedstawionego na tablicy, jako odzna¬
czenia równorzędnego z Krzyżem Zasługi W. L. Śr.
Rozkaz M. S. Wojsk, tem samem legalizuje to odznaczenie i stawia go w rzę¬
dzie odznaczeń państwowych przed medalami.
Krzyż na śląskiej wstędze waleczności i zasługi nadawany był podczas i po po¬
wstaniu.
Obecnie starać się o otrzymanie tego odznaczenia nie można, ponieważ prawo
do otrzymania go mieli tylko walczący w szeregach powstańczych na terenie
G. Śląska lub osoby, które w powstaniu położyły inne zasługi.
Noszenie gwiazdki na wstążce nie jest dozwolone.
MEDAL 3 - G O MAJA
Medal 3-go maja ustanowiony został w roku 1924 przez prez. Wojciechowskiego
i pomyślany był początkowo jako medal mający charakter odznaczenia, któreby było
nadawane tylko w dniu 3-go maja każdego roku.
Ponieważ medal ten ustanowiony został dekretem prezydenta bezpośrednio przed
rocznicą trzeciomajową i nie było czasu na zatwierdzenie go przez sejm, nie posiada
ustawy i był nadany tylko raz jeden, przeważnie podoficerom i funkcjonarjuszom woj¬
skowym garnizonu warszawskiego.
Pozatem nadawany nie był i nie będzie.
84
		

/Magazyn_113_08_089_0001.djvu

			ODZNAKA HONOROWA
DLA OFICERÓW I SZEREGOWYCH
ZA CZAS POBYTU NA FRONCIE
		

/Magazyn_113_08_090_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE RADY OBRONY PAŃSTWA
z dnia 14 lipca 1920 r.
W PRZEDMIOCIE USTANOWIENIA
ODZNAKI HONOROWEJ DLA OFICERÓW (RÓWNORZĘDNYCH)
I SZEREGOWYCH ZA CZAS POBYTU NA FRONCIE
Art. 1. Ustanawia się odznakę honorową dla oficerów (równorzędnych) i szere¬
gowych za czas pobytu na froncie.
Art. 2. Odznaka ta przedstawia się w postaci naszywki na rękawie z galonu
srebrnego, wzoru przyjętego dla czapek oficerskich w kształcie kąta prostego z ramio¬
nami, długości 3 ctm. każde.
Art. 3. Naszywkę powyższą umieszcza się na prawym rękawie bluzy o 15 cm.
poniżej ramienia, kątem do góry.
Art. 4. Prawo do używania tej odznaki mają oficerowie (równorzędni) i szere¬
gowi za czas pobytu na froncie w W. P. po 1 listopada 1918 roku w bezpośredniej
styczności bojowej z nieprzyjacielem. Za każde 6 miesięcy pobytu na froncie otrzy¬
muje się prawo do jednej odznaki.
Art. 5. Równe prawo do tej odznaki mają ci wszyscy wojskowi, którzy brali
udział w wojnie światowej przed 1 listopada 1918 r., walcząc:
a)	w b. Legjonach Polskich,
b)	w b. I, II i III Korpusach Wschodnich,
c)	w b. Armji Generała Hallera i
d)	w innych formacjach polskich, uznanych przez Rzplitę.
Art. 6. Prawo do używania odznak, ustanowionych w art. 1—3 dla wojsko¬
wych, wymienionych w art. 5, ustalą specjalne Komisje, powołane z pomiędzy uczest¬
ników właściwych formacji, każda Komisja w składzie 5 członków. Komisji takich
powinno być 3:
1)	dla wojskowych pochodzących z formacji legjonowych,
2)	dla wojskowych pochodzących z Korpusów Wschodnich,
3)	dla wojskowych pochodzących z innych formacji, uznanych przez Rzplitą,
oraz z b. Armji Gen. Hallera.
Art. 7. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Art. 8. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Spraw
Wojskowych.
Naczelnik Państwa
i Przewodniczący Rady Obrony Państwa: J. Piłsudski.
Prezydent Ministrów: W. Grabski.
86
		

/Magazyn_113_08_091_0001.djvu

			ODZNAKA ZA CZAS POBYTU NA FRONCIE
Dz. Rozk. 28/20
Zarządzenia wykonawcze do rozporządzenia Rady Obrony Państwa
z dnia 14 lipca 1920 w przedmiocie utworzenia odznaki honorowej dla
oficerów (równorzędnych) i szeregowych za przebyty czas na froncie.
1.—Prawo	do noszenia odznaki honorowej za czas przebyty na froncie przy¬
znaje przynależne d-two pułku (wzgl. formacji będących na prawach pułku).
2.	— Prośbę o przyznanie odznaki wnosi sam zainteresowany do swego bezpo¬
średniego dowódcy (przy raporcie).
3.	— W wypadku przewidzianym w art. 5 -rozp. należy wnosić pisemne prośby
na ręce odnośnej komisji, która zawiadamia następnie o przyznaniu odznaki
przynależne d-twa pułku (formacji na prawach pułku). Komisje będą wyzna¬
czone oddzielnym rozkazem.
4.	— Proszący o przyznanie odznaki, staje się uprawniony do jej noszenia z chwilą
ogłoszenia tegoż w rozkazie dziennym pułku (formacji na prawach pułku).
5.	— Pułki (formacje na prawach pułku) prowadzą dokładną ewidencję uprawnio¬
nych do noszenia odznaki.
Warszawa, dnia 19 lipca 1920 r.
Dz. Rozk. Nr. 14 12. IV. 1921.
Utworzenie odznaki honorowej za czas przebyty na froncie.
Zarządzenie wykonawcze do rozp. R. O. P. o przedmiocie utworzenia odznaki
za czas przebyty na froncie uzupełniam w ten sposób, że za czas przebyty na froncie
W. P. należy uważać służbę aż do d-twa dywizji włącznie.
87
		

/Magazyn_113_08_093_0001.djvu

			ODZNAKA HONOROWA
DLA OFICERÓW I SZEREGOWYCH
ZA RANY I KONTUZJE
		

/Magazyn_113_08_094_0001.djvu

			ROZPORZĄDZENIE RADY OBRONY PAŃSTWA
z dnia 14 lipca 1920 r.
W PRZEDMIOCIE USTANOWIENIA
ODZNAKI HONOROWEJ DLA OFICERÓW (RÓWNORZĘDNYCH)
I SZEREGOWYCH ZA RANY I KONTUZJE
Art. 1. Ustanawia się odznakę honorową dla oficerów (równorzędnych) i szere¬
gowych za rany i kontuzje, odniesione w obronie Ojczyzny.
Art. 2. Odznaka ta przedstawia się w postaci naszywki ze wstążeczki barw
wstęgi orderu „Virtuti Militari", rozmiaru połowy szerokości normalnej wstęgi z pięcio-
ramiennemi małemi srebrnemi gwiazdkami, oznaczającemi ilość ran, przyczem rany
otrzymane w jednej bitwie oznacza się jedną gwiazdką. Długość wstążeczki wynosi
od 4 do 7 cm., zależnie od ilości gwiazdek.
Art. 3. Odznakę powyższą nosi się na lewej piersi powyżej orderów.
Art. 4. Przyznanie prawa do naszywki z 3-ma gwiazdkami daje odznaczonemu
prawo do jednorazowego awansu poza kolejką.
Art. 5. Prawo do używania odznaki ustanowionej w art. 1—4 mają oficerowie
(równorzędni) i szeregowi, którzy odnieśli rany lub kontuzje podczas walk w obronie
Ojczyzny po dniu 1 listopada 1918 r. w wojsku polskiem.
Art. 6. Do używania odznaki tej mają również prawo ci wojskowi, którzy otrzy¬
mali rany i kontuzje w wojnie wszechświatowej przed 1 listopada 1918 r., walcząc:
a)	w b. Legjoriach Polskich,
b)	w b. I, II i III Korpusach Wschodnich,
c)	w b. Armji Generała Hallera, oraz
d)	w innych formacjach wojskowych polskich, uznanych przez Rzplitą.
Art. 7. Prawo do noszenia tej odznaki stwierdza się stanem służbowym lub
świadectwem opatrunkowem, albo rozkazem właściwego dowódcy.
Art. 8. Prawo do używania odznak przez wojskowych wymienionych w art. 6
ustalą specjalne Komisje, powołane z pomiędzy uczestników poszczególnych formacji,
każda Komisja w składzie 5 członków.
Komisji takich powinno być 3:
1)	dla wojskowych pochodzących z formacji legjonowych,
2)	dla wojskowych pochodzących z Korpusów Wschodnich,
3)	dla wojskowych pochodzących z Armji Hallera i innych formacji uznanych
przez Rzeczpospolitą.
Art. 9. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Art. 10. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Spraw
Wojskowych.
Naczelnik Państwa
i Przewodniczący Rady Obrony Państwa: J. Piłsudski.
Prezydent Ministrów: W. Grabski.
90
		

/Magazyn_113_08_095_0001.djvu

			ODZNAKA ZA RANY I KONTUZJE
(Dz. Rozk. 28/1920, pkt. 639)
Zarządzenia wykonawcze do rozp. Rady Obrony Państwa z dnia
14. VIII. 1920 w przedmiocie ustanowienia odznaki honorowej dla oficerów
(równorzędnych) i szeregowych za rany i kontuzje.
1.	— Odznakę przyznaje tak oficerom jak i szeregowym przynależne D-two dy¬
wizji względnie D. O. Gen. w porozumieniu z odnośnym D-twem Dywizji.
2.	— Prośbę o przyznanie odznaki wnosi zasadniczo sam zainteresowany pisemnie
na ręce bezpośredniego dowódcy (komp. wzgl. równorzędnego).
3.	— W wypadku gdyby zainteresowany prośby takiej z jakichkolwiek powodów
wnieść nie mógł, wnosi ją bezpośrednio d-ca (komp. wzgl. równorzędny).
4.	— Do prośby należy załączyć odpowiednie poświadczenie bezpośredniego
d-cy taktycznego, że proszący odniósł rany rzeczywiście na froncie.
5.	— W wypadku przewidzianym w art. 7 rozp. prośby należy wnosić na ręce
odnośnych komisji, które zostaną wyznaczone osobnym rozkazem.
6.	— W wypadkach przewidzianych w art. 7 rozp. poświadczenia dołączają do
próśb (jak w punkcie 4) odpowiednie komisje przepisane art. 8-ym.
7.	— D-wa dyw. wzgl. D. O. Gen. wydają odznaki wraz z legitymacjami, które
odznaczeni winni stale przy sobie nosić.
8.	— Posiadający już odznakę, winni są wnosić nową prośbę o ewentualne
przyznanie nowej gwiazdki drogą powyżej ustaloną.
9.	— Na jednej wstążeczce mogą być umieszczone tylko trzy gwiazdki, zraniony
po raz czwarty otrzymuje po przedłożeniu odpowiedniej prośby drugą
wstążeczkę, którą nosi o jeden cm. niżej od pierwszej.
10.— Kara na mocy wyroku sądowego, pozbawiającego praw obywatelskich, oraz
kary na mocy wyroków sądów honorowych, pozbawiających stopnia oficer¬
skiego (równorzędnego) powoduje utratę praw wynikających z odznaczenia,
nie powoduje natomiast utraty samej odznaki.
Dz. Rozk. Nr. 6 z dnia 15-go lutego 1921 r. poz. 106.
Prawo do noszenia odznak za rany i kontuzje przy ubiorze cywilnym.
Osoby wojskowe uprawnione do posiadania odznaki honorowej dla oficerów
(równorzędnych) i szeregowych za rany i kontuzje w myśl rozp. R. O. P. z dnia
14 lipca 1920 (Dz. U. P. 83, poz. 554) przegląd ustaw sejm. i rozp. władz centralnych
Nr. 7, póz. 2, mogą je nosić po zdemobilizowaniu i przy ubiorze cywilnym.
Dz. Rozk. 39/23, poz. 513.
Częściowa zmiana ustawy o odznace honorowej za rany i kontuzje oraz odznaki
honorowej za przebyty czas na froncie.
Rozporządzenie Rady Obrony Państwa i rozporządzenie Ministra Spraw Wojsko¬
wych w sprawie nadawania odznaki honorowej za czas przebyty na froncie i odznaki
91
		

/Magazyn_113_08_096_0001.djvu

			honorowej za rany i kontuzje zostaje zmienione w tym duchu, że odtąd prawo nada¬
wania (przyznania praw do nich) przysługuje:
a)	Prawo noszenia odznaki honorowej za rany i kontuzje przyznaje odnośne
Dowództwo Dywizji względnie wyższe lub równorzędne dowództwo,
b)	Prawo noszenia odznaki honorowej za przebyty czas na froncie ustalają przy¬
należne dowództwa pułków.
92
		

/Magazyn_113_08_097_0001.djvu

			PAŃSTWOWA ODZNAKA SPORTOWA
		

/Magazyn_113_08_098_0001.djvu

			Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1930 r.
O PAŃSTWOWEJ ODZNACE SPORTOWEJ
Na podstawie art. 18 dekretu z dnia 3 stycznia 1918 r. (Dz. Pr. N° 1, poz. 1)
zarządza się, co następuje:
§ 1. Ustanawia się Państwową Odznakę Sportową dla osób, które wykazują
dodatnie wyniki w zakresie sprawności fizycznej (§ 3).
§ 2. Państwowa Odznaka Sportowa dzieli się na trzy klasy:
a)	odznaka bronzowa,
b)	odznaka srebrna,
c)	odznaka złota.
Państwową odznaką sportową jest stylizowany orzeł z białej emalji o rozpiętości
skrzydeł 2 cm., którego dolna część spoczywa na połówce owalnej tarczy, wykona¬
nej — zależnie od klasy — z bronzu, srebra lub złota. Na tarczy umieszczone są lite¬
ry P. O. S. z czerwonej emalji. Wysokość odznaki 3,5 cm., szerokość 2,9 cm. (wzór
w załączeniu).
Osoby niepełniące czynnej służby wojskowej noszą odznakę na lewej piersi,
miniaturę (Ł/2 naturalnej wielkości) — w lewej klapie surduta. Sposób noszenia odznaki
przez osoby pełniące czynną służbę wojskową określi Minister Spraw Wojskowych.
§ 3. Prawo otrzymania Państwowej Odznaki Sportowej służy każdemu niepo¬
szlakowanemu obywatelowi polskiemu, który ukończył 14 (osoby płci żeńskiej 16)
lat życia i poddał się z dodatnim wynikiem okresowej próbie sprawności fizycznej.
§ 4. Prawo przyznawania odznaki przysługuje przewodniczącym wojewódzkich
komitetów wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego.
§ 5. Minister Spraw Wojskowych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrz¬
nych i Ministrem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego określi organizację
okresowych prób sprawności fizycznej, zasady ustalania wyników tychże prób, tryb
przyznawania odznak poszczególnych klas, czas, na jaki odznaki będą przyznawane,
sposób odnawiania prawa do odznaki, utraconego wskutek upływu czasu, wypadki,
w których następuje czasowe zawieszenie prawa noszenia odznaki i czasowe zawie¬
szenie prawa ubiegania się o odznakę, tudzież wyjątkowe wypadki, w których odzna¬
czony zachowuje prawo noszenia odznaki mimo jej nieodnowienia.
§ 6. Osoby, którym przyznano prawo do odznaki, nabywają ją na koszt własny.
§ 7. Prawo do odznaki traci się w wypadkach, w których wedle obowiązują¬
cych ustaw karnych wskutek karno-sądowego skazania następuje utrata orderów i od¬
znaczeń, tudzież w wypadkach utraty obywatelstwa polskiego.
94
		

/Magazyn_113_08_099_0001.djvu

			§ 8. Wykonanie niniejszego rozporządzenia porucza się Ministrowi Spraw Woj¬
skowych w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych oraz Ministrem Wyznań
Religijnych i Oświecenia Publicznego.
§ 9. Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezes Rady Ministrów: (—) W. Sławek
Kierownik Ministerstwa Spraw Wojskowych:
(—) Daniel Konarzewski
Generał Dywizji
Minister Spraw Wewnętrznych: (—) Skladkowski
Za Ministra Wyznań Religijnych
i Oświecenia Publicznego: (—) Fr. Potocki
		

/Magazyn_113_08_100_0001.djvu

/Magazyn_113_08_101_0001.djvu

			ORDERY 1 ODZNACZENIA
OGÓLNIE
		

/Magazyn_113_08_102_0001.djvu

			(Dz. Rozk. Nr. 49 z d. 13. XII. 1921).
ORDERY I ODZNACZENIA
A. Ogólne.
Odrodzone Państwo Polskie utworzyło szereg orderów, odznaczeń i odznak hono¬
rowych, w celu nagradzania niemi zasłużonych jednostek zarówno za działalność na
polu wojskowem, za męstwo i odwagę, jako też za prace nad stworzeniem podstaw
państwowości polskiej i jej rozwoju w dziedzinie naukowej, kulturalnej, społecznej i t. p.
1.	Z ustroju wewnętrznego armji wynika, że ocena działalności i przydatności
służbowej osób wojskowych należy do zwierzchności wojskowej, tem samem więc
zwierzchność wojskowa jedynie decydować winna, czy podległa jej osoba wojskowa
na przedstawienie do odznaczenia zasługuje, czy też nie.
Statuty orderów i odznaczeń, stworzonych przez Państwo Polskie, nie przewidują
osobistego ubiegania się o odznaczenie.
2.	Niedozwolone zatem jest osobiste podawanie próśb o uzyskanie odznaczenia
dla siebie, albo też informowanie się u osób podanych do odznaczenia o stanie
sprawy ich odznaczenia.
3.	Podkreślam, że prawy obywatel służy Ojczyźnie nie dlatego, aby być odzna¬
czonym, lecz jedynie dla spełnienia swego obowiązku.
4.	Wszelkie interwencje zainteresowanych, osobiste lub też uskutecznione przez
osoby trzecie, będę pozostawiał bez uwzględnienia. Gabinet Ministra również w tej
sprawie informacji udzielać nie będzie.
5.	Dowódcom i przełożonym, którzy na mocy mych rozkazów lub też z własnej
inicjatywy czynią przedstawienia do odznaczeń, polecam zachować o tem ścisłą pouf¬
ność do czasu ogłoszenia rozkazu (dekretu) o odznaczeniach w Dzień. Personalnym.
B. Kompetencje Gabinetu Ministra w sprawie odznaczeń.
(Ponieważ ustęp „B“ zawiera dane techniczno-organizacyjne, dotyczące wyłącznie
kompetencji organów M. S. Wojsk, w sprawach orderów i odznaczeń i ma znaczenie
jedynie formalne, uważałem cytowanie go za niepotrzebne).
C. „Krzyż Walecznych".
W związku z rozkazem M. S. Wojsk, z 8 października 1921 r. i na podstawie
pełnomocnictw, udzielonych mi przez Naczelnika Państwa i Wodza Naczelnego, po¬
stanawiam:
1. Wszelkie dotychczas dokonane warunkowe nadania „Krzyża Walecznych11
oraz wszelkie wnioski na odznaczenie „K. Wal.“ są rozpatrywane przez komisję, zło-
98
		

/Magazyn_113_08_103_0001.djvu

			żoną z czterech oficerów, wyznaczonych przez szefa gabinetu Ministra. Rozpatrywaniu
przez tę komisję nie podlegają wnioski o odznaczenie za czyny dokonane przed
1-szym listopada 1918 r.
2.	Wnioski są rozpatrywane ze strony formalnej i co do zgodności z rozporzą¬
dzeniem Rady Obrony Państwa z dnia 11 sierpnia 1920 roku. Jeden i ten sam czyn
bojowy nie może być kilkakrotnie nagrodzony. Kilkakrotne nadania po raz pierwszy —
automatycznie zmienione zostają na nadania następne, ilość których nie może prze¬
wyższać przewidzianych w rozporządzeniu R. O. P. (t. j. czterech — przyp. autora).
Wnioski rozpatrywane przez komisję przedkłada szef Gabinetu do mojej decyzji.
3.	Gabinet Ministra przygotowuje, po rozpatrzeniu warunkowych nadań i wnios¬
ków dotąd niezałatwionych, dekret do zatwierdzenia przez Wodza Naczelnego, który
ogłoszony będzie w Dzienniku Personalnym.
Odrębne listy alfabetyczne dla:
a)	oficerów,
b)	szeregowych,
c)	za czyny dokonane przed 1 listopada 1918 roku,
d)	po tym okresie.
4.	Odznaki „Krzyża Walecznych" wraz z legitymacjami doręcza Gabinet Mini¬
stra za pokwitowaniem danemu Dowódcy Okręgu Korpusu.
5.	Po przeprowadzeniu formalnie zatwierdzenia i ogłoszeniu, wnioski przecho¬
wywane będą do dnia 1 stycznia 1923 r. w Gabinecie Ministra, poczem zostaną prze¬
kazane Centralnemu Archiwum Wojskowemu.
6.	Powyższe postanowienia znoszą sprzeczne ustępy rozkazu Naczelnego Do¬
wództwa z dnia 8 października 1920 r.
D. Odznaki Orderu „Odrodzenia Polski“.
Sprawa podawania do odznaczenia orderem „Odrodzenia Polski" zostanie ure¬
gulowana specjalnym rozkazem na mocy postanowień Kapituły orderu.
E. Odznaczenia obce.
1.	W myśl rozkazu M. S. Wojsk, z dnia 6 marca 1919 r. wzbronione jest no¬
szenie orderów i odznaczeń b. państw zaborczych, otrzymanych zarówno w dobie
przedwojennej, jak i za czyny bojowe i inne w czasie wojny światowej.
2.	Wojskowi, którym rządy Państw sprzymierzonych lub neutralnych przyznały
odznaczenia, mają obowiązek złożenia o tern służbowego meldunku Ministrowi Spraw
Wojskowych. Do tego meldunku należy dołączyć prośbę do Naczelnika Państwa na
zezwolenie na przyjęcie i noszenie danej odznaki. Powyższe dotyczy zarówno odzna¬
czenia Państw sprzymierzonych i neutralnych, otrzymanych przed wskrzeszeniem Pań¬
stwa Polskiego. Zezwolenia Naczelnika Państwa ogłaszane będą w Dz. Personalnym.
F. Ewidencja.
Gabinet Ministra prowadzi ewidencję odznaczonych orderami lub innemi odzna¬
czeniami osób wojskowych polskich, odznaczonych polskiemi i cudzoziemskiemi orde¬
rami, jak zarówno cudzoziemców odznaczonych orderami polskiemi.
99
		

/Magazyn_113_08_104_0001.djvu

			G. Chorągwie (sztandary) i trąbki.
1.	Pułki i oddziały, które mają prawo do używania chorągwi, sztandarów lub
trąbek, a którym społeczeństwo (zarządy miast, koła opieki i t. p.) zamierza je ofia¬
rować, mają mi o tem zameldować w drodze służbowej przed przyjęciem, z prośbą
o zezwolenie na przyjęcie, przedkładając wzór chorągwi do zatwierdzenia.
2.	Wzór winien ściśle odpowiadać wzorom przepisowym — jedynie na tarczach
pomiędzy ramionami krzyża na lewej stronie chorągwi, względnie sztandaru, za każdo-
razowem zezwoleniem Naczelnika Państwa i Wodza Naczelnego, można umieszczać
herby miast, ziem, wizerunki patronów, emblematy i t. d.
3.	Chorągwie (sztandary), nie odpowiadające przepisom, wolno używać do czasu
nadania przez M. S. Wojsk, nowych przepisowych sztandarów, poczem nieprzepisowe
mają być oddane do Muzeum Wojska.
4.	Doręczenie chorągwi (sztandaru) dokonywa Naczelnik Państwa lub w razie
jego nieobecności, Minister Spraw Wojskowych lub osoba wyznaczona (z zachowaniem
przepisowego regulaminu).
5.	Referat orderów i odznaczeń prowadzi ewidencję:
a)	chorągwi i sztandarów nieprzepisowych,
b)	chorągwi i sztandarów przepisowych,
c)	chorągwi, sztandarów i trąbek sygnałowych, odznaczonych orderami pol-
skiemi i cudzoziemskiemi.
II. Odznaki pamiątkowe.
1.	Odznaki pamiątkowe polskie (formacyjne, oddziałowe i szkolne), tworzone
w dobie wojny o niepodległość Ojczyzny i w dobie wojny obecnej, posiadają znacze¬
nie jedynie pamiątkowe i posiadaczowi żadnych praw ani przywilejów nie nadają.
Koszta wydania ponoszą posiadacze odznak.
2.	Oddziały, dowództwa i szkoły wojskowe, które mają zamiar utworzenia od¬
znaki pamiątkowej, przedkładają drogą służbową wzór projektowanej odznaki w dwóch
egzemplarzach wraz z regulaminem obowiązującym i wykazem osób upoważnionych
do przyznania prawa do noszenia danej odznaki oraz dokładny adres dokąd należy
kierować prośby o odznakę.
3.	Wolno jedynie nosić te odznaki, które zostały zatwierdzone przez Wodza
Naczelnego i ogłoszone w niniejszym rozkazie (zał. 2).
(W załączeniu do powyższego rozkazu podany jest wykaz odznak zatwierdzonych
do chwili ukazania się rozkazu, czyli do grudnia 1921 r.
Ogólny wykaz wszystkich zatwierdzonych odznak podany jest w dalszej części
w rozdziale „Odznaki pamiątkowe". Wykaz ten obejmuje odznaki zatwierdzone i za¬
rejestrowane do ostatniej chwili).
Dz. rozk. Nr. 19, poz. 187 ust. 11.
PRZEPISY NOSZENIA ORDERÓW I ODZNACZEŃ
I. Starszeństwo orderów i odznaczeń.
a) Ordery i Odznaczenia polskie:
1.	Order Orła Białego
2.	Order wojskowy „Virtuti Militari"
100
		

/Magazyn_113_08_105_0001.djvu

			3.	Krzyż Niepodległości (z mieczami lub bez)
4.	Order Odrodzenia Polski
5.	Krzyż Walecznych
6.	Złoty Krzyż Zasługi
7.	Medal Niepodległości
8.	Krzyż Zasługi za Dzielność
9.	Srebrny Krzyż Zasługi
10. Bronzowy Krzyż Zasługi
11 i 12. Krzyż zasługi wojsk Litwy Środkowej i krzyż na śląskiej wstędze waleczno¬
ści i zasługi (równorzędne — noszone są w kolejności otrzymania)
13.	Medal za ratowanie ginących
14.	Medal Pamiątkowy za wojnę 1918 — 1921
15.	Medal Pamiątkowy 10-ciolecia Niepodległości
16.	Medal 3-go maja.
b) Ordery i odznaczenia zagraniczne.
Ordery i odznaczenia zagraniczne przy zachowaniu starszeństwa klasy, wzgl. orderu
Odznaczenia Stolicy Apostolskiej, nosi się przed innemi odznaczeniami zagranicznemi.
II. Sposób noszenia.
a) Ordery i odznaczenia pełne.
Ordery i odznaczenia pełne, nieprzewidziane do noszenia na szyi, nosi się na
lewej piersi, na wstążkach przepisanej barwy, zawieszonych na sznureczkach koloru
kurtki naszytych na niej.
Długość wstążki 5 cm.
Górny skraj wstążek znajduje się na wysokości dziurki pierwszego guzika kurtki.
Wstążki zapinane przy pomocy haftek wzgl. zatrzasków przymocowanych do
nich na częściach wstążki przylegających do kurtki.
Większą liczbę orderów, odznaczeń i medali na piersiach nosi się w sposób
następujący:
1)	od dwóch do czterech w jednym rzędzie, jeden obok drugiego bez przerwy
między wstążkami,
2)	od pięciu do dziesięciu w jednym rzędzie, przyczem wstążka każdego na¬
stępnego orderu, odznaczenia lub medalu podsunięta mniej lub więcej, zależ¬
nie od ich liczby, pod wstążkę poprzedniego orderu tak, aby wszystkie zajęły
tą samą szerokość, jaką zajmują cztery umieszczone obok siebie (14—15 cm.),
3)	ponad dziesięć w dwóch rzędach, szerokość pierwszego rzędu 14 — 15 cm.,
przyczem drugi rząd zawieszony o półtora cm. od pierwszych, a w nim każde
odznaczenie między dwoma rzędu pierwszego.
Liczba orderów (odznaczeń, medali) w pierwszym rzędzie o jeden większa od
liczby rzędu drugiego przy ogólnej nieparzystej liczbie orderów (odznaczeń i medali),
większa zaś o dwa w wypadku ogólnej parzystej liczby.
Ordery (komandorje, wzgl. komandorje wielkie) przewidziane do noszenia na
szyi, nosi się w porządku starszeństwa. Komandorje orderów Stolicy Apostolskiej
nosi się poniżej komandorji polskich, a wyżej komandorji innych. Wielkie wstęgi:
wstęgę wielką można nosić tylko jedną.
101
		

/Magazyn_113_08_106_0001.djvu

			Nakłada się przeto wstęgę orderu przedewszystkiem polskiego, w razie jej nie¬
posiadania, wstęgę orderu zagranicznego. W razie posiadania dwóch wstęg polskich
nakłada się wstęgę orderu starszego. Wyjątek stanowi posiadanie orderu Orła Białego
i wojskowego Virtuti Militari. Wówczas nakłada się wstęgę orderu wojskowego Virtuti
Militari, natomiast gwiazdę orderu Orła Białego umieszcza się powyżej oraz bliżej
środka piersi od gwiazdy orderu Virtuti Militari.
b)	Gwiazdy.
Gwiazdy klasy pierwszej nosi się na piersi lewej, gwiazdy zaś klasy drugiej
z zasady na prawej, jednakowoż osoby co do których stanowiska, wzgl. hierarchji
niema wątpliwości, że posiadają gwiazdy klasy pierwszej, w celu uniknięcia natłoku
gwiazd na lewej piersi, mogą część gwiazd przenieść na prawą pierś, zwłaszcza tych
orderów, co do których bądź wymiar gwiazd, bądź ich rysunek nie przedstawiają
wątpliwości co do ich klasy (Ordery belgijskie, holenderskie, włoskie, rumuńskie,
skandynawskie, finlandzkie i duńskie).
c)	Wstążeczki (baretki).
Są to kawałki wstążki o szerokości stosowanej w najniższej klasie danego orde¬
ru, wysokości jednego cm. naszyte na czarnej aksamitnej podkładce. Wstążeczki te
naszywa się na lewej stronie piersi bezpośrednio pod linją górnego rzędu sznureczków
służących do zawieszenia pełnych odznaczeń.
W wypadku posiadania do czterech wstążeczek, wstążeczki naszywa się w jed¬
nym rzędzie bezpośrednio jedna za drugą. W razie posiadania ilości odznaczeń
większej niż cztery, naszywa się je w dwa lub więcej rzędów. W rzędzie dolnym przy
ilości mniejszej niż cztery w ten sposób, by wypadały pod środkiem rzędu górnego.
Wstążeczki orderu klasy 5-tej (krzyża kawalerskiego) są gładkie.
Na wstążeczkach orderu klasy czwartej (krzyża oficerskiego) jest umieszczony
bączek (rozetka) z wstążki orderowej. Na wstążeczkach komandorji (kl. 3) bączek
(rozetka) ma podłożony wąziutki galonik srebrny. Wstążeczka komandorji wielkiej
(wzgl. oficera wielkiego) kl. 2-giej ma podkładkę z galonika w połowie długości zło¬
tego, a w połowie srebrnego. Na wstążeczce wielkiej wstęgi wzgl. wielkiego krzyża
bączek ma podkładkę z galonika złotego.
Wstążeczki naszywa się wg. starszeństwa orderów i odznaczeń.
Wstążeczka odznaki za rany i kontuzje ma być noszona o jeden cm. nad linją
pierwszego rzędu orderów odznaczeń i medali, wzgl. ich wstążek i nad ich środkiem.
III. Noszenie orderów i odznaczeń w poszczególnych okolicznościach.
A) Ordery i Odznaczenia pełne:
Wszystkie posiadane odznaczenia (polskie i cudzoziemskie) nosi się w dnie:
Nowego Roku, świąt narodowych, w czasie meldowań się z powodu zmian przydziału,
w czasie uroczystości, na których jest przewidywana obecność przedstawicieli poselstw
obcych, akredytowanych przy naszym rządzie, oraz na przyjęciach urzędowych, na
które są rozsyłane zaproszenia z zaznaczeniem obowiązku występowania w orderach.
Polskie (wszystkie) oraz jedno lub kilka cudzoziemskich:
1) przy pełnieniu służby inspekcyjnej (garnizonowej), dokonywaniu przeglądów
wojskowych, w czasie świąt formacji i oddziałów, uroczystych zamknięć roku
szkolnego w szkołach, kursach i t. p. oraz w czasie innych uroczystości
i przyjęć bez udziału cudzoziemców.
102
		

/Magazyn_113_08_107_0001.djvu

			W tych wypadkach posiadając Krzyż Wielki (Wielką Wstęgę) można wstęgi nie
nakładać, gwiazda klasy I-szej (noszona na lewej piersi) wystarcza. W razie nakłada¬
nia Wstęgi Wielkiej na mundurze wzgl. na płaszczu, przechodzi ona pod pasem
głównym, przyczem pasek przez ramię (poprzeczka) zostaje odpięty.
W razie występowania w płaszczach, oficerowie posiadający odznaki komandor¬
skie rozpinają klapy płaszcza tak, aby był widoczny jeden krzyż komandorski.
2) W wypadku przebywania bądź na terytorjum danego kraju, którego odznacze¬
nia się posiada, bądź w czasie wystąpień wobec przedstawicieli danego Państwa.
W tych wypadkach uroczystych wystąpień wobec przedstawicieli obcego Pań¬
stwa, którego odznaczenia się posiada, oficerowie odznaczeni Wielkiemi Wstęgami
cudzoziemskiemi nie nakładają Wielkich Wstęg polskich, lecz właśnie wstęgę danego
kraju. W każdym bądź razie zarówno ordery klasy czwartej i klasy piątej jak i ko-
mandorje (kl. 3 i kl. 2) polskie, mają zawsze pierwszeństwo przed orderami obcymi.
Jedynie w momencie dekorowania orderami obcymi przypina się je na pierwszem
miejscu, przed orderami polskiemi.
B. Wstążeczki (baretki).
We wszystkich innych okolicznościach, nie wymienionych w punkcie A, wolno
nosić wstążeczki (baretki).
Pełne odznaki orderu wojskowego Virtuti Militari nosi się jednak zawsze.
Na płaszczach żadnych orderów (odznaczeń i medali), ani wstążeczek nie nosi
się, wyjątek stanowi wstążka orderu Virtuti Militari lub Krzyża Walecznych, którą no¬
si się (wstążka normalnej szerokości) przeciągniętą przez trzecią dziurkę (licząc od
kołnierza) i klapą płaszcza pod kątem 45 stopni.
Wstążkę Krzyża Walecznych nosi się w tym wypadku bez okuć, w wypadku
jednoczesnego posiadania orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych, nosi się wyłącz¬
nie wstążkę orderu Virtuti Militari. Na ubraniach cywilnych wolno nosić jedynie wstą¬
żeczki orderowe przepisowego wymiaru w butonierkach, lub minjatury odznak na łań¬
cuszku. Wyjątek stanowi strój balowy (frak), przy którym mogą być noszone pełne
odznaki orderów (odznaczeń i medali).
IV. Przepisy niniejsze obowiązują od dnia ich ogłoszenia.
W związku z tem, unieważniam przepisy, dotyczące noszenia poszczególnych ro¬
dzajów ubiorów, zawarte w dz. rozk. K. 97/19 poz. 4139 („Przepis ubioru polowego
W. P.“) oraz przepisy, dotyczące noszenia odznaczeń, zawarte w dz. rozk. nr. 24/21
poz. 478, oraz wszelkie inne przepisy sprzeczne z niniejszym rozkazem.
Dz. Rozk. 18/31.
Ustalenie kolejności noszenia odznaczeń.
Wobec tego, że zauważone zostały wypadki noszenia na mundurze przez osoby
wojskowe odznaczeń i odznak nieuznanych i niezatwierdzonych przez władze, oraz
fakty noszenia odznaczeń w niewłaściwej kolejności, podaję poniżej jedynie obowiązu¬
jący wykaz orderów i odznaczeń polskich wg. ich starszeństwa:
1)	Order Orła Białego
2)	Order wojskowy „Virtuti Militari11
3)	Krzyż Niepodległości (z mieczami lub bez)
103
		

/Magazyn_113_08_108_0001.djvu

			4)	Order „Odrodzenia Polski"
5)	Krzyż Walecznych
6)	Złoty Krzyż Zasługi
7)	Medal Niepodległości
8)	Krzyż Zasługi za Dzielność
9)	Srebrny Krzyż Zasługi
10) Bronzowy Krzyż Zasługi
11 i 12) Krzyż Zasługi wojsk Litwy Środkowej i Krzyż na śląskiej wstędze wa¬
leczności i zasługi. (Równorzędne — nosi się w kolejności otrzymania)
13)	Medal za Ratowanie Ginących
14)	Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918—1921
15)	Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
16)	Medal 3-go Maja.
Pozatem wolno nosić ordery i odznaczenia zagraniczne, po uzyskaniu zezwole¬
nia w myśl obowiązujących przepisów (Dz. Rozk. N° 9/26, poz. 89), kolejność ich no¬
szenia została ustalona w dz. rozk. 19/29, poz. 287, art. 11, pkt. 6).
Noszenie przez osoby wojskowe wszelkich innych odznaczeń, poza wyżej wy-
mienionemi, jest niedopuszczalne.
Rozkaz niniejszy polecam dowódcom samodzielnych jednostek ogłosić w rozka¬
zach dziennych i ściśle przestrzegać stosowania się do niego.
Obowiązek przyjmowania odznaczeń zagranicznych.
Dz. Rozk. Ne 9 z 1924 r. nakazuje oficerom bezwzględnie przyjmować nadane
im odznaczenia zagraniczne, ponieważ zdarzały się wypadki, że obywatele polscy otrzy¬
mując odznaczenia niektórych państw obcych, nie przyjmowali ich lub zwracali odnoś¬
nym rządom.
Rozkaz zwraca uwagę tym obywatelom, szczególnie wojskowym, że zwracanie
nadanych odznaczeń spowodować może komplikacje natury politycznej i nakłada obo¬
wiązek przyjmowania odznaczenia obcego bez obowiązku noszenia go.
104
		

/Magazyn_113_08_109_0001.djvu

			ODZNAKI PAMIĄTKOWE
		

/Magazyn_113_08_110_0001.djvu

			Dz. Rozk. Nr. 4 z dnia 1-go lutego 1921 r.
Nadsyłanie informacji o miejscu przebywania Kapituł
lub kancelarji odznak pamiątkowych.
Przypominam treść rozkazu M. S. Wojsk. 1. 872.20. B. P. z 14 kwietnia 20 r.
w przedmiocie zgłaszania statutów, oraz wzorów wszelkich odznak pamiątkowych
stworzonych przez polskie formacje i oddziały wojskowe zarówno w dobie walk
o Niepodległość Ojczyzny jak i w dobie obecnej.
Jednocześnie polecam najdalej do dnia 15-go lutego 21 r. podać dokładne adresy
kapituł ewentualnie zarządów (osób), upoważnionych do wydawania legitymacji.
M. S. Wojsk, przystępuje do wydawnictwa inwentaryzującego te odznaki.
Wydawnictwo to obejmuje jedynie odznaki nadesłane do M. S. Wojsk. (Biuro
Prezydjalne) w dwóch egzemplarzach wraz z krótkiemi notatkami historycznemi, sta¬
tutami, wzorami legitymacji, oraz danemi stwierdzającemi kto i gdzie je wydaje.
Dz. Rozk. Nr. 10/28, poz. 123.
Odznaki pamiątkowe.
1.	Odznaką zespalającą oficerów i szeregowych stanu czynnego są łapki względ¬
nie proporczyki na kołnierzu, srebrny wężyk, który jest ogólną odznaką żołnierza pol¬
skiego, i numery pułku (samodzielnego oddziału) na naramiennikach.
2.	Dla celów pamiątkowych mogą być ustanawiane odznaki pamiątkowe puł¬
ków (samodzielnych oddziałów). Posiadaczom tychże nie przysługują żadne prawa ani
przywileje z tego tytułu w stosunku do osób nie posiadających odznaki pamiątkowej.
3.	Do nadania lub odebrania odznaki pamiątkowej jest uprawniony dowódca
formacji posiadającej odznakę pamiątkową. Mianowanemu ostatecznie dowódcy forma¬
cji już z tytułu stanowiska przysługuje prawo noszenia odznaki pamiątkowej danej
formacji.
4.	Nadanie, względnie odebranie odznaki pamiątkowej odbywa się na zasadzie
regulaminu, zatwierdzonego przez Ministra Spraw Wojskowych. Regulamin ten nie
może zawierać postanowień sprzecznych z rozkazem niniejszym. Nadanie odznaki
pamiątkowej winno być ogłoszone w rozkazie dziennym formacji.
5.	Prawo do otrzymania odznaki pamiątkowej przysługuje:
A. Oficerom i szeregowym danej formacji, którzy pozostawali w szeregach for¬
macji w czasie działań wojennych polskich, t. j. od dnia 1-go listopada
1918 r. do dnia 21 marca 1921 r. nie mniej niż
a)	na froncie przez trzy miesiące lub
b)	w formacji przez rok.
106
		

/Magazyn_113_08_111_0001.djvu

			B. W czasie pokoju oficerom i podoficerom zawodowym po przesłużeniu faktycz-
nem w formacji conajmniej przez dwa lata, oficerom niezawodowym po prze¬
służeniu faktycznem w formacji conajmniej przez rok w stopniu oficerskim
lub szeregowego.
6.	Prawo to może być przyznane:
A.	Szeregowym niezawodowym w czasie pokoju po przesłużeniu w formacji co¬
najmniej przez jeden rok, z wyjątkiem karanych sądownie karą więzienia za
czyny hańbiące, karanych sądownie za dezercję, oraz sądownie lub dyscypli¬
narnie za samowolne oddalenie się, jako też z wyjątkiem żołnierzy drugiej
klasy. Odznakę tą nadaje dowódca pułku na wniosek dowódcy kompanji,
szwadronu, baterji, zatwierdzony przez dowódcę baonu i zast. dowódcy pułku.
Czasokresy powyższe stanowią minimalny warunek co do czasu służby w for¬
macji do otrzymania odznaki pamiątkowej, z wyjątkiem odznak pamiątkowych
szkół i kursów wojskowych, dla których czasokresy powyższe mogą być od¬
powiednio skrócone, regulaminy odznak poszczególnych formacji mogą te
czasokresy odpowiednio zwiększyć.
B.	Innym osobom fizycznym lub prawnym, które położyły specjalne zasługi dla
dobra formacji lub wojska, na podstawie uchwały ogólnego zebrania oficer¬
skiego, zatwierdzonej przez dowódcę formacji.
7.	Wręczanie odznaki pamiątkowej odbywa się w zasadzie w dniu święta puł¬
kowego, względnie w terminie zwolnienia roczników do rezerwy.
8.	Prawo do noszenia odznaki pamiątkowej tracą:
a)	karani sądownie lub dyscyplinarnie za dezercję lub samowolne oddale¬
nie się,
b)	karani sądownie za czyny hańbiące karą więzienia,
c)	oficerowie wykluczeni z korpusu oficerskiego prawomocnem orzeczeniem
sądu honorowego,
d)	inne osoby fizyczne lub prawne wymienione w punkcie 6-tym b) na
podstawie uchwały ogólnego zebrania oficerskiego, zatwierdzonej przez
dowódcę O. K. orzekającej pozbawienie tych osób prawa noszenia
odznaki.
9.	Odznaka pamiątkowa jednakowego wzoru dla oficerów i szeregowych nie
może być większa nad 16 cm. kwadr, powierzchni (4X4), ani nie może być podobną
do istniejących orderów i odznaczeń państwowych polskich lub obcych.
Jeżeli odznaka ma zawierać godło państwowe, powinno ono odpowiadać ściśle
wzorowi ustalonemu przez ustawę. Regulamin winien zawierać nazwę, tudzież dokład¬
ny opis odznaki.
10.	Na mundurze odznaki pamiątkowe nosi się umocowane na śrubce, na lewej
piersi, u oficerów 4 cm. poniżej guzika kieszeni górnej, u szeregowych na wysokości
pierwszego guzika kurtki. Noszenie odznaki pamiątkowej, zawieszonej na wstążce jest
niedozwolone.
11.	Odznaki pamiątkowe dla szeregowych, ze względu na koszt wykonania
tychże, mogą być wykonane z innego materjału, niż odznaki dla oficerów.
12.	Odznaki pamiątkowe nabywają upoważnieni zasadniczo na koszt własny,
szeregowi niezawodowi mogą pokrywać jedynie koszty faktycznego wykonania odzna¬
ki oraz legitymacji na noszenie tych odznak.
107
		

/Magazyn_113_08_112_0001.djvu

			13.	Osoby, które już posiadają odznaki pamiątkowe, zatwierdzone dotychczaso-
wemi rozkazami Ministerstwa Spraw Wojskowych, a nie odpowiadające postanowie¬
niom niniejszego rozkazu lub nadane według odmiennych regulaminów, mogą je za¬
trzymać lub nosić, odznaki te mogą być i nadal nadawane, jednak tylko według re¬
gulaminu dostosowanogo do niniejszego rozkazu.
14.	Wszelkie regulaminy istniejących już odznak pamiątkowych, (których nada¬
wanie nie zostało zamknięte) niezgodne z niniejszym rozkazem, winny być dostoso¬
wane do niego i przesłane do Ministerstwa Spraw Wojskowych (Gab. Min.) do dnia
31. 12. 1928 r. w celu zatwierdzenia przez Ministra Spraw Wojskowych.
Odznaki pamiątkowe.
W celu uniknięcia przeładowania munduru odznakami pamiątkowemi, wolno
w myśl rozkazu M. S. Wojsk., nosić na mundurze wojskowym najwyżej trzy odznaki.
Odznaki szkolne nosi się na prawej piersi np. odznakę W. S. Woj., Szk. Podchor.
et caet.
Dz. Rozk. N° 5/28, poz. 44.
Odznaka Pamiątkowa 1-szego pułku huzarów estońskich dla 2-go pułku ułanów.
Oficerom 2-go pułku ułanów pozwalam na przyjęcie i noszenie odznaki pamiąt¬
kowej 1-go pułku huzarów wojsk estońskich oraz zezwalam na udzielenie odznaki
pamiątkowej drugiego pułku ułanów oficerom 1-go pułku huzarów estońskich.
Odznaki formacji bojowych i związków politycznych polskich z okresu
walk i działalności przed odzyskaniem niepodległości i inne.
Odznaka oficerska Związków Strzeleckich.
1	Brygady Legjonów.
2	Brygady Legjonów.
3	Brygady Legjonów.
1 Kompanji Kadrowej.
Polskiej Organizacji Wojskowej (P. O. W.).
Polskiej Ligi Wojennej Walki Czynnej.
Za Marmarosz-Sziget.
Za Huszt.
Za Szczypiornę.
Za Witkowice.
Krzyż Rokitniański.
1	Korpusu Wschodniego.
2	Korpusu Wschodniego.
1 Brygady Polskiej Siły Zbrojnej.
Bajończyków.
Armji Gen. Hallera.
Swoim Żołnierzom z Ameryki — Odro¬
dzona Polska (Odznaka b. Armji Hal¬
lera).
Legjonu Puławskiego.
Dywizji Syberyjskiej.
Związków Wojskowych Polaków w Tur¬
kiestanie.
B. Polskiej Konfederacji Wojsk, w Rosji.
B. Polskiego Legjonu w Finlandji.
B. Brygady Kaukaskiej.
B. Wojsk Polskich w Rosji Centralnej.
Legji Rycerskiej.
„Naczpol".
„Poloniae Bene Merentibus“ (3 stopnie).
Naczelnej Straży Ludowej w Poznaniu.
Dowództwa Artylerji w Krakowie.
18 Dywizji Piechoty.
108
		

/Magazyn_113_08_113_0001.djvu

			Frontu Litewsko-Białoruskiego.
Frontu Pomorskiego.
Naczelnego D-twa Wojsk Polskich.
Wojsk Wielkopolskich.
Organizacji Wojsk Pomorskich.
Obrony Lwowa.
Orlęta.
Krzyż Obrony Lwowa (3 odznaki).
Lwowski Oddział Karabinów Maszyno¬
wych.
Żandarmerji Polowej Obrony Lwowa.
Pierwszy Odcinek Obrony Lwowa.
Drugi Odcinek Obrony Lwowa.
Załoga Lewandówki.
Dworzec Główny.
Obrońców Rzęsny Polskiej.
Za Obronę Śląska.
Gwiazda Przemyśla.
Wilno.
Przyczółek Kijowa.
„Za Śląsk".
Polskiej Komisji Wojskowo - Kolejowej
P. K. P. W. — Stanisławów.
Krzyż Legjonowy.
B. Więźniów Ideowych.
Za walkę o szkołę polską.
Oficerów Emerytów.
Związku Oficerów Rezerwy.
Nadzwyczajnej Komisji Rewizyjnej Sejmu
Ustawodawczego do walki z naduży¬
ciami przy zaopatrywaniu Armji.
K- O. P. — „Za służbę pograniczną".
Odznaka strzelecka Związku Strzeleckiego
(3 klasy).
Palki piechoty.
P-
P-
P-
P-
P-
P-
8 p.
9 p.
20 p.
21 p.
22 p.
24	p.
25	p.
26	p.
27	p.
28	p.
29	p.
30	p.
31	p.
33	p.
34	p.
35	p.
36	p.
37	p.
38	p.
39	p.
40	p.
41	p.
42	p.
43	p.
44	p.
45	p.
48	p.
49	p.
50	p.
51	p.
1 p. p. Legjonów.
52 p. p
2 p. p. Legjonów.
53 p. p
3 p. p. Legjonów.
54 p. p
4 p. p. Legjonów.
Współczesne 55 p. p
5 p. p. Legjonów.
i z czasów 56 p. p
6 p. p. Legjonów.
legjonów. 57 p. p
7 p. p. Legjonów.
58 p. p
8 p. p. Legjonów.
59 p. p
9 p. p. Legjonów.
60 p. p
10 p. p.
61 p. p
strz. Kaniowskich,
strz. Kaniowskich,
strz. Kaniowskich.
dawny p. strz. Wlkp.
		

/Magazyn_113_08_114_0001.djvu

			62 p. p.
63	p. p.
64	p. p.
65	p. p.
66	p. p.
67	p. p.
68	p. p.
69	p. p.
70	p. p.
71	p. p.
72	p. p.
73	p. p.
74	p. p.
75	p. p.
76	p. p.
77	p. p.
78	p. p.
79	p. p.
80	p. p.
81 p. p.
82 p. p.
83 p. p.
85	p. p. strz. Wileńskich.
86	p. p.
1	p. p. strz. Podhalańskich.
2	p. p. strz. Podh.
3	p. p. strz. Podh.
4	p. p. strz. Podh.
5	p. p. strz. Podh.
6	p. p. strz. Podh.
b. 101 p. p.
b. 144 p. p.
b. 201 p. p.
b. 206 p. p.
b. Nowogródzki pułk strzelców
b. Grodzieński pułk strzelców.
1	Baon strzelców.
2	Baon strzelców.
Baon Manewrowy.
b. Baon strzelców Sanockich,
b. 1 Dywizjon strzelców Wlkp.
K a w a l e r j a.
1	p. szwoleżerów.
2	p. szwoleżerów.
3	p. szwoleżerów.
1	p. ułanów.
2	p. ułanów.
3	p. ułanów.
4	p. ułanów.
5	p. ułanów.
6	p. ułanów.
7	p. ułanów.
8	p. ułanów.
9	p. ułanów.
10	p. ułanów.
11	p. ułanów.
12	p. ułanów.
13	p. ułanów.
14	p. ułanów.
15	p. ułanów.
16	p. ułanów.
17	p. ułanów.
18	p. ułanów.
19	p. ułanów.
20	p. ułanów
22	p. ułanów.
23	p. ułanów.
24	p. ułanów.
26	p. ułanów.
27	p. ułanów.
1	p. strzelców konnych.
2	p. strzelców konnych.
3	p. strzelców konnych.
4	p. strzelców konnych.
5	p. strzelców konnych.
6	p. strzelców konnych.
7	p. strzelców konnych.
8	p. strzelców konnych.
9	p. strzelców konnych.
10 p. strzelców konnych,
b. 214 p. uł.
Pociągi pancerne.
b. Pociąg pancerny „Piłsudczyk“.
b. Pociąg pancerny „Mściciel
b. Pociąg pancerny „Hallerczyk".
1	Dyon pociągów pancernych.
2	Dyon pociągów pancernych.
Pułki artylerji.
1 p. a. c.
3	p. a. c.
110
		

/Magazyn_113_08_115_0001.djvu

			p. a. c.
Saperzy.
p. a. c.
1 p. sap.
p. a. c.
2 p. sap.
p. a. c.
3 p. sap.
p. a. c.
4 p. sap.
p. a. c.
5 p. sap.
p. a. p.
Leg.
7 p. sap.
p. a. p.
Leg.
8 p. sap.
p. a. p.
Leg.
9 p. sap.
p. a. p.
10 p. sap.
p. a. p.
1 p. sap. kolejowych.
p. a. p.
2 p. sap. kolejowych.
p. a. p.
b. 5 bataljon wojsk kolejowych.
p. a. p.
b. 3 p. wojsk kolejowych.
p. a. p.
Baon Mostowy.
p. a. p.
Baon silnikowy.
p. a. p.
Szwadrony pionierów.
p. a. p.
p. a. p.
Dyony samochodowe.
4	p. a. p.
5	p. a. p.
6	p. a. p.
7	p. a. p.
8	p. a. p.
9	p. a. p.
20	p. a. p.
21	p. a. p.
22	p. a. p.
23	p. a. p.
24	p. a. p.
26	p. a. p.
27	p. a. p.
29	p. a. p.
30	p. a. p.
b. 51 p. a. p.
b. 201 p. a. p.
1 d. a. k.
1 p. art. górskiej.
1 p. art. przeciwlotniczej.
Lotnictwo.
1	p. lotn.
2	p. lotn.
Baon Lotnictwa.
1	dyon samoch.
3	dyon samoch.
4	dyon samoch.
5	dyon samoch.
8	dyon samoch.
9	dyon samoch.
1
Łączność i radjo.
p. łączności.
2	p. łączności.
Pułk radjo-telegraficzny.
Baon elektrotechniczny.
Baon telegraficzny.
5-go Baonu telegr. (d. 5
Baonu łączności).
samodzielnego
Baony sanitarne.
1 Baon sanitarny.
3	Baon sanitarny.
5	Baon sanitarny (Centralne Zakł. Zao¬
patrzenia sanitarnego).
6	Baon sanitarny.
7	Baon sanitarny.
Administracja.
7 Baon administracyjny.
111
		

/Magazyn_113_08_116_0001.djvu

			Żandarmerja.
B. Żandarmerji Polowej Wojsk Polskich.
Dyon Szkolny Żandarmerji.
Żandarmerji.
Korpusy Kadetów.
Korpus Kadetów Nr. 1.
Korpus Kadetów Nr. 2.
Korpus Kadetów Nr. 3.
Szkoły i Kursy Wojskowe.
Centr. Wyższych Studjów Wojskowych.
Centrum Wyszkolenia Saperów.
Centr. Wyszkolenia Kawalerji.
Centr. Szkoły Gimnastyki i Sportów.
Centr. Wyszkolenia Łączn.
Centr. Szkoły Strzelniczej.
Centr. Szkoły Żandarm.
Wojskowy Instytut Geograficzny.
Absolwentów Ofic. Szkoły Inż.
Sekcji Szermierczej Wojsk. Klubu Sport.
Wojsk. Szkoła Sanit.
Szkoła Podchorążych Sap.
B. Szkoła Podch. Wojsk Samochodowych.
B. Szkoła Podch. Wojsk Taborowych.
Szkoła Podchorążych w Warszawie.
B. Wlkp. Szkoła Podch. w Warszawie.
Szkoła Podch. Artylerji w Poznaniu.
Szkoła Gazowa.
Szk. Podch. Rez. Piech. D. O. K. Nr. 1.
Szk. Podch. Rez. Piech. Nr. 7.
Szk. Podch. Rez. Piech, w Zambrowie.
Szkoła Podchorążych Artylerji.
Szkoła Podch. Rez. Art.
Szkoła Uzbrojenia.
Szkoła Podch. Rez. Sap.
Szkoła Podchorążych Piechoty.
Szkoła Podoficerów Zawód. Piechoty.
Baon Podch. Rez. Piechoty przy Szkole
Podoficerów Zawód. Piechoty.
Baon Podch. Rez. Piech. Nr. 2.
Baon Podch. Rez. Piech. Nr. 5a.
Baon Podch. Rez. Piech. Nr. 6a i 10.
Baon Podch. Rez. Piech. Nr. 5 i lOa.
Baon Podch. Rez. Piech. Nr. 9.
Obóz Szkolny Wojsk Samochodowych.
Obóz Szkolny Artylerji w Toruniu.
112
		

/Magazyn_113_08_117_0001.djvu

			RÓŻNE:
ODZNAKI DOZWOLONE
ODZNAKI ZABRONIONE
ODZNAKI OBCE
113
		

/Magazyn_113_08_118_0001.djvu

			Rozkaz o zabronieniu oficerom, żołnierzom i urzędnikom wojskowym noszenia
orderów, krzyżów i t. d. Rosji, Niemiec i b. monarchji austro-węgierskiej.
Zabrania się oficerom, żołnierzom i urzędnikom wojskowym noszenia orderów,
krzyżów, medali, wstążek orderowych, oraz wszelkich innych odznaczeń (orderowe
temblaki przy szablach) Rosji, Niemiec i b. monarchji austro-węgierskiej.
Dozwolonem jest noszenie wszystkich odznak, będących wspomnieniem służby
w polskich formacjach.
Warszawa, dnia 6 marca 1919 r. ... . , „	,
Minister Spraw Wojskowych
(—) J. Leśniewski,
generał - porucznik.
(Powyższy rozkaz jest pierwszym w Niepodległej Polsce w sprawie odznaczeń).
Dz. Rozk. 22/1920, poz. 438.
Zakaz noszenia odznaki wydanej przez grupę oficerów 206 p. p.
Zakazuję noszenia odznaki, wydanej przez grupę oficerów 206 p. p., t. zw. „Krzyż
za męstwo i odwagę A. O. 206 p. p. i obrony Płocka".
Dz. Roz. 29/1920, pkt. 659.
Ustanowienie odznak honorowych dla ochotników.
Ustanawia się następujące odznaki dla ochotników:
1)	dla ochotników, którzy zgłosili się do W. P. w myśl odnośnej odezwy R. O. P.,
oraz tych wszystkich, którzy wstąpili do wojska polskiego po 1 listopada 1918 roku
nie z poboru, lecz z własnej woli, odznakę w formie rozetki o barwach narodowych,
średnicy 5 cm. (zewnętrzny pierścień amarantowy, środek o średnicy 2x/2 cm. biały);
2)	dla ochotników, którzy przebyli najmniej trzy miesiące na froncie w bezpo¬
średnim kontakcie z nieprzyjacielem, — odznakę honorową w formie orzełka srebrnego,
nieoksydowanego na tarczy, na tle takiej samej rozetki, jak wymieniona pod p. 1.
Odznakę tę otrzymuje ochotnik przy demobilizacji.
Rozetki jak w punkcie 1 przysługują wszystkim żołnierzom-ochotnikom bez wy¬
jątku; należy je nosić na lewej piersi i na lewej stronie czapki nad guzikiem. Odznakę
jak w punkcie 2 nosi się na lewej piersi;
3)	Prawo noszenia odznaki jak w punkcie 1 i 2 nadaje dowództwo, które pro¬
wadzi ochotnika w swej ewidencji, względnie które przeprowadza jego demobilizację,
przy równoczesnem wydaniu odpowiedniej legitymacji.
Nie posiadającym odpowiedniej legitymacji, noszenie tej odznaki jest wzbronione
na tych samych zasadach, jak zakaz noszenia dystynkcji wojskowych przez nieupraw¬
nionych.
114
		

/Magazyn_113_08_119_0001.djvu

			Dz. Rozk. 46/1921, poz. 825.
Zakaz noszenia wstążeczki bialo-amarantowej b. armji gen. Hallera.
Wobec zamiany w myśl rozkazów moich (B. P. 1. 3367/21 oraz 3387/21) wstą¬
żeczki biało-amarantowej b. armji gen. Hallera na Krzyż Walecznych, zakazuję noszenia
tej wstążeczki na mundurach.
Dz. Rozkazów Nr. 49/24, poz. 693.
Zakaz noszenia odznaki pamiątkowej „Miecze Haller owskie".
Wojskowym w służbie czynnej zabraniam noszenia odznaki pamiątkowej „Miecze
Hallerowskie“ w formie w jakiej ona jest obecnie rozdawana względnie sprzedawana
t. j. na wstążeczce jasno-niebieskiej z prążkami biało-amarantowemi po brzegach.
Dowódcy garnizonów, oddziałów i oficerowie inspekcyjni ściśle przestrzegać będą,
aby odznaka ta w tej formie nie była noszona.
Dz. Rozk. Nr. 9/25, poz. 100.
Noszenie odznaki „Miecze Hallerowskie".
W związku z rozkazem poz. 693 dz. rozk. 49/24 zezwalam na noszenie odznaki
pamiątkowej „Miecze Hallerowskie" w sposób przyjęty w wojsku t. j. na śrubce pod
klapą lewej górnej kieszeni frencza (kurtki) na wysokości 3-go guzika.
Dz. Rozk. 28/25, poz. 294.
Zabronienie noszenia odznaki pamiątkowej „Związku uczestników oswobodzenia
Krakowa".
Zabraniam noszenia odznaki pamiątkowej „Związku uczestników oswobodzenia
Krakowa" w obecnym wyglądzie: krzyż równoramienny pokryty orłem z herbem Kra¬
kowa na piersiach oraz napisem na ramionach „31. X. 1918 Kraków" i zawieszony
na wstążce Krzyża Walecznych.
Dz. Rozk. Nr. 36/25, poz. 359.
Zezwalam na noszenie odznaki pamiątkowej „Związku uczestników oswobodze¬
nia Krakowa" w sposób przyjęty w wojsku t. j. na śrubce pod klapą lewej kieszeni
frencza (kurtki).
Dz. Rozk. 22/1921, poz. 439.
Prawo noszenia krzyża harcerskiego przez wojskowych.
Zezwalam harcerzom, będącym w czynnej służbie wojskowej, a posiadającym
legitymacje harcerskie, na noszenie krzyża harcerskiego jako odznaki pamiątkowej na-
równi z odznakami dawnych wojskowych i szkół.
Krzyż harcerski należy nosić w wysokości dwóch palców nad środkiem lewej
kieszeni munduru i w odpowiedniem miejscu munduru żołnierskiego bez kieszeni.
115
		

/Magazyn_113_08_120_0001.djvu

			Dz. Rozk. Nr. 19/1922.
Zatwierdzenie pamiątkowej odznaki za powstanie górnośląskie.
Zatwierdzam pamiątkową odznakę za powstanie górnośląskie w postaci wstą¬
żeczki biało-niebieskiej, szerokości 2 cm., noszonej na mundurze wojskowym w dziur¬
kach między 2 i 3 guzikiem.
Szerokość pasm: białego i niebieskiego — po 1 cm.
Jednocześnie zabraniam noszenia „Krzyża górnośląskiego", jako odznaki powsta¬
łej samorzutnie i nielegalnie. (Dozwolony w r. 1931 —przyp. aut.).
Dz. Rozk. Nr. 1/1923.
Prawo noszenia odznaki „Polskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża".
Osobom wojskowym, odznaczonym medalem Polskiego Towarzystwa Czerwo¬
nego Krzyża, zezwalam na noszenie tej odznaki poza orderami polskiemi i orderami
i odznaczeniami cudzoziemskiemi.
Zwrot odznak orderowych Państw Zaborczych do Skarbu Państwa Polskiego.
W myśl traktatów w Trianon, St. Germain i art. XII traktatu w Rydze — w któ¬
rych mowa jest o przechodzeniu na własność Państwa Polskiego wszystkich dóbr
i własności należących do b. rządów korony i rodziny panującej Austro-Węgier, Nie¬
miec i Rosji, do własności tych należą również wszystkie ordery, odznaczenia i od¬
znaki szambelańskie, podkomorskie i inne wykonane chociażby w części z kruszców
szlachetnych, a które w myśl statutów lub ustaw tych odznak, przechodziły po śmierci
właściciela (odznaczonego) z powrotem do skarbu państwa.
W myśl okólnika Min. Sprawiedliwości 860 1.4 24 z dnia 27.111. 1924, należy
wszystkie ordery, odznaczenia i odznaki orderowe wykonane z kruszców szlachetnych
w całości lub w części a zaliczone do kategorji powyższych, zwracać do skarbu
Państwa t. j. do najbliższej kasy skarbowej lub urzędu skarbowego czy Banku Pań¬
stwowego.
Ten sam okólnik poleca jednocześnie notarjuszom i komornikom oraz egzekuto¬
rom skarbowym meldować przy okazji spisywania testamentu, zajęcia, spisie spadko¬
wym et caet. o ujawnionych a niezwróconych skarbowi Państwa odznakach ordero¬
wych w myśl traktatów należących od dnia 20 stycznia 1920 do Państwa Polskiego.
Okólnik ten nie dotyczy odznaczeń za waleczność, wykonanych ze złota i srebra,
które w myśl statutów tych odznaczeń przechodziły na własność odznaczonego jak
również i medali jubileuszowych nadawanych na własność.
Rozumieć należy, że niezwrócenie takich odznak orderowych skarbowi naraża
każdego posiadacza tychże jednocześnie i na rygory prawne, wynikające z niewyko¬
nania nakazu urzędowego.
116
		

/Magazyn_113_08_121_0001.djvu

			Dz. Rozk. 1921 r., poz. 479.
O nadsyłaniu meldunków przez oficerów i szeregowych, odznaczonych
. przez rząd Rzeczypospolitej Francuskiej.
Oficerowie (równorzędni) i szeregowi, odznaczeni przez rząd Rzeczypospolitej
Francuskiej Legją Honorową (Legion d’Honneur) oraz Medalem Wojskowym (Medaille
Militaire) przed dniem 23 października 1919 r., zameldują mi o tem do dnia 1 lipca
1921 r. drogą służbową:
Meldunki winny zawierać:
1)	Nazwisko i imię,
2)	Datę nominacji (datę otrzymania odznaki),
3)	Czy odznaczony był zaciągnięty do legji cudzoziemskiej,
4)	Datę zaciągu do legji cudzoziemskiej.
Dz. Rozk. 20/30 obw.
„Medaille Inłerallieu i „Medaille Commemorative“ — składanie podań.
W ustawach i przepisach wykonawczych francuskich normujących nadanie fran¬
cuskich medali pamiątkowych za wojnę 1914—1918, a mianowicie „Medaille Interallie“,
„Medaille Commemorative“ dla osób, które służyły wymagany okres czasu pod do¬
wództwem francuskiem na froncie sojuszniczym, termin składania podań o te odzna¬
czenia nie jest ograniczony.
Wobec tego zainteresowani mogą składać podania do attache wojskowego przy
Ambasadzie Polskiej w Paryżu w drodze przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, Ga¬
binet Ministra.
Dz. Rozk. Nr. 26/23, poz. 349.
Unieważnienie legitymacji odznak orderowych.
W wypadku utraty (przez zgubienie, zniszczenie, kradzież i t. p.) legitymacji na
prawo noszenia orderów lub odznak orderów wojskowych, zarządzam następujące
postępowanie:
I.	Osoby pełniące czynną służbę wojskową składają w drodze służbowej do
M. S. Wojsk, pisemny meldunek, zaś osoby cywilne w drodze pisemnej za¬
wiadamiają wprost M. S. Wojsk, o utracie legitymacji względnie odznak orde¬
ru podając w meldunku (podaniu) datę i liczbę rozkazu, którym nadano order,
dowództwo (władzę), które nadało order, numer i legitymacji i odznaki orderu,
czas, miejsce i okoliczności, wśród których nastąpiła utrata legitymacji względ¬
nie odznaki orderu.
II.	Po upływie sześćdziesięciu dni, licząc od dnia następnego po dniu, w którym
meldunek (podanie) wpłynął do M. S. Wojsk., unieważnia M. S. Wojsk, utra¬
coną legitymację względnie odznakę orderu przez ogłoszenie w Dz. Rozkazów,
„Monitorze Polskim" i jednym z dzienników stołecznych („Polsce Zbrojnej11).
III.	W razie odnalezienia legitymacji względnie odznak orderu w czasie od złoże¬
nia meldunku do ogłoszenia unieważnienia, należy niezwłocznie zawiadomić
M. S. Wojsk, o odnalezieniu, celem wstrzymania ogłoszenia unieważnienia.
117
		

/Magazyn_113_08_122_0001.djvu

			Na wypadek zaś odnalezienia legitymacji wzgl. odznak orderowych już
po ogłoszeniu unieważnienia, należy celem odwołania unieważnienia zawiado-
domić o tern M. S. Wojsk. Odnalezioną odznakę oryginalną zatrzymuje upraw¬
niony do noszenia. Jeżeli duplikat legitymacji był w tym wypadku odzna¬
czonemu już doręczony, należy go zwrócić do M. S. Wojsk.
IV.	Unieważnienie, względnie takie odwołanie unieważnienia, na podstawie
Dziennika Rozkazów ogłaszają wszystkie dowództwa i komendy wojskowe
w swoich rozkazach dziennych.
V.	Koszty ogłoszenia unieważnienia i odwołania unieważnienia w „Monitorze
Polskim11 i „Polsce Zbrojnej" ponosi osoba, która utraciła legitymację względ¬
nie odznakę orderu.
VI.	Duplikatów odznak orderów nie wydaje M. S. Wojsk. Może je nabyć w han¬
dlu odznaczony na koszt własny.
VII.	Wysokość kosztów ogłoszenia w „Monitorze Polskim" i „Polsce Zbrojnej"
będzie podawana do wiadomości zainteresowanych każdorazowo.
Odznaczenia i odznaki samozwańcze i niezatwierdzone.
Jedną z najpopularniejszych odznak przez żadną władzę nieustanowionych i nie-
nadawanych jest tak zwany „krzyż ochotniczy". Jest to krzyż równoramienny, szero¬
ki z nałożonym na nim orzełkiem podobnym do noszonych dawniej na czapkach
wojskowych.
Noszony jest zwykle na wstążce czerwonej, spotyka się jednak i na innych ko¬
lorach wstążek. M. S. Wojsk, skutecznie wypleniło noszenie tej odznaki w wojsku
wkrótce po zakończeniu wojny, niestety jednak, brak wyraźnego w tej mierze przepisu
ustawowego zakazującego noszenia tej odznaki przez osoby stojące poza wojskiem,
powoduje fakty noszenia „krzyża ochotniczego" nawet przez funkcjonarjuszów pań¬
stwowych na mundurach.
Kompromitowanie się noszeniem „krzyża ochotniczego" jest o tyle ułatwione,
że niektórzy grawerzy sprzedają go każdemu bez żadnych ograniczeń i nawet jako
„fachowcy", uświadamiają w jakiej kolejności ma być noszony.
Nie spotyka się natomiast właściwej odznaki ustanowionej dla ochotników przez
M. S. Wojsk, w formie rozetki z orzełkiem, która mogłaby być noszona w miniaturze.
Krzyż walecznych armji gen. Balachowicza.
Generał Bułak-Bałachowicz, b. dowódca rosyjskich oddziałów sprzymierzonych,
ustanowił odznaczenie dla swoich podwładnych, które nosi nazwę „Krzyża walecznych
armji gen. Bałachowicza".
Jest to biały krzyż emaljowany, noszony na wstążce czarnej z złotemi brzegami.
M. S. Wojsk, krzyża tego nie zatwierdziło i nie zezwoliło na noszenie go na mundu¬
rze wojskowym.
W prasie codziennej w roku 1931 i 1932 znalazły się notatki o aferach komitetu
czy „kapituły" tego krzyża, który sprzedawał krzyże za określoną sumę. Między deko¬
rowanymi tym krzyżem jest wielu ludzi, którzy nic wspólnego z armją gen. Bałacho-
118
		

/Magazyn_113_08_123_0001.djvu

			wicza nie mieli i nawet nie wiedzieli o jej istnieniu. Pomyślany z początku jako
odznaka ściśle bojowa i pamiątkowa, dzięki niesumienności kilku aferzystów, został
krzyż armji gen. Bałachowicza wbrew intencji założyciela, całkowicie ośmieszony
i skompromitowany.
Krzyż Powstańców Wołyńskich.
Podczas opuszczania przez okupantów niemieckich w r. 1918 i 1919 Wołynia
i Ukrainy, przystąpili natychmiast byli oficerowie Legjonów i P. O. W. do tworzenia
oddziałów ochotniczych i partyzanckich, których celem była walka z licznemi watahami
ukraińskiemi i bandami zbolszewizowanych chłopów, oraz obrona ludności polskiej.
Dowódcami tych oddziałów byli ś. p. ppułk. Lis-Kula i słynny dowódca jazdy
Jaworski.
Na pamiątkę tych walk utworzył „Związek Powstańców Wołyńskich" odznakę
w formie krzyża na wstążce pod nazwą „Krzyż Powstańców Wołyńskich".
Niewątpliwie czyste intencje inicjatorów tego odznaczenia zostały jednak przez
pewną grupę secesjonistów z „Związku Powst. Woł.“ wypaczone, powstał spór między
dwoma kapitułami o kompetencje nadawania, przyczem przejawy tego sporu komen¬
towane były i w prasie, co znacznie obniżyło powagę odznaki.
M. S. Wojsk, nie zatwierdziło krzyża i nie zezwoliło na noszenie go na mundu¬
rach wojskowych.
Krzyż „Legjonu Puławskiego".
Spotyka się często w rzędzie odznaczeń państwowych noszone na wstążce po¬
dobnej do wstążki Medaille Interallie odznaczenie samozwańcze tak zw. „Legjonu
Puławskiego11 w formie medaljonu z liści wawrzynu i monogramem z zielonej emalji.
Krzyż „Legjonu Puławskiego" utworzony został przez byłych członków organizo¬
wanego w zaborze rosyjskim Legjonu Polskiego.
Organizatorem był Witold Gorczyński, zawiązek zaś pierwszy z wydzielonych
szeregów carskich polaków, zgrupowany był w Puławach.
Odznaka ta w tej formie (na wstążce) nie została zatwierdzona przez M. S. Wojsk,
i nie jest dozwolona.
Krzyż Wielkopolski.
Spotykany medaljon w formie przypominającej gwiazdę i noszony na czerwonej
wstążce jako odznaka wojsk wielkopolskich czy powstańców wielkopolskich, nie jest
dozwolony i przez M. S. Wojsk, zatwierdzony.
119
		

/Magazyn_113_08_124_0001.djvu

			SPIS RZECZY
Str.
Wstęp		3
Ordery i Medale w dawnej Polsce		5
Order Orła Białego		13
Order Virtuti Militari		21
Krzyż Niepodległości 		39
Order Odrodzenia Polski		43
Krzyż Walecznych 		53
Krzyż Zasługi		61
Krzyż Zasługi za Dzielność 		65
Medal za Ratowanie Ginących			69
Medal za Wojnę 1918 — 1921		73
Medal 10-ciolecia Odzyskanej Niepodległości		79
Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej		83
Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi ....	83
Medal 3-go Maja		83
Odznaka Honorowa za czas pobytu na froncie		85
Odznaka Honorowa za rany i kontuzje		89
Państwowa Odznaka Sportowa		93
Ordery i Odznaczenia ogólnie •		97
Odznaki Pamiątkowe 		105
Różne:
Odznaki dozwolone, zabronione i obce	113
120
		

/Magazyn_113_08_126_0001.djvu

			30004-
J606421