/Brodnickieulice001_0001.djvu

			,.' "\, 
.\ 


.. .,,'. 


',+,' " 


........ ': 


":. , ,;I;, 


1", 


. .
. .
 1: 


. ; 

 


JERZY 
" 
WULTANSKI 


'! .. 
.. 
 . 1- 
...
.
 
L 
:
'
." .:

,;
,
::
,
.-::
,- .P' ,'f'. " 
 
d;1: " " 
 -iJ. ;;' ,
' )):'

;..
" 
:' . 

 r: 
 . 
 
 :
 

t'-:
::'j . 
>f . 


iP 


(' 
,,
..... . 
"" 
 
 
.
{
 
.
:- ';. 
- 
 ');
 " 
", ,'" 
 


.t'., 
,& 
, 

,
;' 
!
\
 


A- '\ 


.' 


,\ 



.' -I "-, 



#,-: 


." 
 
 f "
'"' 

 


' 
-' ( 

t'!Z,
 


,:-.ii: " 


,. 
 


'" . '''I.
 
""'., ''0. ;, 
, 
, 
..1t. ," 
, ...... '., 
 
 . '
 
 
." ,t
 "." ') 
'.A


: 
t";
 " ....' .J,. . \ < ,,'I{' ",; .....:".... 
,.' .
 
,
 '4
1
':{'., ,....
:/ 1, ..,::"':- ' ,
'" ,"':' . 
,. , ' . 't'" " ' ,';- 
\". · 
'; t
)\ " ) i :r, , . ,.' .... ).' 

\

, .
, 
.
.' 
 \ I ., . .f' 
 
 .", , "j .", . '\

>" 
. '
\,
: . ,,'.....;r' ... ....
 \, !,:,,<", 
\\ , , " t\ 
t- \. "
\ '.
 ,V''':,. .: 
 
 
. 
.,.. " -,;.
 A
,t ' . 

t . !'.> 
 
 - . l \
 t "10"'- 
P 
 {)t'f:., ).: .
. 
 ....". , \ , (1, ' 
.' \, "\, 
: 
:'" . ( ..;' 
 
-l . 
 or I
 
 r: . 
 . ., " . , "
 
I. 
 .
,' 
' 
"il:;' "). \ '\ ." '....

"" ' 
. .(,' " ". ,..,. '., > 1 \'.\ . ':. ". .' "" 
, . "'.. ' 
t,...

:' 
 \. \\ , \ .J- ': ' ,', " 1 
.,
'
 \: f
;,
: ""\ ';s'i''J 
'. ."'; !,
\;.,...,..., \ " ... 


'\;


, r""\
' '.¥
', ..
 '\ : ,. 
"'it... ff<,,' ,\. , ,-i' '
', ", '"6 
'.. ';'" 
<\ .';: ,\ ,"., ,;\..".... 
,\\

 
\, \\ 
" , ''(:' ,.


:
;,
.
, 

\
\ 
", " .' 
., '
"- 


"" 
'\ 



;;.- 10 


.,,,," 


,.

 
. " "1t\i.;;" I" 
'r
:., .."'ti,
' ,,:0 
1>,. " 
 -4< 


'''
 



 
?
" . 


;:
:/{,;, 


...,; , . 


BRODNICKIE 


u 


ICE
		

/Brodnickieulice002_0001.djvu

			Brodnickie ulice 


l\Tirjsk a i P;,,;iatm..ra BiM.ioteka Publirzna w Brodniry 
OddziaJ DZiE.'dfcy 


11111111111111111 111111111111111111 
16323 
,
		

/Brodnickieulice003_0001.djvu

			, 
JERZY WULTANSKI 


Brodnickie ulice 


BRODNICA 2002
		

/Brodnickieulice004_0001.djvu

			Sklad i oprac. graf.: 
Beata Grzybowska, Piotr Galeja 


Korekta: 
Teresa Wultafiska 


Wydawca i druk: 
Firma Handlowo-Uslugowa 

sP.j. 


87-300 Brodnica, ul. Strzelecka 6 


.
- 



'3 Pi!h - \\ 


 
 
.l;:: 
 J.. 

 ¥
 
o ., , 
 
 
.: i1 L . 
 
 . 
 ) 
'
 
\\.,

 
\, . (;l. 

\" .:?..;f tD 
"- W 8f'" 'f"
r"J ' 

i:..""" 

o
1'
 


i. 
" 


lv 


ISBN 83-916318-2-6
		

/Brodnickieulice005_0001.djvu

			..- 
SPIS TRESCI 


WSTJ;;P. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 
BRODNICA - NAZWA MIASTA, ULICE, PRZEDMIESCIA . . . . . . . 11 
Sredniowieczne ulice. Ulice i przedmiescia w XIX wieku. 
Posiadlosci ziemskie Brodnicy. Ulice w 1937 roku. 
Osiedla, place i ulice w 2001 roku. 


DUZY RYNEK ................................................... 29 
Nazwy: Marktplatz - Grosser Markt - Duzy Rynek - Duzy Rynek 
im. J6zefa Pilsudskiego - Adolf Hitler Platz - Duzy Rynek- 
Plac Rewolucji Pazdziemikowej - Duzy Rynek. Ksztalt. Patroni. 
Ratusz. Dom Kamienny. Pomnik poleglych. 
Bank Sp61dzielczy. Studnia. 


J ATKI . . . . · · · . . . . . . . · . · . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 
Nazwy: Fleischergasse (Zaulek Rzeznicki) - Fleischermarkt 
(Rynek Rzeznicki) - Jatki - Fleischermarkt - Jatki. 


MAE Y RYNEK ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 
Nazwy: Klemer Marktplatz - Maly Rynek - Kleiner Markt- 
Maly Rynek - Plac Szopena - Maly Rynek. Brama Chelminska. 


ULICA GEN. J6ZEFA HALLERA ................................59 
Nazwy: Grosse Strasse (ul. Wielka) - Gerichtstrasse (ul. Sqdowa) - 
Wilhelmstrasse - Ulica Wilhelmowska - Ulica Hallera - 
Horst Wessel Strasse - Ulica Swierczewskiego- 
Ulica Gen. J6zefa Hallera. Ratusz, magistrat. 


ULI CA KO PERNIKA ............................................ 66 
Nazwy: Zuckerstrasse - Ulica Cukrowa - Ulica Kopemika- 
Zuckerstrasse - Ulica Kopemika. 


ULICA KOSCIUSZKI ............................................ 68 
Nazwy: Schlosserstrasse - Ulica Slusarska - Ulica Kosciuszki- 
Turmstrasse (ul. Wiezowa) - Ulica Kosciuszki. 
Wieza Mazurska. 


STARY PLAC SZKOLNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 
Nazwy: Schulplatz - Alter Schulplatz - Stary Plac Szkolny -
		

/Brodnickieulice006_0001.djvu

			Alter Schulplatz - Stary Plac Szkolny - Plac Strazacki- 
Stary Plac Szkolny. Koszary. Szkola miejska 
Remiza Ochotniczej Strazy Pozamej. Nowa plebania. 


ULI CA F ARN A ................................................... 78 
Nazwy: Katharinengasse (Zaulek Katarzyny) - Katharinenstrasse 
(ul. Katarzyny) - Pfarrstrasse - Ulica Fama - Ritterstrasse 
(ul. Rycerska) - Ulica Fama - Ulica K,;. Sciegiennego- 
Ulica Fama. Kosci61 famy. 


POCZTA ........................................................... 89 
"Poczt6wka lJ . Nowy urzqd pocztowy. Sprawa ulicy Zlotej. 


SR6DMIEJSKIE ZAUEKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 
Grobla. Ulica Srednia Przesmyk. 


ULICA KILINSKIEGO ............................................ 95 
Nazwy: Schumacherstrasse - Utica Szewska - Ulica Kilinskiego- 
Schumachergasse - Utica Kilinskiego. 


ULICA STRZELECKA ........................................... 97 
Nazwy: Synagogenstrasse - Utica Synagogi - Utica Strzelecka - 
Schiitzenstrasse - Ulica Strzelecka. Synagoga, dzieje posesji, 
opis synagogi. Posesja przy ulicy Strzeleckiej 6. 
Sprawa ulicy Nowej. 


ULICA ZDUNSKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 
Nazwy: Topferstrasse - Ulica Gamcarska - Ulica Zdunska- 
Topfergasse - Ulica Zdunska. 


ULICA TYLNA ................................................. 104 
Nazwy: Tuchmacherstrasse (ul. Sukiennicza) - Drebnitzgasse 
(Zaulek Drw
czny) - Hinterstrasse - Ulica Tylna - Hinterstrasse- 
Ulica Tylna. Brodniccy sukiennicy. Foluszek. Dom Dziecka. 


ULICA SW. JAKUBA ........................................... 109 
Nazwy: Baeckerstrasse (ul. Piekarska) - Jakobstrasse - Utica 
Jakubska - Ulica sw. Jakuba - Zerrmannstrasse - Ulica sw Jakuba- 
Utica Hibnera - Ulica Jakuba - Utica sw. Jakuba. Spichlerz. 


PRZED ZAM CZE ................................................ 114 
Nazwy: Sattlerstrasse (uL Rymarska) - Burgstrasse - Przedzamcze- 
Konrad von Thiirberg Strasse - Przedzamcze. 


6
		

/Brodnickieulice007_0001.djvu

			ULICA WODNA ................................................ 115 
Nazwy: Neustadt (Nowe Miasto) - Gerberstrasse (ul Garbarska)- 
Wasserstrasse - Ulica Wodna - Wasserstrasse - Ulica Wodna. 


KAMI 0 NKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 
Nazwy: Vorstadt Kamionka - Kamionken - Steindamm 
(Grobla Kamienna) - Steinstrasse - Kamionka - Albert Forster 
Strasse - Kamionka - Ulica Hanki Sawickiej - Kamionka. 
Dqb "Kopemik". Budynek nr 17. Ewangelicki urzqd parafialny. 
Park Miejski. Najpierw kosci61 - potem szkola srednia. 
Internal. Starostwo, magistral. Szkola rolnicza. 


ULICA ZAMKOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 
Nazwy: Schlossstrasse - Burgstrasse - Ulica Zamkowa- 
Burgstrasse - Ulica Zamkowa. Zamek. Palac Anny Waz6wny. 


ULI CA MI CKIEWI CZA ......................................... 153 
Nazwy: Ulica Mickiewicza - Langfuhrerstrasse (uL Wrzeszczanska)- 
Ulica Mickiewicza. 


UL I CA S 1\ D 0 W A ............................................... 156 
Nazwy: Osada Piaski - Graudenzerstrasse (ul. Grudziqdzka)- 
Gerichtstrasse - Ulica Sqdowa - Danzigerstrasse (ul. Gdanska) - 
Ulica Sqdowa. Piaski. Osrodek domeny Brodnica-Zamek. 
Klasztor 00. franciszkan6w. Kosci61 klasztomy. 
Parafla klasztoma. Cmentarz katolicki. 


ULICA CMENTARNA .......................................... 164 
Cmentarz ewangelicki. 


NISKIE BRODNO .............................................. 170 
Nazwy: Seestrasse (ul. Jeziorna) - Ulica Niskie Brodno - 
Seestrasse - Kurt Holtze! Strasse - Niskie Brodno. Jezioro. 


ULI CA WIEJSKA ............................................... 171 
Nazwy: Seestrasse - Niskie Brodno - Ulica Wiejska - Kurt Holtzel Strasse- 
Ulica Wiejska - Ulica PCK - Ulica Wiejska. Szpital. Mi
dzynarodowy i Polski 
Czerwony Krzyz. Straz Graniczna w Brodnicy. Obiekt szkolny. 
Budynek Szkoly Podstawowej nr 3. Dom Pomocy Spolecznej. 


ULICA DWORCOWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 
Nazwy: Bahnhofstrasse - Ulica Dworcowa - Bahnhofstrasse- 
Ulica Dworcowa. Dworzec kolejowy. 


7
		

/Brodnickieulice008_0001.djvu

			ULICA KOSCIELNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 
Nazwy: Spitalgasse (Zaulek Szpitalny) - Kirchenstrasse - Ulica Koscielna - 
Promenade - Ulica Koscielna - Ulica Mariana Buczka - Ulica Koscielna. 
Kosci61 ewangelicki. Park Wolnosci. 


PRZYK 0 P ...................................................... 188 
Nazwy: Przedmiescie Rybaki - Fischervorstadt - Ringstrasse - Ulica Okr
zna- 
Przykop - Hochmeisterring (Pierscien Wielkiego Mistrza) - Przykop - Ulica Janka 
Krasickiego - Przykop. Pastor6wka. Loza masonska. Strzelnica. Dom Katolicki. 


NAD DRW
C1\ .................................................207 
Nazwy: Drewenzstrasse - Drwenska - Ulica Drw
czna - 
Nad Drw
cq - Drewenzstrasse - Nad Drw
cq. Rzeka Drw
ca. 


ULICA MOSTOWA ............................................. 209 
Nazwy: Mazurskie Przedmiescie - Briickenstrasse - Ulica Mostowa- 
Briickenstrasse - Ulica Mostowa - Ulica Armii Czerwonej - Ulica Mostowa. 
Kosci6lek sw. Jerzego. Obiekt z emblematami (nr 16). 


ULICA MAZURSKA ............................................ 217 
Nazwy: Przedmiescie Mazurskie - Masurenstrasse- 
Ulica Mazurska - Masurenstrasse - Hermann Goring Strasse - 
Utica Mazurska - Ulica Dzierzynskiego - Ulica Mazurska. 
Gimnazjum. Dawniej ewangeticka ochronka, dzis internat. 


ULI CA S IENKIEWI CZA ........................................ 229 
Nazwy: Ulica Sienkiewicz a - Hoffmannstrasse - Ulica Sienkiewicza. 
Szpital wojskowy. Pracowniczy Ogr6d Dzialkowy. 


OSIEDLE GDYNIA ............................................. 235 
Gdynia. Ulica Lazienna. Ulica Ks. Kujota. Ulica Wybickiego. Meksyk. 


ULICA SOKOE6w ............................................. 240 
Nazwy: Ulica Sokol6w - Johannstrasse (ul. Jana) - Ulica Sokol6w. 
Towarzystwo Gimnastyczne "Sok61", sokolnia. 


ULICA PADEREWSKIEGO .....................................242 
Nazwy: Karlstrasse (ul. Karola) - Utica Paderewskiego - 
Karlstrasse - Robert Ley Strasse - Utica Paderewskiego- 
Aleja ZMP - Ulica Paderewskiego. 


ULICA KR6LOWEJ JADWIGI .................................. 246 
Nazwy: Luisenstrasse - Ulica Luizy - Ulica Kr610wej Jadwigi- 


8
		

/Brodnickieulice009_0001.djvu

			Sportstrasse (ul. Sportowa) - Ulica Kr610wej Jadwigi - 
Ulica Jaroslawa Dqbrowskiego - Ulica Kr610wej Jadwigi. Stadion. 


ULICA 3 MAJA .................................................250 
Nazwy: Schulstrasse - Ulica Szkolna - Ulica 3 Maja - Schulstrasse - 
Ulica Szkolna - Ulica J. Marchlewskiego - Ulica 3 Maja. Gmach szkolny. 


ULICA PIWNA ................................................. 254 
ULICA CZWARTAK6w ........................................256 
Nazwy: Kasemement - Friedrichstrasse (ul. Fryderyka) - Ulica Czwartak6w- 
Friedrichstrasse - Ulica Czwartak6w. 4 Pulk Piechoty Liniowej, 
jego udzial w powstaniu listopadowym. Koszary. 


ULI CA PIAS KI ................................................. 262 
Nazwy: Sandstrasse - Piaski - Sandstrasse - Piaski. 


ULI CA RZEZNI CKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 
Nazwy: Schlachthofstrasse - Ulica Rzeinicka - Schlachthofstrasse- 
Ulica Rzeinicka. Bekoniamia. Ochotnicza Straz Pozama Brodnica II. 


ULICA PODG6RNA ........................................... 266 
Nazwy: Bergstrasse - Ulica Podg6ma - Dietrich Eckart Strasse - 
Ulica Podg6ma. Wzg6rze wisielc6w. Kirkut. 


ULICA 18 STYCZNIA ........................................... 273 
Nazwy: Viktoriastrasse - Ulica Wiktorii - Ulica 18 Stycznia - Viktoriastrasse - 
Ulica 18 Stycznia. Dzien 18 stycznia 1920. Urzqd Skarbowy. 


ULICA LIDZBARSKA .......................................... 277 
Nazwy: Michelauer Chaussee - Lautenburger Chausse - Szosa Lidzbarska- 
Ulica Pierackiego - Lautenburgerstrasse - Ulica Lidzbarska. I LO. 
Od "Unii" do POLMO. Tartak. Jagdkommando. 


NOWA KOLONIA ..............................................282 
Nazwy: Neue Heimat - Nowa Kolonia- 
Ulica XXXV-lecia PRL - Nowa Kolonia. 


IND EKS ULI C - nazwy polskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 


IND EKS ULI C - nazwy niemieckie ................................ 289 


9
		

/Brodnickieulice010_0001.djvu

			WST
P 


Interesujqcy temat, jakim jest historia brodnickich ulic, rue doczekal si
 
dotychczas obszemiejszego opracowania i byl traktowany jedynie marginesowo. 
Na planach starej Brodnicy wykonanych w 1743 roku przez J.F. Steinera oraz 
w 1829 przez Ferd. Zermanna - 0 czym b
dzie mowa w nast
pnym rozdziale - 
nazw ulic nie zaznaczono. Wzmianki, gl6wnie 0 przedmiesciach oraz posiada- 
nych przez Brodnic
 poza jej murami terenach wiejskich, zamiescil H. Plehn 
w swoich historycznych ksiqikach "Geschichte des Kreises Strasburg in 
Westpreussen" (Leipzig 1900) oraz "Ortsgeschichte des Kreises Strasburg in West- 
preussen" (Konigsberg 1900). W najnowszej monografii "Brodnica - siedem 
wiek6w miasta" (Brodnica 1998) pod redakcjq Jerzego Dygdaly, wydanej z okazji 
obchod6w 700-lecia grodu, takZe temu zagadnieniu nie poswi
ono wiele miejsca. 
W dotychczasowej literaturze dotyczqcej Brodnicy na uwag
 zasluguje 
opracowany przez F.A. Zermanna suplement do kroniki "Chronik der Stadt 
Strasburg in Westpreussen" (Strasburg 1851), w kt6rym autor ten wymienil 
wszystkie przedmiescia i ulice istniejqce w 1851 roku. R. Birkholz w pracy ,,700 
Jahre Strasburg" (Brodnica 1998) przedstawil alfabetyczny spis ulic w j
zyku 
niemieckim oraz polskim lqcznie z kr6tkimi objasnieniami ich pochodzenia. 
Tematyk
 t
 poruszyl on r6wniez we wczesniejszej wydanej ksiqzce "Der Kreis 
Strasburg" (Osnabriick 1981), gdzie podal niemieckie nazwy ulic obowiqzujqce 
do roku 1920 wraz z ich wsp61czesnymi odpowiednikami polskimi. Natomiast 
obiekty zabytkowe starej Brodnicy doczekaly si
 szerszych opracowan. Nalezq 
do nich J. Heise'go "Die Bau- und Kunstdenkmaler der Provinz Westpreussen" 
(Danzig 1891, zeszyt VIII), a wsr6d nowszych - wydany pod redakcjq T. Chrza- 
nowskiego i M. Komeckiego "Katalog zabytk6w sztuki w Polsce" (Warszawa 
1971, tom XI, zeszyt 2). 
Publikacja niniejsza, b
dqca rezultatem moich wieloletnich badan ma 
wypelnic luk
 w dziejach Brodnicy. Uj
to w niej wszystkie sredniowieczne 
przedmiescia i ulice oraz wi
kszosc powstalych w czasach nowozytnych, 
zwlaszcza na przelomie XIX i XX wieku. Przy kazdej z nich podano nazwy 
polskie oraz niemieckie, ich objasnienie, biografie patron6w - nie zawsze 
pozytywnych i godnych takiego uhonorowania postaci - a takZe opis niekt6rych 
ciekawszych obiekt6w wraz z wybranq literaturq. 


AUTOR 


10
		

/Brodnickieulice011_0001.djvu

			BRODNICA - NAZWA MIASTA, ULICE, 
" 
PRZEDMIESCIA 


Nazwa miasta 
Nazwa BRODNICZA pojawila si
 po raz pierwszy w dokumencie 
wystawionym dnia 26 czerwca 1317 roku. Miano BRODNICA pochodzi 
od wyrazu "brod" to jest plytkiego miejsca w rzece nadajqcego si
 do 
bezpiecznego przejscia pieszo, przejechania konno lub przeprawienia si
 
wozem bez korzystania z tratwy czy lodzi. Dla ulatwienia tej czynnosci 
brzegi nie mogly bye strome, a dno bagniste, grzqskie. Takie wlasnie 
warunki spelniala Drw
ca pod Brodnicq. Niektorzy badacze sugerujq, ze 
nazwa pochodzie moze od rzeczki Strugi Brodnickiej lqczqcej jezioro 
Wysokie Brodno z Niskim, a stqd plynqcej w kierunku Drw
cy 
wpadajqcej do niej przy zamku. Poniewaz istnieje jeszcze Brodnica Goma 
i Brodnica Dolna kolo Kartuz oraz Brodnica w powiecie Srem Wielko- 
polski, dodawano w okresie mi
dzywojennym do nazwy miasta 
"Pomorze" lub IInad Drw
Cq" - 


Niemieckie miano STRASBURG wymieniono jako IIcastrum 
Straisbergk" w 1269 w zwiqzku z najazdem Prusow. P6iniej pojawialy 
si
 nazwy Strosberg, Strasberg lub Strassburg, wreszcie ustalono 
oficjalnie na STRASBURG. Wyraz zlozony jest z dw6ch rzeczownik6w: 
die Strasse = droga, gosciniec, trakt, ulica oraz die Burg = gr6d, zamek 
warowny, warownia. Rudolf Birkholz w pracy ,,700 Jahre Strasburg" 
(Brodnica 1998, s. 69-70) wymienia jeszcze kilkanascie miejscowosci 
posiadajqcych takie sarno miano: Strasburg/Uckermark w Brandenburgii 
w Niemczech, Strassburg franc. Strasbourg stolica Alzacji we Francji 
Strassburg w Karyntii w Austrii, Strasburg w Siedmiogrodzie nad 
Maruszq w Rumunii, Strassburg w gubemi Sara tow w Zwiqzku 
Sowieckim zamienione w 1941 na Romaszki, oraz kilka malych miast 
w USA 0 nazwie Strasburg: w Dakocie P6lnocnej, w stanie Ohio, w Pen- 
sylwanii, w Kolorado, w Illinois, w Michigan, w stanie Missouri oraz 
Strasburg w Wirginii. Dla odr6znienia dodawano od roku 1886 przy 


11
		

/Brodnickieulice012_0001.djvu

			naszym ffileSCle STRASBURG IN WESTPREUSSEN (skr6t Wpr. lub 
Westpr.) co oznaczalo IIW Prusach Zachodruch". 



 
Sredniowieczne ulice 
W sredniowieczu w obr
bie murow miejskich Brodnica posladala nast
- 
pujqce ulice: 


stara nazwa niemiecka 


stara nazwa polska 


wsp61czesnie 


Stillestrasse 
Zuckerstrasse 
Grossestrasse 
Fleischergasse 
Katharinenstrasse 
Backerstrasse 
Satller-FUemerstrasse 
Marktplatz 
Tuchmacherstrasse 
Schusters trasse 
Schlosserstrasse 
T 6pferstrasse 


Cicha 
Cukrowa 
Wielka 
J atki 
Katarzyny 
Piekarska 
Rymarska 
Rynek 
Sukiennicza 
Szewska 
Slusarska 
Gamcarska 


Kilinskiego nr 1 i 3 
Kopemika 
Gen. J6zefa Hal1era 
Jatk1 
Fama 
sw. J akuba 
Przedzamcze 
Duzy Rynek 
Tylna 
Kilinskiego 
Kosciuszki 
Zdunska 


W wykazie brak sredniowiecznych nazw ulic Strzeleckiej, Pocztowej, 
Starego Placu Szkolnego i Malego Rynku. Teren obecnej ulicy Wodnej _ 
Wasserstrasse - do miasta przylqczony zostal w 1353 roku i stqd 
nazywano go Nowym Miastem - Neustadt. Pozniej powstala tam ulica 
Garbarska czyli Gerberstrasse; dzis - Wodna. 
Znane w okresie sredniowiecznym przedmiescia: 


stara nazwa niemiecka 


wsp61czesnie 


stara nazwa polska 


Kamionken 


Masuren Vorstadt 
Fischerei 


12 


Kamionka 


Kamionka stanowi 
jedn q ulic
 
nazwa rueuzywana 
nazwa rueuzywana 


Przedmiescie Mazurskie 
Rybaki
		

/Brodnickieulice013_0001.djvu

			Ulice i przedmieScia w XIX wieku 
Na planie Jerzego Fryderyka Steinera z roku 1743 nazw ulic niestety nie 
zaznaczono, a Ferdynand Zermann (1829) podal tylko przedmiescia: 
Kamionken, Piasken (Pia ski) oraz Masuren Vorstadt. Fryderyk August 
Zermann w suplemencie do napisanej przez siebie kroniki miasta (1851) 
wymienil nast
pujqce ulice i przedmiescia: 


nazwa niemiecka 


nazwa polska 


wsp61czesnie 


ulice: 
Grosser Marktplatz 
Kleiner Marktplatz 
Burgstrasse 
Gerichtstrasse 
Goldstrasse 
Jakobstrasse 
Kirch enstra sse 
Pfarrstrasse 
Schlosserstrasse 
Schumacherstrasse 
Synagogenstrasse 
Torstrasse 
Topferstrasse 
Winkelstrasse 
Zuckerstrasse 
przedmiescia: 
Kamionken/Steindamm 
Masuren Vorstadt 
Fischerei 
Neuwelt 
Przykop 


Duzy Rynek 
Maly Rynek 
Zamkowa 
Sqdowa 
Zlota 
Jakuba 
Koscielna 
Fama 
Slusarska 
Szewska 
Synagogi 
Bramowa 
Gamcarska 
Zakqtek 
Cukrowa 


Kamionka 
Przedmiescie Mazurskie 
Rybaki 
Nowy Swiat 
Przykop 


Duzy Rynek 
Maly Rynek 
Zamkowa 
gen. Jozefa Hallera 
? 
sw. Jakuba 
Koscielna 
Fama 
Kosciuszki 
Kilinskiego 
Strzelecka 
? 
Zdunska 
? 
Kopemika 


KAMIONKA zwana niekiedy PRZEDMIESCIEM NIEMIECKIM, 
zajmowala przestrzen mi
dzy Bramq Chelminsk q a Bramq sw. Ducha, 
kt6ra istniala kiedys przy dzisiejszym obiekcie zajmowanym przez II La. 
W dobie wsp61czesnej jest to ulica Kamionka. 


13
		

/Brodnickieulice014_0001.djvu

			..,,-- ,-"-- 


Najstarszy znany widok Brodnicy. W dniu 9.12.1642 rysowal Gotthartt Strobant z Elblqga. 
1) Zamek 5) Wieza Mazurska 
2) Palac Anny Waz6wny 6) Brama Dobrzynska 
3) Dzwonnica na cmentarzu 7) Ratusz, 
ewangelickim, 8) Brama Chelminska 
4) Dom Kamienny 9) Fara 


,:,:
.", 


.. :'
;1i:,! ;
,
,:,

:
t
,
':
f"':", 
:
d
: 
- . .:
>:"'.t:;.
 ::.:<1..:.-;...::: :". 
! 
",:t;: :,t

:l',<:;,:::;J. t 


' 
 '




 , :
 

- " 
,-rt ' 


..... 
:(,:
. :.....-......:.- ;(.- 


,:::.ji 
Yo.......,..: 


.

.


 


, ",' , :
:,,:::,::*,: :,,:':::.:,:,,"::"::,:,:::::::,:::::':, ,',..' , 


: ....:::.::.:. :--..:-:::
::::.---- -.
:: :
-. 


Brodnica od strony zachodniej. Rys. Jerzy Fryderyk Steiner 1743. 
1) Zamek, 2) Brama Chelminska, 3) Fara, 4) Ratusz, 5) Dom Kamienny, 6) Spichlerze 
7) Wieza Mazurska, 8) Most drewniany na Drw
cy 


14
		

/Brodnickieulice015_0001.djvu

			,.......,,,, :': 
,' :",..,.... , "" 
 :" ' , .. , ,.. ,I ' 
. ". .. . 
. - - - 
. . -. 
.' .. " 
- . . . 
. .. . . . . 
.. - ." .. 
. . .' . . 
. - -- 
. - ... . . -. - - 
. ... . - . . . . - . .. . 
. .... .. . . 
". . . - - x 

 ... - .. . 


liJfelifl'f:1KIJI rill! &l/141.$ltur:fl W#$.fj/j'; .... 
o' klt1 
It if,r I"U..$$ (irt1'IM'
 QU tfRI" lJJ'¥WltL f4"kYt'ft: " 


,;;
 


k 


J 
,¥. 
'. ,.

:'. 



;»........, 


r::::::::';:':;i
T,,::;:: 
'''M'' 


.
l\
i;<
l ::.::
:
;;
 
., ",.;:,', :' 
:." ""',' '>:'
:" 
:
"h
:,,
., 

, , "J1I;

":'i/:


t:_l', ' ,#..,p
 



f:r m' .",. .... ''f< ' 
;.,.: if.i»i;i 
 %';

 , i , 

 , ,; , ; , 
 , ,: , . . : <>< ; : 
 , ' : , '
 
 ' : " " : : ' = ' 
 t 
 " ';"'Ii " " , t* , 
, ;, 
 " :, ,, , 
' , ' , ; ,
 , ,,, . . ; ,
 , ,,,, : , 
 , ' 
 . : . : :: , : , :t , :
 ,
 . , ' " ", 
 : " 
 ": > : ' 
 ' :: ' : " 
 " "' 
 ' : 
 
 ' ;:
 : ' < ; Y>:' :" :$ 
" : 
 " 

 , 
;;-:'.. "

h"'
 , ' , : . ,. . ': , 
 , :
 , ' , :': , 
k::::: :;

 , .;'
 , '
", ':''''' ,." _
,
 " ",,_ 
:0)4i,':: ? '::i,<.' Mi: 
? C'f "_ " ,, >
\

;
;


L)i
:
:'
;::;i.;
:
:; .'. 
',
,::::',
:


, /1"", 

:';
Jt:
:"" , ::


,;,
<

 
 ." ,.., 

 .. " """'1" 'V', 

, £, :+', »,<-Y
' '- .. ...
.


 .>, . ,/" '
. ..,<@' 


:

 
--. .... . 


:
'>!i. 
.:....
. -
 

';'''' ,...',::',"";;..:'
,,' , 
..":..'/:
r'r,
',i. : 


.,
 


, ':1
:

'i;'l':: 
:
; ;::YW@ 
<" 


:::::::":::-:::";:::::::':=':::=:::
::-::::
:
:-;:::::::::.:-::_.:'.::::-;.;-.::
.:
::::::'::::
:.::*:::;:::::
::{:::::::}::::::::::::::::::::::::
:::
:::
:::::::::::::::::: -::::::: 


Wid ok miasta od poludnia. Kartka propagandowa wydana na poczqtku I wojny 
swiatowej w 1914 roku. Napis niemiecki: "Og61ny widok Brodnicy nad Drw
cq Pro Zach., 
6 km od gran icy rosyjskiej. Pospolite ruszenie wystqpf" 


:-:-.";, 


,$i 




::




::::
:
::
::


:



*"
1::::;
:


:::

i
:.:' .:
:::
:
:

:
%:::
::
:::

1:"?:
::::

*:::
*' ," ..-...;:. . . .:::::::::::::.:::=-.,;:

:


::::t
... 


'." 
. . 


,
 


*'
 


;::j ::::':j
>
',"::
; 
?C ,,'
:
:'l

:l!;E:
:::
:::i"
;
>; ,::
,
' 4
 
 ' 


Panorama wsp6lczesnej Brodnicy od strony poludniowej. 
Mal. Edmund Jankowski. Fot. Janusz Kopiczynski. 


15
		

/Brodnickieulice016_0001.djvu

			PRZEDMIESCIE MAZURSKIE, zwane tez PRZEDMIESCIEM POL- 
SKIM, znajdowalo si
 na Ziemi Michalowskiej za Drw
cq. W 1789 roku 
mialo 70 dom6w i 450 mieszkanc6w. Jeszcze na planie z roku 1885 
figuruje jako przedmiescie. Znajdujqce si
 tam ulice Mostowa i Mazurska 
musialy zatem powstac p6zniej. 
RYBAKI obejmowaly cz
sc ulicy Nad Drw
cq, cz
sc Przykopu od nr 
21, ulic
 Grunwaldzk q , Ogrodowq oraz tzw. /1Tryft
". Ta ostatnia to 
nieoficjalna nazwa biegnqcej r6wnolegle do Przykopu uliczki lqczqcej 
Ogrodowq z Grunwaldzk q . Miano pochodzi od niemieckiego wyrazu 
die Trift == p
dziwo, wygon, pastwisko, a takZe dryf, splaw luzem, 
splawianie drewna. Nazwa Rybaki wskazuje, ze mieszkali tam ludzie 
trudniqcy si
 rybol6wstwem na Drw
cy, jej odnogach i wylewach. Mieli 
wlasny cech, kt6ry w polowie XVIII wieku sprawowal opiek
 nad 
jednym oltarzem we farze. 
NOWY SWIAT byl poza murami miejskimi, za Bramq Dobrzynsk q 
i wzniesionq obok niej Wiezq Mazursk q . Ciqgnql si
 wzdluz rzeki. Dzis 
jest to cz
sc ulicy Nad Drw
cq i Przykopu. 
o PRZYKOPIE mowa jest w rozdziale poswi
conym ulicy pod tak q 
samq naZWq. 
Mala przestrzen miasta nad Drw
cq nosila nieoficjaln q nazw
 
WENECJA. Jej poczqtek znajdowal si
 na ulicy Mostowej obejmujqc 
domy nr 1 oraz nr 2, a koniec - na ulicy Tylnej z budynkami nr 2 i 4 (Dom 
Dziecka). Miano Wenecja uzywali kiedys, zwlaszcza w okresie mi
dzy- 
wojennym, starsi brodniczanie. 


PosiadloSci ziemskie Brodnicy 
Brodnica, kt6rej cz
c mieszkanc6w zajmowala si
 rolnictwem, posia- 
dala polozone poza murami obronnymi obszary ziemskie. Dnia 
26lipca 1416 roku wielki mistrz krzyzacki Michal Kuchmeister nadal jej 
44 lany MICHALOWA oraz 50 lan6w MIESZczANsKIEJ WSI - 
BURGERSDORF (niem. der Burger == mieszczanin, obywatel, das Dorf == 
wies), ale juz wczesniej, bo od 1410, brodniczanie uZytkowali tu 40 lan6w. 
P6zniej obszary rolne zostaly powi
kszone, poniewaz wk. mistrz Pawel 
von Russdorf nadal miastu 27 maja 1441 roku 6 lan6w w tejze wsi, kt6re 
poprzednio nalezaly do szpitalika sw. Ducha w Brodnicy. Nowo- 


16
		

/Brodnickieulice017_0001.djvu

			uzyskane, uzytkowane jako lqki tereny, otrzymaly ffilanO - JERO- 
ZOLIMA - JERUSALEM; tak figurujq jeszcze w aktach sporzqdzonych 
w 1863 roku. Posiadlosci ziemskie Brodnicy w Mieszczanskiej Wsi 
nazwanej potem MIEJSKIM POLEM - STADTFELD (mem. die Stadt = 
miasto, das Feld = pole) oraz w Michalowie si
galy Drw
cy i gramczyly z 
Gorczemcq, zaginionq osad q Sachsendorf, Szczuk q , Ciel
tami oraz 
Nowym Dworem. Na tereme tyrn przez wiele lat me bylo zadnych 
zabudowan z wyjqtkiem chaty pasterskiej, kt6rq w roku 1845 sprzedano. 
Po oddzielemu grunt6w rolniczych od miasta czyli tzw. " se paracji" 
zapoczqtkowanej w 1833, powstalo tu kilka malych majqtk6w jak 
Arentowizna, Czapla, Gabriel-Ostr6w, Podg6rz, Przydatki, Tam6wko, 
Wilamowo, Wygoda, SWiniokqt)r, Zaborowszczyzna, Zale. Niekt6re 
z mch dzis juz me istniejq. Nazwa MIEJSKIE POLE uzywana byla jeszcze 
przez szereg lat po II wojme swiatowej, ale obejmowala znaczme 
zmniejszony teren. 


'..7,'" 
., , ".' 
. "'>:'< . _
,
 /r <
:

/:/;/;.- , 
Plan Brodnicy w 1743 roku. Rys. Jerzy Fryderyk Steiner. 
1) Kosci6lek sw. Jerzego 9) Ratusz 17) Mosty zwodzone 
2) Rzeka Drw
ca 10) Rynek 18) Brama zamkowa 
3) Most na Drw
cy 11) Dom Kamienny 19) Kaplica zamkowa 
4) Brama Dobrzynska 12) Szpital ewangelicki 20) Zamek 
5) Wieza Mazurska (wi
zienie) 13) Cmentarz ewangelicki 21) Palac Anny Wazowny 
6) Strzelnica Bractwa Kurkowego 14) Spichrze zbozowe 22) Brama sw. Ducha 
7) Brama Lubawska 15) Brama Chelminska 23) Kosci61 i szpitalik sw. Ducha 
8) Fara 16) Fosa 24) Karczma zamkowa 


17
		

/Brodnickieulice018_0001.djvu

			, 
. 


cr"
- 



 ' . 


. 
rfiJo. .f

 
";J J.lj. 1l[ t 't1 r- 


Plan Brodnicy w 1829 r. Wykonal Ferdynand Zermann. Korekt
 przeprowadzil 
24.03.1915 roku Dobberstein. Plan znaleziono podczas remontu kosciola 
ewangelickiego w roku 1912 w kuli pod krzyzem na wiezy. 
f) Szpital ewangelicki s) Klasztor reformat6w 
g) Szpital sw. Ducha t) Cmentarz ewangelicki 
h) Synagoga u) Cmentarz katolicki 
q) Urzijd domeny v) Wiatrak holender 
r) Ruiny zamku 


a) Fara 
b) Kosci61 ewangelicki 
c) Kosci61 sw. Ducha 
d) Kosci61ek sw. }erzego 
e) Szkola ewangelicka 


18
		

/Brodnickieulice019_0001.djvu

			,.- ,. 


Brodnica i najblizsza okolica w 1910 roku. Fragment mapy. 
Abdeckerei - rakamia Kas. = Kaseme - koszary St. = Station - stacja kol. 
Bad - kqpielnia Kranken. = Krankenhaus Wass. T. = Wasserturm 
Bhf = Bahnhof - dworzec -lecznica - wieza cisnien 
Borgwinkel- Swiniokqty Schiess. = Schiessplatz Wass. W. = Wasserwerk 
Dom. = Domane - domena; - strzelnica - zaklad wodociqgowy 
majqtek panstwowy Schlachthof - rzeznia Zgl. = Ziegelei - cegielnia 


19
		

/Brodnickieulice020_0001.djvu

			Brodnica w 1928 roku. Rys. Stanislaw Bochnig. 


1) Dworzec koleJowy 
2) Poczta 
3) Starostwo 
4) Ratusz (urzijd miejski) 
5) S'ld 
6) Urzijd skarbowy 
7) Gimnazjum m
skie 
8) Szkola wydzialowa zenska 
9) Szkola powszechna 
10) Szkola handlowa 
11) Szkola rolnicza 
12) Fara 


20 


13) Kosci61 poreformacki 
i cmentarz katolicki 
14) Kosci61 ewangelicki 
15) Synagoga 
16) Wieza starego ratusza 
17) Wieza zamkowa 
18) Wieza Mazurska 
19) Brama Chelminska 
20) Palac Anny Waz6wny 
21) Cmentarz wojskowy 
22) Lecznica powiatowa 
23) Szpital wojskowy 


24) Koszary 
25) Elektrownia 
26) Kijpielisko rzeczne 
27) Hotel Dworcowy 
28) Hotel "Sanssouci" 
29) Hotel Rzymski 
30) Strzelnica, restauracja, 
kino 
31) Dom Katolicki, 
restauracja
		

/Brodnickieulice021_0001.djvu

			Ulice w 1937 roku 
Spis zamieszczony w ogloszeniu urz
dowym w numerze 105 IIZiemi 
Michalowskiej" z dnia 12 wrzesnia 1937 r. 


1. Aleja Zwirki i Wigury 
2. Boczna 
3. Czwartak6w 
4. Dworcowa 
5. Fama 
6. Grunwaldzka 
7. Hallera 
8. Jak6ba (sic!) 
9. Jatki 
10. Kamionka 
11. Kilinskiego 
12. Kolejowa 
13. Kopernika 
14. Koscielna 
15. KosciuszlG 
16. Kr610wej Jadwigi 
17. Kujoty (sic!) 
18. Eazienna 
19. Maly Rynek 
20. Mazurska 
21. Michalowo 
22. Mickiewicza 
23. Miejskie Pole 
24. Mostowa 
25. Nad Drw
cq 
26. Niskie Brocino 
27. Nowa 
28. Ogrodowa 
29. Osiedle Miejskie 
30. 18-go Stycznia 
31. Paderewskiego 
32. Piaski 


33. Pierackiego 
34. Pocztowa 
35. Podg6ma 
36. Polna 
37. Przedzamcze 
38. Przykop 
39. Rynek 
40. Sqdowa 
41. Sienkiewicz a 
42. Stary Plac Szkolny 
43. Strzelecka 
44. Swiniokqty 
45. 3-go Maja 
46. Tylna 
47. Wiejska 
48. Wocina 
49. Wybickiego 
50. Zamkowa 
51. Zdunska 


21
		

/Brodnickieulice022_0001.djvu

			Osiedla, place i ulice w 2001 roku 
Uwagi: Stan w dniu 10 listopada 2001 roku. Jezeli cz
sc ulicy nalezy do jednego, 
a cz
sc do drugiego osiedla - jej nazw
 wymieniono tylko raz. 


Gdynia: 
1. Kr6lowej Jadwigi ( od 7 VIII 1950 do 6 VIII 1990 ul. Jaroslawa 
Dqbrowskiego) 
2. Ks. Kujota (przez pewien czas do 17 II 1990 - ul. Ks. Kujoty) 
3. Eazienna 
4. Paderewskiego (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 Aleja ZMP) 
5. Plac Trzeciego Maja (do 27 I 1984 Plac Wolnosci) 
6. Sienkiewicz a 
7. Sokol6w 
8. Wybickiego 


Grazyny: 
9. Akacjowa 
10. Armii Krajowej (nazwa nadana 27 I 1984) 
11. Boleslawa Chrobrego 
12. Boleslawa Prusa 
13. Cisowa 
14. Droga 
15. Grazyny 
16. Jana Kasprowicza 
17. Jodlowa 
18. Juliana Tuwima 
19. Kasztanowa 
20. Kombatant6w (nazwa nadana 27 I 1984) 
21. Kr
ta 
22. Mikolaja Reja 
23. Modrzewiowa (nazwa nadana 27 I 1984) 
24. Nowa 
25. Pi
kna 
26. Podmiejska 
27. Poludniowa 


22
		

/Brodnickieulice023_0001.djvu

			28. Poprzeezna 
29. Reymonta 
30. Szaryeh Szereg6w (nazwa nadana 27 I 1984) 
31. Tulipanowa 
32. Wierzbowa (nazwa nadana 27 I 1984) 
33. Wysoka 
34. Zwirowa 


Grunwald: 
35. Anieli Krzywon (nazwa nadana 24 II 1988) 
36. Armii Ludowej 
37. Batalion6w Chlopskieh 
38. Bohater6w Wrzesnia 
39. Cmentarna 
40. Gen. J6zefa Bema (nazwa nadana 24 111988) 
41. Gwardii Ludowej 
42. Kardynala Wyszynskiego (od 24 II 1988 do 27 IX 1989 ul Boleslawa 
Bieruta) 
43. 15 Lipea 
44. Maeieja Rataja (nazwa nadana 24 II 1988) 
45. Mareina Kasprzaka (nazwa nadana 24 II 1988) 
46. mjr. Henryka Sucharskiego (nazwa nadana 24 II 1988) 
47. Niskie Brocino 
48. Partyzant6w 
49. Polski ego Czerwonego Krzyza 
50. Sqdowa 
51. Siewna 
52. Stefana Czarnieekiego (nazwa nadana 24 II 1988) 
53. Targowa 
54. Wiejska 
55. Wineentego Pola (od 27 IT 1988 do 6 VITI 1999 ul. Mareelego Nowotki) 
56. Wineentego Rzymowskiego (nazwa nadana 24ll1988) 
57. Wladyslawa Jagielly 
58. Wojska Polskiego (do 6 VIII 1990 ul. Ludowego Wojska Polskiego) 
59. Zawiszy Czarnego 


23
		

/Brodnickieulice024_0001.djvu

			Karbowo: 
60. Adama Rapackiego (nazwa nadana 5 X 1983) 
61. Azaliowa 
62. Cicha 
63. Familijna 
64. Gen. Sikorskiego (do 1978 ul. Lqkowa) 
65. Iglasta 
66. Ignacego Eyskowskiego (nazwa nadana 5 X 1983) 
67. Karbowska 
68. Kolejowa 
69. Kwiatowa 
70. Marii Konopnickiej 
71. Okr
zna 
72.0siedlowa 
73. Pomorska 
74. P6lnocna 
75. R6zana 
76. Skarpa 
77. Skwama 
78. Staszica 
79. Stokowa 
80. Sulerzyskiego 
81. Topolowa (nazwa nadana 25 XI 1991) 
82. Wesola 
83. Wrzosowa 
84. Zakqtek 
85. Zielona 


Matejki: 
86. Emilii Plater 
87. Jagiellonska 
88. Kochanowskiego 
89. Korczaka 
90. Matejki 
91. Slowackiego 
92. Warynskiego 
24
		

/Brodnickieulice025_0001.djvu

			Michalowo: 
93. Boczna 
94. Boleslawa Jastrz
bskiego (nazwa nadana 28 VI 1989) 
95. Janaszka (nazwa nadana 28 VI 1989) 
96. Klinickiego 
97. Krancowa 
98. Lipowa 
99. Litewska 
100. Mala 
101. Mlynska 
102. Prosta 
103. Smoczynskiego 
104. 67 Pulku Piechoty (nazwa projektowanej ulicy nadana 28 VI 1989 
w zwiqzku ze zmianq planu zagospodarowania przestrzennego 
miasta - nie zrealizowana, skreslona z rejestru ulic 7 XI 2001) 
105. Szkolna 
106. Wladyslawy Zieleniewskiej (nazwa nadana 28 VI 1989) 
107. Wybudowanie Michalowskie 


Mieszka I: 
108. Kazimierza Wielkiego (nazwa nadana 28 VI 1989) 
109. Mieszka I (nazwa nadana 27 X 1988) 
110. Polna 
111. 18 Stycznia 
112. Wladyslawa Eokietka (nazwa nadana 28 VI 1989) 


Morskie Oko: 
113. Fryderyka Chopina (od 2711984 do 6 VIII 1990 ul ZMP) 
114. Graniczna 
115. Jana Pawl a II (nazwa nadana 4 X 2001) 
116. Jasna 
117. Jezioma 
118. Henryka Wieniawskiego (nazwa nadana 25 XI 1991) 
119. Karola Szymanowsklego (od 27 I 1984 do 6 VIII 1990 ul Hanki ?\ t 
Sawickiej) r 

 

 
.& O 
t'1
 
 
.:2! .p 
\ 


 D i 25 
'\ ..;" 
\ 
L 
.

 
,/if 
'
BfOdr
t'\ 


ci 



 -'/1 

 
.
		

/Brodnickieulice026_0001.djvu

			120. Dra Klemensa Malickiego (nazwa nadana 26 IV 1993) 
121. Ks. Jerzego Popieluszki (nazwa nadana 4 X 2001) 
122. Powstanc6w Wielkopolskich 
123. P61wiejska 
124. Skromna 
125. Stanislawa Moniuszki (od 27 I 1984 do 6 VIII 1990 ul Janka 
Krasickiego) 
126. Wczasowa 
127. Zeglarska 


Nowa Kolonia: 
128. Kr6tka 
129. Lidzbarska 
130. Nowa Kolonia (od 27 VI 1979 do 27 II 1990 ul. XXXV-lecia PRL) 
131.0rzeszkowej 
132. Zeromskiego 


Stare Miasto: 
133. Aleja Lesna 
134. Aleja W
dkarzy 
135. Czwartak6w 
136. Duzy Rynek (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 Plac Rewolucji 
Pazdziernikowej) 
137. Dworcowa 
138. Fama (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 ul. Ks. Sciegiennego) 
139. Gajdy 
140. Gen. J6zefa Hallera (od 7 VIII 1950 do 27 111990 
ul. Gen. Swierczewskiego) 
141. Groblowa 
142. Grunwaldzka 
143. Jatki 
144. Kamionka (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 ul. Hanki Sawickiej) 
145. Kilinskiego 
146. Kopernika 
147. Koscielna (od 7 VIII 1950 do 6 VIII 1990 ul. Mariana Buczka) 


26
		

/Brodnickieulice027_0001.djvu

			148. Kosciuszki 
149.3 Maja (od 7 VIII 1950 do 27 111990 ul Juliana Marchlewskiego) 
150. Maly Rynek (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 Plac Szopena) 
151. Mazurska (do 20 XII 1956 ul. Feliksa Dzierzynskiego) 
152. Mickiewicza 
153. Mostowa (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 ul. Armii Czerwonej) 
154. Nad Drw
cq 
155. Ogrodowa 
156. Piwna 
157. Plac 3 Maja (zob. poz. 5) 
158. Pocztowa 
159. Przedzamcze 
160. Przesmyk 
161. Przykop (od 7 VIII 1950 do 20 XII 1956 ul. Janka Krasickiego) 
162. 700-1ecia 
163. Stary Plac Szkolny 
164. Strzelecka 
165. Srednia 
166. Swierkowa 
167. Sw. Jakuba (po drugiej wojnie swiatowej przez pewien czas 
ul. Hibnera, potem ul. Jakuba, od 27 II 1990 - ul. sw. Jakuba) 
168. Tylna 
169. Wodna 
170. Zamkowa 
171. Zdunska 
172. Zwirki i Wigury 


Ustronie: 
173. Dluga 
174. Mila 
175. Piaski 
176. Podg6ma 
177. Poziomkowa 
178. Promykowa 
179. Rzeinicka 


27
		

/Brodnickieulice028_0001.djvu

			180. Sloneczna 
181. Spokojna 
182. Stepowa 
183. Strumykowa 
184. Truskawkowa 
185. Ustronie (do 26 VIII 1964 uL Swiniokqty) 
186. Wqska 
187. Zacisze 


Wyspianskiego: 
188. Ceglana 
189. Nad Stawem 
190. Witosa (nazwa nadana 21 X 1981) 
191. Wyspianskiego 


Siowniczek wybranych wyrazow niemieckich 


der Darnm 
das Dorf 
die Drebnitz 
die Drewenz 
das Feld 
die Gasse 
der Markt 
der Marktplatz 
der Platz 
die Stadt 
die Strasse 
die Vorstadt 


28 


- grobla, tama 
wies 
dawna nazwa Drw
cy 
Drw
ca 
pole 
zaulek, zakqtek 
targ, jarmark, targowisko, rynek 
targowisko, rynek 
plac 
miasto 
ulica (skrot = Str.) 
przedmiescie
		

/Brodnickieulice029_0001.djvu

			. 
DUZY RYNEK 


Nazwy: Marktplatz - Grosser Markt - Duzy Rynek - Duzy Rynek im J6zefa 
Pilsudskiego - Adolf Hitler Platz - Duzy Rynek - Plac Rewolucji 
Pazdziernikowej - Duzy Rynek 


Ksztalt 
W sredniowiecznych miastach centrum zajmowal z reguly prostokqtny 
plac, b
dqcy miejscem targ6w i jarmark6w. W Brodnicy, jako ewene- 
ment, ma on ksztalt zblizony do tr6jk q ta. Prowadz q do niego, 
nie liczqc bocznych, dwie ulice nOSZqce obecnie nazwy Gen. J6zefa 
Hallera i Kopemika, a wychodzi zamiast dw6ch jedna - ulica Kosciuszki. 
W Polsce regulamym tr6jk q tnym rynkiem poszczycic si
 moze wies 
K wieciszewo w powiecie Mogilno. 


' \ ' --
 

 
 .
.-.--- PRZYko.P-- 

 \ 
,
 \ 
 

'f_ \ (" '--......... 8 
 
..... \ 
 . 
'$. ,
---- 

 
$ft¥ 1 s"t PlRt: '\ >- 
!r 1 \ \ J l @-tU)Uft: 
( \
\ \ fir : ! . J 
\1)\ ,. t 



" ' \ ,,' \

 \ ,JaT{(
 ,10.. 
«" .. 
<
 f \'t\ \a l .] 'OI."
 .. 
'\. ..\V 41 \ \
 \ i.. !1 i if \1 . 


Plan wsp6lczesny starego miasta. Zaznaczono takze nieistniejqce obiekty. 
1) Ratusz 7) Brama Chelminska 13) Multi 
2) Dom Kamienny 8) Koszary 14) Wieza Mazurska 
3) Pomnik poleglych 9) Szkola miejska 15) Kosci61 poewangelicki 
4) Bank Sp61dzielczy 10) Fara 16) Stary cmentarz ewangelicki 
5) Studnia 11) Poczta 17) Spichlerze (Piano i muzeum) 
6) Nowy ratusz - magistrat 12) Synagoga 


29
		

/Brodnickieulice030_0001.djvu

			Pierwotna nazwa MARKTPLATZ == targowisko, targ, swiadczy 0 tym, 
ze w Brodnicy byl niegdys tylko jeden rynek. Jeszcze na planie Ferdynan- 
da Zermanna z roku 1829 zamiast Malego Rynku jest ulica 0 nieznanej 
nazwie. W spisie ulic w roku 1851 Fryderyk August Zermann podal juz 
GROSSER MARKT - DUzY RYNEK oraz Kleiner Markt - Maly Rynek. 
Zatem nazwy te pojawily si
 dopiero w polowie XIX wieku. Po obj
ciu 
miasta przez wladze polskie od 18 stycznia 1920 roku miano GROSSER 
MARKT zastqpiono DUZYM RYNKIEM. W drugiej polowie 1935 roku 
nastqpila pewna zmiana. Byl to odtqd DUzY RYNEK im. MARSZAEKA 
J6ZEFA PIESUDSKIEGO. 
J6zef Klemens Pilsudski urodzil si
 5 grudnia 1867 roku w Zulowie na 
Wilenszczyznie. Pochodzil z rodziny szlacheckiej. Byl synem J6zefa 
i Marii z Billewicz6w, kt6rzy od 1874 roku zamieszkali w Wilnie. Uczyl 
si
 w Wilnie, gdzie ucz
szczal do szkoly elementamej i gimnazjum. 
Ukonczyl je w roku 1885. Podczas studi6w medycznych 1885-1886, 
kt6re podjql w Kijowie, zostal aresztowany. Zarzucono mu udziaJ 
w przygotowaniach spisku na zycie cara Aleksandra HI. Skazany zostaJ 
na pi
cioletnie wygnanie na Syberi
 1887-1892. Przebywal w Kirynsku 
nad Lenq, potem wyjechal do Tunki. Podczas pobytu w gl
bi Rosji 
zainteresowal si
 ruchem rewolucyjnym. Po powrocie do Wilna 1892 
zaczql wsp6lprac
 z polskimi, dzialajqcymi w konspiracji, socjalistami. 


30
		

/Brodnickieulice031_0001.djvu

			Wyst
powal pod pseudonimami "Wiktor", "Mieczyslaw", "Z. Mieczy- 
slawski", "Ziuk". W stqpi] do Polskiej Partii Soqalistycznej (PPS) i byl 
korespondentem wydawanego przez ni q "Przedswitu". W 1894 zostal 
czlonkiem Centralnego Komitetu Rewolucyjnego PPS, a p6zniej stanql na 
czele tej partii. Byl redaktorem i wydawcq "Robotnika". W 1900 zostal 
ponownie aresztowany oraz osadzony w X Pawilonie w Warszawie, 
nast
pnie przewieziony do szpitala sw. Mikolaja w Petersburgu, skqd 
w 1901 roku zbiegl. Przeni6s1 si
 do Galicji. W 1902 osiadl w Krakowie. 
Podczas wojny rosyjsko-japonskiej 1904-1905 wyjechal do Tokio. 
Zaproponowal tamtejszym wladzom wsp6lprac
 w walce z RosJq, ale 
ofert
 odrzucono. W czasie rewolucji 1905-1907 powolal Organizacj
 
Bojowq PPS (OB PPS). Przeprowadzila ona szereg akcji terrorystycznych 
wymierzonych przeciw Rosji. Po rozlamie w PPS utworzyl w 1906 roku 
Frakcj
 Rewolucyjnq i stanql na jej czele. W 1906 staral si
 nawiqzac 
lqcznosc z wywiadem austriackim. Nie doszla ona do skutku. Wladze 
wyrazily jednak zgod
 na powolanie w roku 1910 organizacji para- 
militamych - Zwiqzku Strzeleckiego we Lwowie oraz Towarzystwa 
"Strzelec" w Krakowie. W 1914 utworzyl z nich Legiony Polskie obej- 
mujqc funkcj
 komendanta. Od 6 sierpnia 1914 uczestniczyl w walkach 
z Rosjq na czele kompanii kadrowej wkraczajqc do zaboru rosyjskiego. 
Dnia 12 VIII 1914 zajql Kielce. Powolal w tym czasie dzialajqcq tajnie na 
terenach okupowanych przez zaborc
 Polsk q Organizacj
 Wojskowq 
(POW). Uczestniczyl od 5 listopada 1916 roku w pracach Tymczasowej 
Rady Stanu. Doprowadzil do tzw. ,,l	
			

/Brodnickieulice032_0001.djvu

			przez sejm 17 III 1921 konstytucja znacznie ograniczala wladz
 glowy 
panstwa. W latach 1922-1923 byl szefem sztabu generalnego. Z zycia 
politycznego usunql si
 czasowo 2 lipca 1923, a od slerpnia zamiesz- 
kal w Sulej6wku pod Warszawq. W dniach 12-14 maja 1926 dokonal 
zbrojnego zamachu stanu zwanego "przewrotem majowym". W trzy- 
druowych walkach w Stolicy zwyci
zyli jego zwolennicy wprowadzajqc 
rzqdy sanacji (1926-1939). Odtqd zaczql sprawowac wladz
 absolutn q . 
Czolowe stanowiska w panstwie obejmowali legionisci, a nie- 
przychylnie nastawieni mu ludzie usuni
ci zostali z administracji 
panstwowej, a zwlaszcza z wojska (m.in. generalowie: J6zef Haller, 
Stanislaw Haller, Wladyslaw Sikorski). Nominalnie sprawowal od 15 
maja 1926 do 12 maja 1935 stanowisko ministra spraw wojskowych oraz 
dwukrotnie premiera 2 X 1926 - 27 VI 1928 i 25 VIII 1930 - 4 XII 1930. 
Napisal szereg prac 0 tematyce historycznej oraz wojskowej: IIWalka 
rewolucyjna w zaborze rosyjskim" (1903), "Historia bojowa PPS" (1910), 
,,22 stycznia 1863" (1913), "Wspomnienia 0 Gabrielu Narutowiczu" 
(1923), ,,0 wartosci zolnierza Legion6w" (1923), "Rok 1920" (1924), 
"D zr6del niemocy Rzplitej" (1924), "Moje pierwsze boje" (1925). Zmarl 
w Warszawie w Belwederze 12 maja 1935 roku. Pochowany zostal na 
Wawelu pod Wiezq Srebmych Dzwon6w, a jego serce umieszczono na 
cmentarzu wojskowym na Rossie w Wilnie w grobie matki Marii 
Pilsudskiej (zm. 1884). Zwiqzane z tym uroczystosci zalobne odbyly si
 
12 maja 1936 roku. W latach 1935-1936 na wzg6rzu Sowiniec w Krakowie 
usypano na jego czesc kopiec. 
J6zef Pilsudski tylko oficjalnie patronowal brodnickiemu centrum do 
wrzesnia 1939 roku. Dla mieszkanc6w miasta pozostalo ono jak dawniej 
DDZYM RYNKIEM. Na poczqtku okupacji przywr6cono nazw
 
GROSSER MARKT, ale wkr6tce zostal on Placem Adolfa Hitlera - 
ADOLF HITLER PLATZ. 
Adolf Hitler (wI. Adolf Schicklgruber) urodzil si
 20 kwietnia 1889 
roku w Braunau w Austrii. Ucz
szczal do szkoly sredniej, ale jej nie 
ukonczyI. Staral si
 p6zniej 0 przyj
cie do Akademii Sztuk Pi
knych 
w Wiedniu, lecz nie zdal egzaminu wst
pnego. Pracowal jako robotnik 
murarski, malowal tez plakaty. W 1912 wyjechal do Monachium. Tam 
zastal go wybuch pierwszej wojny swiatowej w sierpniu 1914 roku. Na 


32
		

/Brodnickieulice033_0001.djvu

			poczqtku dzialan militamych zaciqgnq] si
 jako ochotnik do wojska. 
Sluzyl w 16 Bawarskim Pulku Rezerwowym. Na skutek zatrucia gazem 
14 pazdziernika 1918 umieszczony zostal w szpitalu polowym w Pase- 
walk. W 1919 rozpoczql dzialalnosc w nacjonalistycznej partii Deutsche 
Arbeiterpartei (DAP), a w 1921 stanql na jej czele. W 1922 utworzyl 
partyjne boj6wki pod naZWq Sturm Abteilungen (SA). W dniach 8-9 
listopada 1923 zorganizowal w Monachium nieudany pucz. Zostal za to 
aresztowany w 1924 i skazany na pi
c lat wi
zienia. Kar
 odbywal 
w Landsbergu. Tam napisal ksiqzk
 "Mein Kampf" (wyd. 1925), w kt6rej 
zawarl swojq szowinistycznq i nazistowsk q doktryn
 - hitleryzm. Juz 
w pazdzierniku 1924 roku wyszedl na wolnosc. Dnia 24 lutego 1925 
przeksztalcil DAP w maSOWq parti
 Nationalsozialistische Deutsche 
Arbeiterpartei (NSDAP). Ze strazy przybocznej Schutz Staffeln (SS) 
stworzyl zbrodniczq organizacj
, kt6ra mordowala cywiln q ludnosc na 
okupowanych przez Niemc6w terenach i nadzorowala wi
zni6w 
w obozach koncentracyjnych. W 1932 kandydowal na prezydenta Rzeszy 
Niemieckiej. Wybory przegral na rzecz Paula von Hindenburga, ale ten 
powolal go 30 stycznia 1933 na kanclerza. Po smierci P. Hindenburga 
2 VIII 1934 polqczyl w swoim r
ku urzqd prezydenta oraz kanclerza 
(FUhrer und Reichskanzler) stajqc si
 dyktatorem stworzonej przez siebie 
III Rzeszy. Program wprowadzal w zycie t
piqc przeciwnik6w nazizmu, 
komunist6w, socjaldemokrat6w, Zyd6w i Cygan6w. Pod jego przyw6dz- 
twem dokonano aneksji (Anschluss) Austrii 1938, zaj
cia Czechoslowacji 
1939 i Klajpedy 1939 (stworzono tzw Memelgebiet, Memelland), a na- 
padem na Polsk
 1 IX 1939 rozp
tal drugq wojn
 swiatowq. Z jego 
inicjatywy podpisano 27 wrzesnia 1940 w stolicy III Rzeszy pakt "as 
Berlin - Rzym - Tokio". Pod koniec dzialan militamych w obl
zonym 
przez wojska sowieckie Berlinie, wedlug oficjalnej wersji, popelnil 30 
kwietnia 1945 roku samob6jstwo. 
W ostatniej dekadzie stycznia 1945 roku przywr6cono miano DUZY 
RYNEK, ale w okresie od 7 stycznia 1950 do 20 grudnia 1956 roku nosi! 
on nazw
 PLAC REWOLUCJI PAZDZIERNIKOWEJ. Przewr6t ten 
rozpocz
ty w Piotrogrodzie sygnalem z krqzownika "Aurora" i zdoby- 
ciem Palacu Zimowego, zorganizowany zosta] przez bolszewik6w 
Wedlug obowiqzujqcego w wi
kszosci kraj6w kalendarza gregorians- 


33
		

/Brodnickieulice034_0001.djvu

			t
;f$.1;] 


,\ 


, 0.: ,P:, ott t.
J 
O
%
,;
 : t , 
 , ' , : , :, : ' , X; 71' :,
:: 
.. @) 


.

 



w" 
 


j' 
",w':": 
 
, , ': <
,.
, ',,:\:': 
. .......-.. .- 


Brodnica w 1628 r. Duzy Rynek. Obraz Matochy_ 


:t:-:.fr:
:'"::
'f:.<"'",:"":.''''
'''''''''''.--
:V:='':'':V

'*''''''''y.'
:'':';.;,-.;;............: ....
:x-.......:.:.:.:
...:;,....:-.---=-;..h.-«./"'.......:.-.........."".-....
....-.
..........:"'.- --:.:. _":,_,_,:
--:,:,;--_.-";--,_,,,,,,,::» :L......:..'_-:":':":'__:V"":-":'v.:....... .....x.:.w--"-*'
"""'
"'_ -.y;.:
-""8N.':* .....
......_.: ww..x"'..;,...4-#.w. ..._._-=-=;O:""»

N
.,.,-<
A:

-w.__ 
l=' w .. ....'.., ,'..','N..,...,'.'..,',','...,',',',', N,.., 
:f .. 
:j;:-. ..:.:: 
:
;;:

: 
:... 


.: '$ 


--::- "
 


. ..:.... 
:
-.: 


:fi""", 


.-{ 


f.:' 


. :::;::::-;::?- 


>;,: 


-
 
-- -.. 


.. 


 - 
"I :
: 


"< 
-/:_:); 
:
: -:.:.....:.. 
:
 
1 ;:t 
f
 

 
J '::", 
:

 
::;:: 



: 
t 

 


:f 


:....:.:....:.;.... 

4, 
'." :
5_. ..._.¥f 
:
;t
 :
 '.>. ..tt :, .t7" ;' i:
::::

::::'
;(g
r4@'

:':':':'-'-':':'-':::'J:>:::*::
 
.1)er lDla.rch 3u 
trair
u:r
 il
 WcstVYC1H,fett 
\)Ot Oct, 3 YtHlJ tot\. 513"C{\ UQ tn 1828 '11. 183 
 
t; .' 
».,.,.,.,'«<,',.,.,'W",',.*'"', '"",',' <_,'..',
 >,y, *
k-'"., ",,;':;<,o_,,
 J>: ;:oo,:F,o,..,:::>:,;J; 



..' 
,
: ' 
m&(
$ #. 
v>,:,'o,:o,:
I::
:': 


t 
:t 



; 

 


Duzy Rynek przed wielkimi pozarami w 1828 i 1836 r. 


34
		

/Brodnickieulice035_0001.djvu

			--....-.....-.-...........-....-...... 
..-..-..--...-.... ....-... 
_..--.--.-..-.... ___. ...... 


,.. :::::::f::::
:::::'::':::N<':#:
::::\:'::';:.}::¥:'::
f:::::::::::":' .I;,::::::,:":":{t:::,:%,:{
::::::,:::

m:::,',:::{:
 : 
:n:::(:g:::

::w
:n
::::::,:::?::::::::':?':mfif:i:
:
:t 


t+; :..- 


"'
fl 
. . t 
 .
'< ,\, '
"" . 
-'. !' ,"l
 ':,
 ¥:, 
.. " ,,
,*,;;
, ,,",.. 

, '
 
.: t :,1 i':"" ;.. :...,,::,..
' ,,'
. ':;. ii ,ln.
 <
 
:..r 'f J ; 11111 W ;IID,IJ n n U "
I>ii (.,' ,. '''. ,';<"Ii ».
[ii

 , ' 
 r 
 
r" :111 I f l Ii r «t f II 11f t I, + 
 ' I ' " . x, . "Ii. 

-""1£t
 :," !< 
 
( li lt 
J]) ,,'Jt
 
 .. ,
ti
 }t1h:wu'I..., 
,I. ., ..
...' " ;
m' 
, :'.

 '. "
 / 

.
 V" ':'. ' 
 I 
 :.. ,;' · "Ii',.",.tt'l 

 
r' " Z
 1 , <,"«' ')y '* 

:!lIfr.",...::. 
. ("'t.,........ ;7j

 ,> , >".. 
"':" ,v, 
 

, ''';i1
'' """';0,.' ':$; " < 
:'\' , .
... 
' , : 
:
 ',: '
,.. " '.. ,.-:

::..;. .
. .' 

.. .. . :0: 
;.' $" .. .... '" '0( 
 
t:..¥
.}\ """,:«":.,>;:,:t-:<
'::,, vl

:::<::,:,..:<
, fi\ 
: v ,4i>< 
v' ,;; .- 
,
 v».7J ::",
', . 


Duzy Rynek w 1863 roku. 


__._ .. ....._.::.....:.:. :..:':'::'.::-::::::::';::':..:':::::;:::::-::::::::
:
::K.:............ 
:: i'ill(lt
bMr.Y=. i
:: le
rpt

 
':::'$ 


---- --- -. 
----------- -..- 
gf11f.ii1{6
YiJ:Wt 
::.:.::::::<..:-::::::.::;.:.:::-
-:::::::.:::::::::::.: 


:::::-:>:
:"..;::.- 
:-;.- 
:
f '" 
, 
\
 


I, 


,,:
 



: 
)
, "' .
: 


..... ...,.:. . 
 


_T"._.$- 


t:t m 


. -- - 
. -.- 
...r"" . .--. :.;:;::- .. 
g
:;:f::;::':::
tf ;:


tr:
: '..:::':':': : , , 
.,
L,w
'
_
N
l
, 


Duzy Rynek przed pierwszq wojnq swiatowq. 


35
		

/Brodnickieulice036_0001.djvu

			kiego (nowego stylu) bylo to dnia 7listopada 1917 roku. Jednak w Rosji 
w tym czasie uzywano nadal kalendarza julianskiego (starego stylu: 
r6znica wynosila wtedy 13 dni) i byl 25 pazdziernik 1917 Stqd 
przymiotnik "pazdziernikowa". Nazwa PLAC REWOLUCJI PAZDZIER- 
NIKOWEJ uzywana byla tylko urz
dowo, poniewaz mieszkancy 
Brodnicy jej nie zaakceptowali. Miano DUZY RYNEK, jako oficjalne, 
przywr6cila Miejska Rada Narodowa uchwalq podj
tq w dniu 20 
grudnia 1956 roku. 
Najwazniejszq stojqCq przy nim budowlq byl ratusz. Opr6cz niego 
przedstawiono tu kilka obiekt6w: "Dom Kamienny", pomnik poleglych, 
Bank Sp6ldzielcz
 studni
. Niekt6re budynki posiadajq wyr6zniajqcq si
 
elewacj
. Sq to domy mieszkalne ill 1, 3, 6, 9, 16, 17, 18, 20, 21, 23, 24, 33, 
34, 35 oraz dom towarowy zwany "bazarem" ill 10. 


II", .",:,,' 


re'
:,::.
 


/"* 
" , l' , .._, '.}. ,.. no , . " . '
 . , :"
.:: .. '
 . ' . "' . '\ . ' . .__ . ,:d: . 
 . '
 . : . '
 . '/,,::;;
:,.::
tJ 
1
;

 ?};,1
,j1: r

 
 
:

,
, 


M

i 



:::
:':' 
:;:: ;' ;:'
t'::'::" w'; 
";t::g
f.1t:
,,',
:{:::::::':"':::":,:;:4i/:


1iA1:t:1. 


..':..: 
..;
ltf:: 
l

f
::

::
::.¥::


 


Duzy Rynek z lotu ptaka. Widok wsp6lczesny. Fat. Krzysztof LewandowskI. 


36
		

/Brodnickieulice037_0001.djvu

			:>.
 *

,:,\.. ,':<";''' " ' , 

> /, ':t
l::#ff;J'';Z.
,''
'::::

 
"i::;:
,:r:<:"

:

} W ' 
..... '. ........-...... .
;-.
:;.-. 
: :;:?
.J/;;g :,:..,:i
i::M!
;,::::::_ : : : :
 , ! , ';: , ,
 , ; 
 
 : ,:: , : , . ,, ; , ' : : , : : ; , 
i
:: 
" t:': 
':':::,:' r.
 ,.,:,:,::,:.:,:." '.','_,. 
},.>::, . :.:::..:...:.......t":"_ 
"':::::::::

 .h 


:::
::_-': 


'
':f >;':':. 
" J::f 

'>. ' ", ,J." 
. - v_ 
... - --. 
. . .._____.r.._. 
". .:.........:""'t'.:. 
. -- '." ----."'---. 



 
'
"
t 


,,*,
u.. 


"._

;; w tl r ,. . 


:::Q] .""':,:



v.',0)::
'J: ",,' 


,' .." 


.,

... 


,':::\:' 


If 
:::::-. 
.? ':::,::=;;::;::.. 


.. '" 
".,4 


("'" 


Widok Duzego Rynku z wiezy kosciola famego. Fot. Janusz Kopiczynski. 


I , "', , ": :, ' :, :, 
m:! : ul_yt"' 
 ' 


},i!: ,
ti. 
;;

i 'ii
 .





:
: 
-, 
-.".. 
 :::A ".,"'",.::,.,'
:,'
 :::f::::', :' ::
li;:'i:
 ' 



. ." 


.....J':.:-; 
....... .......:.;.:-:.;::::::

:i

;: 


I
 


.::::.. . 

-:-.: 
It: 
.::.-::": 
I 
.

«


 






 
'x
t4

:
WaJf&?

.*:::.«:.:.
:$W$i

::ltw
.:
:::
w%1t
li4!
::;I@l.jj
.:::z
:
........


::

g1JJff
k



ikft:
 


Fragment Duzego Rynku. Fot. Teresa Wultanska. 


37
		

/Brodnickieulice038_0001.djvu

			Jj 
. .
 _.:
 [
H 

;i 
, ,..., t' n ; v
 '. . 
tI C 
1\ ,.\11.. . -,\ 
.I 
; 
tlit>.'i, H ::,.. 1!;;."tJ;;':t " 5 
 e::
:-'.

 
.....,...,.u=.,;;t"...., . ""'- 

; '--- ' ''' ',.o ' " 
 , ,' , '> , o<." 
 
,
" ,: ,,'.:

L , ,

::..' "','::'':o'
' a; >w. - :
 

.. "J 
'
::E:::=
':
:::::
:,:::

,;::.
?:

;..
 
::..,; " ' " ,W
:: '0' 
.

:'
:
::: ... 

. .____ :'.' 
.;:

.
-:
. -- - -.
 ;:.:

...... .':.wjf 
:._-_..:;:
:
.-.::...:....
:::.:::::.::...
-::.::


_.-<:::..:. . ........ ". . :...::::

. ._
:.:-..:.:...: 



:: 
I 
"" o,o,:,.:gmt."",'..:<,oc'"""", 


..;;' 


',':0'.,: 
.,'. 
.

 
'" , 

!{ ..
 


: '.'mH 
' I ll 
", ,',[Ji 



..;::::: 



iII>,' ,'... 
..:II..... ..;\;<- ......>
... ->
.."""" - h< I ' " , 

: ..
 
 00:: 
 ;:;:
 ::E
 

1 
. 


. . 


..---- -
 


}t., 


,liwon

F::W? ;1:r
 T (t.'::: " 
, ' 


-.....,....
' 


':'o",: 	
			

/Brodnickieulice039_0001.djvu

			?':-..:::.._. 


, " 


.-:.. ...............:--v:v. ',' .... . ..........:--....;....
..;:..... .
:"'.:. ........:....:.:..:::...::».:;::.::x..:.:.x.:...:-:.:..-:-.


:::: 

...:..::::::.::.:-..:-.::::...:.:: ...:....;. .. 
, '?h


;
:

:}!"..


?tjl
;:

:
l;':"
, ' . u' .:?:-:::::,;}Y::':"
::
'::;;
«:W: ,
,, 

:("'
:
::f
i:': :::::> 
 :,
:,!:


:::
:-:::},:,:,::,
:.,'::::;;::::
::",,<:;:' 
.. .... . 
...";N:t">..>..».;..;.;-................:.:-....,........ _»:
......;.:.......'"JS(...............'r$........""" :-:- .--( , R , " , ..: . " .... ; :.- , "' " " : , :. , : :
.. , .t , .;)2 , ' , . , '< . . , 
 , ' , 
 , .
 " q.. , :: , 
 , .:-; , ) , 
 , : , : , ::-- , 
 , ::
 , ; t , :
 , ;; , :{ , 

 , ::
* , :: , : , ., , ' , :
 , :

 , ' , : ., :
 , ' , :
 , : , 
 , " . : , ' , 
 ,. 
. , f 
' 
,:,',u
 :., :';,::'::<:::<::;:
 '
'::::;

;
 ? ':
:
:.
;':
' ? '::::::: :
!;; 

:,t
'
"<



; ' :,:::.:,,' ',::: . .., . 'w 


. '. 

?:.:
:k 


Ow: 


.:::::.::-
::::-:; 
""Jf
",:;,: 


..... : 
.. ":" .::t.;.Jf:
:
 .:::::::.;:::- 
-- :-:-:--- - : ----.. ----:- , _::.:: " , ::- , .: , : , :: , :t .. ' " , ::: , : , ' , : , : , :._ - - ) , ;.
 . :
 , 
 , :
 , :: , : " , ::.:'.. ._.. : :.' ,, :
} 
-:- , : , , ' , :
:.:::- 
: :
; ;:;:;:
:
:" , :;: , :: , 
: , .;: , ': , ': . ::: , :. . : l . : , ' , ::
t 
 J , { , :;'..:
:;: .:-:...:.:.:.:.=-..::
:.: 

 . . ::=-x::.:::.:.::::-.::::;.. 

 

r: :I:
 

f:!
tii:;:
:,

, ''',:
' , 
-
 «*:, 


....::=-
::::::::::.:.:::.:::..:::::-:-:.:.:-:::::::
::: 


Duzy Rynek nr 17. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kapiczynska. 


h.. .. _ ...... ._........ _ ........_._._.. 
:::;.. . .J . . : -- : . . 

 ...:-:.- :' y : -:--- 
 .
":: :'
:f::" :::.::::.:/ 
";"<.

 
 . 
.
" n : .' j 
 . l.4"\ .-..-.:... 1[ ..-..... 
',:' F :::::
, : ,:,:':::':
: :::: :;:: j


XI,[.;:,f
,i:::i:[!
l .:
: l , 
-EIL : 
: :'::;' 
ijf: '::': 
::' :, } : :t;' :: :ii&: ;:'::: .__ 5l : ::.., .
 ':,:,.u,., . 
 .:.. > ,; .... ;1 , it'
 , :=:, :.: 
.; 
.?: 
 

fti} u 
'E :". . :::,::;::,:. ,
i :; ,

 
: . 


'7 
 


 


.....-:.... 


".,

::::. 


:

-: ::. 



""""" 


I'>' 
it :
:'
' 


",f,: 


,$ 

:":' 


.....,,*.:;,;--- 
\i
;i- . 
:
;r'
:"" 


. .c .J"


-r.
:':"'.-. 
.. -
!

=:


 


.

;
,":':
' 1ft 

 


1,,' 


t4ff':<::; 
.",,;1 
':
Ji
k 


::::::::-. 


...:.... 
- 
f.... 
'=?;'


 


Duzy Rynek nr 17. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kapiczynska. 


39
		

/Brodnickieulice040_0001.djvu

			:
z
, 
 
i:&

iii{
,
:
::

?.
::i'A
t41 


,'ir'::::i
;/;::l
iH:";{ , 
if'" '::iiii
i

titb;*K,i::;:;'::ii"';' i[
:
t

1


 t.¥.':
1#j;
 


,,:,
:,:"x;;: 
':".::L ".. 



 



: 
.:-:.:.:.:-j.:-:. 


t
 

;
: 


:::::

::::::::::;
.:: 



:-:.£':.:-:. 
-:.:-:.::.:-:-:.-:-:-:.-.--:-:-: 


.::::::::

::
:::

: 


t'
jr
ii: 


:':-;:
'
1 
:'If 


*:"::2: 
'::-::
:' 
.;.--:y:.... 


': 1 '" 
':::
'- 
-
<. )....- 
..,""
"""',::::',.,
",:
:>"',:,,:<,
",;:.=
1
 ' ' ' 


, ' 

T 
 l

..':::,


«, '?,,'.- .I HJ.'E i.
, 


:
tl
::i.Zi.
;*
:
;.;
:E',.., 
iJ\

 :;,


,. . 


" .f 
. 
* - .....yW 
':::ii}
'Jr ':::::
B\r.f.>/
,:
f?::::;i;: 


C::'-':".--:- 
'.:
' 


f' 
to 
,J: 

:, 

:-:&: 1-;.. 


.
:- 


:.:.:.:-" 
:
:::N..- 


-
.
...,......... 



..:'NO-".,."'.'.'''*',><.'''' .=40-:'m, 


Duzy Rynek nr 18. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kopiczynskd. 


;l;:: 


-';,.M.:.;-:v.-:.:-:.::::»:::.::::.".:-:.:
:«;;;.::;x:::,.:: 

';':',',','

-:
.i: :::;:;.
;-:


::
.' 


..,....:'''v(
:: 


':;7' i,t,:::: 

 



i 


W\ 




i»

;f
't; 


"'.:'.:.::'"::::::::'S.:::=i-= :.'.::::-;:Y::-::::::::.:::-":.:_..-- .-_.. 
. ...... .... ..... 


"'
,,:, 
,'k' 


(' 


Duzy Rynek nr 18. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kopiczynska. 


40
		

/Brodnickieulice041_0001.djvu

			'.:;"
.'
 


:':'i/::::?:::

it

, ':' 
l ::
:,
! 



:\ k .... 


I@ 
ii:».::::: 
:=:
:: 



,
:! 
j

::: 


;.::.) 
..;,.:'?>5:::.::;:::.... 
::::-;.006<-:.:.:.;.. 


#::; 


"

<6"';

;;
-.z
.. 
:: 


, 6:: 
.,,'


, 


Duzy Rynek nr 20. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kopiczynska. 


I 

 &m 
.. '.,:,"'"',..........., 
:;c: ":k::::'::':::::':':::' 
::

 ;- 
':;::
:r-..::. 
:

:":'/ ' 


:


 
" 1L6 
"'" [%::
 
:':::
4s.:." 
:.f.::_-::::::: 


ii:; 



:::: 



:? 


J:F:: 


:
;::;:;::.:
: 
':':':":::"
: 
:
:

, 





: 
:
. ,... "'>if,,, ,'.. 


 
 , ', , 
 , ' , 
 , ' :, : , ,:,:}


rr:ttF! 
::itit"w " 



;.::
 ffl¥f!}t 

 



 


Duzy Rynek nr 20. Fragment elewacji. Fat. Wieslawa Kopiczynska. 


41
		

/Brodnickieulice042_0001.djvu

			Ratusz 
Wzniesiony w roku 1370 z czerwonej gotyckiej cegly gmach by} niegdys 
siedzib q wladz miejskich: bllrmistrza, rady, sqdu. W lochach miescilo si
 
wi
zienie. Sala ratuszowa przez dluzszy czas spelniala dla ewangelik6w 
czyli IIwyznawc6w konfesji augsburskiej" rol
 kaplicy. Po odpowie- 
dnim dostosowanill dla cel6w religijnych oraz poswi
ceniu 
w dniu 11 pazdziernika 1598 roku odprawiano tam nabozenstwa. Pozar 
w 1631 powaznie llszkodzil gmach. Po cz
sciowej jego odblldowie sala 
sluzyla nadal ewangelikom jako miejsce mod16w od 6 marca 1633 do 5 
stycznia 1646. 
Alfons Znaniecki w przygotowanej w roku 1948 przez siebie i nie- 
wydrukowanej monografii Brodnicy tak opisal wyglqd ratusza: 
"Front mial dwa wejscia, kt6re przez hall prowadzily do pomieszczefi 
parterowych, na I p. miescila sif sala posiedzefi. Nad wejsciem widnial herb 
miasta. Szczyt ratusza zdobila seria pilastr6w srubowych z profilowanych 
cegiel, mifdzy pilastrami - spiftrzone profilowane wnfki w ksztalcie blend 
bliiniaczych i kolistych, z daszkami i wimpergami. W symetrycznym srodku 
fasady wznosila sif wysmukla 30 metr6w wysokosci, 8-boczna wieza 
ratuszowa. Dzwonnica miala 3 dzwony: dwa z 1533 r. i jeden z 1554, 



.. '
--:")Io,.-. 


Stary ratusz przed i po rekonstrukcji. 
Rys. Johann Heise "Die Bau- und Kunstdenkmaler Rys. Edmund Jankowski. 
der Provinz Westpreussen", s. 426. 


42
		

/Brodnickieulice043_0001.djvu

			.... .. . 
...............- ........ 
. .... ..... - .- 


y2f4 

:;,::. ::",.' "..,'
 ':::::' 
<;{'p
.::!
I:
""""'" '#'-:\; ::i:: 
I". " 


.@-
- 


Wieza ratuszowa w 1940 r. Fot. Karl Weckner. 


ozdobione herbem Dzialyfzskich "Ogofzczyk". Po stronie wsch. i zach. tui pod 
scianami ratusza, ciqgru:ly sif jatki. W 1631 r. budynek splonql. Uratowane 
resztki ratusza zachowaly sif do 1830 r. Z biegiem Jat, wieia ratuszowa 
zewszqd otoczona zostala domami mieszkaJnymi. Na jednym ze wschodnlch 
pilastr6w, do 1868, dochowalo sif gniazdo bocianie. Dzis przetrwaly: 
zabudowane fundamenty, obszerne piwnice ratuszowe, fragmenty scian 
wewnftrznych i szczytowej fasady, oraz wieia ratuszowa z 2 dzwonami." 
W uzupelnieniu tego opisu dodac nalezy, ze wieza ma osmiopolowy 
dach namiotowy kryty dach6wk q . Blizsze dane 0 znajdujqcych si
 tam 
dzwonach podali Johann Heise i Bernhard Schmidt ("Westpreussische 
Glocken" Ausziige aus den "Bau- und Kunstdenkmaler der Provinz 
Westpreussen", zeszyty 1-14, Danzig 1884-1919, s. 73-74). Wedlug nich 
dwa dzwony zegarowe oci
zalego ksztaltu przyozdobione Sq tylko 
obw6dkami. Wi
kszy z nich posiada w gotyckiej minuskule niedajqcy si
 
dokladnie odczytac napis: "NOS OMNES ROGAMUS DOMINO DEO, 
QUI SUA NATIVITATE NOS LIBERAVIT DEDIABO (!) GRATES". 
PoniZej dw6ch ostatnich wyraz6w znajduje si
 herb OGONCZYK 
z literami "H" i "R" po boku oraz dat q ,,1553". Napis na malym dzwonie, 


43
		

/Brodnickieulice044_0001.djvu

			Herb "Ogonczyk" 


wykonany literami lacinskimi, trudny jest do ustalenia - czytelne Sq tylko 
slowa: "MISERICORDI ....... MAGNAM 1554". 
o OGONCZYKU podal Bartosz Paprocki w IIHerbach rycerstwa 
polskiego" (Krakow 1858, s. 518-521) co nast
puje: 
,,0 klejnocie starodawnym OGONCZYK. Dlugosz pisze, ze ma poczqtek od 
Odrowqza, w Morawie nabyty; ma bye biala strzala i p61 pierscienia w polu 
czerwonem, z helmu rfce paniefiskie. (...). Dom Dzialyfiskich starodawny, 
z Koscieleckimi jednej dzielnice, z kt6rych wspominajq dawne skrypta Mikola- 
ja I, wojewodf pomorskiego, brodnickiego, brat ya fi skiego starostf i dzierzawcf 
lipiefiskiego, od kt6rego zostali ci synowie. fan wojewoda chelmifiski dzier- 
zawca bratyanski, kt6ry zostawil z Wilkanowskq z domu Lis potomstwo. 
Michala podkomorzego chelmifiskiego, starostf dobrzyfiskiego, mfza wielkiej 
slawy i pamifci godnego (..). Rafal 2 , byl kasztelanem brzeskim, brodnickim, 
kowalskim starostq; ten mial jednego syna z Katarzynq hrabiankq z G6rki 
z domu Eodzia, ten we wszystkich expedycjach, kt6re przeciwko Moskiew- 
skiemu mial kr6la Stefana znaczne poczty miewaI, majqc za sobq Zofif 
Zamojskq 3, kasztelana chelmifiskiego c6rkf, hetmana koronnego kanclerza 
siostrf rodzonq, z kt6rq nie zostawiwszy potomka zadnego umarl w roku 
1582 (!), bfdqc podczaszym koronnym." 
J6zef Szymanski w "Herbarzu sredniowiecznego rycerstwa polskiego" 
(Warszawa 1993, s. 204-205) napisal: 
"OGON (Hogon, Powala, zawolanie: Powala, Sudkowicz) - w polu czerwo- 
nym na barku srebrnej polutoczenicy takaz rogacina w slup. Helm z labraml 
z pokryciem blfkitnym, a podbiciem zapewne srebrnym . Klejnot: para ramion 


44
		

/Brodnickieulice045_0001.djvu

			wzniesionych w r
kawach bl
kitnych z dzwoneczkami zlotymi naszytymi po 
bokach, 0 dloniach rozwartych w slup. Najstarsza piecz
c z 1384 r. Po raz 
pierwszy w ir6dlach pisanych wystfPuje w 1394 r." 
Dzwony ratuszowe bily kiedys na trwog
 - pozar, zaraza, zblizanie si
 
wroga, albo oglaszaly dobrq nowin
 - rozpoez
eie wielkieh uroezystosei, 
przyjazd wysokieh dygnitarzy. W dobie wsp61ezesnej dtiZy dzwon 
wybija peine godziny, maly - kwadranse. Po wybieiu godziny dwunastej 
rozlegal si
 grany na tr q bkael1 i powtarzany ezterokrotnie - I1 na eztery 
strony swiata" - hejnal brodnieki. 
Zegar znajdowal si
 juz na ryeinaeh z pierwszej polowy XIX wieku. 
Na jego tarezy widnialy eyfry rzymskie, kt6re p6zniej zastqpiono 
arabskimi. Cyferblat odnawiano w 1938 r. Swiadezy 0 tym umieszezony 
na jego odwroeie napis: ,,10.10.1938 ALEX TYCHEWICZ". Nast
pnej 
renowacji dokonano po pi
cdziesi
eiu lataeh. Demontaz umozliwil 
dokonanie pomiar6w: wielkosc tarezy 150 x 150 em, wskaz6wek - duzej 
dlugosc 75 em, maks. szerokosc 11 em, dlugosc malej 52,S em, maks. 
szerokosc 15 em. Po zakonezeniu prae malarskieh na odwroeie eyferblatu 
umieszezono napis "Trzeeie odnowienie: PRACOWNICY UWSP 
II P OJEZIERZE" KAZIMIERZ ROSZYK WRAZ Z SYNEM MICHAEEM 
ROSZYKIEM. Zamontowano tarez
 na wiezy 21lipea 1988". Meehanizm 
zegara uruehomil w mareu 1990 roku Bronislaw Mereholtz z Jablonowa. 
Po kilku lataeh nastqpila wymiana meehanizmu. 0 sponsorze informuje 
zamieszezona na budynku Duzy Rynek 3 tabliea z nast
pujqeym 
tekstem: 


"Zegar na wiezy ratuszowej 
ufundowal 
Wojeieeh Wojenkowski 
wlaseieiel Zaldad6w Produkcji Cukierniezej 
VOBRO" 
11 
w 700-1eeie Brodniey 
1 I 1998" 


1. Mikolaj Dzialynski, starosta brodnicki 1445-1542. 
2. Rafal Dzialynski, starosta brodnick11542-1572. 
3. Zofia Dzialynska, starosta brodnicki 1572-1604. 


45
		

/Brodnickieulice046_0001.djvu

			Dom Kamienny 
Steinhaus czyli "Dom Kamienny" byl po ratuszu najbardziej okazalq 
budowlq przy Rynku. Nazwa sugeruje, ze wzniesiono go z ociosanych 
kamieni. Mial dwuspadowy dach kryty dach6wk q . Fasada mogla byc, 
zgodnie z duchem epoki, barokowa. Obiekt zakupili ewangelicy 
otrzymawszy na to zgod
 starosty brodnickiego Franciszka z T
czyna 
Ossolinskiego. Dokument wystawiony zostal 5 II 1646 r. Od 1646 sltiZyl 
luteranom jako dom modlitwy. Obiekt uprzednio musial byc do ce16w 
religijnych przystosowany. Wymagalo to srodk6w finansowych, kt6rymi 
brodniczanie w6wczas nie dysponowali. Zwr6cili si
 oni do wsp61- 
wyznawc6w w Gdansku, Elblqgu oraz Toruniu i uzyskali od nich kwot
 
1.807 z1. Dzi
ki temu sale wyposazono w oltarz, lawki, chrzcielnic
, 
organy, a moze i w empory czyli galerie charakterystyczne dla protes- 
tanckich budowli sakralnych. Na najwyzszej kondygnacji zawieszono 
p6zniej dzwony. W budynku miescila si
 r6wniez elementarna szkola 
ewangelicka. Ostatnie nabozenstwo odprawiono tam w pierwszq 
niedziel
 adwentu to jest 2 grudnia 1821 roku. Wladze pruskIe nakazaly 
bowiem rozbi6rk
 obiektu ze wzgl
du na jego zly stan techniczny 
i grozb
 zawalenia si
. Po zlikwidowaniu budowli powstal pusty plac, 
kt6remu brodniczanie nadali nieoficjalnie miano FISCHMARKT - 
RYNEK RYBNY. Sprzedawano tam zlowione w pobliskich jeziorach, 
g16wnie Niskim Brodnie, ryby. Zwyczaj ten przetrwal cale 
dwudziestolecie mi
dzywojenne i zanikl podczas okupacji. Obecnie jest 
to plac przed kosciolem szkolnym, kt6ry celom handlowym nie sluzy. 
Dlatego nazwa zwyczajowa poszla w niepami
c. 


Pomnik poleglych 
Na srodku Rynku wzniesiono monument dla upami
tnienia poleglych 
w wojnie prusko-francuskiej 1870-1871 mieszkanc6w miasta i powiatu 
brodnickiego. Wykonany z czerwonego piaskowca mial ksztalt obelisk'll. 
Szczyt wienczyl wzbijajqcy si
 do lotu odlany z metalu czarny orzel 
zwr6cony dziobem w kierunku kosciola ewangelickiego. Na obelisku po 
obu jego stronach wmurowano medaliony. Jeden z nich przedstawial 
popiersia: Wilhelma I (kr6la pruskiego 1861-1871, a po zjednoczeniu 
Niemiec pierwszego cesarza 1871-1888) oraz jego nast
pc
 Wilhelma II 


46
		

/Brodnickieulice047_0001.djvu

			-::-:'.:-:-:';' 


:
(

@ 
q 


)





,irfl
::::::tt:

::f

i
;
t?
::::::


::::



l
::
::;'.:::
:ij
;:::--::
i

:
::::t#.1
:::;-J
t..r;
::; :

:
tf:
_:'-
:-;,::
. ':-:';.:.-:;: _;
::
":.-:o:--x ::( :
:
 :-{ x _:
 .-" 



:tf.::

: .
:
 


I' 
.---.«J 


,:+:.,>
f 
;


:,


t:
,
,. . ",- ,. 
:tl



1. :

;'. '. .
,:. <*.
!I '"',. 
l'

:tt';p,Y'
)(


ft
",
,"!( "v
,.
""*' {, ., " _ 1:::' . 


$r M '
':

:
;os;!",,:
'

 .;:.::: ,- :'.: 
;,
.-
,
 

 . o.ehuattMAJazm " ',' F":1Di:. 
,':: J(rrlf 
¥
 ' t
3 ,
; 
"Mc'.a!Fr'TJ""i' IBI,., "'
., I .\;; 

 '.. ::

fit1.
;h:;l;;;;"
 
 ;
 ,.. :i , ,"i


 

 
".,'<,.. :->.. , ..t' , f
, ' ,*..
>
;..t ' f., .". I AS, " 
';j
ij:> r 
r.:,
:. 



!i
\'
 


': ff1 :":W
:"" 

=* : :
.. .- -
- 
--::=::-: -
 :'. 
:: 
L. t... t\/'" 


'.
,,= ¥. 


Pornnik poleglych 1870-1871. Stan przed pierwszq wojnq swiatowq. 


47
		

/Brodnickieulice048_0001.djvu

			(ostatniego cesarza niemieckiego 1888-1918). Na medalionie umiesz- 
czonym z drugiej strony obelisku bylo przypuszczalnie popiersie Otto 
von Bismareka (kanclerza Zwiqzku P6lnocnoniemieckiego 1867-1871 i 
kanclerza Rzeszy 1871-1890). Na cokole znajdowaly si
 r6wniez 
metal owe tab lice: na jednej z nich wymieniono w dw6ch kolumnach 
okolo 20 nazwisk poleglych w 1870-1871 zolnierzy, a wsr6d nich Brunona 
Kurzynskiego z Brodnicy. Pomnik otoezony byl niskim plotkiem z meta- 
lowyeh pr
t6w. Na niekt6rych ilustracjach widoczne Sq po obu stronach 
monumentu dwie armaty. Mialy bye zdobyte w zwyci
skiej z Fran- 
euzami wojnie. Prawdopodobnie stawiano je tylko podczas obchod6w 
wielkich swiqt panstwowych. Uroczystose odsloni
cia odbyla si
 18 
pazdziernika 1905 roku. Po zakonczeniu dzialan militamyeh pierwszej 
wojny swiatowej orzel zostal usuni
ty. Cok61 rozebrano w 1921lub 1922 
roku. 


Bank Sp61dzielczy 
Z inicjatywy Mieczyslawa Eyskowskiego powolano dnia 23 marca 1862 
roku pierwsze na Pomorzu IITowarzystwo Pozyczkowe dla prze- 
myslowc6w miasta Brodnicy i okolicy". Skupialo ono poczqtkowo 37 
os6b, w tym 34 rzemies1nik6w oraz 3 przedstawicieli inteligencji. W 1887 
liczylo juz 303 czlonk6w, w tym 199 rolnik6w i ziemian, 71 rze- 
mies1nik6w, 33 reprezentant6w inteligencji oraz innych zawod6w. 
Pierwszq siedzib q "Towarzystwa" byl dom przy ulicy Cukrowej 10 (dzis 
ul. Kopemika). Z biegiem lat zmienialy si
 zar6wno siedziby (Duiy 
Rynek 3) jak i nazwy tego przedsi
biorstwa finansowego. Obecnie miesci 
si
 ono przy Duiym Rynku 24 w okazalym, odkupionym 6 listopada 
1920 roku od Klary Schmuckler, budynku. Aktualna nazwa BANK 
SP6EDZIELCZY przyj
ta zostala na Walnym Zgromadzeniu w dniu 27 
marca 1962 r. Z instytucjq t q , opr6cz inicjatora, zwiqzani byli m.in.: Ignaey 
Bardzki, Sylwester Bizan, Alfons Bytner z Najmowa (1961), Pawel Gonez, 
J6zef Grosty, dr Jan Janaszek, dr Marian Karwat, Franciszek Roclawski, 
dr Feliks Smoczynski, Tadeusz Szyplinski prezes Zarzqdu 1955-1985, 
ks. Stanislaw T
gowski, Kazimierz Wojciechowski, Eugeniusz Zumbach 
z Bobrowa. Od 10 lipea 1985 funkcj
 prezesa Zarzqdu sprawuje J6zefMitura. 


48
		

/Brodnickieulice049_0001.djvu

			Obecna siedziba BANKU przy Duzym Rynku 24 uznana zostala za 
obiekt zabytkowy. 


.

 
,4",: 
i 


\ 


.-".
 



,i
.
\,;, ::',
 
': 1 

 ' 
. .'
f . 

,\! . 


%
',,::; 


Bank Sp61dzielczy. Fot Janusz Kopiczynski. 


1. Waldemar G
sicki, Przemyslaw Przybylski "Bank Sp61dzielczy w Brodnicy 1862-1994" 
Brodnica 1994, 
2. Andrzej Korecki "Bank Sp61dzielczy w Brodnicy 1862-1989-1997" Brodnica 1997, 
3. Jerzy Wultanski "Staruszek bank" (w) IKPnr 147 z 29 VII 1992, 
4. Jerzy Wultanski "Bank Sp61dzielczy 1862-1992" (w) "Ziemia Michalowska" nr 15 
z 30 VIII 1992. 


Studnia 
Na Duzym Rynku znajduje si
 replika sredniowiecznej studni. 
Ocembrowana kamieniami ma srednic
 3,20 m. Oslania jq szescio- 
spadowy kryty dach6wk q dach z metalowq chorqgiewk q na szczycie. Na 
niej litery "BTG" przypominajq 0 sponsorze. Budow
 sfinansowalo 
Brodnickie Towarzystwo Gospodarcze, kt6re przekazalo jq wladzom 
miejskim w dniu 2 maja 1998 roku z okazji obchod6w 700-lecia grodu 
nad Drw
cq. 


49
		

/Brodnickieulice050_0001.djvu

			; 
..-I...x 
! . . 
 \ 
,.... , -> x :
:
i., 
. t ':i:;::,
' 
-::'
 
:;:;," 
....-6...:: 
" 
}io 
 '
 

?
 
2 

¥
l


,
 
;:.t,::::: l.j.>, "..w..'. ," 
2' i:i;::':::: 

::: ::::::: :"- ",:.",:.: :': " :::::::::

::::.:..:::::.:':
::.::.:: .. .... . .. 

.: 
' ,:f 
' If 


"'<"T¥ 


i
 


.....:.-. ....... 
'r

 , 

l
 j 
: : ':' 
 
:::
,II::¥ 


>1.:,':':

 



 
O"::'::,,
=,;1rnl,:; 


.
 : ::;
:

;
..

 
 . 


"J"_:




 .........::.:.:::.:-:.:::--.. 


( 



::._. 


, ..,."".':::'..:CI;:.' 


'
h:::: 


>jt' 



 . :

( 
=-. .- .n.... 
,......;.:..:::.7.:::.. 


',:-'::';C::: 


......... .... . .. '.. . '
'. 
.....::.....:.....:.:.:...:....:.;.....;.. 


:'$.'!IJ... 
.:, ,',
 ",:Z
{t!::i,',:::
:i:
1.%31
i%J

,,:,..f.:; 
 k1 


Drogowskaz wstawiony w 1940 r. na miejscu starej studni. 


r 


.t 

 



::
 
';
Pff


 


;:t l:,


! :::;: ..m ..', 

' ,:,,/='-' 

:t:
:;:
r 


/ :::,i
t"i t.. 
.,'

,

 


" ' 
" i' 
aJ1-fJ 
'!I 
- --. ":-- 
".. 


:m,::,

:::',' 
JW!!
L ":,, 


. Y .: 
'i ....
.1':' 
. x: 


-.:»:" 


"::;. 
 . 
:':,: 

,::1
c, :-;, 


:

:
 


*: 



;:;....".. 
::.
 


:
j) 
=:::-; ::. 
. - -.-::i:*::
' ..:
::
:

:
:::

:
:::::
:




::f:::
{:
:
:
:
::
:::::
:
:
:
:

{:
::& "." . 



 
:::::::
;:::;::::::::::
::::::::::
::::::::::::::
:::::i:::::::::
:
:::::::::::::
::


?:
.:
:

::::::::W::j 


Replika studni. Fat. Teresa Wultanska. 


50
		

/Brodnickieulice051_0001.djvu

			JATKI 


Nazwy: Fleischergasse - Fleischermarkt - Jatki - Fleischermarkt - Jatki. 


Wyjasnienie nazwy 
Przy JATKACH, kt6re pierwotnie mialy ksztalt uliczki, swoje zaklady 
posiadali rzeznicy. Stqd wszystkie znane nazwy Sq z tym zawodem 
zwiqzane. Poczqtkowo byl to Zaulek Rzeznicki - FLEISCHERGASSE 
(niem. der Fleischer = rzeznik, die Gasse = zaulek, uliczka). W wieku 
XIX teren poszerzono. Pojawilo si
 w6wczas FLEISCHERMARKT 
(niem. der Markt = targ, targowisko, rynek, jatki). Musialo to nastqpic 
w drugiej polowie wspornnianego stulecia, poniewaz F. A. Zermann 
w spisie brodnickich ulic i plac6w (1851) takiej nazwy nie wymienia. 
Miano FLEISCHERMARKT dotrwalo do 1920 roku i obowiqzywalo 
w latach 1939-1945. W okresie II Rzeczypospolitej 1920-1939 byly to - oraz 
od 1945 bez zmiany Sq - JATKI. 
Zwrot jatka oznacza ,,1. przest: kram, skIep z mi£:sem, 2. dawn. miejsce 
uboju bydla, rzeinia, ub6j" ("Slownik j
zyka polskiego" Warszawa 1978, 
tom. I, s. 828). Obecnie wyraz jatka wyszedl z tiZycia. Przez wiele powo- 
jennych jeszcze lat "tani q jatk q " nazywano sklep mi
sny przy ulicy 
Podg6mej 17. Ulegl on likwidacji w ostatnim kwartale 2000 roku. 


:'SfclJA:ica. 


, , ' ,, 1' 
'] m 


Jatki. Widok6wka z ok. 1910 f. 


51
		

/Brodnickieulice052_0001.djvu

			MALY RYNEK 


Nazwy: Kleiner Marktplatz - Maly Rynek - Kleiner Markt - Maly Rynek - Plac 
Szopena - Maly Rynek 


Patron 
MAL Y RYNEK mial kiedys wydltiZony ksztalt tworzqc jedn q ulic
 
z obecnym Starym Placem Szkolnym. Widoczne to jest na planie 
Brodnicy sporzqdzonym przez Ferdynanda Zermanna w 1829 roku. 
Mieszkali tam i swoje warsztaty mieli bednarze. Nie wykluczone, ze byla 
to w6wczas ulica Bednarska. Po przebudowie ulica przeksztalcila si
 
w prostokqtny plac nazwany MAL YM RYNKIEM - KLEINER MARKT- 
PLATZ (F. A. Zermann 1851; niem. klein = mal)!, der Marktplatz = 
targowisko, rynek). Nast
pnie otrzymal on nazw
 Kleiner Markt. Tak 
bylo do stycznia 1920 roku. W latach 1920-1939 nazywano go MALYM 
RYNKIEM. W okresie wrzesien 1939 - styczen 1945 posiadaJ miano 
KLEINER MARKT. Przy koncu stycznia 1945 powr6cono do przed- 
wojennej nazwy MALY RYNEK, ale Miejska Rada Narodowa uchwalq 
podj
tq w dniu 7 sierpnia 1950 roku wprowadzila zmian
 nadajqc fiU 
Fryderyka Chopina za patrona. Odtqd byl to PLAC SZOPENA. (!) 


J


fJ

r
:

m


' "?;:'<
Tg;:;::::. .' '. ":. 
,.... . 
m 
m 



 
i";,." 




 


.. '


gi;
;


:' ;;,
:;:;: .
::;

::;:

:: 
g
;
! 
':
::: mmm;
 


52
		

/Brodnickieulice053_0001.djvu

			Fryderyk Franciszek Chopin, syn Francuza Mikolaja, uczestnika 
powstania kosciuszkowskiego 1794, a p6zniej pracujqcego w Warszawie 
nauczyciela j
zyka francuskiego oraz Polki Justyny z domu Krzyza- 
nowskiej, urodzil si
 w Zelazowej Woli 22 lutego 1810 roku (niekt6re 
opracowania podajq dat
 L III 1810). Od wczesnego dziecinstwa 
wykazywal wybitne zdolnosci pianistyczne. W 1817 skomponowal sw6j 
pierwszy utw6r - "Polonez g-mol", a od 1818 wyst
powal publicznie. 
Jego pierwszym nauczycielem od 1816 byl Wojciech Zywny. Od 1822 
pobieral nauk
 kompozycji u J6zefa Elsnera i pod jego kierunkiem 
studiowal w latach 1826-1829 w Szkole Gl6wnej Muzyki w Warszawie. 
Podczas licznych podr6zy po kraju: 1824-1825 sp
dzil wakacje w Sza- 
farni i okolicy, 1827-1829 przebywal w Strzyzewie i Antoninie, w 1828 
w Sannikach, w 1830 w Poturzynie - poznal folklor Mazowsza, Kujaw, 
Wielkopolski i Lubelszczyzny. Znalazlo to odbicie w komponowanych 
p6zniej przez niego na obczyznie utworach. W 1826 koncertowal 
w Dusznikach. Dnia 2 listopada 1830 roku opuscil Warszaw
 i kraj 
ojczysty na zawsze. Przez Wieden, Salzburg, Monachium, Stuttgart udal 
si
 do Francji. Od wrzesnia 1831 na stale zamieszkal w Paryzu. Stqd 
odbywal liczne podr6ze: 1835-1836 do Czech i Niemiec - odwiedzil 
w6wczas Karlowe Vary, Marianskie Lainie, Lipsk, Drezno, w 1837 byl 
w Londynie. W latach 1837-1847 przyjaznil si
 z George Sand (Aurora 
Dudevant). W jej posiadlosci w Nohant kolo La Charte prawie corocznie 
sp
dzallato i komponowal swoje najwybitniejsze utwory. W 1848 roku 
podr6zowal po Anglii oraz Szkocji. Dawal koncerty w Londynie, 
Glasgow, Edynburgu. Po raz ostatni wystqpil publicznie 16 listopada 
1848 roku w Londynie, gdzie naszkicowal "Mazurka F-moll", 
zamykajqcego jego tw6rczosc. Gruzlica, na kt6rq chorowal od 1839 roku, 
spowodowala przedwczesnq smierc Kompozytora 17 pazdziernika 1849 
roku w Paryzu. Pochowany zostal na cmentarzu Pere Lachaise w stolicy 
Francji. Serce jego sprowadzono do kraju i umieszczono w kosciele 
sw. Krzyza w Warszawie. 
Fryderyk Chopin tworzyl gl6wnie utwory fortepianowe. Do jego dziel 
nalezq: 58 mazurk6w, 17 polonez6w, 21 nokturn6w, 4 ballad)!, 4 scherza, 
3 sonaty, 2 fantazje, 26 preludi6w, 27 etiud w tym slynna "Etiuda 
rewolucyjna", 17 walc6w, 2 koncerty z orkiestr q i inne 


53
		

/Brodnickieulice054_0001.djvu

			::. 
r:i 
:v.. 
:
::) 


:gtta!djlJrfJ
' wf>t
' KI
tfl
f' Mn.r
:t. 
" 


..' It '" 



.. 


N" 
 ' 
:.:;...:.:-:.','.,. . . 
,:,,
...:::z::.-:':?,-.:-.:_..,...,.,' . 
,,,,":: I;": "" . 
1 $



;: 
 x
 I 

 I 
;j l 
t'i
: 
. t; 1 
: 
,; " 1 WY
'r. 
, *; 

 \'" f .l
 ;;, < ,'1: I 

 . 
 :t !,: ...... 
 . : 
 . 
 '.. 

, ",', .' '--"" f. 
 
 :' , 


"./', , 
",. 


..,...:.., .
,,'-:. 


'"./.:. 


.' ........: .' 
.. .- ....:..:.;..;:.:./ 
:,
,,::, 
",,
,:::: .
::
:.:. :;.) ::: 
 it:; 
:':',r 


..' 

'
r" ;'l., . 



 
'. .. 
'p 

' 


..-f.'i:#_«::.:::
:"""-- ." - - .
. 
K::':;';'
.'::'::;
 


-:,..".:-......' 
:;f 


'=6. 


.,..f:. 
./..... ¥ }.; 


:,:vi

 


. 
, .*- 
.

 £: 
,>.. !.:
+


-%?'


*,:,:;
:i-:, 

:; 


Maly Rynek przed pierwszq wojnq swiatowq. 


c.


'
;k

;ft I 
" I "':;' 
 
<-> ,".J& ,,'"' /., w.: '* 
> ".;' 

 #". 
.' ..,f'... .,./"... (:
I 
 
 'X'f t.:'
 
);. 
,'''
' '
; 
v ',
, 1'\-','.' 
 t, .j;, Q " ',. 

 . 
t . :' "' ,. " , .\
 . ;":
4-';';:

 , ' 
:
 " ..
 , -# . ' , '.
 . :::6<
: .

 .... , " < , '
 
 t; 
:' .;;t'/, 
::...',' 
>«, 
 "<'.w.'i'5'>"s;;. ';.t. h
.., ", li li ' 
,'<;"'i',.:'


'M"<
" '<',' 
 .o,:;j'
1i
"
":,," ,. i:I:
' 

,.'".
, 
.,.. i*<.


",
<
,,
:,.,
 , --:: 
<"., , '''
''''''',''''''
 


 
 , ;
 . 
 . :- , ::1 '
;1t :
 , 
 , j , 
 , 
 . r . ' . : , i . : " , 
 . ': , 
 . 
 , 
 , - '\t , 
::.



i
.f4
'-' .":,
;;'
,
 . 
, " " ",.v, < ..,' t-.' -if ,x. ,'...., III ,
,.,d_V'«-'" " " I, "':1 u UiJ

:{
;,.-!:,::,:i 
, t ,
., . ,I . 'I I ::: .:,' "x,',o ",::,:::t;,t i 
.:.
. . 
,!:,:,
 e
2'
 ., t""

..I
 , 
 , ." , 
 t ll ' I . :-,; 1 : i;
(i

:, 
;

:
k
..
,= ,
 II 
 JljU x 
:
:.{ ",.,(' 


,. . . -.. . 
:li f
i t:ji,
:/?l 
, , 

fr'

,; 


If 

: 


it1 :«,,0 


,
' 


....'., ,,. , 
.. '" 
 . '-, 
.."""""'.... 

 

. 
r%".i
h,:,. *
 ,o@ 
, " f; ""'" . 
,-4 
. .. Xo<;,o;"/';:' 
" "e') ::j 
.. w" '
"" .,.:>,1' 


:>-' 


i

 


:.::.:::-.<:

::
.:
 


. ., . J{J
::\\t

.;::?:

\{:
1{t .......... .lr


i
t
?}t1t




:


r



tt ... :
fJt:

t
:


:
r:t




\?t 



:







:
t:
 


Maly Rynek. Fotografia wsp61czesna. Fot. Janusz Kopiczynski. 


54
		

/Brodnickieulice055_0001.djvu

			W Warszawie istnieje Towarzystwo im. Fryderyka Chopina, kt6re co 
pi
c lat organizuje chopinowskie mi
dzynarodowe konkursy pianistyczne 
Miejska Rada Narodowa w Brodnicy 20 grudnia 1956 roku 
przywr6cila tradycyjnq nazw
 MAL Y RYNEK. W tym samym dniu 
zapadla decyzja 0 nadaniu Parkowi Miejskiemu przy ulicy Kamionka 
miana PARKU CHOPINA. Istniejqcq na osiedlu Morskie Oko ulic
 ZMP 
przemianowano 6 sierpnia 1990 roku na ULIC
 FRYDERYKA 
CHOPINA. 
W przeszlosci istnialy pr6by spolszczenia pisowni nazwiska 
Kompozytora na "Szopen", ale pomysl og6lnej akceptacji nie uzyskal. 


Brama Chelminska 
Obiektem zabytkowym jest Brama Chelminska, zwana niekiedy tez 
Bramq Kamiennq. Wybudowana zostala w stylu gotyckim w latach 1310- 
1330, a podwyzszona okolo 1370 roku. Wzniesiona na kamiennym 
fundamencie z czerwonej cegly na planie zblizonym do kwadratu: 9,1 


55
		

/Brodnickieulice056_0001.djvu

			. . :-.-:.:
:.::=:

:t
t
::;: t
:::
::
1::
:

:





:t
:
::
:. ." : ::
.: y .:.:.' :;:
:::
:r5::;:
:


t::


:
:
:
:
:

:
:
::
-::
:::::::: 
:::'
 -: :::
:::::
:::::::-:::::::':::::
::::'::::':::::::::::
:'::::r:::":::::":':::::'=::,:::: 
Ir'
<
J'::"" -it'll' 

:}
 .'"A 
:,:._:.

 ':, :6
' _I, \ f 
 '} ......" '- 
 .... :..
 fi ... , 
 
 .. "'",", 
 . 

:"
 "It",:",>,.:::"':::::, A b <," 
,*"f' '" \ ' . <, '. 
 "'
' ;.'.. 
... #t' 

": ";": . '( .:. /.,
 .¥
 "

fi /
. -:t. ': ')C. 1'\ "{...:. 
. ""

 
. "', .3t

:'- ;
 rt:" ' I V' . n A': ,f! / 
, 

1t::,:;
 
.: '
'
: 

,,(,<
,(';t:. ':,. 

? <,t':"
I.:
:

;:
. 

:' t

 
,

:t: "(""' I '" 
 -" ,>. ,f\", "'

" ',"= 
iil. ;ifl'
#

tJ!.( ..
:: I! i 
," "'@" i, -#$i/
'
 . , - -- .
,. _.
 ",11 
, !
i' 
tt 
;: ;

:...',
. 


t-...


 
 
:Pc. ,,
-....,_ 
\ 


'.' ...:.: 
"$:
:>
 


*t:
 

::::::.;:i,:,(,}
-
-

":-i:' ;'

:
: 
-:-:... .. 
:..:- 


Powitanie ordynariusza diecezji chelmiilskiej 
ks. bpa Leona Rednera 18 V 1889 r. 



-.-'!;

" 


. - , ' ,. ' : ). ,, ,:: . _-- , :
 :< ':. . }, . ,. ' 
,, 
 . ':, " :.:, : : : :: : ::. -:- ': ' , ';iF :, : , . ' 
 " , .
 . : , ' , : , ' . ' , . , 
:, , '::w
}\

:
 : ; . :
 , J , ,
 , :
f1?, , <" 
\ .
_ 
.
. ',; , 

' 
....if' 

itf 
:r!:1... ' 
! 


"-:'-0/'. t .. 
"""i,'.'" 



.--i:
t 
,,
- 


Brama Chelmiilska. Rys Edmund Jankowski. 


-:.;o
 




':':' 


:....: :..;:; 

.:::
..':
.. .;t 
;r
"\1 



'> ',:,:' 

:
 :'::::':; 
.:$:..


::. 
i j :!l( 


.


 
'.::

 


::j.l
 


......;.. ...........- 
: . 
 .;.... 	
			

/Brodnickieulice057_0001.djvu

			'. 


-
 

 


.. 
'.: p.3!, .. ' 
,
'

:1 


J

:9JJ,


 
.'.., '1 ft 
. 
Mt .!hi!. ,,!t 

,:
::'


. 
r, 
.... 
II .., 


t..( . ;
: 

\.:", " *, 



;;.'
"
 u.;
:,;
 


".:.. :: 



1!;
 


'
ff\
1

;

 


Brama Chelminska. Fot. Aleksandra Siwiitska 1987 


x 9,5 m. W dolnych cz
sciach ma uklad wendyjski, w g6mych - gotycki. 
Posiada przejazd 2 m szeroki, a jego arkady zar6wno p6lnocna jak 
i poludniowa Sq ostrolukowe. Arkada p6lnocna miescila w przeszlosci 
zelaznq bron
, kt6rq 0 zmierzchu opuszczano, a ranD - podciqgano. 
Brama posiada trzy kondygnacje. Elewacja poludniowa oraz p6lnocna 
zwienczone Sq fryzem opaskowym, otynkowanym. W drugiej 
kondygnacji od poludnia ma trzy, a od p6lnocy dwie blendy, w kondy- 
gnacji trzeciej Sq po trzy blendy ostrolukowe. Szczyty schodowe 
zwienczone piramidkami. Dach dwuspadowy kryty dach6wk q . 
Brama wchodzila kiedys w sklad mur6w obronnych i jedynie przez 
ni q mozna si
 bylo dostac z Kamionki do miasta. W 1898 roku zostala 
odnowiona, a szczyty cz
sciowo zrekonstruowane. Przylegajqce do niej 
mury z biegiem lat zastqpiono niestety domami mieszkalnymi. Na 
poczqtku XX wieku kamienice stykajqce si
 z ni q od strony zachodniej 
rozebrano tworzqc ulic
. Usprawniono dzi
ki temu komunikacj
 
z Kamionki na Maly Rynek i stqd do sr6dmiescia. 


57
		

/Brodnickieulice058_0001.djvu

			W pierwszej polowie XIX wieku az do roku 1840 brama sluzyla za 
wi
zienie. Potem przez dluzszy czas pelnila rol
 wagi dla zaladowanych 
towarami woz6w konnych. Po drugiej wojnie swiatowej uzytkowano jq 
jako suszarni
. Dnia 28 maja 1948 roku podczas obchod6w 650-1ecia 
miasta Brodnicy postanowiono urzqdzic tam Muzeum Ziemi 
Michalowskiej. Od 1959 prowadzono prace adaptacyjne. Otwarta 3 maja 
1973 r. stala si
 siedzib q Muzeum Regionalnego, kt6re w niej i przyleglej 
kamieniczce urzqdza r6znotematyczne wystawy. 
W czasach wsp6lczesnych w bramie zawieszono drewnianq bron
 
umieszczajqc jq w miejscu dawno juz nieistniejqcej z zelaza. 


lit ':;
:;':<'f.:"
:,,:,,, , 
, 

:::;,
,:,,;,:,:;:,
 

i1 
:, ':;"
y
.

 1;:: 
:
i
 


i:} . . 


i
 
J "x'" .-" 
. .,;:;
dj
: 
"A t


' 
. :
-::.: 
i ",5WJ:

 
$'>"'t
 ..... _.. . 


-:....:.-..:'.:.:..;. 
-.......:"':..'.0 


.. :j 
':;
.. ..::.: 
::-
:

; 




\/¥?' .,i1
 
}' 



:: 



 

:' 

 

: 

;::
 
-:.
., 
* 


Widok Bramy Chelmiitskiej z wiezy kosciola famego. Fot. Janusz Kopiczyitski. 


58
		

/Brodnickieulice059_0001.djvu

			" 
ULICA GEN. JOZEFA HALLERA 


Nazwy: Grosse Strasse (ul. Wielka) - Gerichtstrasse (ul. Sqdowa) 
- Wilhelmstrasse - Ulica Wilhelmowska - Ulica Hallera - Horst Wessel 
Strasse - Ulica Swierczewskiego - Ulica Gen. J ozefa Hallera 


Pierwsza znana jej nazwa to ULICA WIELKA czyli GROSSE STRASSE. 
Kiedy wladze w roku 1820 wykupily znajdujqce si
 przy niej dwa domy 
(wedlug wsp6lezesnej numeracji 10 i 12) i po przebudowie przeznaezyly 
dla sqdu, jej miano zmieniono na GERICHTSTRASSE == ulie
 Sqdowq. 
Tak q tez nazw
 podaje F. A. Zermann w napisanym w roku 1851 
suplemencie do swojej IIKroniki miasta Brodniey". Po przeniesieniu sqdu 
do nowego gmaehu na Piaskach (obeenie budynek Sqdu Rejonowego, 
Sqdowa 5) dotychczasowq nazw
 jako juz nieaktualn q , zastqpiono nOWq: 
WILHELMSTRASSE ezyli uliea Wilhelma. 


Patroni 
Wilhelm, z rodu Hohenzollem6w, urodzil si
 w Berlinie 22 marea 1797 
roku. Byl drugim synem kr6la pruskiego Fryderyka Wilhehna III i jego 
malzonki Luizy (Luise). Zamierzal poswi
eic si
 sluzbie wojskowej, a nie 
polityee oraz dypl?macji, ale sytuacja w panstwie zmusila go do zmiany 
plan6w zyeiowyeh: W roku 1858 z powodu ehoroby umyslowej 



 ,", 

. ,':, 
.'X'
. f1"-:"" " 'f\ 
...... --{! " t;
' t":_ 
' r,..,-., 


f ,;"
 "
:t.
 
: /, 
'»
' , '. 


.::,/,!> '( :: 

 ]::A, 'A', ' 
" -,' " 
 ,,1 
',
:f

' ,
,,:
:;
;';
,
',::
: 
::"
,; :::.:'
" '




;,,
 
"i: ,,' ." ..,. 
. ," " .. ., L 't 
'

,
,I;
:'




f»X

i'
:
 

 " I " " , , 
,> ., . J 


59
		

/Brodnickieulice060_0001.djvu

			starszego brata panujqcego w6wczas w Prusach Fryderyka Wilhelma IV 
zostal regentem, a po jego smierci objql 2 stycznia 1861 roku tron jako 
Wilhelm I. Uroczystosci koronacyjne odbyly si
 w Kr6lewcu 18 X 1861. 
Przez pewien czas usilowal prowadzic liberalniejsze rzqdy. Z powodu 
projektowanej przez niego reformy wojskowej popadl w konflikt z wi
k- 
szosci q parlamentamq. Opozycj
 stlumil powolany przez niego w 1862 
na prezesa rady ministr6w Otto von Bismarck (od 1871 kanclerz), kt6ry 
po zwyci
skich wojnach z Dani q 1864, Austri q 1866 i Francjq 1870-1871, 
przyczynil si
 do zjednoczenia Niemiec. Po proklamowaniu w Wersalu 
18 stycznia 1871 Cesarstwa Niemieckiego dotychczasowy kr61 pruski 
Wilhelm I obwolany zostal cesarzem. W roku 1878 przeprowadzono na 
niego dwa zamachy, kt6re wywolaly represje wladz. Monarcha zmarl 
w Berlinie 9 marca 1888 roku. Pochowany zostal w mauzoleum parku 
zamku Charlottenburg. 
W roku 1920 po przej
ciu Brodnicy przez wladze polskie na kr6tko 
byla to ULICA WILHELMOWSKA, ale niebawem nadano jej nowego 
patrona i odtqd stala si
 ULIC1\ HALLERA. 
J6zef Haller urodzil si
 13 sierpnia 1873 roku w Jurczycach kolo 
Skawiny. Skonczywszy szkoln q edukacj
 rozpoczql sluzb
 wojskowq 
jako oficer artylerii. Po przejsciu w stan spoczynku w 1912 pracowal we 
Lwowie w r6znych organizacjach rolniczych Byl ponadto instruktorem 
wojskowym T. G. "Sok61" oraz skautingu. W roku 1914 zalozyl Legion 
Wschodni, kt6ry wlqczono do oddzial6w J. Pilsudskiego. P6zniej dowo- 
dzil II Brygad q Legion6w Polskich. Po jej rozwiqzaniu z Rosji dotarl do 
Paryza. Tam mianowany zostal naczelnym wodzem tworzqcych si
 we 
Francji jednostek polskich. Zorganizowal tzw. "BI
kitnq Armi
". W roku 
1919 powr6cil z ni q do kraju. Bral udzial w bojach na wschodzie. 
Nast
pnie zostal dow6dcq Frontu Pomorskiego, kt6rego celem bylo 
obj
cie przyznanego Polsce traktatem wersalskim Pomorza. Do Brodnicy 
hallerczycy wkroczyli 18 stycznia 1920 roku. Sam General byl w naszym 
miescie 31 stycznia, a 10 lute go 1920 dokonal symbolicznych "zaslubin 
z Baltykiem". W lipcu 1920 podczas ofensywy bolszewickiej wszedl 
w sklad Rady Obrony Panstwa. Po zakonczeniu dzialan militamych 
objql stanowisko generalnego inspektora artylerii. Piastowal tez funkcj
 
prezesa PCK oraz przewodniczqcego ZHP. W 1926 pot
pil "przewr6t 


60
		

/Brodnickieulice061_0001.djvu

			majowy". Po zwyci
stwie J. Pilsudskiego prZemeSlOnO go w stan 
spoczynku. Posiadal w6wczas stopien generala broni. Zamieszkal 
w Gorzuchowie kolo Chelmna. Zorganizowal Zwi'lzek Hallerczyk6w 
i Stowarzyszenie Weteran6w Armii Polskiej w Ameryce. W 1928 roku 
uzyskalo ono maj'ltek Kuligi w powiecie brodnickim, gdzie urz'ldzano 
spotkania kombatant6w IIBI
kitnej Armii". W 1936 roku, obok Ignacego 
Paderewskiego, byl jednym z inicjator6w powolania antysanacyjnego 
"Frontu Morges". W sierpniu 1939 staral si
 0 przydzial wojskowy, ale go 
nie uzyskal. Ze Sztabem Generalnym WP dotarl do granicy polsko- 
rumunskiej i j'l przekroczyl. W Rumunii zostal intemowany. Uzys- 
kawszy wolnosc wyjechal do Francji. Tam w rz'ldzie gen. W. Sikorskiego 
obj'll tek
 ministra wyznan religijnych i oswiecenia publicznego. Po 
tragicznej smierci premiera (Gibraltar 4 VI] 1943) zlozyl dymisj
 
wycofuj'lc si
 zupelnie z dzialalnosci politycznej. Po wojnie do kraju nie 
wr6cil. Zamieszkal w Londynie, gdzie zmarl 4 czerwca 1960 roku. 
Prochy jego sprowadzono do Polski w 1993 roku. 
Podczas drugiej wojny swiatowej ulica nosila nazw
 HORST- 
WESSEL-STRASSE. Horst Wessel urodzil si
 9 pazdziernika 1907 roku 
w Bielefeld. W roku 1926 b
d'lc studentem prawa w Berlinie zostal 
wsp6lzalozycielem partii nazistowskiej NSDAP i obj'll dow6dztwo 
jednego z oddzial6w szturmowych SA. Napisal piesn "Flaga wysoko" 
("Die Fahne hoch"), kt6ra juz po jego smierci jako "Horst-Wessel-Lied" 
(das Lied - piesn) stala si
 od roku 1933 obok dotychczasowego drugim 
hyrnnem III Rzeszy. Dnia 14 stycznia 1930 r. zostal w swoim mieszkaniu 


61
		

/Brodnickieulice062_0001.djvu

			w Berlinie postrzelony. Spowodowalo to zakazenie krwi i jego smierc 
w berlinskim szpitalu 231utego 1930 roku. 
Po 21 stycznia 1945 roku powr6cono do mi
dzywojennej nazwy ulicy, 
ale 7 sierpnia 1950 zmieniono jej patrona. Odtqd stala si
 ULICJ\ SWIER- 
CZEWSKIEGO. 
Karol Swierczewski urodzil si
 w Warszawie 22 lutego 1897 roku. 
Pracowal jako robotnik w warszawskiej fabryce Gerlacha. W 1915 pod- 
czas I wojny swiatowej zaklad wraz z zalogq ewakuowano w glqb Rosji. 
Tam bral udzial w rewolucji 1917 roku, a w 1918 wstqpil do partii 
bolszewickiej i Armii Czerwonej. Sluzyl w niej do 1936 roku. Pod 
pseudonimem "Walter" uczestniczyl w wojnie domowej w Hiszpanii 
dowodzqc XIV Brygad q Mi
dzynarodowq (1936-1937) i 35 Dywizjq 
Mi
dzynarodowq (1937-1938). W 1938 powr6cil do Zwiqzku Sowiec- 
kiego. W latach 1940-1941 byl wykladowcq w Akademii Wojskowej im. 
M. W. Frunzego, a od 1941 do 1943 dowodzil brygad q , nast
pnie dywizjq 
sowieck q . W 1943 nalezal do wsp61organizator6w LWP. W 1943 i 1944 
roku peWI funkcj
 zast
pcy dow6dcy ] Korpusu Polskich Sil Zbrojnych 
w ZSRR. W 1944 zorganizowal 2 Armi
 WB kt6ra pod jego rozkazami 
walczyla m.in. pod Budziszynem (21-27 IV 1945), a 8 maJa 1945 dotarla 


Ulica gen. ]6zefa Hallera okolo 1900 roku. 


62
		

/Brodnickieulice063_0001.djvu

			do Laby. Po wojnie byl dow6dcq Poznanskiego Okr
gu Wojskowego 
(1945), a od 1946 wiceministrem obrony narodowej. W LWP mial stopien 
generala broni. Zginql w walce z Ukrainsk q Armi q Powstanczq (UPA) 
pod Baligrodem 28 marca 1947 roku. 
Dnia 27 lutego 1990 roku przywr6cono dawnego patrona z okresu 
mi
dzywojennego i obecnie jest to ULICA GEN. J6ZEFAHALLERA. 
Obiektem reprezentacyjnym przy tej ulicy (nr 10 i 12) byl ratusz (das 
Rathaus) - zwany tez magistratem. Siedziba wladz miejskich w latach 
1898-1945. Po zakonczeniu dzialan militamych w naszym miescie 
podpalona przez zolnierzy sowieckich doszcz
tnie splon
la. Po 
uprzqtni
ciu resztek mur6w w roku 1970 na tym terenie urzqdzono 
najpierw zieleniec, a p6zniej male targowisko, kt6re istnialo przez wiele 
lat i szpecilo star6wk
. W okresie 1995-1997 Przedsi
biorstwo 
Budowlane "Kom-Bud" wznioslo ladny, nawiqzujqcy do stylu dawnego 
magistratu obiekt upi
kszajqcy dzis sr6dmiescie. 


r 
J lajle,slljiatnici 
Naft
 
sJlua,pbnnientUt 
Rop
 
:1 ' ,Jlnilo\V'tl 
1 ,Oliwf; 
: 'nUt5Z)'nowq 
,t : 
 . " , cyIh:uJr.-oW4 
i , motot'ow
 
, Smar na asia 
'. , Tran na sk6r
 
 
.,: Karbolineum 
$-udDwnicl:;
 


t115 o t.rzymusz, 


'\-" Drt)gerU 


z. Ohojnacki 
dawn. J
 Ka,czyuski 
arodnicu. 
'x
.; :' I-t1 ,H.itH
f">\ 1: 



 


,J, 


.- - - .. ... ..___ on____.._ __. .._.._. 
',::

 r&

@ 

@ , 
 , "'
 , ' , o , @ . o@1


, 

 '\V-Y'T\VORNlA WY:ROBO\V ' ".'.,
.. 
'
 CUKROWYCH I CZEKOLADOWYCH 
. 
,m " pvl,,(}.'} w wielkim wybo.rz; ,slynne z JaliOOi.j .' m 

@) ' .' . ..n.. q
 tatuna

. '.' ." ..... '. .... ..'. ' 
 
· m .. <:t.iJ	
			

/Brodnickieulice064_0001.djvu

			..---.--........... ---.---.-=
. 


w ...---- /""....... 
 ',-..
. ".._-,...- 
/_._'" )........, 
. "1 


/-""--\ 
/..-,,
.....-!-"'. 
...- 


Nowy ratusz - magistral. Rys. Edmund Jankowski. 


:,.
:ti
i

 


Dlica Hallera 10 i 12. Slady sredniowiecznego domu odkryte 
podczas prac budowlanych w 1995 roku. 


64
		

/Brodnickieulice065_0001.djvu

			Q)




 ,. 
.. :J 


f 


i'::: ":
: 

:. ;..

: 

: .::.::
 


. '
'...I'..._...n ...... ."... 0_ _ .. ..... 

:;

;1
L II 
... .,: '
H.
'



,::. 



:::: 
 
! :,t 
It ;j 
I 
 :'$ 
-" . 
 
 
:-:: 
"" 


:'7.',W
-:' 
.".Jffi:::::m 

.:;:'::
: 

.'J5 
.w:.:: >=* 

. ;:::::;11- 
I:: I 


JIJ!t{i 
, . 


J;
 


. ......:::.:-:;.:.::::.;. 
:::. - ..::i _ ..---..........."X 
I I ':' ..... ,H 
'J
i
>
 
, ,
i 
:hN:::?ii:'
 ''''':,/>
: :
'

 fd£i;

;
:,::}": ," 


;-.- 



. . ;c.". 


....:.;:&. 


""..... -:.... 



 0- 

 -:.-, .. ..::-......:-..:: 
: , :i ' 
:
 
.-; 
: 


 >;: '::-"'#
'.: 
.. r : . , ', , ' , ;p; 
:: ::
:.
,': t',:,:..
:'..,.:! 
';:

W

:. . 
.,
 h;.'
:,:, 


.... 

 


. -
 ..... -:.,: 


,,;, 
&, 


::::::::.:.:::::::
::
.:=:.:::::.;:

:
;
:::
;
;;;:
t
 . . . 


.... =::;:::':-::-.::-.-: 


. . .----- .

 

 

 
t, 
,
 
.
tl:7(J$.z::z::,?;,::
::::::
:x;x::::::::;
:::::::
;c.::»::
:::r:-«<::

::.:::;:;»:::::::::::::::3::.»::::::-:::
:;:::S:
::::
x';:::::::::::::»::;:
:
:::':;:::::::
':;::-::::::::::
:::::::::::::::


:E
::x::*:?:
A 


':*
 


Ulica gen. J6zefa Hallera 10 i 12. Obiekt po odbudowie. Fot. Teresa Wultaflska. 


I , 


- 


:: 
n" r'
'
:[r!lr:-':- :""'-<'>'-"'>>> 


<
"n 
Fragment ul. Kopemika i Hallera. Wid ok z wiezy kosciola famego. 
Fot. Janusz Kopiczyflski. 


N>
 




'::-':::-:::f?

::::::
;



 


:,'--1 


., 


':r
:'ir 


..'- . ....-... 
!:'::;:d:


::,;'

f.#
g:
E
 
:::"'::::::",
;
."::'=::::' 

1,{, 



,
"'i

:, . 
,,::
"';,::::,:,,::f' ", 

.N/:":'
' 



': :
 


, 



.. ,:V" ',':: 
j

'\4; .' 


,,;
? 


::::"

:.":"..., 


... ,,:., 
'
:::::-:*; Tt



::i 

":'.

 
."" 
 
:

.::-: 


3 


, 
at 
::
:::: 


65
		

/Brodnickieulice066_0001.djvu

			ULICA KOPERNIKA 


Nazwy: Zuckerstrasse - Ulica Cukrowa - Ulica Kopermka - Zuckerstrasse - 
Ulica Kopemika 


Nazwa pierwotna 
Do starych, si
gajqcych sredniowiecza, nalezy w Brodnicy dzisiejsza 
ulica Kopernika. Zgodnie z 6wczesnym obyczajem, rzemieslnicy tej 
samej lub pokrewnej bran.zy osiedlali si
 w poblizu siebie i od ich profesji 
powstawaly nazwy ulic. Przedstawiona tu byla wi
c najpierw ULIC1\ 
CUKROW1\, tj. ZUCKERSTRASSE (der Zucker = cukier, die Strasse = 
ulica). Nazwa swiadcz
 ze mieszkali tam i posiadali swoje zaklady 
piekarze specjalizujqcy si
 w wyrobach slodkiego pieczywa czyli wedlug 
wsp61czesnego slownictwa - cukiernicy. W okresie porozbiorowym byla 
to ZUCKERSTRASSE. W roku 1920 przejsciowo, po przej
ciu Pomorza 
przez wladze polskie, nazywano jq ULIC1\ CUKROW 1\. Wkr6tce jednak 
nadano jej slynnego torunskiego astronoma jako patrona. Odtqd byla az 
do wrzesnia 1939 roku ULIC1\ KOPERNIKA. 


v _ . ." . 
r ' " ....:1. ',:: t
 . ,: 
--



 , ':::":
 , .:- , t?k


:@€(
_

, 
" KAZIMIERZ ORLEWICZ I.. 
I BRODNICA, KOPERNIKA 8. 
' 
I ,..>_.......',..W,W.'M_.. ' ',- 
, 
,'.' ...., '...... ,.., ,.....':..... .'-, ...,' ,,:.. .",N'..' ,.'",,',.,.'; '..' ',..,,":. '..', '.','.' .", ',',.., '.....: ..'<, ..... ',.... ::'.. '. '..,.. .,'..', ,:.'."" ,.., ",..,..'".>, .', ...'....,'.... ," ,', : Ii ' 
' . PIEKARNIA
 '. '$ 
I :-
 CODZIENNIESWIEZE, SMACZNE PIECZYWO :-:,1 
I OB
t.UGA SKORA I RZETELNA. i 


>':'



"ic-






'*---"Wfti?c!t-




"';


 


. .... h... . ..Oh.... '. . 
! 'A,.,.",
,IJiQu,.
. A:6AA6
_.6A66_
i
 
: Stanislaw Psuty, Brodnica I 
: '" ul:.'Kopernika' 9. ul. KQpernika 9. 
 
. 





. 
; Codziennie s\\>ieie, \\:>yboto\\!e piec:zy\\!o. 
; do kciwy, herbuty i \"ino. t 
:. Cetly, tuniark owane. Skora obsfnga. 
 
8. '.'¥"'!f\f."I
j .......9 '1IfI'!"
"!1W'
'¥''\!F ' '
''¥'' . '!!\F'1Mf' :
 


W okresie mi
dzywojennym tradycje piekarsko-cukiemicze podtrzymywaly dwa zaklady, 
kt6re oglaszaly si
 w "Pami
tniku 50-1etniej rocznicy istnienia Tow. Spiewu sw. Cecylji 
w Brodnicy i Poswi
cenia Sztandaru w dniu 3. sierpnia 1930 r." Brodnica 1930 s. 53 i 59. 


66
		

/Brodnickieulice067_0001.djvu

			Patron 
Astronom, lekarz, prawnik, ekonomista kanonik Mikolaj Kopemik, syn 
zamoznego kupca Mikolaja i Barbary z domu Watzenrode, pochodzil 
z Torunia. Tam urodzil si
 19 lutego 1473 roku. W latach 1491-1495 
studiowal w Akademii Krakowskiej. P6iniej wyjechal do Wloch, gdzie 
zdobywal wiedz
 na uniwersytetach - w dziedzinie prawa w Bolonii 
(1496-1500) oraz prawa 1 medycyny w Padwie (1501-1503). Na tej 
ostatniej uczelni uzyskal w roku 1503 doktorat prawa kanonicznego. 
Po powrocie do kraju w latach 1504-1510 byl w Lidzbarku Warminskim 
lekarzem i sekretarzem na dworze swego wuja biskupa Lukasza 
Watzenrode. W 1510 roku, jako kanonik kapituly warminskiej, zamiesz- 
kal na stale we Fromborku, gdzie opr6cz wypelniania codziennych 
obowi q zk6w prowadzi1 obserwacje astronomiczne. W latach 1516-1519 
byl w Olsztynie administratorem maj q tk6w kapituly warminskiej. 
Podczas wojny polsko-krzyzackiej 1520-1521 bronil obl
zonego przez 
wrog6w zamku olsztynskiego. W stolicy Mazur zajql si
 sprawq reformy 
walutowej. Napisal traktat 0 naprawie monety. Doszedl do wniosku, ze 
tylko pieniqdz 0 trwalej wartosci moze spowodowac rozkwit produkcji 
i handlu. Sformulowal prawo, iz gorsza moneta wypiera lepszq. Jego 
epokowe odkrycie - to teoria heliocentryczna: Ziemia obraca si
 wok61 
wlasnej osi, a wraz z innymi planetami obiega dokola Slonce, nie jest 
wi
c srodkiem naszego ukladu. Tym samym obahl dotychczas obo- 


67
		

/Brodnickieulice068_0001.djvu

			wiqzujqcq teori
 geocentrycznq. Przedstawil to w dziele, kt6re 
wydrukowano w roku 1543 pod tytulem "De revolutionibus orbium 
coelestium" (,,0 obrotach sfer niebieskich"). Zmarl we Fromborku dnia 
24 maja 1543 roku. Zwolennikami jego teorii byli G. Bruno, J. Kepler, 
Galileusz oraz I. Newton. Natomiast kosci61 katolicki uznal jq za 
sprzecznq ze swojq nauk q , pot
pil i umiescil w 1616 roku na indeksie 
ksiqg zakazanych ("Index librorum prohibitorum"). Dopiero w roku 1828 
dzielo Kopernika usuni
to z indeksu. 
W okresie od wrzesnia 1939 do stycznia 1945 roku byla to 
ZUCKERSTARSSE. Po przejsciu frontu i zakonczeniu dzialan 
militamych w Brodnicy w styczniu 1945 roku przywr6cono nazw
 
z okresu mi
dzywojennego. Odtqd bez zmian nazywa si
 ULICl\ 
KOPERNIKA. 


.... 
ULICA KOSCIUSZKI 


Nazwy: Schlosserstrasse - Ulica Slusarska - Ulica Kosciuszki - Turmstrasse 
(ul. Wiezowa) - Ulica Kosciuszki 


Najstarsza nazwa 
Pierwotna, wywodzqca si
 jeszcze z czas6w sredniowiecznych nazwa 
ULICA SLUSARSKA, SCHLOSSERSTRASSE (niem. der Schlosser = 
slusarz) dowodzi, ze zamieszkiwana byla przez rzemieslnik6w tej 
bran.zy. Miano to przetrwalo do roku 1920 Poczqtkowo po przej
ciu 
Brodnicy przez Polak6w byla ULICA SLUSARSKi\, ale wkr6tce nadano 
jej Naczelnika insurekcji 1794 roku za patrona. Odtqd az do wrzesnia 
1939 roku nosila nazw
 ULICAKOSCIUSZKI. 


Patron 
Andrzej Tadeusz Bonawentura Kosciuszko, syn Ludwika i Tekli, uro- 
dzil si
 4 lute go 1746 roku w Mereczowszczyznie na Polesiu. Pochodzil 
z sredniozamoznej rodziny szlacheckiej. Dziecinstwo sp
dzil w rodzin- 
nym majqtku Siechnowicze Od 1755 do 1760 roku nauk
 pobieral 


68
		

/Brodnickieulice069_0001.djvu

			w szkole 00. pijar6w w Lubieszowie. W latach 1765-1769 byl kadetem 
a p6zniej instruktorem Szkoly Rycerskiej (Korpusu Kadet6w) w War- 
szawie. Dnia 20 grudnia 1766 zostal of ice rem w stopniu chorqzego, 
a w roku 1768 otrzymal awans na kapitana. Jesieni q 1769, jako 
stypendysta kr6la Stanislawa Augusta Poniatowskiego, wyjechal do 
Paryza, gdzie ksztalcil si
 w zakresie inZynierii wojskowej. W 1774 roku 
powr6cil do kraju, ale w zredukowanej arrnii polskiej nie uzyskal 
zatrudnienia. Jesieni q 1775 opuscil Ojczyzn
 i udal si
 do Ameryki 
P6lnocnej. Tam 18 pazdziernika 1776 roku otrzymal nominacje na 
pulkownika armii amerykanskiej. Bral udzial w wojnie Stan6w 
Zjednoczonych 0 niepodleglosc (1776-1782). Odznaczyl si
 w walkach 
o Saratog
 (1777). Po zakonczeniu dzialan zbrojnych, w uznaniu zaslug 
wojennych awansowal 30 wrzesnia 1783 do stopnia generala brygady. 
Dnia 15 lipca 1784 opuscil Stany Zjednoczone i wr6cil do kraju. Tu 
z braku wolnych etat6w me otrzymal przydzialu do armii polskiej. 
Zamieszkal wi
c w swoim majqtku Siechnowicze i zajql si
 jego 
prowadzeniem. Interesowaly go nadal sprawy publiczne. Popieral 
reformy Sejmu Wielkiego, w tym plan liczebnego powi
kszenia sil 
zbrojnych. Dnia 12 paidziernika 1789 otrzymal patent kr6lewski na 
generala majora i przydzial do armii koronnej. Podczas wojny polsko- 
rosyjskiej 1792 walczyl pod Zielencami (18 VI 1792). Dnia 25 czerwca 
1792 w Ostrogu, jako jeden z pierwszych, otrzymal Order Virtuti Militari. 


69
		

/Brodnickieulice070_0001.djvu

			Wyr6znil si
 w bitwie pod Dubienk q (18 VI] 1792). Po przystqpieniu 
kr6la do konfederacji targowickiej, na znak protestu, zlozyl dymisj
. 
Udal si
 do Saksonii i tymczasowo osiedlil si
 w Dreznie. Dnia 26 VIII 
1792 roku otrzymal honorowe obywatelstwo Francji. We wrzesniu 1793 
powr6cil do kraju. Robil przygotowania do walki zbrojnej 0 nie- 
podleglosc Polski. Rozpocz
la si
 ona formalnie Aktem Powstania 
i przysi
gq Kosciuszki na rynku w Krakowie 24 marca 1794 roku. Od 
tego momentu zostal Najwyzszym Naczelnikiem Sil Zbrojnycl1 
Narodowych z wladz q dyktatorsk q . Pod jego dow6dztwem 4 kwietnia 
1794 roku oddzialy polskie zadaly armii rosyjskiej wielk q kl
sk
. W dniu 
7 maja 1794 roku wydal Uniwersal Polaniecki. Pod Szczekocinami 
6 czerwca 1794 Polacy poniesli porazk
, ale unikn
li calkowitego 
rozbicia. Mialo to miejsce 10 paidziemika 1794 pod Maciejowicami, 
gdzie ranny Kosciuszko dostal si
 do niewoli. Osadzony w Twierdzy 
Petropawlowskiej w Petersburgu, zwolniony zostal19 grudnia 1796 roku 
przez cara Pawla I. Opuscil Rosj
 i przez Sztokholm wyjechal do Stan6w 
Zjednoczonych. Drugi pobyt w Ameryce trwal do 5 maja 1798. Wr6cil 
w6wczas do Europy. Zamieszkal w Paryzu. Przystqpil do Towarzystwa 
Republikan6w Polskich. P6zniej wycofal si
 z czynnego zycia 
publicznego i osiadl w Berville kolo Fontamebleau. W 1806 me podjql 
proponowanej mu przez Napoleona wsp6lpracy (Naczelnik uzaleznil to 
od konkretnego zobowiqzania cesarza do odbudowy Rzeczpospolitej, 
ale Napoleon warunek ten odrzucil). Po Kongresie Wiedenskim 1815 
Kosciuszko zamieszkal w Szwajcarii w Solurze, gdzie 15 pazdziernika 
1817 roku zakonczyl zycie. Dnia 23 wrzesnia 1818 roku trumna z jego 
szczqtkami przywieziona zostala db kraju i umieszczona w krypcie sw. 
Leonarda w katedrze na Wawelu. 
W latach 1820-1823 usypano pod Krakowem kopiec ku jego czci. 
W niepodleglej Polsce wielu ulicom nadawano imi
 Naczelnika. Stal si
 
tez patronem licznych druzyn harcerskich: w Brodnicy druzyny 
gimnazjalnej 1920-1939 i pozaszkolnej od 1945. Jego irni
 otrzymal 
sformowany 2 sierpnia 1940 roku w Blackpool w Wielkiej Brytanii 303 
Dywizjon Mysliwski "Warszawski" oraz powstala w maju-czerwcu 1943 
w Sielcacl1 na Ok q 1 Warszawska Dywizja Piechoty. kt6ra na poczqtku 
swego istnienia otrzymala sztandar z wizerunkiem Naczelnika. Z dniem 


70
		

/Brodnickieulice071_0001.djvu

			19 maja 1993 roku do tradycji "Kosciuszkowskich" nawiqzal 1 Pulk 
Lotnictwa Mysliwskiego "Warszawa" w Minsku Mazowieckim. 
W latach 1939-1945 byla TURMSTRASSE (niem. der Turrn = wieza, 
dzwonnica), czyli ulicq Wiezowq. Nazwa pochodzi od stojqcej przy niej 
zabytkowej Wiezy Mazurskiej. 


Wieza Mazurska 
Obiekt obronny, gotycki, zbudowany okolo 1370 roku na planie 
kwadratu, w g6mej cz
sci - osmioboczny. Mierzy blisko 30 m wysokosci 
oraz 8 m srednicy. Jest murowany z czerwonej cegly z uzyciem 
zendr6wki. Posiada 6 kondygnacji i podziemia. W cz
sci wschodniej 
zachowaly si
 resztki mur6w Bramy DobrzyiLskiej (Bramy Polskiej) 
rozebranej w XIX wieku podczas odnawiania obiektu. Obok nich dwie 
wn
ki ostrolukowe: jedna po przebudowie pelni rol
 okna, druga - drzwi 
wejsciowych. Na wysokosci dawnego ganku strazniczego zamurowane 
wejscie. Dach namiotow)j osmiopolaciovv)j kryty dach6wk q dawniej 
bardziej spiczasty. Na szczycie byla kiedys iglica z kulq i wiatrowskazem 
zakonczona krzyzem, ale podczas dzialan militamych 21 stycznia 1945 
roku zostala strqcona. Pierwotnie wieza wchodzila w sklad mur6w 


------- 


Rys. Johann Heise "Die Bau- und Kunstdenkmaler 
der Provinz Westpreussen", zeszyt VIII s. 413. 


71
		

/Brodnickieulice072_0001.djvu

			obronnych miasta. P6zniej sluzyla jako wi
zienie - tak zaznaczyl Steiner 
na planie miasta z roku 1743. Od kwietnia 1848 do sierpnia 1849 pelnila 
rol
 odwachu (wartowni) dla stacjonujqcego w tym czasie w Brodnicy 
szwadronu kirasjer6w. W latach mi
dzywojennych zajmowala jq biedota, 
dla kt6rej dobudowano od zewnqtrz drewniane schody i wejscie na 
wYZSZq kondygnacj
. W latach szescdziesiqtych dokonano renowacji, 
a wn
trze zmieniono dostosowujqC je do nowych potrzeb - na schronisko 
turystyczne PTTK. Adaptacj
 zakonczono w grudniu 1963 roku. 
Na miejscu strqconej podczas walk ulicznych 21 stycznia 1945 iglicy 
bocian bialy (Ciconia ciconia) zalozyl gniazdo. Stqd powstala nie- 
oficjalna, ale populama wsr6d mieszkanc6w, nazwa "Wieza pod 
bocianem". Co roku para tych ptak6w wychowywala potomstwo a po 
raz ostatni mialo to miejsce w 1977. W 1978 dwukrotnie pojawil si
 tylko 
jeden osobnik. Odtqd opustoszale gniazdo pod wplywem warunk6w 
atmosferycznych uleglo rozpadowi. 
Obemie w Wiezy Mazurskiej (wlasnosc P1TK) ma swojq siedzib
 
Centrum Obslugi Ruchu Turystycznego (kier. Elwira UrbaiLska) oraz 
Zarzqd Oddzialu PTTK w Brodnicy (Prezes Zarzqdu Ryszard Tylicki). 
Przy koncu stycznia 1945 przywr6cono przedwojennq nazw
 ULICA 
KOSCIUSZKI. 


...:;..:.' 
..:........ 


 jtf
,'; 


":':"':"':':"':':':':'111""':':':':':':"':':':":'":':"':""""',:.:,.,:.:",:"".:,:,:,,<,,.:,,,::,,,':"':""'-:':"',""",:,:,.",::','::':":.:":,,:,,,>:,:,«<
ir'<-;'-::':;::'w"":<::::::::;:::::'::':"'::=<:::":;-»":V." 
.
 
. .." 


Wieza Mazurska. Fot. Karl Weckner 1940. 


72
		

/Brodnickieulice073_0001.djvu

			.
' 



tt 
(
t; 


:
 . 


:- ;..
 


,
 


 


:...
,-:. 
-

 

 
. ....:."'; 



 
, \i
 




. 
;,.: 



' 


,
!
 


 c: 

}' 
I. 
.k::.: 
 
.....F..."":;...- 
... 


Gniazdo bocianie na Wiezy Mazurskiej. 


,. 46.- 
...' ' 


 ':.,
:, 
...... 
" 
. ,...... ... :'J.}.:."J:.'. 
)J!".i
::' ":
{ ';"::,
: , -4 
' 
lu='::=':
:.
:' .:;,":::
:: '

f}!! 
 " ;:.,',..::, ,': 
.,
- .., 
.;;::
*"" i
, '
: .::, ' , 
l . ' , :

&
 , r: iil ',,"W 
. .f , ,: ' " .
W»JL'- I ' 

 
:. , 

 . 
:.. , . , 
' . .. , )0. '. _. :-.. 
 
ft,"o':.:
:'''' . ":;': -.:
i 
. '.
, 

 

::: 
rrf:
':i1
 
Wieza Mazurska pO renowacji. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


:i'" , 
... .::..
;

:
 
:
:?: ",. 
.
..
' 
'%.::"!'
' /i::\ :
. ',
<: 
:r,:, 

.. j
 

:' f:::
i' 
"'; v. j. 


""M"" :,,;"'>.. 
:. 
 .:' 


,
 


:0:. 
 



 


 


::::....'M'". 


-- .......m...................If:




 - if-- :=
.=
 


m r ( 
.. 
:';' 
t 



'I> 



 
,:;; , 


:'
:i;". 



 .. 


'$; ] 
: 
,,-- 
'»'X; 
):x::= 


I
,:,;::::: 



: 


] 


,:,:,:.:,;,,,,1 


",}JT 
;f ::T

; '''>
: , 
'- "",
.. :' 11111 :". ':.. 
"'m'; 

:
i

:
?
 


:
 


.,;" '" 


','. .; 


.:'. ,
,: 


..; " ..::{ 
"':==':i.. t l 
;[
i>\: 


73
		

/Brodnickieulice074_0001.djvu

			STARY PLAC SZKOLNY 


Nazwy: Schulplatz - Alter Schulplatz - Stary Plac Szkolny - Alter Schulplatz - 
Stary Plac Szkolny - Plac Straiacki - Stary Plac Szkolny 


Pierwotnie byla to utica, 0 nieustalonej nazwie, ciqgnqca si
 wzdluZ 
mur6w miejskich do Bramy Chelminskiej. Tak zaznaczono jeszcze na 
planie Brodnicy z roku 1829 


Koszary 
W roku 1773 przy wspomnianych murach kosztem 3293 talar6w 
wzniesiono koszary. U1okowano w nich szwadron pruskich huzar6w 
liczqcy w 1783 roku 319 oficer6w i zolnierzy. Huzar6w zamienili p6zniej 
dragoni, kt6rzy stacjonowali od 1798 do 1806 roku. Na przelomie 
1806/1807 umieszczono tam francuskich kirasjer6w (ci
zka jazda), a od 
wiosny 1807 do 1813 na ich miejscu przebywali francuscy dragoni. 
W 1813 czasowo koszary zaj
te byly przez okupacyjne wojska rosyjskie. 
W latach 1815-1848 nie bylo stalej obsady wojskowej w miescie. W roku 
1848 pojawil si
 w Brodnicy szwadron pruskich kirasjer6w. Dnia 29 
sierpnia 1849, kiedy zolnierze przebywali na manewrach, w zajmowane 
przez nich koszary uderzyl piorun, a wzniecony przez niego pozar 
strawil je doszcz
tnie. Zgliszcza usuni
to, ale nowego obiektu wojsko- 
wego w tym miejscu juZ nie wzniesiono. 


Szkola miejska 
Po wprowadzeniu w Prusach powszechnego obowiqzku szkolnego dwie 
dzialajqce dotychczas elementame plac6wki oswiatowe - katolick q 
i ewangelick q - polqczono w jedn q miejsk q bezwyznaniowq. Wzniesiono 
dla niej budynek oddany do uZytku w roku 1832. Pobliski teren 
zamieniono na boisko dla uczni6w. Od tego pochodzi nazwa 
SCHULPLATZ - PLAC SZKOLNY. Z biegiem lat obiekt okazal si
 za 
maly. W zwiqzku z tym dla cel6w dydaktycznych wzniesiono w innym 
miejscu duZY gmach, kt6ry uruchomiono 12 pazdziernika 1905 roku 
Obecnie jest on siedzib q Szkoly Podstawowej nr 1 (ul. 3 Maja 2). Odtqd 
boisko przestalo spelniac swojq dotychczasowq rol
 i otrzymalo nazw
 


74
		

/Brodnickieulice075_0001.djvu

			'
 
, '...',' ,
' ':'
.t':,: 

-;;:'lir
;
wF4 ,,,,,
,;%,
,tw, :::'
£. " 
:rr
::i 
.
 m']1:, <'- %b 
y lit :f.
" i:::'" 
:i::';'; .. 
ri' r , : , ' , : , ', . I , . , 
 , t . 
 i 
w' , : , 
; "" """", ' , D'1;;;" " i,
1
 
 j
! 
- -.. -'..---"."-"."V-.--".---'---:.-:::r; 
L
___
 


Budynek dawnej szkoly miejskiej. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


ALTER SCHULPLATZ - STARY PLAC SZKOLNY (niem. alt = stary). 
Budynek poszkolny zamieniono, po dokonaniu prae adaptaeyjnych, na 
dom mieszkalny spelniajqey t
 funkcj
 do ezas6w wsp61ezesnych. (Stary 
Plae Szkolny nr 7). 


Remiza strazacka 
Po utworzeniu 1 kwietnia 1862 roku Ochotniczej Strazy Pozamej - 
Freiwillige Feuerwehr - na ez
sei terenu pokoszarowego wybudowano 
parterowq reIlliZ
 (Stary Plae Szkolny 5). Temu eelowi sluzyla przez 
wiele lat Zostala tez tymczasowq siedzib q powolanej 28 sierpnia 1976 
roku Zawodowej Strazy Pozamej. Po uzyskaniu przez ni q nowych 
obiekt6w przy uliey Sienkiewieza 23, przeniosla si
 do nich w pazdzier- 
niku 1977 roku. Dzialajqea w Brodnicy nadal OSP tam takZe otrzymala 
swoje lokum i w listopadzie 1986 opuseila dotychezasowq remiz
. 


"-'lE
r'-', 
/

\<;.,. ..,... s!.Ii...,
 
$
>;\
 ,
i
\ 
;0- , . ' , .. 
 .:, 
-, ijI : Z " 


'i ",.,., ' ':, '" i ! 
;
:, " )I of!!i 
\\
=:
«
.Ij 
'Jlli" _'w \c"'" 
"-'-.J'? }) fl .,/ 


75
		

/Brodnickieulice076_0001.djvu

			Funkcj
 prezesa brodnickiej asp piastuje Henryk Konkolewski, wice- 
prezesa - Zygmunt Krzeminski, a naczelnika - Boleslaw Markowski. 


Dzieje Ochotniczej Strazy Pozamej w Brodnicy przedstawili: 
1. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" Osnabriick 1981, dzial "Die Feuerwehr" s. 275-277, 
2. Romuald Dqbrowski "Rys historyczny Ochotniczej Stra.zy POZamej w Brodnicy (1862-1997)", 
3. Jan Schindler "Pami
tnik Jubileuszowy 1862-1937" Brodnica 1937, 
4. Jerzy Wultanski "Stra.zacy z przeszloSciq" (w) IKP nr 150 z 5 VIII 1991, 
5. Jerzy Wultanski "Jubileusz brodnickiej OSP 1862-1992" (w) "Ziemia Michalowska" ill 7 
z 19 IV 1992, 
6. jerzy Wultanski "Z przeszlosci Brodnicy" Pruszk6w 1993, rozdzial "Ochotrucza Strai 
Pozama w Brodnicy" s. 33-41. 



 ..... -. 


:, .::a;:, .Jt]{f:»'
ft";
r ,_
F . ..,,' ..' 
:', 
-" _, h ,L, X
 ,
 
: m
,
::; =


_;

.

;
 , 
 ,.. : , : , ; " ,: ' , ": . ' , : , . , ;,; , 
 , i , ,:
:. , 
 , 
 , : 
 , 
 : . " , ; , ; :, ; , > , . , ' , : : w 
I ::


:::
*::

::::..::": 
. . . v... r ,
 
DL..;tt.... ............................................. .......j
l....
!i...m..mj


...Ji.
;....(
.. n..
 ::
::..
.':: y' :..--
ti
jW;
*m:
i
Ti
l.......lffi
\nu ..l

 



 

 



 
*:
:x 


,j:,.. 
;;"."."-:::?:> 

 


:.:- . 

"::
 
 




\:.
 
"./.;.". 
. ;';
:'I\ 


;: 
¥t 
.
f:

 
"W':.:.:.:- 
fJ
f 
. (o!:::::
1 


:;:
 


i1 


Strazacy ochotnicy -1928. 


h_' .. _ . 
... .. . ..- 
.. .. -. 
.. _._." h 

J£J' ''''L , 
 
" ' ,t -= 
:'" 7;,:;, : ,:
 , '
 , 


 , : : 
 : : , : :, : , . , :. " " , :\ 
",-i

d'
 '
., 


"\. ." . ".- .:
.: '"' 

;
,,}& 
 ,,
 , 
:! ,
,'
' /t': .' 
.,...".""""

 
 \ J/ ,,' 
" ,: , "
7
;xj wf:<. " 
: 
- 
 


:<
;f: 


.:";'::. 
:
 


::);J 
:::.«.-.-.-. 
'
:<' 
::;:
::%-.::.
:.::.::-t;.
-.-: .
Nv.- "J' 
"

:

 

.

r 
 


::.::.;::.::.
-::' 


6JoH: 


:';-::.-:-;'O:'";C.:.:": 
-:-:.

-
 


:-
:
:.:-;.;.


 


Strazacy ochotnicy przed remiz q - 1929. 


76
		

/Brodnickieulice077_0001.djvu

			Nowa plebania 
Naprzeeiwko obiektu dawnej szkoly stal kiedys maly dom z ezerwonej 
eegly zajmowany przez redakcj
 "Ziemi Miehalowskiej". Przed 
wybuehem drugiej wojny swiatowej go rozebrano. W pobliZu zaez
to 
budowac nOWq plebani
. Wykonezono jq podezas okupacji przez- 
naezajqe na izb
 porodowq. Po przejseiu frontu w lutym 1945 ulokowano 
tam Rejonowq Komend
 Uzupelnien, kt6ra przeprowadzila si
 p6zniej 
do wojskowego budynku przy uliey Sienkiewieza 1 (dawna izba 
choryeh). Opr6zniony przez RKU obiekt przej
la parafia, organizujqe 
tam juz w 1945 przedszkole prowadzone przez s. Eleonor
 Erazm
 
Lewandowsk q ze Zgromadzenia Si6str SltiZebniezek Niepokalanego 
Poez
eia NMP. Opiek q otoezono ok. 70 dzieei. 
Na ezesc "ryeerzy sw. Floriana" nazwano w dniu 7 sierpnia 1950 roku 
STARY PLAC SZKOLNY - PLACEM STRAZACKIM. Tradyeyjne miano 
przywr6eono 20 grudnia 1956 roku. Odtqd jest zn6w STARYM PLACEM 
SZKOLNYM. 


WYDAWNICl'WO 


Ziemi Micblowskiej 
(Gattta Bredaitb) 


"Drukarnia Brodnicka" 
wiak. MietzJ$I
. Wajc:iech,wskt 


BrodniQILDrw
 


r
letoQ N.-. UO
, 


]]"R 
' ' 
 '1Ji(,I.. 


, dbt itamiht,. p'
my
 ' 
i tDwany

.. ' , 

ybku. 
{)wnl(\ ,. 
i p6, t
J)<\t.--b ': 

t'Zt..t
pti!d\. " 


Ogloszenie w "Parni
tniku..." s. 61. 


77
		

/Brodnickieulice078_0001.djvu

			ULICA FARNA 


Nazwa: Katharinengasse (Zaule
 Katarzyny) - Katharinenstrasse (uI. Katarzyny) 
- Pfarrstrasse - Ulica Fama - Ritterstrasse (uI. Rycerska) - Vlica Fama - 
VI. Ks. Sciegiennego - Vlica Fama 


Patroni 
Wi
kszosc nazw ulicy, kt6re z biegiem lat zmienialy si
, zwiqzana jest 
z gl6wnq budowlq przy niej stojqCq - gotyck q farq pod wezwaniem 
sw. Katarzyny Aleksandryjskiej. Swiadczq 0 tym najstarsze jej miana: 
KATHARINENGASSE (niem. Katharina, Katharine = Katarzyna), a wi
c 
Zaulek Katarzyny, p6zniej - KATHARINENSTRASSE czyli ulica 
Katarzyny. 
o patronce far)', w6wczas takZe i ulic)', ks. Wincenty Zaleski w swej 
pracy pt. "Swi
ci na kazdy dzien" (Warszawa 1998, s. 750-752) podaje 
nast
pujqce dane: 
,,25 Listopada, sw. Katarzyna, dziewica, m
czennica, pocz. w. IV Podobnie jak 
Cecylia na Zachodzie, tak sw. Katarzyna, przede wszystkim na Wschodzie 
naleiala do najbardziej znanych swi
tych. A jednak tak malo 0 niej wiemy 
i tak niewiele powstalo dokola niej legend, ie byli hagiografowie, kt6rzy nawet 
powqtpiewali w jej historyczne istnienie. Sq dwa opisy m
ki i smierci meczen- 
skiej sw. Katarzyny Aleksandryjskiej. Pochodzq wszakie one dopiero z wieku 
VI i sq peine legend. Na szcz
scie mamy swiadectwa jui z wieku IV - a wi
c 
bardzo wczesne, bo si
gajqce prawie czas6w sw. Katarzyny. a sw. Katarzynie 



. 
i
'


'
:I
i;
 
" ' 
,:ir,l, 
. . 
 
 ::
>:




\;::J:: 
L:::
;


 


78
		

/Brodnickieulice079_0001.djvu

			wspominajq bowiem sw Rufin i Euzebiusz z Cezarei Palestyfzskiej. Wedlug 
znanyeh dotyehezas swzadeetw, sw. Katarzyna poehodzila z Aleksandrii, 
stoliey Egiptu. Byla nie tylko osobq zamoznq, ale takze wyksztaleonq. 0 jej 
rfkf daremnie ubiegaLi sif najznakomitsi obywatele miasta. Zlozyla jako 
ehrzeseijanka slub dozgonnej ezystosei. Wlasnie wybuehlo przesladowanie 
najdluzsze i najkrwawsze w dziejaeh Koseiola, za panowania eesarza 
Diokleejana, jak tez jego wsp6lrzqde6w: Galeriusza Maksymiana i Konstan- 
ejusza 1. Szezeg6lnq nienawiseiq do ehrzeseijan wyr6znial sif Maksymian 
wladea wsehodniej eZfsei Imperium Rzymskiego. Przybyl on osobiseie 
do Aleksandrii, by dopilnowac przesladowezyeh edykt6w. Pojmana takze 
zostala Katarzyna i poddana mfkom, aby jq zmusic do odstfPstwa: smagano 
jq zylami wolowymi tak, ze jej eialo bylo jednq ranq; morzono jq glodem; 
lamano jej kosei; wreszeie seifto jq mieezem. Legenda uezynila ze Swiftej 
bliskq krewnq eesarza. Ta sama legenda glosi, ie odrzueila ofertf eesarza, by 
zostala jego zonq. Miala stoezyc dysputf z najwifkszymi mfdreami Wsehodu 
i przekonac ieh 0 naiwnosei balwoehwalstwa. Wreszeie, jakoby na widok jej 
bohaterstwa w ezasie znoszenia mqk, mialo sif nawr6eic kilkuset zolnierzy 
i oprawe6w. Ikonografia najezfseiej przedstawia sw Katarzynf Alek- 
sandryjskq w koronie krolewskiej, a przy niej maszynf do lamania kosei (kolo 
obrotowe) z palmq mfezefzstwa w rfee". 


W wieku XIX nastqpila zmiana nazwy na PFARRSTRASSE (niem. die 
Pfarre = fara, probostwo, parafia; fara to najstarszy kosci61 parafialny 
w miescie), a wi
c na ulic
 Famq. Pod takim mianem wymienia jq F. A. 
Zermann w napisanym przez siebie w roku 1851 suplemencie do kroniki 
miasta Brodnicy. W latach 1920-1939 byla r6wniez ULICA FARNA. 
W okresie drugiej wojny swiatowej - wrzesien 1939 - styczen 1945 - 
nosila miano RITTERSTRASSE (der Ritter = rycerz), byla zatem ulicq 
Rycersk q . Wiqze si
 to zapewne z 6wczesnq naZWq Przykopu, do kt6rego 
prowadzila - Hochmeisterring lj. Pierscien Wielkiego Mistrza - zwierz- 
chnika rycerskiego zakonu krzyzackiego. 
Po zakonczeniu dzialan militamych w Brodnicy w styczniu 1945 roku 
przywr6cono nazw
 ULICA FARNA, ale z dniem 7 sierpnia 1950 roku 
nadano jej ks. Piotra Sciegiennego za patrona. Odtqd stala si
 ULICA 
KS. SCIEGIENNEGO. 


79
		

/Brodnickieulice080_0001.djvu

			Piotr Sciegienny urodzil si
 w 1800 roku w Bilczy na Kielecczyzrue. 
Pochodzil z rodziny wloscianskiej. W 1826 zostal aplikantem Komisji 
Wojew6dzkiej w Kielcach. Po wstqpieniu do zakonu 00. pijar6w w War- 
szawie i odbyciu studi6w, otrzymal w roku 1832 swi
cenia kaplaiLskie. 
W 1833 powolano go na wikariusza w Wilkolazie, a w 1843 objql stano- 
wisko proboszcza w Chodlu w Lubelskiem. Podczas pracy duszpaster- 
skiej zaczql tworzye podwaliny konspiracyjnej organizacji patriotycznej. 
P6zniej zalozyl Zwiqzek Chlopski. W latach 1842-1843 utrzymywal 
lqcznose ze Zwiqzkami Narodu Polskiego. Wsp6lpracowal takZe z in- 
nymi tajnymi organizacjami inteligencji miejskiej oraz mlodziezy szk61 
srednich. Program przedstawil w anonimowej "Zlotej Ksiqzeczce" . 
Wzywal w niej do powstania przeciwko caratowi w sojuszu z ludem 
rosyjskim oraz do uwlaszczenia chlop6w. Jego dzialalnose skupiala si
 
w dw6ch ogniskach - okolice Kielc i Chodla. Termin powstania ustalil na 
jesien 1844 roku. Wies Krajno w powiecie kieleckim wyznaczyl jako 
miejsce rozpocz
cia dzialan zbrojnych. Stqd uderzenie skierowane bye 
mialo na Kielce. Po wiecu chlopskim w Krajnie zostal aresztowany. 
Proces wytoczony przed sqdem carskim zakonczyl si
 w roku 1846 
wyrokiem pozbawiajqcym go godnosci kaplaiLskiej oraz skazujqcyrn na 
smiere. P6zniej kar
 zamieniono na 25 lat katorgi w NerczyiLsku. Po jej 
odbyciu powr6cil z Syberii w 1871 f. do kraju. W 1884 odzyskal prawa 
kaplana. Ostatnie lata byl kapelanem w szpitalu bonifratr6w (zakon sw. 
Jana Bozego). Zmarl6 listopada 1890 r. w Lublinie. 



;: 


-. ". 
', 
-. -.-.<:':-:; 
: ..;.'
':": 

:

 -::.:..-
 
'): 

 - 
j
 
:w; ,.. ;;;'
 t':'! 
f, 
! , 
 . , :
 ", :< . : : ' , : . :: : _ : 
 , ,
 , ' : : : : , ; . _ , :. ' 
#"S C<.t:';! 




 
r ..;
:: :

 ,:,;.; 
 
",,}'::::: .>.'<' ,,': 
. . -: ';'jI"-. 


.;":. 

:. 
i:

 
,', 


f:
,;:t :;:t
: 
:.Jf: i' 
--?-
 
 ..

 

{,/.::..
:.;
 
;:
':
r
:'< 1:"::::\.$:
lfi
::::::" ,
,' 
)<:.-- ::> (;:), x.' 
,:::.:.,:;
.?:" . 


"
' . 


.
;:." 

 


80
		

/Brodnickieulice081_0001.djvu

			Uchwalij Miejskiej Rady Narodowej z dnia 20 grudnia 1956 roku 
przywr6cono historycznq nazw
 ULICA FARNA, kt6ra do dzis jest 
aktualna. W budynku ill 6 przy tej ulicy w latach 1599-1832 dzialala 
katolicka szkola elementama. 


Fara 
Kosci61 powstal przypuszczalnie w latach 1310-1370; badacze me Sq 
zgodni co do terrninu zakonczenia prac. Posiada wymiary 56 m dlugosci 
i 27 m szerokosci. Wzniesiony z czerwonej cegly w stylu gotyckim. 
Nieotynkowany. Monotoni
 pot
znych mur6w urozmaicajq cegly 
glazurowane ulozone w romboidalne wzory oraz litery "W" i "V". 
Szczyt ozdobiony malymi wiezyczkami - sterczynami, a takZe blendami 
czyli wytynkowanymi wn
kami w ksztalcie okien. Mury wzmocnione 
na zewnqtrz skarpami. Najstarszq cz
sciq fary jest prezbiterium. Po 
stronie p6lnomej ma przybud6wk
, kt6ra sluiy jako zakrystia. Podobna 
mogla bye kiedys takZe i po stronie poludniowej. Nosila nazw
 kaplicy 
Dzialynskich. Jakub Fankidejski w pracy "Utracone koscioly i kaplice 
w dzisiejszej diecezyi chelminskiej" (Pelplin 1880, s. 3) tak jq opisal: 
1/ W prezbiterium na stronie poludniowej widac bylo dawniej drzwi w ielazne 
kraty gustownie wyrabiane. Zdobily je herby Ogonczyk i Lodzia, znak naj- 
lepszy, ie prowadzily do kaplicy Dzialynskich. Zbudowal jq przed r. 1517 
Dzialynski, starosta brodnicki i kowalewski; w niej tei wraz z malionkq 
zostal pochowany. Opr6cz nich spoczywal takie w tej kaplicy biskup fan 
Rakowski, sufragan chelminski. (...) Ks. Kanonik Strzesz pisze 0 niej r. 1670, 
ie liche jui tylko po niej widac szczqtki. (...) Resztki tylko kamiennej plyty 
znad grobu Dzialynskich uratowano; na niej byl napis 0 malionce fundatora 
z wyrytq liczbq 1517. Umieszczono potem t
 plyt
 w prezbiterium przed 
drzwiami. P6iniej gustowne wejscie zupelnie zamurowano tak, ie po starej 
familijnej kapLicy nie pozostalo ani znaku. 1/ 


Wedlug pierwotnych plan6w mialy bye dwie wieze - p6lnocna oraz 
poludniowa. Z braku srodk6w wybudowano tylko poludniowC} 0 wyso- 
kosci 50 m. Sluiy jako dzwonnica. Trzy zabytkowe dzwony z 1822, 1833 
i 1838 roku zabrali niemcy podczas I wojny swiatowej na cele militame. 


81
		

/Brodnickieulice082_0001.djvu

			::j 





: 


f::::::jj 



 ... 
. *.: 
}:
 


k

 
.0:.:....:. 


::-Y.:
. 

m; 


&
mt 






 
p:Kt 



'%r
 
:at' "j 



:
?,f.:::: 


Rekonstrukcja drugiej wiezy 
wg C. Steinbrechta. 


,:'.,'.....' 


, "' A ' 
,.'.. s ' 
#...,. , 

 .,:' '¥ <- 
t( , 
 ," 
# , 
. ' 
1...... 


,':..:, 


;' . ' 
.;" 
" \ 


'" 


"':\: .': ,., 
I "". 

 
;
, 
.... .f "'.. "".... 
. ' .
, \..... ..... 
. .,... . .".' ... 
.
.\
. # 
. 

 
....it "':
y. --........-
. :;.... .. .. 
. ....

t 
&1 I 
 @*"-t 
, 
! h if ';

,,
il:2.:. 
. ..>, '" m. , '" "ilw. ' ",,",,1,.. r.o 'if 





. '
.
"


, 

1" , .,' ,.
 ;
, .lilt 

 :: : fI " II'\¥ · 

 .... I 


---. ..' 


,. 
.... 
# 
-. " , 
#.. 
 , 
..... 


,'r' \' 
. .f......i: i:- 


'o::
 


A 


1 v 1 


,.X';';:':" 
,.,' "
. , ", 
if HI ..1 II 
!I . .
.J . Ii, 1.""'" 'A 
,

:
\
J
¥!
"
 



 -#1::: : :j%
4 ./:
\ j# 
fr;rr.:

 
il1r:

:-:" 
...: :-- :.' 
:_:
 :'
:; 
:

 ,

;: f"7 to. 
I'
::: LJ 
 
:==::.;..
:. ..... 
 
:
:
: 


;.: 
, Ji
 
--} :
.::
. 

:::;::' 


/
, 
" . ;:i 
, 
 
J 
, 
 IIf:l 


Et:,: 
<- '.:.' <0- 
:::.....
. 
'$';<' 
,;t:;:: 
'.::::":Z 
. ':e, 


"/It 
;i': f ;
 
.. ...' 

:'<. ;": 

,}: 
:
:r 


Fara od wschodu 
Fot. Edward Osmanski. 


t' , ,/ 


, r.<:
'-;' 

 ",.., , 
y«'. . ',» 
..,.'. 
. , .,,-. 
., . 

 .. 
.:: ': l. . 
A
 .;: ':'1(/ 
..",.
 { ,..., 
.... "'" , 
1- ,'
 
.'. 


t 


. :.-:. 
to ,. V 

,.: .	
			

/Brodnickieulice083_0001.djvu

			t..? 
;r
 

 

"'f 
j'n:}
 I ' 

r:r :':?



 
:
.::
 
 
i:
 ]

i " 
.
 :.t
 <
 


.:«-- 


J" 
I 
 
:
 
i 


,
w 


",' 


.}" ,.,.ti;
=.......
;,
,
 
r.",:",:::'
+ 

.
iR
,..: 


'. i1
i':


:::::i::

;it
li
$t¥

;:
;
C.:<:':
:'
 " '1":: . 
, '
@
 , : , 
Jl
 , . , - , 
 , : , ; , : . . , _ : : , r , 
 , <' , 
 : ; " , . , . : ; : ' :, : ::, 
0.] , : , . , ,
 :, . , i : : : : , ; : " 
 :: :: " , 
 , ,, : ,r . 
 ", ,: ' ,; :,:" ::. : ::," :::: ' :: ' 
!
' , :




 ". - <
 
 " 
j ".., Ij


': 
(.Ie 


,
"
" ",/'%::: ',:: ',""",',,;;:- ',', 
::,,:.>
:
:> " ",
,::" '-:,;' 
:'-:':
::"" " 


i
" 
« :

' " .:, ':i, 
;
 ,,"\i"k
i
 

 .31 j }}", ,',', ,..', 
. _
 ..

;L.

i
..;
 L 
.:

'i
i::;;:
 
l'
 i 


" 
, ,;:,:
:}(:)f:
;-;:?:i_tf
:'. 


f4:.
 
c; 
> . 
*;
:e::: 



 


:\,;IJ1111IlJlllJliliJUlUtUl\\\}\\\\\\\\\\\\\\\ \
 


:t-z' '-:.,,:, 
:s
-
 


...- :,.:-.. 
.:: .
,., .."; 
'::--- ti:" 
'" '
.(,.:' 
:: : :--.:: 


--. "':»0 


. ....... 
t',
':
; 

;
...... ..:. . . 
..,..,....;1: 
1f:"::': 
....-.- ....... 


..- .... 
::: 


::: '. 
 


..,: ':- 


"':=-- 
 


.

 


::.
:- . 
v:... 

;
:: 

W;
 


, ._'J'" 
.' ..:-:
.:..
:
;$:
:1:: 


. ,:

j

 


mr 
:-.--;.-
 


'."...I
. 
4
 

t:
::«
:.::::::
:::.::x::;:::
t:::;!:
:


 w Y»:+.
 
.; 
.
 
 
%
':''''
:::::::i:
:
K'1Jt, i:rL,,;J? ,,
::»:;i\1t::,:Jt

:t
!L'-<::f.:,:::::::::::::,,<,:l

l

 :i:;'lf¥'y, ',' '}:

:
\:::,:;
,,:.
:::r-
' 


:


: 


. '

"'
:
?

:

it'..:.

:.:::::.:.....:.:. 4. ... ..

.; . 
;;
,
 ;,
c:::'>.i


';[
jiti 
"'
 ':<

: 
w.
:< :1
):
:::' i
" 

':.;tf
: : :
?:f



 , 
 , 
_ . 

 , ' , 
 , 
 , 
: , r , i


; . , .
 : : , :: : " ' : .
 , 24 : : , , : : ,. : ,, , , >: , : , :: . " 
 ' ;
 ' 
 , :': 
g:') 

:
_:
_...._ .. or 

:
}?i:;:..; .::?;:: ;t::
 : ,
 , .
 , _
 , .
 , 
 , ,' , :

;
t , 
 : 
 , ;,, : 
 , 
 

::

;:;
.: 

fr:r'''-' 
. . 


:1 
. ...< 
, 
 
,,
 
, 
j, 


.;.;. 
:.:.... 
......: 



:.
 

" 


.;=:.....:;.: 
I :.> f':ii
l
W.: 

 , ; , 
 , : : 
 : ; , :: , ' . f . , , 
:

;i*i 
,
 .-,' ,,',: n .. 
..
 :':- . .:::;?-::.:: 
 (f
 
:....- 

 , .. , i ,, ;: , ti: :

. :!Zx :
---- ;::

. 
 
.
 ."- 
i
 
lliG . .....
.
m-. 
'..'
 i: :',1$ ."""..,..:.":",;.:"",;.:.'".',' '[
 
:""-

,
": ," .', . . 

 
k
 
 
.. , 
 " 
 , : , ' 
{,: .44; "'-" 
¥$£; .. 
::..:: 
b 
 
:,> :i!jj: 



 
" ...
 




-::.'. 
t:,:'\:tii.
 
. ,.. 
 '..
 

' 

.
 :
/.: 


......' 
i
:
 


x 


," 


Fara. Fragmenty. Fat. Teresa Wultanska. 


..:..:f

:
:i:( .:.\:'
' 


83
		

/Brodnickieulice084_0001.djvu

			, .{
i::

 
, \%.2.::
i;ri'
}, ," 
'<,," ",': ;,; ,
: 
f 
, 
 .:' 
". :;...... 
::::. , : , 
. x 
.:'",
 k,,: '\
 

12


i

1


A , 
.,.. .,. 
 
'N'a"
,,,I
'"l''' '"X J" > 
:<:,:,:,::" 
 flf.=
 . :r " i:
:;
i::;::: C:iC::';
¥
;
;

¥:

 
-
. ).:. . 



;t.
", 
,.::':'.'::'
;' 


.v.. ....:.:.:.: 
jii::::' :::::


: 
 


:'
: 
->¥:..;';' 
L.W*$ 



 



 
£
 

:;
.'" 
, f , 
l , ' , : 

:-:;" 
.. 


"'''
 

 
, 
 , : , ; . :- , ' , 
"
 
 " ' \ : ' " , 
 

y,'W"" 7' 
 
- "'::.'<'': ....:::,;.. 
:"::'" "':':%

:::::;:': ,"..',',<:., s': 
 
::_'::. v.::f. t
. ::;::::: .
. 
""<\::!;;;

:.: ' 
 
',::
:;

:i 
'
;
:


:,. 


9'" 


..;::.;.::.. 
.:...x:.
;.{.{: 


':.,fr"";,:':: 
......tii/-".... . 
.,.f::' -." 
";'1';:

1 , :' , ' , ' , 

l

 , 
t;;;? 
,
 
. :'5 .... . .., -

. 

l'
::: 
:.., 
l
/Y> ;,,'>:
:j;''f
 
, - 



..i 
,,
 :'
:.,. 
-0 .-.'_.:,;,"'. .x 
%,::,: 'i-i: ' 
;;-o....:i: 
..:
., .:.....;..&. '::"':::.-
 

 ,
,W)

 


;
l}:, 



l 

,,:...::::: ' 

 .
.:.:::. 
.
 


;=
: 

 


't
::, 
if 


::<-.::', 



 

t¥ 
,':::":
."A ,.::,::f:
j1:t
 
. v.__...... .
=.":
"""=:.. 


.::
:::. 


Mandorla. Fresk z Matk q Bosk q i Dzieciqtkiem. 
Oprac. Rudolf Birkholz Fot. Teresa Wultanska 


84
		

/Brodnickieulice085_0001.djvu

			Charakter zabytkowy ma obecnie tylko sygnaturka posiadajqca napis: 
"SOLI DEO GLORIA A. 1767", ozdobiona jest liscmi akantu. Pozostale 
dzwony sprawiono po drugiej wojnie swiatowej. Jeden z nich nosi napis: 
"KATARZYNA. NA PAMIATKE ROZPOCZECIA DRUGIEGO 
TYSIACLECIA CHRZTU POLSKI ZA PAPIEZA PAWEA VI, KS. BP. 
BERNARDA CZAPLINSKIEGO, DZIEKANA KS. J6ZEFA 
MAEKIEWICZA UFUNDOWAEA PARAFIA BRODNICA 1972. 
WYKONAE A. KRUSZEWSKI W WEGROWIE". Najnowszy dzwon 
odlala ludwisarnia Jana Felczynskiego w Przemyslu. Napis glosi: 
"DZWON UFUNDOWANY PRZEZ ZARZAD MIASTA BRODNICY 
DLA BRODNICKIEJ PARAFII W ROKU 700-LECIA MIASTA W 20- 
LECIE PONTYFlKATU JANA PAWEA II ANNO DOMINI 1998". Na 
wiez
 wciqgni
to go 25 czerwca 1998 roku. 


Wn
trze kosciola sklada si
 z prezbiterium, nawy gl6wnej, dw6ch 
naw bocznych, kaplicy Chrystusa Kr6la (dawne oratorium mieszczan- 
skie), kaplicy sw. Krzyza oraz przedsionka. Swiqtynia ma charakter 
halowy - wszystkie nawy Sq jednakowej wysokosci. Nawa gl6wna od 
bocznych oddzielona jest szescioma filarami. Sklepienie gwiazdziste 
posiada: prezbiterium, nawa gl6wna, kaplica Chrystusa Kr6la i przed- 
sionek, pozostale - nawy boczne, przybud6wka, zakrystia, kaplica 8W. 
Krzyza - majq sklepienia krzyzowe. W kosciele opr6cz gl6wnego znaj- 
duje si
 dziesi
c oltarzy bocznych oraz dwa w kaplicach. W przeszlosci 
mialy je pod opiek q Bractwo R6zancowe, Bractwo sw. Anny oraz osiem 
cech6w rzemieslniczych: sukienniczy, gamcarski, krawiecki, rzeznicki, 
piekarski, szewski, stolarski i slusarski, a przez pewien czas w XVIII 
wieku takZe cech rybacki. Wystr6j wn
trza jest niejednolity. Znajdujqce 
si
 tam zabytki pochodz q z r6znych epok: gotyku - postacie dwunastu 
apostol6w, krucyfiks na oltarzu ill 11 z XIV wieku; Grupa Ukrzyzowania 
na belce jest p6znogotycka z pocz q tk6w XVI wieku, z tego okresu 
przypuszczalnie pochodzi tez polichromia czyli wielobarwne malowidla 
zdobiqce sufit prezbiterium, renesansu - polichromia na filarze z 1582 
roku, baroku - oltarze ill I, 4, 5, 10 z XVII wieku, p6znego baroku - 
ambona i oltarze ill 2, 6, 7 z pierwszej polowy XVIII wieku, regencji - 
okresu przejsciowego mi
dzy barokiem a stylem rokoko - oltarze ill 3 


85
		

/Brodnickieulice086_0001.djvu

			86 


o 
,.,.-+-- 


Plan wn
trza. 


It! 


:,':4? 


1) Oltarz gl6wny - koronacja NMP 
2) Oltarz boczny - Przemienienia Panskiego 
3) Oltarz boczny - sw. Walentego 
4) Oltarz boczny - NMP Nieustajijcej Pomocy 
5) Oltarz boczny - SwiE:tej Rodziny 
6) Oltarz boczny - sw. Rozalii 
7) Oltarz boczny - sw. J 6zefa 
8) Oltarz boczny - sw. Antoniego 
9) Oltarz boczny - sw. Barbary 
10) Oltarz boczny - Ukrzyzowania 
11) Oltarz boczny - Michala Archaniola 


12) Oltarz w Kaplicy Chrystusa Kr61a 
13) Oltarz w Kaplicy sw. Krzyza 
14) Ambona 
15) Wejscie na ch6r 
16) Mandorla - fresk MB z Dzieciijtkiem 
17) Wieza dzwonnica 
18) WnE:ka prostokijtna - fresk Ukrzyzowanie 
19) WewnE:trzne schody 
20) Nieistniejijca Kaplica Dzialynskich 
21) Zakrystia
		

/Brodnickieulice087_0001.djvu

			'
'r :'( 1:#"" { 

) .
r
",1., 

f"';'L'
Z ; "."., ' I 
 
"_,.' ;*!{]!
,;
!:":

,rfi
::' 
:
 'I. :.i: '
,:,i! 
 
';0/:'=, ' , . ,'..' , " 
 ' "..,.... 
 "" .' t w... 
 , , " ".;<.. 
':;:,::,::":::?:tt:,, ,: ':
t%:r :

:::
',
'

' ..: :,
"
:;::
;
::'
 . ,..::,f ,;::
 
:' 

', ' 
 ., 
j
 
 . t :, , :'-:: : 
 . "
 
::
' "',.. 
' 
- \. ,,' .J" '" r'
 Ii-! 11'''' .......' .' 1/........, 


 ;,. ,

 .';L 
;{
:J,";
th J2 z

;
;:
:":, !!,
r
'2
!: ct 


f/ - 
\: 
__:::. :i
?:. .... 
I. iI)l" 
;
 " 

, it% 
,:x;': f: t, 
Ir!: 


..k,r: 


.". ,,:.--.:.;-.; 
. t. 
:

: 
, :::,,:n:
:fi': 
r:' W
i,,: 
" 't:"W:: j 
:" KF 
:--'f

 n. 


. .' 
 

4:;.:...«; 


:.;'.,. '7:': 

.,' :... ::
. 
. «, ,: 


": :'t
 


. >: 


-,.' '." ,.;' t 
: :;.,.
 :::::: . :::1 ' 
, _..:;,,
'::--:, , f J' 
- ,: ;<'=::
 
 : 

 t' . ' 
,:', , , ', " :::_

! , , , >It ... ' 
,.1 . '=;::=:::::::::::::-:_:.:.-.:.:.:.:. 
:,> .;:& ":
, ( , "'*.1<" .. ,.. ',: :': ': <=;:::: 
.. ": <, ' ,,", ",,:
:' }.':.:o.:,," :.',,,,,.,,; =:=::! 
\ . 
 "
 

':
""
 '

:'r;'
:
.. , t, .., 
'

::""" '.. '
i..,1:.)", :
::,/,1'::
" :;: 
.
:,

, :,' ",::,.>,:i\'i:


,:,£:;:

i ':
 
':
'
=':;

:i;-;:::=:"':::;"?
 ;::':::'" ' 
c:":) . ",Q /
t'
__L
 
-........ £, .L..
 "" 
,,

:o-dH
'
/

 :;;;'l'.ry-
....cY ../Z:.
 

 
...
.a 


:.::;..-:.:.d......: 


. .... ........ 
........ ...-:-:-:-....::.
:
:-::....:-......:-".:..; 


..
 


Wn
trze w okresie mi
dzywojennym. 


.:" .,r 


'
\ 
<\ 

 ' <, 



 
., 


,1 


\.
: 


t,]! 
,
 Ii 
,,1:, :
 
,w%6> .. !J 


t;:":

 
... 
.. 
:::::::::::. 


::> :
." 
 '
"'t" ' ! 
.. :
».. ... *
. 
.'
 ::.:;......:.::
 
:::.:.-:-:-:........

 ::."


-':
- 


"
' 


..............
.....V)I'... 



'::::::.:::.
,
:;
,
;r:t:;:.:;:;:::;,

:>;..:,:,;.;
::::: ;:;::,','".,.,N",
i: 


Wn
trze po powojennej renowacji. Fot. Janusz Kopiczynski. 


87
		

/Brodnickieulice088_0001.djvu

			i 8 (obraz 8W. Antoniego namalowany przez A. F. Kurzynskiego z datq 
12 czerwca 1873 r. wstawiony zostal p6zniej) - polowa XVIII wieku, 
rokoko - oltarz nr 9 z drugiej polowy XVIII wieku. Do zabytk6w sakral- 
nych nalezq r6wniez: kropielnica granitowa z wyrytym znakiem 
wykonawcy czyli gmerkiem z przelomu XIV jXV wieku, chrzcielnica 
kanuenna z XVII wieku oraz p6znobarokowa monstranga ze schylku 
XVIII i poczqtku XIX wieku. 
Funkcj
 proboszcza piastuje ks. pralat Boleslaw Lichnerowicz dziekan 
dekanatu brodnickiego. 


1. "Diecezja chehninska - zarys historyczno-statystyczny" Pelplin 1928 s. 116-121 
2. "Diecezja torunska - historia i terazniejszosc" t. 3 "Dekanat brodnicki". Red. Stanislaw 
Kardasz, Torun 1998, s. 43-65 
3. Ewa Lorentz "Fara w Brodnicy - problem stylu" (w) "Sztuka Torunia i Ziemi 
Chelminskiej" Warszawa 1986, s. 91-111 


,/ ': '
:;&, , ;; , :; , ;
 h , : , 
 , ' : : , 
 , 
 , 
 , 
 , 
 , 
 , 
 ' -'":_ . C<.
" 
 

{'

¥.. 

;:::::: :;
>.;.
 
I 
,?iJ( ", n 
I L't:. " 

 '<',..=>;::, :i:':"":,,;;< 
j ::::t?
r:, ,::' .,...., :;
 w ','.' 
i .;;,::::f::::.., 

.,. ,f\,::.::,,: ,'..(.: 
e 
l;;
i' .
 
: 
t 
'tfl: '" .. 
.:
:
: :" .... ", . _. . '''r' . 
,;t11:. .:,;,' ':; 1&':: , 
':>:':'1::h')1 ,
::!l
,: :'1 *, 
, 
?
:/',' , 
, ij !::", 
.. l/
' 
,\:.r:t 1!(W 
' 
, f
...". , .,.." , , 
1 ''-%'. -,' tf
 L\ 
l
, 

 
:"!
;i:;,;.,;: 
t


 &!:_ .. 


,

0-'1.W-'
'!W. r l :"""'?'
 
,. ;\j ;: 
, 
"', ,.:' Ii>
 
. ,;::
 
 
 


 
. ,.I 
,: 
... ,
,!:' 
.
' 
:} 
,t 



} 1 
,..:,:-,.;. 

::.:.::: 
,
:'::
: ;: 
'::-':':::-::. 


?

t
 
:
f
(

. 


,:. 
:.:'.":. 
':X':.
" 
_ :.

: :t;;:
:
 
:::." ... «;.r:" 
:'=:; *'¥,,::;, 


/1,,'.'; 
.;. ':'::;;'.';' . 


Kaplica Chrystusa Kr6la. Szopka. Fot. Edward Osmanski. 


88
		

/Brodnickieulice089_0001.djvu

			POCZTA 


"Pocztowka" 
Siedziba poczty znajdowala si
 kiedys w tzw. "poczt6wce" - obiekcie w 
poblizu dzisiejszej ulicy Sienkiewicz a i Parku Wolnosci Jeszcze 
w okresie mi
dzywojennyrn nazwa ta byla uzywana. Swiadczy 0 tym 
m.in. ogloszenie przedsi
biorstwa blacharsko-instalacyjnego reklamu- 
jqcego swoje uslugi w "Pami
tniku 50-letniej rocznicy istnienia Tow. 
Spiewu sw. Cecylii w Brodnicy" (Brodnica 1930, s. 46), kt6re podalo 
nast
pujqcy adres: "Juljan Lig£;zifzski, mistrz blacharski, Brodnica, ul. Mazur- 
ska 12 i Poczt6wka obok szpitala wojskowego". 


r---------------
 
I Przedsif;biorstwo I 
I blacharsko-instalacyjne I 
I I 
I " polecca' $i
 do wSczelkich prac I 
,'I , p


har.$ki
D'uQfilZ. \V
kQJluj
 
6- 
I " n
hz.aC}e I wodoc!qgl w$:lelkm- 
I , go rodzi'jju. 'Pr;ace odstawia 
I ' $:i
 facnow6 i po c
'n
ch oaj- 
. I .niis.zyc:h' . -,+', . - .
. '00.. 
I ' , 
': I Juljan LigE2zinski, Brodnica 
I ' mtstrz blacbnrskt 
': td,; 
a
ursk
 l
l Pocztihvka ohok ,'S
p:ilt\la W-ojsko,,-yt}go, , 

_
___
__

____d 


Ogloszenie w "Pami
tniku..." s. 46 


Dokladne dane 0 dzialalnosci POCZty w roku 1837 zamiescil Rudolf 
Birkholz w pracy ,,700 Jahre Strasburg" (Brodnica 1998, s. 112-118). 
Odprawiano w6wczas list}', przekazy pieni
zne oraz paczki do Torunia 
i Nowego Miasta. Przesylki transportowano kariolk q czyli lekkim 
dwukolowym powozem konnym. W 1838 do Torunia i Nowego Miasta 
kursowal dylizans przewozqcy pasazer6w oraz przesylki pocztowe, a do 
Lidzbarka - kariolka. W 1840 dyliZans jeidzil do Lubawy Nowego 
Miasta, Golubia i Torunia, a kariolka do Lidzbarka oraz Grudziqdza. 
Funkcj
 pocztmistrza sprawowal Adolf J. Hoffmann. Ostatnim 
zajmujqcym to stanowisko byl od 1913 r. Emil Hammermeister. 


89
		

/Brodnickieulice090_0001.djvu

			Nowy urz'!d pocztowy 
Sytuacja zmienila si
 po uruchomieniu linii kolejowej i wybudowaniu 
dworca, a takZe po wzniesieniu nowego specjalnego dla urz
du 
pocztowego obiektu przy dzisiejszej ULlCY POCZTOWEJ 5, do kt6rego 
przeniesiono centrum pocztowe. Odtqd ulica otrzymala nazw
 POST- 
STRASSE (niem. die Post = poczta). W6wczas dylizans i kariolk
 zastqpil 
pociqg. Dawna "poczt6wka" stracila dotychczasowe znaczenie, 
przetrwala jeszcze trzy pierwsze dziesi
ciolecia XX wieku i po 1930 
zostala rozebrana. Odtqd nowy budynek sluzy poczcie przez caly czas. 
Podczas walk ulicznych 21 stycznia 1945 roku nie zostal zniszczony ani 
przez czerwonoarmist6w podpalony. Dow6dztwo sowieckie zaj
lo 
jednak obiekt 29 stycznia 1945 urzqdzajqc w nim szpital polowy dla 
rannych na froncie swoich zolnierzy. W tej sytuacji Polacy zmuszeni 
zostali do zorganizowania prowizorycznego urz
du pocztowego 
w domu przy Malym Rynku 7. Uruchomiono go 19 lutego 1945 roku. 
Pierwszym naczelnikiem byl Wladyslaw Nitecki. Wkr6tce jednak 
pomieszczenia okazaly si
 za male i urzqd przeniesiono do kamienicy 
przy Duzym Rynku 31 z wejsciem od ulicy Koscielnej (od tzw. Rynku 
Rybnego czyli placu przed kosciolem szkolnym). Po likwidacji szpitala 


Ulica Pocztowa. Widok6wka z ok. 1910 r. Oprac. Rudolf Birkholz. 


90
		

/Brodnickieulice091_0001.djvu

			:. " .

 ".:- 
1.:",,:,,':::, ,:,' 
','.;..':<=:. .
: ,- 
"':':
:',':h' 
).:...
:.--.
.';o. 

 
::"',:r

:,, , , ',' 
,: 
, , .. . , , , " <»,.. 
",,* ':..,
..:',',.. ::"',' ,,)':',( -<',>:
t:',;" .' 

x

:

 


,.,,:/ 
,./:,,, 


Urzqd pocztowy. Repr. Jan Kazimierz Melnicki 1948. 


i opuszczeniu budynku przez Sowiet6w, przystqpiono do organizacji 
agend pocztowych we wlasciwym, chociaz zdewastowanym w6wczas, 
obiekcie. Obecnie miesci si
 tam Urzqd Pocztowy BRODNICA 1; opr6cz 
niego dzialajq: Urzqd Pocztowy BRODNICA 3 przy ulicy Wyspianskie- 
go 8 oraz Urzqd Pocztowy BRODNICA4 przy ulicy Zawiszy Czamego 9. 
Nazwy poczty zmienialy si
: 
K6nigliches Preussisches Post-Amt, 
Deutsche Reichs-Post, 
Poczta Polska, 
Deutsche Reichspost, 
Poczta Polska, 
Poczta Polska SA. 


Nazwa ulicy 
MIano POSTSTRASSE obowiqzywalo do stycznia 1920 roku oraz 
w okresie wrzesien 1939 - styczen 1945. Nazwa polska - ULICA 
POCZTOWA - uzywana byla do wrzesnia 1939 roku i od konca stycznia 
1945 jest do czas6w wsp61czesnych aktualna. 


91
		

/Brodnickieulice092_0001.djvu

			Sprawa ulicy Zlotej 
W spisie sporzqdzonym w roku 1851 przez Fryderyka Augusta 
Zermanna nie ma POSTSTRASSE, a wi
c nie ma ulicy Pocztowej. 
Wspomniane Sq natomiast inne 0 nieustalonej do dzis lokalizacji. Wsr6d 
nich jest Torstrasse (niem. das Tor = brama, wrota) oraz Goldstrasse 
(niem. das Gold = zloto) czyli ulica Zlota. Mozliwe, ze to ostatnie miano 
nosila kiedys dzisiejsza ulica Pocztowa. 
Brodniccy zlotnicy znani byli i poza miastem ze swoich pi
knie 
wykonanych wyrob6w. Prace ich sygnowane herbem Brodnicy, niekiedy 
cech q imiennq lub gmerkiem czyli znakiem wykonawc)T, dotrwaly do 
czas6w wsp61czesnych. 
Dnia 14 grudnia 2001 roku w Bramie Chelminskiej otwarto wystaw
 p.t. 
"XVlI-wieczny osrodek zlotniczy w Brodnicy" zorganizowanq przez 
miejscowe muzeum. Zgromadzono na niej 21 eksponat6w. W ponizszym 
spisie podano nazw
 zabytku, cech
 imiennq wykonawcy lub jego 
gmerk, ewentualnie napis umieszczony przez zlotnika, oraz wlasnosc: 
1. Puszka eucharystyczna. Jan Krzysztof Krell. Plock skarbiec 
katedralny 
2. Kielich mszalny. J.K. Krell. Rypin, kosci61 par. p.w. sw. Tr6jcy. 
3. Monstrancja promienista "JOSEPHUS GERLOWSKI ..." Gmerk. 
Czamowo pow. Torun, kosci61 par. p.w. sw. Marcina. 
4. Krzyz relikwiarzowy. Gmerk. Poprawil Johann Lehnert CVMjE.G. 

R./P.
 Szynwald pow. Gmdziqdz, koSci61 par. p.w. Narodzenia NMP. 
5. Kufel (skarb ze Skrwilna). Gmerk. Torun, Muzeum Okr
gowe. 
6. Lichtarz stolowy (skarb ze Skrwilna). Gmerk. Torun, Muzeum 
Okr
gowe. 
7. Eyzka (skarb ze Skrwilna). Gmerk. Torun, Muzeum Okr
gowe. 
8. Kielich mszalny. Andrzej Damosin. Brzozie pow. Brodnica, kosci61 
parafialny p.w. Wszystkich Swi
tych. 
9. Monstrancja promienista. CS. Mokre pow. Grudziqdz kosci61 par. 
p.w. Wniebowzi
ia NMP. 
10. Monstrancja promienista. CS. Mikolajki pow. Nowe Miasto Lub., 
kosci61 parafialny p.w. sw. Jakuba Wi
kszego. 
11. Monstrancja promienista. CS. Osiek pow. Brodnica, kosci61 par. 
p.w. Wniebowzi
cia NMP. 


92
		

/Brodnickieulice093_0001.djvu

			12. Krzyz relikwiarzowy. CS P-DjCR. Radzyn Chelminski pow. Gru- 
dziqdz, kosci61 par. p.w. sw. Anny. 
13. Puszka eucharystyczna. CS. Obory pow. Golub-Dobrzyn kosci61 
karmelit6w p.w. Nawiedzenia NMP. 
14. Puszka eucharystyczna. CS. Kielbasin pow. Torun, kosci61 par. 
p.w. Narodzenia NMP. 
15. Puszka eucharystyczna. CS-P-CH KOScIOLOWI WLEWSKIEMU 
DAJE A 1686 DIE 20 JUNIJ.Odry pow. Chojnice, kosci61 par.p.w. 
Wniebowzi
cia NMP. 
16. Kielich mszalny. CS ANNO 1687 DIE 11 NOVEMBER MARCIN 
BAGNIEWSKY. Radzan6w pow. Mlawa, kosci61 par. p.w. sw. Fran- 
ciszka z Asyzu. 
17. Plakieta wotywna. CS. 1683. Lubawa pow. Nowe Miasto Lubawskie, 
kosci61 par. p.w. sw. Anny. 
18. Plakieta wotywna. CS. 1685. Lubawa pow. Nowe Miasto Lubawskie, 
kosci61 par. p.w. sw. Anny. 
19. Fragmenty sukienki. CS. Osiek pow. Brodnica, kosci61 par. p.w. 
20. Wniebowzi
cia NMP. 
21. Puszka eucharystyczna. TS. Zurawin pow. Sierpc. kosci61 parafialny. 


Brodnickim jubilerom poSwi
ono artykuly: 
1. Tadeusz Chrzanowski, Marian Komecki "Brodnica - nieznany osrodek zlotniczy" 
(w) "Folia Historiae Artium" t. xvn 1981, s.133-145. 
2. Radoslaw G
icki "Brodniccy zlotnicy" (w) "Czas Brodnicy" ill 20 z 17 V 2001, s. 23. 


93
		

/Brodnickieulice094_0001.djvu

			SRODMIEJSKIE ZAULKI 


Grobla 
lqczy dawnq ulic
 Cich q (wsp61czesnie: nr 1 i 3 Kilinskiego) z Przyko- 
pem. Do roku 1920 byla SACKGASSE (niem. der Sack = w6r, worek, 
mieszek, miech, kaleta) czyli Zaulkiem Workowym, a w latach mi
dzy- 
wojennych GROBL1\. Na planie Stanislawa Bochniga (1928), podobnie 
jak w przypadku ulicy Sredniej, jest tylko p6zniej dokonany r
cznie 
dopisek z tak q naZWq. W okresie 1939-1945 powr6cono do SACKGASSE. 
Od konca stycznia 1945 roku jest to ULICA GROBLOWA. Grobla: "wal 
ziemny usypany w ceLu spi
trzenia wody w rzece, rozdzielenie w6d stojqcych 
(np. staw6w) lub zabezpieczenia przed wylewem" ("Slownik j
zyka polskie- 
go" Warszawa 1978. tom I, s. 697). 


Ulica Srednia 
stanowi polqczenie ulicy Kiliflskiego z Przykopem. Poczqtkowo nosila 
nazw
 VERBINDUNGSTRASSE. Niemiecki wyraz "die Verbindung" ma 
wiele znaczen: komunikacja, polqczenie, zawiqzanie, zjednoczenie, 
zlqczenie, zwiqzek. Mozna wi
c przyjqc miano "ulica Lqczqca". P6zniej 
do roku 1920 MITTELGASSE (niem. die Mitte = srodek, p61srodek, 
srednica; das Mittel = srodek, srednia). W okresie mi
dzywojennym, 
zapewne dopiero w latach trzydziestych, zostala ULIC1\ SREDNlt\. 
W latach 1939-1945 byla MITTELSTRASSE. W styczniu 1945 powr6cono 
do nazwy ULICA SREDNIA. Usytuowana jest posrodku r6wnoleglych 
ulic - Famej i Strzeleckiej. Wlasciwsza wi
c dla niej nazwa to "zaulek" 
lub "uliczka Srodkowa". 


Przesmyk 
lclczy ulic
 Kosciuszki z Tyln q . Na planie Stanislawa Bochniga z okresu 
II Rzeczypospolitej oraz z czas6w okupacji z 1943 f. uliczka ta jest 
zaznaczona, ale nazwy nie posiada. Miano PRZESMYK pochodzi zatem 
z lat powojennych. Wymieniona jest w spisie z roku 1971. PRZESMYK: 
"wqskie, ciasne przejscie mir;dzy czyms np. mir;dzy otaczajqcymi drzewami. 
skalami, budynkami" ("Slownik j
zyka polskiego" Warszawa 1979, tom II, 
s.1006) 


94
		

/Brodnickieulice095_0001.djvu

			.... 
ULICA KILINSKIEGO 


Nazwy: Schumacherstrasse - Ulica Szewska - Ulica Kilifiskiego - Schumacher- 
gasse - Ulica Kilifiskiego 


Ulica KILINSKIEGO nosila kiedys nazw
 SCHUMACHERSTRASSE 
(niem. der Schumacher = szewc). RzemiesJnicy tej braniy odgrywali 
w przeszlosci duzq w miescie rol
. Posiadali wlasnq garbarni
 oraz cech. 
Jako dat
 powstania tej organizacji przyjmuje si
 rok 1464
 0 zamoznosci 
szewc6w swiadczy fakt zatrudniania przez mistrz6w w swoich 
warszfatach kilkunastu czeladnik6w i uczni6w. Miano SCHUMACHER- 
STRASSE nosila ulica do stycznia 1920 roku. Po wkroczeniu oddzial6w 
polskich do Brodnicy 18 stycznia 1920 r. byla poczqtkowo ULICA 
SZEWSKi\, p6zniej nadano jej mistrza szewskiego z okresu Insurekcji 
Kosciuszkowskiej za patrona. Odtqd byla ULIC1\ KILrNSKIEGO. 


Biografia patrona 
Jan Kiliflski ur. w 1760 r. w Trzemesznie pochodzil z rodziny miesz- 
czaflskiej. Byl synem mistrza murarskiego Augusta i Marcjanny. Pierwsz
 
nauki po];Jieral w szkole elementamej w rodzinnym miescie. Od 1780 
zamieszkal w Warszawie i tu w 1788 zdal egzamin mistrzowski w zawo- 
dzie szewskim. W 1789 zakupil w Stolicy kamienic
 na Szerokim Dunaju 
ill 5/145. Dnia 5 sierpnia 1791 wybrany zostal deputatem Starej Warsza- 
w)T, a 15 kwietnia 1792 roku - rajcq Warszawy. W magistracie uczestniczyl 
w pracach Departamentu Bezpieczenstwa. Piastowal funkcj
 starszego 




;;- .'. '

;:'. 
 .


.' ..:: .- 
1 ,
;

::,
::.;;t 

 rI' ,...,

". ' ,: 
· .< 
Ji
'" . 
;(. /{\,:




,
?'" .. 
',:, ,y' i,"'1i Ji tt":'i:t, l': 
,,

,.. 


95
		

/Brodnickieulice096_0001.djvu

			cechu szewskiego w Stolicy. Bral czynny udzial w przygotowaniach do 
powstania mobilizuj'lc warszawskich kupc6w oraz rzemieslnikow. Stan'll 
na czele sformowanych sposr6d nich oddzial6w. Przyczynil si
 17 i 18 
kwietnia 1794 roku do wyzwolenia Stolicy. Dnia 19 kwietnia 1794 wszedl 
jako jedyny rzemieslnik do Rady Zast
pczej Tymczasowej, a od 28 maja 
1794 byl zast
pc'l czlonka Rady Najwyzszej Narodowej. Doceniaj'lc jego 
zaslugi Tadeusz Kosciuszko mianowal go 2 lipca 1794 pulkownikiem 
i dow6dc'l 20 Regimentu Piechoty. Podczas walk w obl
zonej przez 
wroga Warszawie odni6s1 dwukrotnie rany. Po kl
sce pod Maciejowicami 
10 pazdziernika 1794 roku skierowany do Poznania gdzie mial wywolac 
powstanie. Aresztowany przez Prusak6w oraz wydany Rosjanom wy- 
wieziony zostal24 grudnia 1794 r. do Petersburga i osadzony w Twierdzy 
Petropawlowskiej. Zwolniony przez cara Pawla I w dniu 3 grudnia 1796 r. 
zamieszkal w Wilnie. Tam wsp6lpracowal ze spiskowcami Faustyna 
Ciecierskiego. Za dzialalnosc konspiracyjnq zostal ponownie areszto- 
wany. Po kr6tkim pobycie na zeslaniu w gl
bi Rosji uzyskawszy wolnosc 
w 1798 roku powr6cil do Warszawy. Tam zmarl28 stycznia 1819 r. 
Dzieje wsp6lczesnych mu czas6w i wlasne koleje losu przedstawil 
w dw6ch, wydanych drukiem juz po smierci autora, pracach: "Pami
tnik 
J. K. szewca a zarazem pulkownika XX Regimentu ..." (1830) oraz ,,J. K. 
szewca warszawskiego, Pulkownika XX pulku liniowego piech. - drugi 
pami
tnik nieznany w czasach Stanislawa Augusta" (1899). Pierwszy 
napisany jeszcze w carskim wi
zieniu, jest cenny dla historyka, 
p6zniejszy - tendencyjn
 antyszlachecki - takiej wartosci nie przedstawia. 
Jego imieniem nazwano utworzon'l w kwietniu 1944 roku w Sumach 
na Ukrainie 4 Dywizj
 Piecho
 kt6ra w dniu 10 wrzesnia 1944 otrzymala 
sztandar z wizerunkiem patrona, ufundowany przez spoleczeflstwo 
Lubelszczyzny. 
W okresie od wrzesnia 1939 do stycznia 1945 byla'SCHUSTERGASSE 
czyli Zaulkiem Szewskim. Przy koncu stycznia 1945 przywr6cono 
przedwojennq nazw
 i odt'ld jest ULIC1\ KILrNSKIEGO. 
Wedlug opowiadan starych, niezyjqcych juz dziS brodniczan utica 
Zdunska oraz Szewska (Kiliflskiego), jako najwyzej polozone w centrum 
miasta, nie zostaly zalane podczas wielkiej powodzi jaka miala miejsce 
w roku 1888. 


96
		

/Brodnickieulice097_0001.djvu

			ULICA STRZELECKA 


Nazwy: Synagogenstrasse - Ulica Synagogi - Ulica Strzelecka - Schiitzenstrasse - 
Ulica Strzelecka. 


Najstarszego miana ulicy me udalo si
 ustalic. Po wybudowaniu 
i oddaniu w roku 1839 synagogi czyli domu modlitwy wyznawc6w 
religii mojzeszowej otrzymala nazw
 SYNAGOGENSTRASSE (mem. die 
Synagoge = synagoga) i taka dotrwala do 1920 roku. Po przej
ciu miasta 
przez wladze polskie zostala ULIC1\ SYNAGOG!. Miano takie posiadala 
jeszcze w roku 1930. P6zniej, w nast
pnych latach, zostala ULICA STRZE- 
LECKA. Prowadzila bowiem do Przykopu gdzie pod numerem 43 byl 
obiekt, w kt6rym Kurkowe Bractwo Strzeleckie mialo swojq siedzib
 
czyli IIStrzelnic
/1. W latach 1939-1945, chociaz organizacja ta w6wczas 
nie istniala, zachowano nazw
 SCHOTZENSTRASSE (niem. der Schiitze 
= strzelec). Od konca stycznia 1945 jest zn6w ULIC1\ STRZELECKA. 


Synagoga. Dzieje posesji 
Pierwszym znanym wlascicielem dzialki 0 powierzchni 0.07.45 ha, 
zapisanym w ksi
dze wieczystej byl Jan Zawadzki. Na podstawie 
umowy sporzqdzonej 15 sierpnia 1810 roku odkupil jq mistrz bednarski 
Jan Quapp. Odtqd on wraz z zonq Ann q Zofi q z domu Britinger byli 
wlascicielami posesji, kt6rej wartosc wyc
niono w6wczas na 500 talar6w. 
Dnia 14 listopada 1820 roku dokonano potwierdzonej sqdownie zamiany 
nieruchomosci i przejql jq kupiec Jakub Prawdzicki wraz z zonq Konkor- 
di q . Od niego, zgodnie z zawart q w sqdzie 11 grudnia 1825 roku umOWq, 
za 300 talarow odkupila posesj
 gmina zydowska w Brodnicy w celu 
urzqdzenia tam swojego domu modlitwy. Transakcj
 zarejestrowano 
6 pazdziernika 1832 roku. 


Opis synagogi 
Oddana w roku 1839 do uzytku synagoga wzniesiona zostala w Brod- 
nicy przy ulicy Pocztowej 9, a nie przy ulicy Synagogi. Byla budowlq 
murowanq, otynkowanq, bez zewn
trznych ozd6b. Drzwi i okna mialy 
sklepienia p61koliste. Od frontu, mi
dzy dwiema przybud6wkami, 


97
		

/Brodnickieulice098_0001.djvu

			(' -, 
;'-.,
::::::::... l':'
 -. 



'-- 


.
 

---:_-::
_..> 


Plonqca synagoga. Rys. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" s. 225. 


umieszczono glowne drzwi wejsciowe. Oswietlaly je z obydwu stron 
boczne latarnie. Przed fasad q zamontowano niewysokie, wykonane 
z metalowych pr
tow, ogrodzenie. 
Glowne pomieszczenie wewnqtrz obiektu - to sala modlitewna. W jej 
srodku znajdowala si
 otoczona ozdobnq balustradk q mownica - BlMA - 
sluzqca do czytania pi
cioksi
gu Mojzesza czyli TORY. We wschodniej 
cz
sci sali byl wysoki si
gajqcy sufitu, zlozony z kilku kondygnacji, 
oltarz. Na najnizszej, ale najwi
kszej i najwazniejszej jego cz
sci 
znajdowala si
 nisza - ARON HAKODESZ, sluZqca do przechowywania 
zwojow TORY i zasloni
ta ciemnq ozdobionq kotarq PAROCHETEM. 
Po obu stronach niszy wstawiono po dwie bliiniacze kolumny, a na 
skraju kondygnacji - po jednej. W wolnych polach mi
dzy kolumnami 
umieszczono omamenty z motywami roslinnymi. Nast
pna wyzsza, ale 
mniejsza kondygnacja, skladala si
 z pi
ciu pol przedzielonych 
pojedynczymi kolumnami. W polu srodkowym byly dwie tablice 
z dekalogiem - na kazdej z nich po pi
c przykazan. Trzecia najmniejsza, 
ale najwyzsza kondygnacja posiadala takZe pi
c pol oddzielonych od 


98
		

/Brodnickieulice099_0001.djvu

			Wn
trze synagogi. Rys. Rudolf Birkholz. 


siebie kolumienkami. Na kazdym polu mi
dzy nimi znajdowaly si
 
symbole religii mojzeszowej, a w polu srodkowym - pi
cioramienny 
swiecznik MENORA. Prosty szczyt mial na skraju dwie ozdoby w ksztal- 
cie wazon6w. Nad calym oltarzem g6rowala jasna, w ciemne pionowe 
prqzki, tkanina. Przed ni q u szczytu byla gruba linka zakonczona 
fr
dzlami po obu jej stronach. Dwie cz
sci kotary zwisaly w d61 oltarza 
ale zeby go nie zaslanial)T, kazd q z nich spi
to posrodku. Sala modlitewna 
wyzej opisana dost
pna byla wylqcznie dla m
zczyzn oraz chlopc6w, 
kt6rzy po ukonczeniu 13 lat przeszli obrz
d BAR MICWA i wlqczeni 
zostali do grona doroslych Zyd6w. 
W scianie zachodniej zainstalowano galeri
 dla kobiet - babiniec. 
Prowadzily do niego boczne drzwi umieszczone w przybud6wkach 
i schody wewnqtrz budowli. 
Synagoga w Brodnicy przetrwala sto lat. W dniu 29 wrzesnia 1939 
roku wieczorem oblana benzynq przez zolnierzy niemieckich i przez nich 
podpalona splon
la doszcz
tnie. Wkr6tce usuni
to gruz)T, a na pustym 
placu postawiono parterowy drewniany barak. Po wojnie z inicjatywy 


99
		

/Brodnickieulice100_0001.djvu

			Leona Kwiatkowskiego urzqdzono tam b
dqcy pod jego kierownictwem 
szpitalik-kwarantann
 PCK przeznaczony gl6wnie dla repatriant6w. 
Dzialal do 1949. N a miejscu rozebranego baraku powstal w 1965 roku 
dworzec autobusowy PKS. W latach siedemdziesiqtych przeniesiono go 
na teren po zlikwidowanym osrodku gospodarczym PGR Brodnica- 
Zamek przy ulicy Sqdowej 9. Opuszczony plac przeznaczono na 
targowisko miejskie. Czynne bylo do 30 wrzesnia 2000 roku. Po 
usuni
ciu 7 pazdziernika 2000 roku wiat i stragan6w na woInej 
przestrzeni zalozono parking. 


Posesja przy Strzeleckiej 6 
Nieruchomosc 0 powierzchni 00.03.10 ha rozciqgajqca si
 od ulicy 
Strzeleckiej 6 do Zdunskiej 5 poczqtkowo obejmowala dom mieszkaIny, 
stajnie, drwalni
 oraz podw6rze. P6Zniej w jej sklad wchodzil dom 
mieszkaIny ze skrzydlem bocznym, oficyna, stajnia i podw6rze. Pierwsi 
wlasciciele zajmowali si
 rolnictwem, poniewaz opr6cz wyzej 
wymienionej posesji w sr6dmiesciu mieli jeszcze na Miejskim Polu 
grunty orne, a na terenie zwanym Jerozolimq - pastwisko. Uzytki roIne 
zajmowaly obszar 18.81.50 ha. Calosc miala wi
c powierzchni
 18.84.60 
ha. W XIX wieku posiadacze przestali trudnic si
 rolnictwem i stopniowo 
sprzedawali tereny polozone poza centrum Brodnicy. Pierwszym 
nabywcq byl mlynarz Jakub Rajkiewicz (Raykiewicz), kt6ry zgodnie 
z umOWq spisanq 16 maja 1824 zakupil cz
c grunt6w ornych pod 
budow
 wiatraka. W nast
pnych dziesi
cioleciach XIX wieku wlasciciele 
sprzedali reszt
 teren6w lezqcych na Miejskim Polu i Jerozolimie. 
Pierwszq posesork q wZffilankowanq w KW byla Malgorzata Wentzel 
z domu Scheibeburg. Po jej smierci, po dokonaniu pomiar6w i pertrakta- 
cjach ze spadkobiercami 21 wrzesnia 1807 roku zawarto umow
 
ustalajqc, ze nieruchomosc otrzyma sukiennik Karol Ludwik Lubrecht, 
kt6rego zmarla byla tesciowq oraz jego zona Anna Malgorzata z domu 
Wentzel. Dnia 30 wrzesnia 1847 roku posesj
 odziedziczyla Anna Amalia 
Galander z domu Lubrecht wraz z m
zem swoim Ludwikiem Galander. 
Na podstawie umowy zawartej 27 sierpnia 1896 roku nieruchomosc 
przeszla w r
ce lekarza og6Inego z Jablonowa Jakuba Jacoba i jego zony 


100
		

/Brodnickieulice101_0001.djvu

			Emmy z domu Cohn. Od nich przej
li 24 wrzesnia 1912 roku Ludwik 
Bukoszer wraz z zonq Karolin q z domu Cohn. Nast
pnym z kolei 
wlascicielem z dniem 31 grudnia 1918 roku zostal mistrz krawiecki Jan 
Jagielski z Brodnicy, kt6ry otworzyl tam zaklad rzernieslniczy w swojej 
bramy. Dnia 13 wrzesnia 1960 roku na miejsce Jana Jagielskiego wpisano 
do KW jako posesora mistrza cukierniczego Alfonsa Jagielskiego, syna 
Jana i Felicjanny. Uruchornil on tam zaklad cukierniczy. Na podstawie 
umowy majqtkowej z dnia 5 pazdziernika 1960 roku wsp61wlascicielami 
zostali wymieniony wyzej Alfons Jagielski (zm. 30 IV 1968) oraz jego 
zona Marianna z domu Rybacka, primo voto Siekierska, c6rka Franciszka 
i Stanislawy. 
Dnia 1 marca 1963 roku Alfons Behrendt i Tadeusz Siekierski zglosili 
uruchomienie w tym obiekcie CUKIERNI "MALENKA", w kt6rej 
wyrabiano fabrykaty: ciastka, inne pieczywo cukiernicze, lody, odlewy 
figurek z cukru. 
Po zakonczeniu w grudniu 1990 roku dzialaInosci cukiemiczej 
otwarto z dniem 21 XII 1990 Wypozyczalni
 Kaset Video "MULTI" 
prowadzonq przez c6rk
 Tadeusza i Lukrecji Siekierskich - Beat
 Grzy- 
bowsk q . Opr6cz wypozyczalni powstala tez Firma Handlowa Lukrecji 
Siekierskiej, kt6ra zajmowala si
 sprzedazq artykul6w papierniczych. 


t

--...:. :';':::::-_::::
::'::-::::":"':
f

::F;:.;: ::.::

_
,,
.=:; 
. h. .".-.... _ 
. ...... . 


;1 
'
 
I, 
fjt 



I 




- 


{ .
 .-;".";.--. 
::: jll 

w. 1 Ii 
: ,::.
, 
,r '
\e
 r
".. £\ 
W.' .." .'If L:.. 
. 'I" 'I' 
,.
' , 
'
;

__
.;'i
'n:S'.:£:, 


'-V 


t , :' _ , r , n:, J- 


 J!! 
 
'. : k" 



i, 


" 
". .--_:
 


". 
 "._. !v
::;.: 


':: 
:t:
'. 
"t,: 



 



 
 
 
.1, 


Zdj
cie z lat 60-tych. 


Ulica Strzelecka 6. 


Stan wsp6lczesny. 


101
		

/Brodnickieulice102_0001.djvu

			W wyniku polqczenia wypozyczalni ze sklepem papierniczym 
utworzono FIRME HANDLOWO-USLUGOW 1\ "MULTI" s.c. Jej 
wsp6lnikami zostali Lukrecja Siekierska wraz z dziecmi Beat q 
Grzybowsk q i Tomaszem Siekierskim. Od 1993 roku poszerzono zakres 
dzialalnosci 0 wyr6b pieczqtek. W 1996 roku zlikwidowano 
wypozyczalni
 kaset, a na jej miejscu rozbudowano, opr6cz skIepu z 
materialami pismiennymi, istniejqcy od 1994 roku dzial uslug 
poligraficznych. Od czerwca do pazdziernika 1999 roku dokonano 
generalnego remontu pomieszczen sklepowych oraz mieszkalnych, 
powi
kszajqc zar6wno powierzchni
 sprzedazy jak i powierzchni
 
magazynowq. Obecnie Firma zatrudnia 10 os6b oraz ksztalci w zawodzie 
drukarza trzech uczni6w. "MULTI" jest najwi
kszq firmq branZY 
biurowo-szkolnej w regionie, jedn q z najwi
kszych stemplami w Polsce 
p61nocno-wschodniej, a drukarnia pracuje na potrzeby duzych 
producent6w z Brodnicy i okolic. Wydrukowano w niej szereg ksiqzek. 
Wsr6d nich prac
 Rudolfa Birkholza ,,700 Jahre Strasburg" (1998), 
Jerzego Wultanskiego "Sladami dawnej Brodnicy" (1995), "Dzieje Szkoly 
Rolniczej" (1997)"Historia ewangelicyzmu brodnickiego" (1998), "Z dzie- 
j6w brodnickiego harcerstwa" (1999), "Aby pami
c 0 Nich nie zagin
la" 
(2000), "Brodnickie nekropolie" (2001), "Rola Ziemi Chelmiflskiej w pow- 
staniu i rozwoju Zwiqzku Proskiego" (2001), Mariana Chwialkowskiego 
"Bitwa polsko-sowiecka pod Brodnicq" (2000). 


Sprawa ulicy Nowej 
Cz
sc wsp61czesnej ULICY STRZELECKIEJ mi
dzy ru. Kiliflskiego 
(Szewsk q ) a Przykopem nosila kiedys nazw
 NEUE STRASSE - ULICA 
NOWA. Nie ma jej ani na planie miasta sporzqdzonym przez Ferdynan- 
da Zermanna w 1829, ani w spisie brodnickich ulic Fryderyka Augusta 
Zermanna z roku 1851. Powstala po usuni
ciu w tym miejscu mur6w 
miejskich oraz rozebraniu stojqcych przy nich zabudowan. Zaznaczona 
jest na mapce z roku 1894 (Erganzungskarte Nr. 52, Kreis Strasburg, 
Gemarkung Strasburg Stadt Nr. 154 = Karta uzupelniajqca nr 52 powiat 
Brodnica, obr
b Brodnica-Miasto nr 154). ULICA NOWA mogla wi
c 
powstac w ostatnirn dziesi
cioleciu XIX wieku. Nie ma nic wsp6lnego 
opr6cz nazwy, z dzisiejszq ulicq Nowq. 


102
		

/Brodnickieulice103_0001.djvu

			ULICA ZDUNSKA 


Nazwy: T6pferstrasse - Ulica Gamcarska - Ulica Zdunska - T6pfergasse- 
Ulica Zdunska. 


Ulica Zdunska nosila w dawnych czasach nazw
 TOPFERSTRASSE 
i taka figuruje wsr6d przedrniesc, plac6w oraz ulic Brodnicy w sporzq- 
dzonym przez F. A. Zermanna spisie z roku 1851. Miano wiqze si
 
z niernieckim der Topfer = gamcarz, zdun; das Topfchen = gamuszek. 
W naszym miescie istnial cech gamcarski, kt6remu rada rniejska 
nadala w roku 1630 wilkierz (statut). Jest w nim mowa 0 wymaganiach 
podczas egzaminu mistrzowskiego. Kandydat jako majstersztyk 
wykonac musial dzbanek, gamek oraz miseczk
 do potraw 0 scisle 
okreslonych wymiarach. Wiqzalo si
 to wi
c z zawodem gamcarza. Nie- 
liczni w6wczas zduni nie rnieli odr
bnej organizacji zawodowej i nalezeli 
do cechu gamcarskiego. 


.: ....... 
, , 
Ji .


J


:_, 


t'\ -- 
"t' \ 
' ! 
I. 
{ 
f 
1 


.t 
t 
t 


-:
 -:". 
J 


.-."*"$,. 

it. iifltt. 
1!iIIIUg. 


.
, ;¥:
 



 

 
i: 
t 
r 
i 
l' 
f" 
d t, 
::-!: I 
;.if.--.«:(,t", ",p<,:'
 l 
... - '.:- 
VO',.._:,....
.
;.:... ":';;::4:;: 
 ';.:;;,r;"-.(::
;--;
 :: r 


'J'o(/'
"!I NQ
 


c-.<-.,:,::.t("
 .!.'i';" 


LC_",::
!


.
"
,,
,,._c:


...JJ 


Fragment statutu cechu gamcarskiego przyj
tego 2 sierpnia 1851 w Brodrucy, 
a zatwierdzonego 24 grudnia 1851 w Berlinie. 


Miano TOPFERSTRASSE ulica nosila do stycznia 1920 roku. Na po- 
czqtku okresu mi
dzywojennego byla ULIC1\ GARNCARSKA. Swiad- 
czy 0 tym ogloszenie zamieszczone w numerze 51 1I0r
downika 


103
		

/Brodnickieulice104_0001.djvu

			,".n. .:."...".".."..:".."0 ......._.. .:.....-.... ..._.:......__._._...__
_.__._._._.___..__..
.n........__.._...._. ..................1'."..... 
. 
:
,



t
:y,:.:: H:> 1:::\:J;;r'... 
S ' ':"..',,-:', ,,',,' 
114
!




;
j 
! ", , , I::::
 
I
!. 
"" f.:} 
[:1

: !:
: 
 

 
t7: {:.:? .:,<-
 
:
 ' , 
i ':,::M
t
'::?
,,,i.
:
;"'. 
 ;,;::- "::'A; 
 ,", .",' .
::.' 

:




?::.!:

:
:

:
:
:
:: 


Ogloszenie zamieszczone w "Or
downiku Urz
dowym 
Powiatu Brodnickiego" nr 51 z 31 V 1921, s 193. 


Urz
dowego Powiatu Brodnickiego" z dnia 31 maja 1921 roku. P6zniej 
zostala ULIC1\ ZDUNSK1\. Podczas drugiej wojny swiatowej nazwano 
jq TOPFERGASSE czyli Zaulek Zdunski lub Zaulek Gamcarski. Przy 
koncu stycznia 1945 roku powr6cono do miana sprzed roku 1939 - 
ULICA ZDuNSKA, chociaz bardziej prawidlowe dla niej okreslenie to 
"ulica Gamcarska". 


ULICA TYLNA 


Nazwy: Tuchmacherstrasse (ul. Sukiennicza) - Drebnitzgasse (Zaulek 
Drw
czny) - Hinterstrasse - Ulica Tylna - Hinterstrasse - Ulica Tylna. 


Brodniccy sukiennicy 
Najstarsza nazwa ulicy TUCHMACHERSTRASSE - ulica Sukienmcza 
wskazuje, ze mieszkali tam rzernieslnicy zajmujqcy si
 wyrobem sukna 
czyli "tkaniny welnianej z prz
dzy zgrzebneJ, zwykle 0 splocie pl6ciennym, 
majqcq powierzchni
 spilsnionq przez folowanie" ("Slownik j
zyka polskiego" 
Warszawa 1981, tom III, s. 369). Jego wytw6rcy skupieni byli we wlasnej 
organizacji cechowej. Jako dat
 jej powstania przyjmuje si
 rok 1417. Do 
brodnickiego cechu nalezeli przez pewien czas takZe rzernieslnicy 
zamieszkali w Toruniu oraz Nowym Miescie. Populamosc zdobyla 
zwlaszcza produkowana w Brodnicy "baja" - grub a rni
kkil tkanina obu- 
stronme drapana i strzyzona. Z roku 1417 pochodzi przepis stanowiqcy, 
iZ baj
 wywozic wolno tylko poci
tq w kuponach na ubi6r wierzchni, 


104
		

/Brodnickieulice105_0001.djvu

			a nie mozna tego robie w zwojach. Z lat p6zniejszych zachowaly si
 
r6zne dokumen
 w tym wystawione przez kr616w polskich, swiadczqce 
o roli sukiennik6w w miescie. Zygmunt August potwierdzil, ze sprzedaz 
welny do wyrobu sukna moze odbywae si
 jedynie na targu. Uczynil to 
r6wniez Jan III Sobieski w roku 1676. Wladyslaw N dnia 29 listopada 
1647 r. wydal przywilej postanawiajqcy, ze mistrzem sukiennikiem moze 
bye tylko ten, kto ma odpowiednie przygotowanie fachowe, uzyskal 
prawo obywatelstwa miejskiego oraz posiada nieruchomose. Zabroniono 
jednoczesnie wyrobu sukna ludziom nie b
dqcym mistrzarni w tej bran- 
zy. W 1701 cech otrzymal od wladz rniejskich w Brodnicy nowy wilkierz. 
Od czas6w krzyzackich az do XVIII wieku sukiennicy zobowiqzani 
byli do spilSniania swoich wyrob6w w foluszu w Mlynie Grzmi
ca. 
Uzytkownicy mieli wplacae na rzecz brodnickiego zamku 40 floren6w 
(zl). W 1664 stwierdzono, ze folusz ten jest zepsuty i wymaga naprawy. 
Wiqzalo si
 to z duzymi kosztami. Obnizono dlatego obowiqzujqcq 
dotychczas oplat
 20 floren6w. Z dziesi
ciu sukiennik6w pozostalo ich 
tylko dw6ch. W roku 1751 cech wybudowal sobie wlasny folusz w 
Swiniokqtach (dziS Ustronie) za 1639 floren6w. Okazalo si
 jednak, ze 
przedsi
wzi
cie to nie dawalo spodziewanych zysk6w i cech popadl 
w dlugi. W roku 1772 mieszkalo w Brodnicy 23 mistrz6w, ale tylko 6 
z nich posiadalo wlasne warsztaty. Pozostali pracowali u innych w chara- 
kterze czeladnik6w. W 1797 do cechu nalezalo 18 mistrz6w sukiennik6w. 
Zatrudniali oni 86 robotnik6w, a dw6ch tkaczy dawalo prac
 trzem 
osobom. W 1849 roku bylo 7 mistrz6w w tej braniy oraz 10 tkaczy. 
W polowie XIX wieku nastqpil upadek sukiennictwa w Brodnicy. W 1854 
cech sprzedal folusz, a w 1857 roku przestal istniec jako odr
bna 
zawodowa organizacja rzemieslnicza. W ksiqzce adresowej Leuchsa 
z 1913 nie ma juz zadnego zakladu sukienniczego w Brodnicy. 


Zmiana nazw ulicy 
W zwiqzku z upadkiern sukiennictwa zaprzestano uzywania nazwy 
TUCHMACHERSTRASSE - utica Sukiennicza (niem. der Tuchmacher = 
. 
sukiennik). Otrzymala ona miano DREBNITZGASSE czyli Zaulek 
Drw
czny (niem. stara nazwa rzeki - Drebnitz, nowa - Drewenz = 
Drw
ca) a p6zniej HINTERSTRASSE (niem. hinter = tylni, za, poza) 


105
		

/Brodnickieulice106_0001.djvu

			i taka nazwa uzywana byla do 1920 roku oraz w latach 1939-1945. 
W okresie mi
dzywojennym byla i od roku 1945 jest ULIC1\ TYLN1\. 


Foluszek 
Po czasach sukienniczej swietnosci pozostala nazwa cz
sci wsi Kru- 
szyny Szlacheckie blisko jeziora Popek - FOLUSZEK. Miano to wywodzi 
si
 od folusza - maszyny sluzqcej do folowania tkaniny, pilsniarki, a takZe 
budynku mieszczqcego urzqdzenie do folowania 
. powierzchniowego 
spilsniania. 


Dom Dziecka 
Zakonnice ze Zgromadzenia Si6str Sluzebniczek Niepokalanego 
Pocz
cia NMP (sluzebniczki Maryi - Congregatio Sororum Ancillarum 
Immaculata Conceptione BMV) z inicjatywy ks. Wladyslawa Fischo- 
edera przybyly do Brodnicy 1 pazdziernika 1920 roku. Z druem 1 stycz- 
nia 1922 roku przej
ly one budynek przy ulicy Tylnej 4, gdzie zalozyly 
dom zakonny. Uruchomily w nim sierociniec, zlobek oraz ochronk
 
(przedszkole), a na parterze urzqdzily kaplic
 domowq. Sierociniec 
obejmowal opiek q 25-30 chlopc6w i dziewczqt, zlobek 15-20 dzieci, 
a ochronka okolo 80 przedszkolak6w. W 1939 roku pracowalo 8 si6str, 


......: 
e>:.:.:,' 
..::::
:::: 
"f:-:-; 
.':':'::; 



1 
>'f' 

.J'" 
'
i 


;:;: 

t): 


Dam Dziecka. Repr. Jan Kazimierz Melnicki 1948. 


106
		

/Brodnickieulice107_0001.djvu

			............ ... .rt


 


,..::=:-
e::
:\
:::
::..:,,;.
::


:;
:t:l


ii


.:
:::::.:;:::J

\.."'
'::: --,' - 


......;c.,:'..::..::":

:;::;:: 

, tJ 
..... , , .. . .
. ,It .
l.. tdm J I,' . . 
.

 


. " .
 
 /:1t;

!



:
:
::: .:.::':.:::::-:::..' 


Kaplica domowa Si6str Sluiebniczek NP NMP. 


w sierocincu bylo 30 wychowank6w, w zlobku 20, a w dw6ch ochron- 
kach ok. 100 dzieci. Okupacyjne wladze zlikwidowaly obie ochronki 
5 wrzesnia 1939 roku, a sierociniec 1 pazdziernika 1941. Przebywajqce 
tam dzieci, chcqc uchronic je przed germanizacjq, siostry rozmiescily 
w rodzinach polskich. W budynku, z kt6rego usuni
to zakonnice, 
ulokowano nazistowsk q organizacj
 rnIodziezowq Hitlerjugend (Mlo- 
dziez Hitlera) Po zakonczemu okupacji siostry wr6cily do swojego 
przedwojennego miejsca pracy. Jej poczqtki s. Waleria Syksta Niklewska 
przedstawila nast
pujqCo: 
"Dzi
ki natychmiastowym staraniom podj
tym przez dyrektora gimnazjum 
i administratora - ks. Stanislawa T
gowskiego, pelniqcego obowiqzki probosz- 
cza parafii brodnickiej, obiekt, w kt6rym miescil si
 sierociniec, przeszedl na 
wlasnosc parafii. Z inicjatywy proboszcza budynek ten mial nadal sluiyc jako 
osrodek wychowawczy dia sierot. Przybyle do Brodnicy (12 VI 1945 r.) siostry 
zastaly budynek przy ul. TyInej 4 opustoszaly i zdewastowany. Wsp6Inymi 
silami postarano si
 0 przeprowadzenie remontu celem przywr6cenia dzialal- 
nosci domu dziecka. Wyszukiwano I zwoiono, rozprowadzone z domu, meble 
i inne wyposaienie. Od 25 VII 1945 r. zacz
to przyjmowac pierwszych 
podopiecznych do sierocinca. W kilka dni p6iniej Wydzial Pracy i Opieki 
Spolecznej przy Zarzqdzie Miejskim w Brodnicy skierowal tam 5 chlopc6w, 
kt6rzy powr6cili z Niemiec. Wysilki ks. T
gowskiego i nowej kierowniczki 
s. Stanislawy SyIwii Stelmaszak szly r6inymi drogami. I tak 28 VII 1945 r. 


107
		

/Brodnickieulice108_0001.djvu

			ks. Tfgowskiemu udalo sif wypozyczyc z polskiej jednostki wojskowej 30 
16zek, a pobliska jednostka wojsk radzieckich ofiarowala zakladowi 30 koc6w. 
Z kolei parafia zakupila 2 wozy wfgIa, Wydzial Pracy i Opieki Spolecznej przy- 
dzielil odziez dia dzieci, a UNRRA zaopatrywala w artykuly zywnosciowe." 
Dnia 15 marca 1946 roku nazw
 SIEROCINIEC zastqpiono nOWq - 
DOMEM DZIECKA sw. J6ZEFA. W 1947 roku pod opiek q 8 si6str prze- 
bywalo w domu do 30 dziewczqt, a w zlobku 10-12 dzieci. Przedszkole 
mialo 60 dzieci. Otwarto r6wniez burs
 dla 20 uczennic z brodnickich 
szk61 srednich, gl6wnie z gimnazjum zenskiego. Po przej
ciu obiektu 
przez wladze swieckie stal si
 on PAN"STWOWYM DOMEM DZIECKA. 
Przez pewien czas pracowaly tam nadal zakonnice, ale zastqpiono je 
z czasem personelem swieckim. Siostry z budynku wyprowadzily si
. 
Dnia 8 marca 1979 roku zlikwidowano kaplic
. Obecnie DOM DZIEC- 
KA, podlega Starostwu Powiatowemu w Brodnicy. W dniu 1 grudnia 
2001 roku przebywalo w DOMU DZIECKA 37 wychowank6w, w tym 18 
chlopc6w i 19 dziewczqt.Funkg
 dyrektora piastuje Grazyna Saks. 


Waleria Syksta Niklewska "Sluiebniczki Niepokalanego Pocz
cia Najswi
tszej Maryi 
Panny" Lublin 1985, s. 94. 


wi 
.-::.....:. .::::.:;:?,.....:.. .:;. '-".: 


 : :
:
 '- 
' , ! . ,
 , . : , ' , l , ' , ; " Y 
"J 
 
:::. . ,'.:;1 i. 
:i 

"., '.':, ".. 
 
. 
::

:
;: .:: j 
t""<,,,,,,,,> 
:':, : . 
'-'h-::':';-::.:::..i.
:::'.. ... 
'

" 


:::-: 
:r,: 
:
 
I- 
$
 
i
J 


If 
.
 ....:" 
:.:;.".:. 


.:C' 
I 
J 
t
 


.::;-:-,.-'-:.-.'. '. . 

»:..,:.:. 

':':::",' 
 
 
'::'
:' .;..:;...»':. ::: :
 
;

: 


:'::;: 


. . .:

>
;v 
'" .....,HY. . 


Ulica Tylna 1. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


108
		

/Brodnickieulice109_0001.djvu

			ULICA SW. JAKUBA 


Nazwy: Baeckerstrasse (ul. Piekarska) - Jakobstrasse - Ulica Jakubska - Ulica 
sw. Jakuba - Zerrmannstrasse - Ulica sw. Jakuba - Ulica Hibnera - 
Ulica Jakuba - Ulica sw. Jakuba 


Ulica sw. Jakuba nalezy do najstarszych w naszym miescie. Poczqtkowo 
byla ULIC1\ PIEKARSKA, czyli BAECKERSTRASSE (niem. der Baecker - 
der Backer = piekarz). Mieszkali tam wi
c rzemieslnicy zajmujqcy si
 
wyrobem i wypiekiem oraz sprzedazq pieczywa niecukiemiczego. 
Slodkie smakolyki wytwarzali bowiem fachowcy skupieni przy ulicy 
Cukrowej. W wieku XIX, w6wczas juz nieadekwatne miano, zastqpiono 
nowym: JAKOBSTRASSE czyli ulica Jakuba. Pod tak q naZWq wymienia 
jq r6wniez F. A. Zermann w napisanym w roku 1851 suplemencie do 
swojej kroniki miasta Brodnicy. 
Patronem ulicy zostal biblijny patriarcha Jakub, syn Izaaka i Rebeki, 
a wnuk Abrahamp. P6zniej otrzymal on jeszcze drugie imi
 - Izrael. Po 
zatargu z bratem musial opuscic ojcowski dom. Udal si
 w6wczas do 
Haranu, gdzie mieszkaJ i pracowal u krewnego Labana. Tam poslubil 
dwie jego c6rki - najpierw najstarszq Le
, p6zniej rnIodsz q Rachel
. Po 
wielu latach sp
dzonych na obczyznie powr6cil on do rodzinnych stron. 
Pod koniec zycia, na wezwanie syna J6zefa, wyruszyl do Egiptu, gdzie 
zmar!. Mial dwunastu syn6w, od kt6rych poczqtek bierze dwanascie 
pokolen izraelskich. Mozna wysunqC hipotez
, ze nadanie ulicy w XIX 
wieku imienia starozakonnego patriarchy wiqze si
 z naplywem w tym 
okresie do Brodnicy wielu os6b wyznania mojzeszowego. 
W styczniu 1920 roku, po obj
ciu wladzy w miescie przez Polak6w, 
zostala ULIC1\ JAKUBSKA, (wedlug 6wczesnej pisowni - Jak6bsk q , od 
Jak6ba), ale w latach p6zniejszych, zapewne trzydziestych, zmieniono jej 
nazw
 na ULICE SWIETEGO }AKUBA. Tak q pozostawala do wrzesnia 
1939 roku. W okresie od wrzesnia 1939 do stycznia 1945 roku miala ona 
dziewi
tnastowiecznego burmistrza za patrona i byla ZERRMANN- 
STRASSE czyli ulicq Zermanna (popelniono w6wczas blqd w pisowni 
nazwiska; zamiast Zermann podawano Zerrmann). 
Friedrich August Zermann byl sekretarzern sqdowym oraz emery to- 


109
		

/Brodnickieulice110_0001.djvu

			wanym kapitanem. W latach 1840-1850 piastowal urzqd brodnickiego 
burmistrza. W 1841 roku reaktywowal Bractwo Kurkowe i zainicjowal 
ufundowanie dla tej organizacji sztandaru. Napisal kronik
 miasta, 
wydanq w brodnickiej oficynie w 1851 roku. Pelny tytul tej ksiqzki: 
"Chronik der Stadt Strasburg in Westpreussen" czyli: "Kronika miasta 
Brodnicy w Prusach Zachodnich"l. Zmarl w Brodnicy podczas epidemii 
cholery 15 wrzesnia 1852 roku w wieku 67 lat. Pochowany zostal na 
miejscowym cmentarzu ewangelickim. Pod koniec stycznia 1945 roku 
powr6cono do przedwojennej nazwy, ale w okresie stalinowskim, 
zapewne w roku 1950 zastqpiono jq nOWq i odtqd byla ULIC1\ 
HIBNERA. 
Wladyslaw Hibner urodzil si
 1 maja 1893 roku w Lodzi. W 1912 
wstqpil w szeregi PPS-Lewicy. Od 1918 roku byl czlonkiem KPP. Nalezal 
do organizator6w L6dzkiej Rady Delegat6w Robotniczych. W 1919 roku 
za dzialalnosc komunistycznq skazany zostal na pi
c lat pozbawienia 
wolnosci. W 1921 w drodze wymiany wi
zni6w politycznych zwolniony 
wyjechal do Bolszewickiej Rosji. W 1922 roku byl jednym z zalozycieli 
Mi
dzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom. W 1924 roku 
powr6cil do kraju. Dnia 17 lipca 1925 roku bral udzial w zamachu na 
J. Cechnowskiego. Aresztowany postawiony zostal przed sqdem i wraz 
z Wladyslawem Kniewskim oraz Henrykiem Rutkowskim skazany na 
kar
 smierci. Wyrok przez rozstrzelanie na stokach cytadeli warszawskiej 
wykonano 21 sierpnia 1925 roku. 
W czasie popazdziernikowej "odwilzy" powr6cono do miana ULICA 
JAKUBA, ale bez przymiotnika "swi
ty". Dopiero od dnia 27lutego 1990 
roku jest ona zn6w ULIC1\ SWIETEGO JAKUBA. Kwesti q otwartq 
pozostaje sprawa, kt6ry ze swi
tych 0 tym imieniu jej patronuje: sw. 
Jakub Starszy czy Mlodszy. Przypuszczalnie pierwszy z nich. 
Apostol sw. Jakub Starszy (Wi
kszy) byl synem Zebedeusza i Salome. 
Mieszkal nad Jeziorem Tyberiadzkim (Galilejskim). Zajmowal si
 
rybol6wstwem. Herod Agryppa I wydal na niego wyrok smierci. Zostal 
sci
ty mieczem mi
dzy latami 41-44. Sw. Jakub Mlodszy (Mniejszy) to 
syn Alfeusza i Marii. Pochodzil z Nazaretu. Byl pierwszym 
przewodniczqcym gminy chrzescijanskiej w Jerozolimie. W okresie 45-49 
napisal 
 j
zyku greckim "List" przeznaczony dla nawr6conych na 


110
		

/Brodnickieulice111_0001.djvu

			chrzescijanstwo Zyd6w. Arcykaplan Ananos oskarzyl go 0 naruszenie 
prawa mojzeszowego i skazal na ukamienowanie. Wyrok wykonano 
w 62 roku 2 . 


1. Trese kroniki w tlumaczeniu na j
zyk polski przedstawilem w jedenastu odcinkach 
drukowanych na lamach "Ziemi Michalowskiej" od nr 20 z listopada 1997 do nr 12 
z grudnia 1998 roku. 
2. Tak podaje ks. Wincenty Zaleski w "Swi
tych na kazdy dzien" (Warszawa 1998, 
s. 232-234 oraz 420-422). Autor ten 0 Jakubie Mlodszym napisal: "Jego ojcem byl Alfeusz 
zwany r6wniez Kleofasem". Inaczej spraw
 przedstawia ks. Xavier Leon-Dufour 
("Slownik Nowego Testamentu" Poznan 1986, s. 306-307). Wymienia on trzech swi
tych 
Jakub6w. Pierwszy z nich to apostol Jakub Starszy syn Zebedeusza, Drugi - Mlodszy 
syn Kleofasa i Marii, kt6ry do grona apostol6w nie nalezal. Trzeci to apostol Jakub 
syn Alfeusza, rybaka z zawodu. Przy nim autor ten dodal: "Niekiedy utozsamiany blfdnie 
z Jakubem Mlodszym, wskutek r6wniez blfdnego nieodr6iniania Alfeusza od Kleofasa". 


Spichlerz 
Spichlerz przy ulicy sw. Jakuba 1 wzniesiony zostal na poczqtku :xvn 
wieku. Zakonczenie jego budowy nastqpilo zapewne w roku 1604 - taka 
data znajdowala si
 na umieszczonej na szczycie dachu chorqgiewce. 
Oblekt dostosowany byl od poczqtku do pelnienia roli magazynu. 
Wzniesiony zostal z cegly na podmur6wce kamiennej. Dach mial dwu- 
spadowy kryty dach6wk q . Ozdob q byly dwa barokowe szczyty. Pier- 


:..
.
'5--Jf:....:

 . 
" '1: 

 ., , , 
'
, '." .i:" 


' ,A 'fa:! t ,'
:',
 
 
.;' 

,F\


'r:;
; 
 

]: 
w

 ;


 
"i;:,
,'
 ;H; 
:' &;
l:':::"'

 I ':'


: - 
*
F." , :.

 ;x, J:
,

 :
't;,;
 :
, ::- ':
 
k
 .>....., .,.. i';; ,I:<-f
" :' "$:"
 f* f 
, 
lJ:
;:!

;f;
:
! ... 


",:>:',,:"j.,,: 
I

) 


.. 
} 
..,:.
 
I 
.. f}jt
0Ii)

fa;
'
S

ii;' '
,
 


Spichlerz. Fot. o. Neuschaffer 28 II 1897. 


111
		

/Brodnickieulice112_0001.djvu

			112 


--':; :
'-'-
::: 
::'''''-
 


-;'::;Y;
,, 
 -?:,;;,"':::;;'
;:
 
='''' 


\.,., 


-, 



-z.:J 


--::,
.. --..:;::
 



 ? 


<:;..
....::-: .'- 
<::.... 


. '-
 ..- 


Spichlerz po przebuduwie. 
Rys. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" s. 240. 


X,.,
..
) 
?:>t:',.,);,;.. ,\",. ""
tI,.;/''''t
: .,
 
, ' 
. 
 ,....t*r.< .....,...... 
 '....
: 
" 
.
 .
. 
., ',', '.' <' l 
r 
" t; 


\.," '

"{' 
 :'*>.""

J " ::.

,,;',' f' 
r.:: 

. 
 I:!"
' ':\'.."x
' ,,' :"-'....
:" "',



< ,

,
 
.,. '."'
"""" :.x:,.. 

' 
'1..
.:::i> ", -:.",.".' , 
t -: ':':." ""
' N ; 
.
;r" .',
 


.' ':....
::..- ' :>
:'" ,
:! 
." "-.{
 

,\ t.' -:0: ..
..

"z. 

 ' .- ,
.;. .
.>: 
\N 
 ...
 '. ..\:.... ..c4
>" 
 -'J..: ..

... 
 
 

$'.",);v..<'tf4f?tti-
1:j '
..<.:(.J.tJi:-$
 -""OI"1.
. , 
 ' : " . :"' ,, : , ': " : '
 : : 
.... .
 ",

 '¥.!'8 ..
" ".,--:
<
.}..:!.. ..""oA
"" (I> ..

. y.... 
 ."
 . . .( 

 ,. 
:.'" . : < > ?'
'..:t. ..
 w..'
'.. tQf$:,(.y, 
 

"\,, .>
 \
 '<'i:"'
"'<
'

' ",' n
 



"

,:
:
?r
:
'

'



{t: '..
 :
 


rf ,
"
'il:



 
 11'...":
 ;
 : : , ' , ' , . , ! " : : :, 
 ::: : , 
 . v , ' : ' , ' , ', :. 
 :: :
 , ! ::, ; , : . : ., .t :: ' : :, ! : ' : ! ::, " , l , 
 :, : ,. ': , ; , i
 , ! , : , ; , ' , :t , : : t . . : ; , " 
 
 . '
 , '. : : 
h%fu!
 , :i] :
 , '
 , ' . , 
 , :" " , :.£
 . , , ': , . , <"'- , ': " ':' , : , 
 , A , . " , : "."", , ;. 
 '
"". 
 , , /" f 
 , 
· -.. '., » ,4 ,,'" 

:"I ., f'TI I' ,., 
'''
'
 , :i1 , 
 , ' "" 5 :

 !'
:10 :t,.,
;tJ' 

, :, "
'i
 r :".:if} 
 , 
_._...

 :......
--;.:.... .. 
...
.v: .
r
)
'''' 
:.......-::.x:i:
&:
 


1t
 



 ',' . :";-:.;..Jirtt ,- 
m :
M}:::':::': 
*':>--:
'
':


":
'
':'>":'::

';
 


,
,
-:"",,"

f
 


:
::;: 



J



 


tit:::i?f.
 


Spichlerz po przywr6cenie stanu pierwotnego. Fot. Janusz Kopiczynski.
		

/Brodnickieulice113_0001.djvu

			:
 ;-}
 ,:
:
: 
 li t; l' + 
 
 

' 
, .' 



,'>:', :,'.', .. 


't," , 


',:,.; .# 

 


. 
 "J# , 
.. " , 


#

 v 



 


wotnie posiadal dwa wejscia - jedno od ulicy Wodnej, drugie z portalem 
od ulicy sw. Jakuba. Mial trzy kondygnacje. Otwory okienne pierwszej 
kondygnacji - prostokqtne, drugiej i trzeciej - zamkni
te lukowo. Taki 
wyglqd posiadal spichlerz jeszcze na fotografii wykonanej 28 lutego 1897 
roku z tym, ze wejscie od ulicy Wodnej bylo juz w6wczas zamurowane. 
Na przelomie XIX i :xx wieku dokonano zmian. Dobudowano nast
pnq - 
czwart q - kondygnacj
, zlikwidowano barokowe szczyty, a dwuspadowy 
dach zastqpiono jednospadowym, pulpitowym, krytym papq. Do 
poczqtku lat osiemdziesiqtych :xx wieku w takim stanie pelnil rol
 
magazynu zbozowego. W okresie 1985-1996 przeprowadzono jego 
renowacj
: zlikwidowano nadbudowane pi
tro, przywr6cono dwu- 
spadowy dach z dach6wk q oraz zrekonstruowano barokowe szczyt)T, 
przywracajqc obiektowi jego pierwotny wyglqd. Po zakonczeniu prac 
adaptacyjnych budowl
 przekazano miejscowemu muzeum. Funkcj
 
dyrektora sprawuje Marian Marciniak. 


113
		

/Brodnickieulice114_0001.djvu

			PRZEDZAMCZE 


Nazwy: Sattlerstrasse (ul. Rymarska) - Burgstrasse - Przedzamcze - Konrad 
von Thiirberg Strasse - Przedzamcze 


W sredniowieczu rzemieslnicy jednakowej lub pokrewnej branzy 
zakladali warsztaty jeden obok drugiego. Od ich gal
zi produkcji 
albo us lug powstawaly nazwy plac6w (np. Jatki), a gl6wnie ulic 
(m.in. Rymarska, Slusarska, Zdunska, Szewska). Z biegiem lat 
tradycje te zanikaly, a nazwy jako juz nieaktualne cz
sto zmieniano. 
Tak bylo i z PRZEDZAMCZEM. 
Pierwotna nazwa to ulica Rymarska, niemiecka - SATTLER- 
STRASSE (der Sattler = siodlarz, die Strasse = ulica). Zapewne 
w pierwszej polowie XIX wieku nastqpila zmiana, skoro burmistrz 
brodnicki F. A. Zermann w swej kronice miasta (I1Chronik der Stadt 
Strasburg in Westpreussen/, suplement z roku 1851) nie podal juz 
tradycyjnej, ale nOWq nazw
 - BURGSTRASSE czyli ulica Zamkowa 
(die Burg = zamek). W okresie mi
dzywojennym od 1920 roku bylo 
to PRZEDZAMCZE. 
W latach 1940-1945 nle powr6cono do dawnej nazwy, lecz nadano 
jej miano KONRAD VON THURBERG-STRASSE. Patronern zostal 
wi
c rycerz krzyzacki, wedlug starej pisowni - Konrad von Thierberg 
- piastujqcy z przerwami w latach 1274-1288 godnosc mistrza 
krajowego pruskiego. Byl on inicjatorem wybudowania w Brodnicy 
zamku. 
W styczniu 1945 roku przywr6cono nazw
 PRZEDZAMCZE. 
Przetrwala ona do czas6w wsp61czesnych i nie ulegla zmianie nawet 
w okresie kiedy nastala IImoda" nadawania ulicom nowych 
patron6w. 
Sredniowieczne tradycje kontynuowane byly przy tej ulicy do roku 
1945 tylko przez jeden warsztat rymarsko-siodlarski prowadzony 
przez Franciszka Szczepanskiego. W numerze 91 IIZiemi 
Michalowskiej" z dnia 10 sierpnia 1937 roku wydrukowano jego 
ofert
 nast
pujqcej tresci: 


114
		

/Brodnickieulice115_0001.djvu

			0............."......... ;;:::::;;-........
........ ....................... ..
.......... .
* 

..........*.......... .
*.........
 .,.;;;. 
_. 
 
I .. ; 
i T eraz najv/YZSZY ClaS I 
_ 1 

 oddac tekJ i to..nistry do naJ)t,awy
, ,.,j 
t '.' 
i T aize polecam Bowe tekii Jornistry ! 
i 

a
11

O wfrobu. ! 

jO__=,

ra
=1 
1"«' ;:g£!(
:9jyf!J
f::;::J
kttornistr6w I ,llprz
zy · 
1 1 1 , ' , 11 ;Fr. Szczepanski . , 1 , . 
,,'inistrz siodlarsko-tapie
rski 
tI, , , Brodnlea P"7;edz
un
z
: 6. . .. ::,! 

.
"-w..-
"

""'.
."""'.-"""'''
.'''''.''''''*-
-.,
.'''''-.
.
-.
.M.
.
 


ULICA WODNA 


Nazwy: Neustadt (Nowe Miasto) - Gerberstrassse (ul. Garbarska)- 
Wasserstrasse - Ulica Wodna - Wasserstrasse - Ulica Wodna. 


Teren mi
dzy Drw
cq a ulicq Piekarsk q (dzis: ul. sw. Jakuba) nalezal 
pierwotnie do Zakonu. Krzyzacy mieli tam ogr6d warzywny oraz 
stodol
. Wielki mistrz Winrich von Kniprode w wydanym w Bratianie 
w dniu 10 wrzesnia 1353 roku dokumencie przekazal caly ten obszar 
wladzom Brodnicy. Nazwano go Nowym Miastem - NEUSTADT (niem. 
neu = nowy, die Stadt = miasto). Powstala tam p6zniej ulica Garbarska- 
Gerberstrasse (niem. der Gerb-er = garbarz). Jest mozliwe, ze istniala tam 
nalezqca do cechu szewskiego garbarnia - stqd nazwa. Na planie z 1829 
roku nie byla jeszcze zwarcie zabudowana. F. A. Zermann takZe jej nie 
wymienia (1851). Zapewne dopiero w drugiej polowie XIX wieku 
nastqpila zmiana nazwy na ulic
 Wodn q - WASSERSTRASSE (niem. das 
Wasser = woda). Miano utrzymalo si
 do 1920 roku. W latach 1920-1939 
byla ULICi\ WODNi\, od 1939 do 1945 - WASSERSTRASSE. W styczniu 
1945 roku powr6cono do przedwojennej nazwy. Miano wiqze si
 z po- 
bliskim ciekiem wodnym - plynqcq tam Drw
cq, kt6ra podczas 
podwyzszonego stanu zalewala ulic
 do regulacji w roku 1941. 


115
		

/Brodnickieulice116_0001.djvu

			116 


I> 




 ' 1 
. , .. - ---- . 
.. . . . 
.. ". - . 
".;:. .... -- . . 
.. , 
- -. .- 
\;',,;; ",,;" ..:. ,:" '" ' , 
. . . . 


,Al; ;,, /. , 
.._v..
 
.. . - -;"..," 



J 
, ;,2
i:
?;.; ,I:.. ,::.-:. 
 ' 1 :1.. 
. . ........ ". "'. .:.. 0. r::'-' 
.. .<:....::..
 ..- ...-:.:., "0:"; 
:'" x>:':' 
:,%
". 
,<'. :::., :", ':', 

,..::':
,__r, ;',;; 
.'% I
: ",' , "
',' ,;, 
Jl!

r!!


 


.:::

1:( 


;J 


. 
.>.< .
'
tIf

., 
. d'we ":"« 
,
.,,: 

v. . 


..:iti 


"'::': .. 
-'. ..-;....:...,' 
.1'0'.' 


:-:* 
..",..::;r;r". 
";"""*"
 


"'%;';::: 



.. 


::.:::-- f.
' 
,

1!
:
;
 
'1?:::::.. 


i1t;"
 s'X:\'
; 
:
 
:,;":;

ii
 
. 
.



\
1\r
!
{' 






.

;
.. .. 


:
/


;
,,'t": 
,.., 1;' 
.,4i%N'7AV;;;.i1;.'<'. 




l/ 
.. ......v .... - 
....;::Z:--;. 



"?:r.: I'
:f.:
'
::-
; 
t:
:; :':»:'

: f:,,<
 

.>:;:'f
': ::--:",':::'.
:j..::; 


';
';;;;;'" 


,:..T;.
.,,'.':;., 


:::
 


.. - <
:

:::
::l:

. .. 

.:...,
 
" .:.-::
=-.
:::.t
l::::A


:..:":":

:;:: <" .:.:.:..:...:':*
::WN. 



;
,
. 


:
.'> 
:;:,:.... 


.... :, 
:' 


Stary spichlerz. Widok od strony Drw
cy. 
Repr. Jan Kazimierz Melnicki 1948. 


'
C";";':':\,
':'
'
'':'V';
:':


 "
'
;I 
>;:,'
::,
: 
.<. . 
r" . : , 1 t ,,,,,,, 
.:
 
"
J;,:"" 
,;::' U :,,
 :'
". 
,:>.::::.:";' 
"...lIJk:'; " 
'I 
ctll 


':-:V:-'':'»,W:-'V:oQo»
»'*''"»:-:«**X-'::':':-:':<-»:'Xo)-:-:*:-:
':';-:':*-VYh».."=":....x-:.. 


h.'l-./f

 


h

 


,,' ,.>'
 

r9:,:: ,:':,':".....,. ;.£; 



 

::>. 


':.' 


,&>'" 
,if'" 


':&i., 
¥.t/1: h ' 
" 
 


-- :.
.'.; 
:,.:.
..' " 


J
- : 


. '
:. 


<::: 


!W: 


:... 



 " 


" ' 
,. 


..*
.
.. 


\"";" V".".' 
... ""',)...;1'" 
'. ::. -:-:.:t:
;i: 
, 
 ,


:

:. 
.' ,..'..' "., 
,l; ,
 

:,
:' 
>.... ;V

'::*, ''" . ,::: . : . ' '''; r'
', 
#¥ .
 :":oa;.. "'... . 

 ,

ti : ::,
::
;,} 
.
.
.:=:.:.....:::..::::..
:;'-. 
l!f.

:.\"t
:;':':= :

/.
 


'2 F ,.,it 

)llt 
" . <.
';";' ""

':" 
.:\
:... " .... 




::"
 
...
 	
			

/Brodnickieulice117_0001.djvu

			,...' , +
 ':' ". ,!" , ,- 
t ", 
.;
 g . '\, - .....:.: ,. J 
::: . '" . 
 :.
' 
', " ,\ f::". ::!",\ '/,':.., :.
 -:-:;.,-1"/ _..-/.' . ,
(', 

 

':
_
, ,
: .,.
>
\:
 
 ..,' ",,>/,-. /' .
. {.;-;
'F:
{-'1..,
 
"'-: 
';,;(;: ,
, '" ' . \
.. ,
 
: ; , :f
 ',
.' - , ,.,..--<...,. 
J;("!f!iF
.. .,;t\:H
>' 
 
> ¥ .-..... . \ - '\- 
 "V",.. yi 
 .....
, '''"'' ",,___'4-:...{'



' 
/ 'f
',
 ;-/', ""
 
Y
.l.!V': ."....." 'j>"'!!'<*
 .


:" "j! '« 
" .,. '\ r 'f. "..;rl'. ' "
7f
r. l$
 :
':

" ."{:,, ".',,,. *'* '? ,,' '.0 


FA:!;
;:j;

;::



(


\:
.. .' . 
,
. " .,...' w
 
"

'ii,
«'1:..
4 
e" 

 iI:;
1@


;;;. 
.. .... . {
.. ",:>' 


"

 F.,' 
>, '
, :
,.,
.
;, 
:":", ."..;;1i
 r
"' I :
:'
 
-,. ... .....y...... ... , .:/."...-- . 
.-. . '-.'. .......
 ..
w:;;
:
 "'
.*'""'
,': ..:v :.:-::,:t :
::". 


. \\3K:'
i 
. n:



 



, ,. 
t';' 

';' ',') 



, 


(
 Y!: 


'
'
 .;" 
,i, 
t 


i- 
 
( ".
 


, 
r 


);:.'!. 
);i! 
"" 


_.wX
'f._ 
$'-I.o;'N$X,,::;,:::
::, 



.
 
:'*:;'	
			

/Brodnickieulice118_0001.djvu

			do napisanej przez siebie kroniki Brodnicy wsr6d przedmiesc wyrnienil 
KAMIONKA - STEINDAMM (niem. der Stein = kamien, glaz). Ta ostat- 
nia nazwa pojawila si
 po raz pierwszy. P6zniej wyst
puje juz jako 
STEINSTRASSE. Tak bylo do roku 1920. W latach 1920-1939 nosila miano 
KAMIONKA. 
Wszystkie te nazwy dowodz 'l , ze ulica zostala wczesnie utwardzona 
"kocimi Ibami", poniewaz teren ten, zwlaszcza' w jednyrn miejscu, 
obnizony, okresowo zalewany wod 'l , uniemozliwial normaln 'l komu- 
nikacj
 mi
dzy miastern wlasciwym a przedmiesciem i st'ld dalej do 
dr6g wiod'lcych do Torunia, Grudzi'ldza, Nowego Miasta oraz Lubawy. 


Hitlerowski dygnitarz patronem ulicy 
Od roku 1939 do 1945 byla to ALBERT FORSTER-STRASSE, czyli ulica 
Alberta Forstera, kt6ry urodzil si
 dnia 26lipca 1902 roku w miejscowosci 
Fiirth w Bawarii. W 1923 roku wst'lpil do nazistowskiej partii NSDAP. 
W 1930 roku mianowany zostal szefem okr
gu tego ugrupowania 
(Gauleiter) na Wolne Miasto Gdaflsk. Pod jego przewodnictwem hitle- 
rowcy opanowali w miescie wladz
. Stanowisko to zajmowal do 
oficjalnego wl'lczenia Gdaflska do III Rzesz}j do 1 wrzesnia 1939 roku. 
Potem awansowal i w latach 1939-1945 byl namiestnikiem Rzeszy 
(Reichsstaathalter) w nowoutworzonej prowincji Gdansk-Prusy 
Zachodnie (Danzig-Westpreussen). Wiosn'l 1940 roku przeprowadzll 
w Brodnicy inspekcj
. Jako odpowiedzialny za eksterminacj
 ludnosci 
polskiej i zydowskiej podczas II wojny swiatowej na podleglym mu 
terenie, po zakonczeniu dzialan militamych w maju 1945 roku, uznany 
zostal za zbrodniarza wojennego. Wydany przez aliant6w w 1946 roku 
wladzorn polskim odpowiadal przed Najwyzszym Trybunalem 
Narodowym. Proces toczyl si
 w Gdaflsku w 1948 r. Skazany zostal na 
kar
 smierci przez powieszenie. Wyrok wykonano w Gdaflsku w 1950 r. 


Hanka Sawicka nowym patronem 
Przy koncu stycznia 1945 roku, po przejsciu frontu, powr6cono do 
przedwojennej nazwy KAMIONKA, ale uchwal'l Miejskiej Rady 
Narodowej podj
t'l w dniu 7 sierpnia 1950 roku zmieniono j'l na ULIC
 
HANK! SAWICKIEJ. 


118
		

/Brodnickieulice119_0001.djvu

			Hanna Szapiro, e6rka dzialaezy PPS-Lewicy Bemarda i Marii Szapiro, 
urodzila si
 19 grudnia 1917 roku w Krakowie. Ukonezyla Wydzial 
Prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Byla studentk q Wolnej Wszech- 
niey Polskiej w Stolicy. W lataeh nauki stala si
 aktywistk q lewicowego 
ruehu mlodziezowego. Od 1935 roku dzialala w Organizacji Mlodziezy 
Socjalistyeznej "Zycie". We wrzesniu 1939 roku uezestniezyla w eywilnej 
obronie Warszaw)j a takze w Robotniczym Komiteeie Pomocy Spoleez- 
nej. Po kapitulacji wsp61dzialala w reaktywowaniu lewieowej organizacji 
mlodziezowej "Spartakus" oraz jego organie - pismie "Strzaly". Wyst
- 
powala pod nazwiskiem Hanna Sawicka ps. "Hanka". Od 1940 roku byla 
dzialaezk q komunistyeznej grupy studenckiej. W 1941 roku nalezala do 
Zwiqzku Walki Wyzwolenezej. W styezniu 1942 roku wstqpila w szeregi 
PPR i zostala kierowniezk q kolportazu prasy organizacji warszawskiej. 
Od jesieni 1942 roku wehodzila do Komitetu Warszawskiego PPR jako 
jego ezlonek. W styezniu 1943 roku byla gl6wnym organizatorem oraz 
pierwszq przewodniezqeq Zwiqzku Walki Mlodyeh (ZWM). Przez par
 
miesi
ey w 1943 roku redagowala pismo "Walka Mlodyeh". Podezas 
potyezki ulicznej w Stoliey zostala ranna. Zmarla w wi
zieniu na 
Pawiaku dnia 18 marea 1943 roku. 
Miejska Rada Narodowa uehwalq z dnia 20 grudnia 1956 roku 
przywr6eila tradyeyjnq nazw
 uliey - KAMIONKA. 


, 
 "" . " , ".....-...."""..,
""'
:
 
J((;j: B ' RISTOL 
.
 
'I.: 
f "", 


 
f., 'Cuk'itf"l
 ,'" Ki\Wii'>('{o
 - \{(:s",-wCl\cj::: 111 
D.. Wlo..-1c:,' 1\ Zdr(}je\"'5
i. &otJrMi'I' '1: 
, \(nm!Qnjm t 'T('i
'1or.- H):!. !: 
JeJYi16 p'O!SKl'J . tnkicrftlll' i 'Knwmn.1ia " y 
". 11(1 mj(J5('CI , ' , ,'.., ,': 
, , \J rt4d zon , 1\ ' W<:,A/II{f , &tYluWidkOJJ , ,"
j
k , i(,!I , 
\',: , ,I 
I W'di II''''' ws:ulkie,. Jedzlj..ajwykniejuYQ.." ;:1 
, clast, tort i Lerbatnik6w wlas
 wypreka: ': i !i 
, ,] 


h 
r;:-

 , 
: l , 
I BRACIA BETLEJEWSCY B. 
r
l..f"'; M. "'.....I:......y o:..1 v
 c.<:Md\ I:"'}ttm

',;, :' 1 ' , 
. 

WJ . I
 artt cie,1e r zi_. ku4t} p'u
 iaii :" ;1 
I j CQDZIENNIE KONCERT
;,iJ 

{j L.
kahil'l
rfy 
,,=

i8Y hau.
 2 ",.
y.:
: 
'.
 ' :__._::",:'m' ,_.' '
":"'
}]. 


SamodJ4dy we kaiaej pone, d
 wy.naj
cla, 


(
:rI;...(\t
 t>U:wn.. .J;:"=!
bQ;r:y i p.i'
.4\
i dJ> f. M -tn«c'lK1c:1<):\'o:'. 


Op"..)' j 

,"t, Ii.. ,.
,,
"1>c"4.....' 
,;..o....""1'6w 
\(" w

r.ikiclJ_ .t'()Xu:sJA

b.. 


Rowel")' m
I.. 
e . 
,
 
n
, d\>
I
j
. 
W ,W.oll	
			

/Brodnickieulice120_0001.djvu

			D(!b "KOPERNIK" 
Przy ulicy Kamionka na terenie posesji nr 14 rosnie najokazalsze drzewo 
w miescie - dqb szypulkowy (Quercus robur, Quercus pedunculata) - 
noszqcy imi
 "KOPERNIK". W roku 1959 uznany za pomnik przyrody. 
Wedlug danych z dnia 31 grudnia 1991 roku mial wowczas obw6d 550 
em, wysokosc 25 m, wiek oznaczono na 500 lat. 





 . 1>
"





::
 



 
::::. 

' &.....
< ,
,r.
<.>.. ',"",'t''''
 
 ' "," '"", , ," ",<)jf't.-.': -
'1 ,....,.." 
..
 
 T"fT: . ......\. 
 -'¥' 
'. ;9


 
. 
. <. . . . ..
ft7:'t '. 
 
 ,..... 
loA: ....
 .. ,,' ".''t'" ,v,
 \' 
" i<;' __ 
., ':, .d
; it' '.',' 

 r:j 
::'-; 
: :
,
 ,:,
 ',: ,

";;:::
;
;:


'::r

J';'f
i! ':
';:
 '
:;:.
 
" .", "', 
 4 .", "
 ,..:
 
 , 
 
 "\
 i
1A - -":j,:/j
 :Ft" 
.,\:--, '

 ,{ 
> "", ".' 't ':" Ai.... ,
:.,t 
' . , '''",. 3;

'
:
:', ,j'
' 
 tttl,
:"':.:i";
 
""": 
. "
f:
\''''1
<
' '1' 
 .:"1 f #, '#. v:.-..... .,. "l 

lh
 
. 
i?
 
'
 
-; ".: 'X "'-r _..... 
. ': 
 

 , :.-;t:<'
\ 
" 
'f::
" 

 . ",' "', 'r' : ;.;, 

 .:' t ...
: . .
:-: 
 0" - - : l 
"':,
::
,
,:;;
1t

; :

 
 
". ,
 
-' :
:

w

r;; 11
i;:;'f
/""":"
:
;\:':
;'{ "i 
. ,
,'-.
"J" 7 . t:::_: 


D'lb "Kapernik". Fat. Aleksandra Siwiilska 6 VII 1978 


Budynek nr 17 
Wzniesiony z cegiel i otynkowany dom ma na fasadzie gzyms 
z ozdobionymi wspornikami, ornament roslinny oraz pilastry. W XIX 
wieku przez pewien czas zajmowal go urzqd powiatowy - LAND RATS- 
AMT (niem. der Landrat = landrat, naczelnik powiatu, das Amt = urzqd), 
ale w roku 1880 przeniesiono go do nowego gmachu przy Kamionce 23. 
Odtqd parter przeznaczono na cele handlowe, a na pi
trze urzqdzono 
mieszkania. W okresie mi
dzywojennym byl tam prowadzony przez 
Franciszka Dej
 sklep spozywczy, zwany w6wczas "skladem 
kolonialnym". W "Pami
tniku 50-letniej rocznicy istnienia Tow. Spiewu 


120
		

/Brodnickieulice121_0001.djvu

			." :) 
.
:
 I 


": .t
 \
 ."'
 . 
',
 f; , f.
 , 
: : 
: : , 
i',' '..."1 ,.. . 
.;f;'-: ,
:,

;t . '
 ,. 
. 
._-..;:::-' 
,'" .. 
 


Dawny Urzqd Powiatowy sprzed 1880 r. 
Rys. Rudolf Birkholz IIDer Kreis Strasburg" s.82. 


.1<>
A


6
b

a
X

hX
MkAI:j
kS!'

 
{' K. . . . , " a W . a :'", , ' Spet'.jnlnosc' .-. 
,
wido puloue dob-or().w
 

 mieszanki 
 
I( Herbata 
I
 
I
 Kakao 
 
I
 
 
.... 
::::.w :'ffl

Jd:
'I::t: I:: I 

R


I'
I



!
'3





8"
!'8

"
.3"
.:J
jW 


Ogloszenie w "Pami
tniku..." s.57 


8W. Cecylii w Brodnicy" (Brodnica 1930) na strome 57 zaffileszczono 
nast
pujqCq reklam
: 
"Kawa. Herbata. Kakao. Specjalnosc: Swieze palone mieszanki. F. Deja, 
Kamionka. Telefon 165. Sklad towar6w kolonialnych, delikates6w, win, etc." 


121
		

/Brodnickieulice122_0001.djvu

			Oprocz sklepu byl w podw6rzu zajazd. Korzystali z niego roIniey 
z okolieznyeh miejseowosei, kt6rzy - zwlaszeza w dni targowe i jarmarki 
- przyjezdzali do miasta wozami konnymi. Zajazd istnial jeszeze przez 
szereg lat po drugiej wojnie swiatowej. 
Obeenie wlaseieielem posesji jest Kazimierz Balsam. Z jego inicjatywy 
przebudowano i unowoezesniono wn
trze oraz odnowiono elewacj
 
budynku. FIRMA BALSAM prowadzi salon AGD i RTV: hurtowni
 
papieru, a takZe sprzedaz kas fiskalnyeh, robot6w elektryeznyeh, 
instalacji alarmowyeh. 
Cz
sc budynku zajmuje oddzial Banku Gospodarki Zywnoseiowej 
SA. Uroezyste jego otwareie nastqpilo 24 paidziemika 2001 roku. 



 


,"
" 


, , 
- - - - 
- - -. 
' , , 
' , 
t
:: , \ , .: , : , : , i , j , 
 , . , 
 , . , : , 
 , 
 :
 :;:
 
;
t 
: 
,....,.-.... 
 ..\
 ..,.. .::;:
 '::;.:. 
" ...." .-': _ :':-Jo.'-:-; ::::::: 
'. " ",
 ,,',', ,
,"";
s '::"" 

:::;gt:. ,::.:: 


.
;...' -
J......... :_:.:...:.:.:.:.:.:_:_:.;_-.:.:.:.:.:.:.-:.:- 
;:: .;:;.;;:=:::=: .... 
-.:::::; ..........-- .. " 
l "

;!i; to: :"


:
: ';, J
 i 
t. 1
:: : :, > ,, 
1!! 
 . ;

t"., n r , 
 " . ] ' f; "" 
] , ,} , "':"A , :
::,:

 I ,
 '
 , 
.:


. . i(;:1. ,.0;.. 
£ J1 
:{, 
 :
:: > :':"
;':,*"'
""'W
"n '.' 
,< 
.
 
 , , '. ...::,::::,.:.,':::,. '
:'.
' .,.,:((


,::>
::'::::]r ;
C:f
>:;
;;:2!::'
":
:: 
f.m!:n
't

::
 ", ,<,,
,:l



; 


,

' 


t;:. 


Budynek ul. Kamionka 17. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


122
		

/Brodnickieulice123_0001.djvu

			.. I 
.. ""_...........,..:=.::,::.
:!'


.:
 -
 


:{:::;{ ,i:::::
:
::,:',:::::::
;,

}
;-:;;;
,:::


:..::;J :':;>W
',",..,,:..':<
;:
 N)h(,! 
 
,
 
 ';':', 

#


; '.., 

"
 :
}:::::'::\ ,:i::: :,
;
:.' 


::::
>.
 
:

.
..
:...:
.
:

;

 _.:.::

i!::
 .;. .: :,

:.:w:.' ..
f.
..::
:
._:


 r:..
:::':' .:
 
'

'
'
:'*


:_:.:

'''' 

:.
:.:
Z
li
.
.:-:..:

i:: :

.
::".;.. 


.....:.....,...:..:....:-.:'.....:.: 
:. 

.. ......---...-....
. ...
: :..:.:"f.::::i..';;.;.:::::::::::
:
...
.... ..
-0:x:

::::
::.::::.-::: ::::;
::::::=:::::::
:-._-_.- 
7!:


 
.
. 
'"''''d,¥

:'? r m.::; 


 .F= :
..;,

f 
f
.--m - '''-''-
I ... ..... ,. 

w

"'
;g';;O

 



 
":,:',:

:,:::,:
,:.,:: 


...::..{.;.;
. ...::..-' . 


.;;::,:::::.:H. 


'.;.:': 


::::::
:::::::t::::::::
:
::::::r:::::::::::::
:::::::::::::::::::
::
::
::t:::::::::=:::::::
: 


,:::;:
 ,',: 
!i::::::::':::':'"<':',,',;,,.:.;':::.. 
"-"-'- .....-...-.-..-.-...........-.-.-..--.. 


*1 


rz 
&
::;:; Ji
 ' J ,.J ;z::i\t 

'ttm;);
 ::;"'k(¥

,::,:: .",",*:;;x.'..
x ,::::.;;;;$::::,:, 
,:,
 
.: '
:;::.,:;:'::
:'C';0"'. 
 
 J:.. 

;
:+*
 = 


Kamionka 17. Detale budynku. Fot. Wieslawa Kopiczynska 2001. 


Ewangelicki urz
d parafialny 
Na polozonej przy ulicy Kamionka 19 - dawniej Przedmiescie Kamionka 
- dzialce ill 1216 0 powierzchni 0.24.19 ha znajdowal si
 dom mieszkalny, 
zabudowania gospodarcze, w tym trzy stajnie, oraz podw6rze i ogr6d. 
Dokladne dzieje tej posesji dzi
ki zachowanej Ksi
dze Wieczystej (KW) 
znane Sq od poczqtk6w XIX wieku. 
Pierwszym wymienionym w KW wlascicielem by I notariusz Antoni 
Pawlowski z zonq Helenq z domu Kr
cieskq. Na podstawie sqdowej 
llmowy kupna z 20 marca 1818 roku nabyl od niego za 1.200 talar6w 
radca prawny oraz dyrektor Sqdu Ziemskiego i Miejskiego Karol Kalau. 
Jako spadek nieruchomosc przeszla w r
ce licznych sukcesor6w Karola 
Kalau. Wsr6d nich by Ii: wdowa Charlotta Wilhelmina Kalau z domu 


123
		

/Brodnickieulice124_0001.djvu

			ProrrL."t)ltz, Gurlau Rauch i Albertyna z d. Kalau, Hermina Kalau, Laura 
Fabriciono z d. Kalau, rodzenstwo Edelina oraz Natalia Kalau i inni. Od 
spadkobierc6w tych posesj
 odkupil za 2.500 talar6w radca kr6lewski 
Ferdynand Weissermel wraz z zonq August q z domu Linz na podstawie 
sqdownie zatwierdzonej llmowy z dnia 3 maja 1856 roku (wpisu do KW 
dokonano 10 III 1857). Nast
pnym wlascicielem stal si
 burmistrz Rudolf 
Paetsch, kt6ry zakupil nieruchomosc za 3.000 talar6w na drodze umowy 
z dnia 30 grudnia 1862 roku (wpis 16 VI 1866). Po nim calq posesj
 
testamentem z dnia 10 maja 1871 roku odziedziczyla wdowa Matylda 
Paetsch z domu Kreuter (wpis 5 I 1881). Od niej za 12.000 marek odkupil 
Andrzej Panter z Brodnicy. Przewlaszczenie i wpis do KW nastqpil dnia 
19 stycznia 1881 roku. Nieruchomosc 29 czerwca 1883 roku za 13.700 
marek nabyl s
dzia Sqdu Okr
gowego Moller. 
W dniu 1 pazdziernika 1909 roku dokonano przewlaszczenia i wpisu 
posesji na rzecz Ewangelickiej Gminy Koscielnej w Brodnic
 kt6ra kupila 
jq za 36.000 marek. Od tego czasu budynek gl6wny byl siedzib q Ewange- 
lickiego Urz
du Parafialnego. Do roku 1934 mieszkal tam i mial swojq 
kancelari
 pastor Karl Theodor Dross, a w latach 1934-1945 jego nast
pca 
Erich Birkholtz (brodnicki superintendent 1940-1945). W zwiqzku ze 


:1' ,,' ...,._
, 
 I,;), ' ...., ' , ,' 
 , 

5f


;

:;?
;t
i!t
 
-'


'
:
:,. t

; : 
,; "4'-
;;:-:,r'-;
 ,
 '
<' 
1"1

 '.WI 

ai' """ "
,,

 
 ,
 : ;
:';

 I 
e\:\1
:;:}?:
Ji 
,-t< 
)..... -:--1 "'Ii
 ''''
' 
0i,.;, ,',\'
', i"'Y':'
' ,,:l''>,:,\I' 
t.,. j /(.JI*,.
....',

 ,:.",., 

, \1, '",,, ,
"v di'. ..' I"
'..'. ,'" .
'.. "I t" 'r'" " "--,.,, "'I """" _ ' 
J



i



 
i.
 t
 1
 
 1 1

'

J t
! \
i1
i!'j
 
 . ; 
'(11


 '11
ii
iiWi\i
 r
 
6

- .. =i

 ;

 
[ ft \

 :'


 
Ewangelicki Urzqd Parafialny. Stan w okresie mi
dzywojennym. 
Rys. Rudolf Birkholz. 


124
		

/Brodnickieulice125_0001.djvu

			zblizajqcym si
 frontem 19 stycznia 1945 roku biuro parafialne zamkni
to 
- nastqpila ewakuacja na zach6d. Formalnie do 1958 roku wlascicielem 
nieruchomosci byla nadal Ewangelicka Gmina Koscielna. Dopiero 
postanowieniem sqdu z dnia 22 kwietnia 1958 roku (wpis 12 XII 1958) 
przejql jq Skarb Panstwa Polskiego. 
Od roku 1945 kilkakrotnie zmieniali si
 uzytkownicy g16wnego 
obiektu. Przez kr6tki czas w 1945 roku korzystala z niego Milicja Oby- 
watelska, w latach 1945-1947 Powiatowy Urzqd Ziemski, 1947-1949 
Komitet Powiatowy PPR (od 15 XII 1948 - KP PZPR), nast
pnie - 
najdluzej - spoleczna sluzba zdrowia, kt6ra urzqdzila tam poradni
 dla 
matki i dziecka. 
W roku 1991 nastqpila komunalizacja tego mienia; podstawq byla 
decyzja wojewody torunskiego nr GP II 7220/33538/91 z dnia 14 lis to- 
pada 1991 roku, stwierdzajqca, ze z mocy ustawy przeszlo ono na 
wlasnosc miasta Brodnicy. Po geodezyjnym podziale dzialki, jej czesc 
nr 1216/5 0 powierzchni 0.06.47 ha wraz z budynkiem zakupi1 na 
podstawie llmowy sprzedazy z dnia 15 lute go 1993 roku Powszechny 
Zaldad Ubezpieczen SA w Warszawie (wpisu do KW dokonano 10 III 
1993). Nowy wlasciciel przebudowal wn
trze oraz gruntownie odnowil 
elewacj
. Dzi
ki temu Brodnicy przybyl pi
kny, zachowany w dawnym 
stylu obiekt. Zabudowania gospodarcze zostaly juz wczesniej rozebrane. 


..
 
: 


,..t 


. r:.; ... 


. Yo 
- 


'J, 


...tv"'.....': 



 



,>:_'::{"A:' 

 ',",_..";:::,:::

 
,',f"F ,,;::: 
\ ::;1:: :;'
,:




;



::E :.:."::i

:::
::
:';ii 
...v.-- ... .... ........ 
:.:::
 


:
.

;
..:
.
m::


:-»:

...;£

-:--- 


Ulica Kamionka 19. Obecnie siedziba PZU SA. Fot. }erzy Wultanski 2000. 


125
		

/Brodnickieulice126_0001.djvu

			W posesji tej rozgrywaly si
 niekt6re epizody powiesci Barbary von 
der Goltz pt. "Biala Dama". Perdynand Weisserme] wystqpil w niej jako 
Hans Adolf Perno a jego c6rka R6za Weissermel byla w utworze 
Malgorzatq Perno i postaci q tytulowq - "Bialq Damq". 


Park Miejski 
Nalezqcy do zamku plac turniej6w rycerskich z biegiem lat stracil swo- 
je pierwotne znaczenie i przypuszczalnie przez Ann
 Waz6wn
, 
mieszkajqcq w Brodnicy w latach 1605-1625, zamieniony zostal na duzy 
ogr6d. P6iniej uzytkowali go jej nast
pcy piastujqcy funkcj
 starosty. Po 
pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku teren wykorzystywany byl 
przez dzierzawc6w domeny panstwowej Brodnica-Zamek. W czasach 
II Rzeczypospolitej z inicjatywy burmistrza Mieczyslawa Jerzykiewicza 
zamieniony zostal na PARK MIEJSKI. Podczas pobytu w Brodnicy 
w dniu 22 czerwca 1924 f. teren ten wizytowal prezydent RP Stanislaw 



{:


,t

:
J'ri;
; 
.
j
''!I!t, H 
 .' 
 
 . "',"'
 ,
,,,,
,,,,, ,,
,,>-,,
 


1;J
;
;11
 

.: . '* no" ,I, , f'
 H' .. "«i 
><"':>;" 
f 

l
I 

 


Park Miejski. Fat. Karl Weckner 1940. 


126
		

/Brodnickieulice127_0001.djvu

			Wojciechowski. Uroczystego otwarcia dokonal 18 sierpnia 1927 roku 
wojewoda pomorski Kazimierz Mlodzianowski w towarzystwie 
przewodniczqcego Rady Miejskiej Brodnicy Zygmunta Stankowskiego 
oraz burmistrza-projektodawcy. Odtqd udost
pniony zostal szerokiej 
publicznosci. W latach trzydziestych w sezonie wiosenno-letnim kon- 
certy dawala orkiestra wojskowa 67 Pulku Piechoty pod dyrekcjq kapel- 
mistrza Emila Dawidowicza. Wysuni
to wowczas propozycj
 nadania 
temu ogrodowi imienia Mieczyslawa Jerzykiewicza, ale projekt nie do- 
czekal si
 realizacji. Podczas drugiej wojny swiatowej Niemcy, r
koma 
jencow brytyjskich, zmienili uklad przestrzenny Parku, usun
li kraw
zniki 
i basen wraz z fontannq. W 1944 r. zlikwidowali trawnikj oraz rabaty 
kwiatowe, a na ich miejscu rozpocz
li upraw
 roslin okopowych. 
Miejska Rada Narodowa w dniu 20 grudnia 1956 roku nadala 
PARKOWI Fryderyka Chopina za patrona. Wstawiono tez rzezb
 przed- 
stawiajqcq popiersie Kompozytora. 


Popiersie Chopina w Parku Miejskim. 


W 1986 r. cztery rosnqce tam drzewa uznano za pomniki przyrody. 
Sq to: 


Nazwa polska Nazwa lacinska Obwod Wysokosc Wiek 
em m lat 
platan klonolistny Platanus acerifolia 290 25 200 
lipa drobnolistna Tilia cordata 335 30 300 
klon zwyczajny Acer platanoides 285 23 200 
kasztanowiec zwycz. Aesculus hippocastanum 335 23 200 


127
		

/Brodnickieulice128_0001.djvu

			Dane z dnia 31 XII 1999. Podstawa: Praca zbiorowa "Przyroda 
powiatu brodnickiego" Brodnica 2000, s. 22-67. 
W roku 2000 na wielk q skal
 przeprowadzono renowacj
 PARKU. 
W 2001 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Warszawie 
nadal dyplom i medal "Za zaslugi w ochronie i piel
gnacji zabytkowych 
zalozen ogrodowych". W wydanym z tej okazji informatorze podano: 
"Park Miejski im. Fryderyka Chopina lezy na terenie wpisanego do rejestru 
zabytk6w Starego Miasta Brodnicy. Jego powstanie zwiqzane jest z budowq 
Palacu Anny Waz6wny, kt6ry wzniesiony zostal na terenie podzamcza 
w latach 1550-64. W tym czasie przy palacu zalozono ogr6d, kt6ry w 1927 
roku przeksztalcono w park miejski 0 swobodnym ukladzie kompozycyjnym. 
Powierzchnia parku wynosi 1,5 ha." 
Nagrod
 w dniu 21 maja 2001 roku w Eazienkam Kr61ewskich w War- 
szawie odebral burmistrz Leon Krysinski. 


(
:f


;
i'f
;


j
¥t

:

'

 
f:',(, ,
"',' w " ,>$ 
/;g;
 ' ><.. '1
'" .,' , :' ''''..
' ttr." 


;,;(
; ',; ''':'%':,
"",:': 
>:' 
'
 dj:
i' .,',-- ' 
'?\
 r
'
.$ ..;: U "::;,':=,:,=,=;:::,, ,:,": 
;<
:
; 


 i
;.:;<",'
.=
;
$ 


Park Miejski. Kamienie z herb em Brodnicy oraz miast 
zaprzyjainionych. Sq to: Strasburg (Niemcy), Kiejdany (Litwa), 
Br0rup (Dania). Fot. Teresa Wultailska 2000. 


128
		

/Brodnickieulice129_0001.djvu

			, , :< , ,:
 , : . 
 :. . . F:ifii' " ,'. .' :::

:
:.&
: 
,
 1;:::7'. :Y., , 
it ' ',..J: , : , ' :0,

 , " , :I:
:::
' 
;.._;
....

 . 


:

.:. . 
 "0)-" 
" .:
 )
t:. 
. : : , I:t 
 
 : 
 : ' :, : . ; , 
 , 
 : 
 , 
 . , , . . . , 
 , . , . , . : ' , ' , < . , , 
 . . , r ., . 
 : : , M : .. , 
 : ; , : , ' , . . ; , : , 
, 
 « , ; , : , ' , 
 ., ' , : , 
 : . , 
 : ; , r , 
 , . : 
 , l , 
 , : . 
 , tt , : . ' . . , ' . ' , ' , ' , " , . , t .. t :, : , 
f
t
. 
 ,- ;:;';} -:
 
': S >;'
 iA 

" " 

f . 

 
. , ;;
J;"'
 ,..,. 
 

i- 
 " 
;';

;:t?
; ..,. , : , . :, . , . , 1 , A . 
_ :, . . . . ,: : . . . , . : 
 . . , ' : ', : .. , ; , - , . , . ,: . . . , : , ,' , ' : : : 
 , ' ,. : : : , 
 , : , 
 , 
 , ', :, f
 : .
 , . . ' , :, , : : > , : : :: : .: : ; , ' : - , ' . : , : , : , 

 



 
r
 
!; 


: I


 


Park Miejski. Mury obronne po renowacji. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


Najpierw kOSci61- potem szkola srednia 
Budynek przy ulicy Kamionka 18, w kt6rym miesci si
 obecnie II Liceum 
Og6lnoksztalcqce, byl kiedys kosciolem p.w. sw. Ducha. Wzniesiono go 
z czerwonej cegly w stylu gotyckim. Istnial juz w 1381 roku. Obok 
znajdowal si
 szpitalik na 12 16zek oraz cmentarz. Szczeg6lowy opis 
swiqtyni przedstawil Jakub Fankidejski w swojej pracy IIUtracone 
koscioly i kaplice w dzisiejszej diecezji chelminskiej" (Pelplin 1880). Na 
stronie 4 napisal on: 
IIKosci6l sw. Ducha polqczony z miejskim szpitalem i cmentarzem stanowil 
od dawna znakomitq prepozyturf czyli probostwo; znajdowal sif na przed- 
miesciu Kamionce. Byl caly z cegly murowany, kryty dach6wkq, tylko 
dzwonnica byla z drzewa, wysoka jak kosci6l; w niej wisialy dwa dzwony; 
cmentarz nie byl oparkaniony. Wewnqtrz kosciola staly dwa vltarze: wielki 
dose pifkny, zlocony na tie czarnym; w nim obraz wcale artystycznie wyko- 
nany wyraial zstqpienie Ducha sw. na Apostol6w. Maly oltarz z tlem bialym 
stal po stronie ewangelii, obraz mial Wnieb. P. Marii. Wytwornq robotq 
odznaczala Slf ambona cala zlocona z r6inymi figurami swiftych. Niemniej 
i ch6r muzyczny byl okazaly. Zakrystia miescila sif za wielkim vltarzem, 
murowana i nieco wilgotna. Posadzka po kosciele ceglq wyloiona; lawek 
gustownej roboty dwoma rZfdami ustawionych bylo czternascie. Dwie lazvki 
czyli stale, r6wniei gustownie wyrabiane, staly po stronach prezbiterium. " 


129
		

/Brodnickieulice130_0001.djvu

			W czasie rozkwitu reformacji w Brodnicy kosci61 przez pewien czas, 
do roku 1596, byl w r
kach ewangelik6w. Katolicy przej
li go oficjalnie 
15 wrzesnia 1596 roku. W 1702 roku biskup Teodor Andrzej Potocki, po 
uzyskaniu aprobaty kr61a, wlqczyl kosci61 wraz z polqczonymi z nim 
beneficjami do kapituly. Od tego czasu kanonik z Brodnicq zwiqzany 
uzyskal godnosc scholastyka sprawujqcego nadz6r nad elementamymi 
szkolami katolickimi. Swiqtynia stala si
 scholasteri q pelniqcq rol
 
plac6wki oswiatowej. Obiekt, przez dlugi czas nieremontowany, zaczql 
na poczqtku XIX wieku podupadac. W roku 1822 rozebrano grozqcq za- 
waleniem drewnianq dzwonnic
. W 1838 roku kuria biskupia w Pelplinie 
sprzedala miastu kosci61 wraz z nalezqcym do niego pobliskim ogrodem 
i lqk q . W 1840 roku ten obiekt sakralny przebudowano zamieniajqc go na 
dom mieszkalny dla czterech rodzin nauczycielskich. Po adaptacji 
urzqdzono tam w roku 1864 progimanzjum m
skie. Byla to niepema 
szkola srednia obejmujqca trzy pierwsze klasy gimnazjalne: sekst
, 
kwint
 i kwart
 W latach 1873-1877 umieszczono w budynku nowo- 
utworzone gimnazjum m
skie pod naZWq "KONIGLICHES GYM- 
NASIUM" - kr61ewskie gimnazjum. W roku 1880 obiekt przej
la srednia 
szkola zenska zwana popularnie "TOCHTERSCHULE" czyli "szkola 
c6rek", kt6rq w roku 1890 przeksztalcono w Miejsk q Sredni q Szkol
 
Zensk q - STADTISCHE HOHERE MADCHENSCHULE. W 1921 roku 
plac6wk
 upanstwowiono nadajqc jej nazw
 PUBLICZNA SZKOEA 


,- 


"\...- 


Zenska szkola srednia. 1910. Rys. Rudolf Birkholz. 


130
		

/Brodnickieulice131_0001.djvu

			WYDZIALOWA. Byla to szescioletnia, a wi
c nie dajqca matury, srednia 
szkola zenska og6lnoksztalcqca. W zwiqzku z planami powolania osmio- 
klasowego gimnazjum dla dziewczqt w latach 1929-1930 dobudowano 
nowy segment (przypuszczalnie zaprojektowal go i prace nadzorowal 
budowniczy Gustaw Mahron z Michalowa). Z dniem 1 wrzesnia 1930 
roku "wydziaI6wk
" przeksztalcono w MIEJSKO-POWIATOWE 
GIMNAZJUM ZENSKIE kt6re w roku 1938 otrzymalo nazw
 
PRYWATNE LICEUM i GIMNAZJUM TOW. GIMN. ZENSKIEGO. 
W okresie drugiej wojny swiatowej miescila si
 tam zenska szkola 
rolnicza - LANDWIRTSCHAFTSSCHULE fur MADCHEN z intematem. 
W roku szkolnym 1943/1944 zaj
c juz nie bylo, a budynek cz
sciowo lub 
w calosci przej
lo wojsko oraz organizacje paramilitame. W roku 1945 
reaktywowano MIEJSKIE LICEUM i GIMNAZJUM ZENSKIE, kt6re 
z dniem 1 wrzesnia 1948 roku stalo si
 czteroletni q ZENSKi\ SZKOL1\ 
LICEALN1\ MRN. Po upanstwowieniu przeksztalcono jq w 1953 roku 
w koedukacyjne II LICEUM OG6LNOKSZTALC1\CE. W roku 1967 
polqczono I i II LO w jedn q szkol
 sredni q . Ulokowano jq w gmachu 
bylego Panstwowego Liceum Pedagogicznego przy ulicy Lidzbarskiej 
14. Opr6zniony na Karnionce obiekt tymczasowo - w roku szkolnym 
1967/1968 - zaj
lo Technikum Mechaniczne i Zasadnicza Szkola Zawo- 
dowa. Z dniem 1 wrzesnia 1968 roku budynek przej
lo przeznaczone dla 
dziewczqt LICEUM MEDYCZNE PIEL
GNIARSTWA. Na miejscu 
b
dqcegow likwidacji "medyka" powolano 1 wrzesnia 1991 roku II 
LICEUM OC6LNOKSZTALC1\CE, a p6zniej od roku 1993 - takze dwu 
i p611etni q koedukacyjnq szkol
 policealn q - MEDYCZNE STUDIUM 
ZAWODOWE - ksztalcqce piel
gniarki i piel
gniarzy. Obecnie 
dyrektorem plac6wki jest Renata Kaminska. 


Internat 
Przy ulicy Kamionka 24 wznleSlono trzypi
trowy dom. Na jego 
otynkowanej fasadzie Sq liczne ozdoby. Nad srodkowym oknem 
najwyzszej kondygnacji znajduje si
 kartusz z monogramem "AP", a pod 
nim data ,,1906". Nad oknami pierwszego pi
tra umieszczono dwa 
identyczne tr6jk q ty. Kazdy z nich posiada w srodku muszl
 z ulistnio- 


131
		

/Brodnickieulice132_0001.djvu

			nymi galqzkami po obu jej bokach. Fasady przez wiele dziesi
cioleci nie 
oclnawiano, dlatego widoczne Sq liczne ubytki 
W latach 1935/1936 i 1936/1937 obiekt byl tymczasowq siedzib q 
Zimowej Szkoly Rolniczej. Po drugiej wojnie swiatowej ulokowano tam 
Ihandl6wk
". Na widok6wce wydanej w roku 1948 z okazji 650-1ecia 
miasta Brodnicy znajduje si
 nast
pujqcy, napisany przez Alfonsa 
Znanieckiego, tekst: 
II W dniu 1.9.1945 r. uruchomlono gimnazjum p.n. Prywatne Koedukacyjne 
Gimnazjum Handlowe Towarzystwa Popierania Szk61 Handlowych, 
w trzypiftrowym budynku przy ul. Kamionka 24. W r. szk. 1947/48 liczy 
uczelnia 160 mlodziezy, tj. 50 uczni6w i 110 uczennic. Zatrudnionych jest 
15 nauczycieli. W gimnazjum istniejq: samorzqd, sp61dzielnia, sklepik, 
biblioteka i swietlica (...). W tym samym budynku mieszczq sif Prywatne 
Koedukacyjne Kursy Administracyjno-Handlowe. Dyrektorem jest p. Alfons 
Znaniecki." 


:

 


::
 

::':". 


Jt
:,:'.:?

{::::,:::::::::::::,., 
. - .. - 


. /f:
:i$:: 
_ _ ::::::::::::?::::;:::::::::::::::::
«
:.
:

 #: :
:f:::::.:.:._ ..::..
::::
:::;

;:::::::::':::
::


:
:


:;
;
':':::::::;";--::.:. . 
" "fI 
 , ' , _ , :: , :: , 
 , :' : . : ; , . " , 
 , :j : I' II 
? , :'
 
 , j : ' , f , l. . 
 . :; : ! ; , : 
r,
 l!fi Itt .- - .. 


:
r:':y:'
:: 


.:'",". ,".'1(. .:. 
') $ 

i

t. .i 
=: ,::
 

y
':::

\ 
,I
: f
:;::' iJ!.+ 
.

:. }.{,:. ,,:.: ..... 


., jJ9!P 
- ',{",'," .' 


. 
 If." .
;.:
. 
t" ,c.' Z 


:,', r::I::,
-;, M 
6::3 


.:5: 


'i ...... 


Ulica Kamionka 24.1nternat. Fat. Teresa Wultanska 2001 


132
		

/Brodnickieulice133_0001.djvu

			t$%
:
:

t





j'f.
:
:
:
:
:i


' 


. " a ¥:>s,'
 


::::::
::;
 
'"-=::X«"::.:.:.:.:-:".::: 


;
}':::;: .,:. 


:

f.', , ;,:

 .: _"' , 
 . .- ,>".«<..",,,!. 

]<'
..." :1<--":
' 
 

.::.. ,
:,

,,,,, '<0 : ,:":"m::',':"':
:,':'';;:: , 

"': ",,: .

".,:., ,':'\ ' 
 

 : i 1 W:
' ,,
 ,:

,: ,
::::> , 
;.:(,:
;:,.,
.W-M_ \ i::-- ,v; [ , . ..t \ 

 
 ", "" , 
.. ..... Jo «& 'Jo .1" 

,;:-",':':O"«<':
;'" 

,"'

':::: ' ..,...X 
. '/' :i 
:"' 1 
] "'.
.! '\.
({ it:ih:;:;,: 


(] .. t ., . ''' ; . ' 
 . ,< 
, 
 -....1 i:, ,:; , 
.- .»
: 
='>,..." 
 ,
:,
 
. 1.. .... .IY
 ';'"'" 
_., 

."


' , 


J:::.. 
: /;; ..1 
' ......, .. . .. ..,'. , 
...:-.._.:
:.:.:...,_. .:. . .'.:' . - . . ....: J ; ! .-.t. 
.. - .. ..............- 
" , 


0(0 . .....
j(. . 


>. ... . 


.......
 .
- 
 


".,
' 


.::,-' 


i!' 



-:..:-. . 


:'JW, ,'" 


, ;, :,-' ,'.. 


"':,! 
,..,

 
" 
 
.1_ 


:
 


,; 
......;.;-x:.......... - 


" .> 
',' 
 ,. ,.. , 
,"J',' ..... ..... 
", "', f :":"'::::':,',..,',:,"";::::, 
.. - . . - 
: >£'.'V' '-' , 0 ,':' 
':'If'" ',":"'"',, :,', , L ' '..,.. 
- . 
 -:» ....;:.:.:: - ...... . . . . ""::' 
- '.. , 
, , , 
:.:.; ': :t\,'
'I:"'*
7 

/"""':;:'
;i* ,}\, \:'.
<". ,': 
] "f
f
:
 =
r :


rl 


. . . .. . - 
. ....::................:....:..:....... 
. . '. :.«:..............;.....;.... ............. ....... 
" ;",
,:"t ,:,:, ..' 


"",',: ",::,:
..."
 


r< . f?;1
:5fJ:"
 


Budynek Kamionka 24. Detale. Fot. Wieslawa Kopiczynska 2001. 


W dniu 25 czerwca 1949 roku zorganizowano w tym budynku zjazd 
absolwent6w z okazji 25-1ecia istnienia w Brodnicy Szkoly Handlowej. 
Dnia 1 wrzesnia gimnazjum upanstwowiono zmieniajqc jednoczesnie 
jego nazw
 na Panstwowe Liceum Administracyjno-Gospodarcze II 
Stopnia, a p6iniej na Technikum Handlowe. Ostatnim dyrektorem tej 
szkoly byl Janusz Kosiak. Plac6wk
 zlikwidowano 31 sierpnia 1957 roku. 
Obiekt przeznaczono na intemat dla uczennic Liceum Medycznego 
Piel
gniarstwa. Obecnie korzystajq z niego wychowankowie reaktywo- 
wanego 1 wrzesnia 1991 roku II Liceum Og6lnoksztalcqcego. 


133
		

/Brodnickieulice134_0001.djvu

			Starostwo. Magistrat 
Wzniesiony na terenie nalezqeym w6wezas do domeny panstwowej 
Brodmea-Zamek i oddany do uzytku w roku 1880 gmaeh przy uliey 
Kamionka 23 przeznaezony byl na siedzib
 wladz powiatowyeh 
W lataeh 1880-1920 zajmowal go niemieeki LANDRATSAMT, w okresie 
1920-1939 STAROSTWO POWIATOWE BRODNICKIE, a od wrzesnia 
1939 do styeznia 1945 zn6w LANDRATSAMT. W zwiqzku ze zbli- 
zajqeym si
 frontem urzqd zamkni
to, a niemieekieh praeownik6w 
ewakuowano na zaeh6d. W dniu 20 styeznia 1945 obiekt tymezasowo 
zajql sztab niemieekiej 83 Dywizji Pieehoty. Podezas walk ulieznyeh 21 
styeznia 1945 roku budynek nie zostal zniszezony. W okresie 
powojennym byl zn6w siedzib q wladz powiatowych, kt6ryeh nazwy 
z biegiem lat zmienialy si
: 1945-1950 STAROSTWO POWIATOWE 
BRODNICKIE, 1950-1973 PREZYDIUM POWIATOWEJ RADY 
NARODOWEJ, 1973-1975 URZ1\D POWIATOWY. Po likwidaeji 
powiat6w z dniem 1lipea 1975 gmaeh przejql URZ1\D MIEJSKI, kt6ry do 
ezas6w wsp6lezesnyeh ma tam swojq siedzib
. Informuje 0 tym napis 
IIMAGISTRAT" umieszezony nad gl6wnym wejseiem. Stanowisko 
burmistrza piastuje Leon Krysinski, a wieeburmistrza Zdzislaw 
Brqzkiewiez. 




;



:.:-;.- '-
 
.;-/"':-'.
?,:- 


4-,
\;
-;/.t 


Urzqd Powiatowy okolo 1910 roku. Rys. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" s.83. 


134
		

/Brodnickieulice135_0001.djvu

			'.,


.;>
 '" 
'?'; ,'. .- , ' '
td!

 
,
'" ,_, 
"ft; :t
...

 J 
-/
,,-<...
. ,'
 ...;4....
'
 
-'"iii''' "
'
"'1 ,",." : "'fi!:,
.
"'1\ 
,.:;

; 

. ;ti' ;.<:
;..
, '
. " ,.'
 :::;



: :

;{4.
 
J Ol. if:
 -
 r. " :<, ,," "", ", 'I' .' .( '" , 
.
 b-:. )
":;,Sh
1i4 i;;
;':



:';
it
i
'

. 
,
, w- '.' ' ",...,.'. . ",;' , po. $", ''t-
 ?(' ,s"k
}:;''' 
 t., ,',.. 
(".. ' "'
 '> , , 
W',:, .', 1?: ;1."'--::'" "'.' '/:.j ,:, :)..
.
 ,::: 

.' J
 Y)




':l\

,



"::>:
 .t
'
;
\:'

.:
 '
 
.;

 
. 
 
 ' ; i ,;: ,:,
 '. 1 ;; ",1, i 
:""":"'t;:.
.
::;'
:, ,

,,,"<::"'''
ti , 
'" .L;JK. <:' '''')''''
 
, .. .----,,;(o

 l!,J
, 

 /.,'1.." .z:. .'" \t
, . . 
: :

.
 
f4' "! 1 
4 r: J ,:
/'
"!
':'dl
;' "
,s?
,,;,,, ,

\
/: 
',
.t
:,v:.,


'
 ,', 
f' , II . t ,. f!., ,.' ., ",. ,"'.Ii 'j .i-. '. · .., ;' ,'" ""<'.. ''''l
''" 



2
L(fit
:;)f:.1f


 . >: 


ii

;?
';i 
, ,t 
'....:t'.,;
'!', 
,,
'V' '
' " 

!'W!f.
 "'>
.:j,.,' ! 
.c:::,"'. '... . .....,i m.' 1 > ......c ',-: 

 i;
..... "
 .' .,..:=",.,'" 
. ,'JJt'M' . ..". 
, ,'.t." "..,..., -.:: 
, 
, ,


 :., "'
; '} ...' , .-t r 
i ,.' ,"': 1 
!llJ!lillj8&e 
i''''';', ,.:ii ':: ,$: '",. 
:: , 4


 'iW
;.:. "'
>;f¥
 " 
 '.

:
': >
\'!- (


f/
 '. 


t:
' .
.,--
-' : . ..- -, ..," r-- ':
:: (.:' 
, .
".. "X i 
 
.. ,,' , , > , 'w 
', e "1 
2-
 
:

; 1:



[ ."
\ 


Prezydium PRN. 1966. 


Drugie pi
tro zajmowaly r6zne specjalistyczne instytucje zwiqzane 
z rolmctwem oraz Urzqd Gminy Brodnica. P6iniej Urzqd Rejonowy, 
kt6ry rozpoczql swojq dzialalnosc 27 sierpnia 1990 roku. Z chwil q 
przywr6cenia tr6jstopniowego podzialu administracyjnego kraju 
z dniem 1 stycznia 1999 roku lokale zaj
lo Starostwo Powiatowe. Starost q 
jest Leonard Kowalski, a wicestarost q Waldemar G
sicki. 


Szkola rolnicza 
Powolujqc w roku 1903 LANDWIRTSCHAFTLICHE WINTERSCHULE 
czyli "ZimOWq Szkol
 Rolniczq" w tymczasowej siedzibie w Tomkach, 
rozpocz
to prace nad przygotowaniem dla niej odpowiedniego budynku 
w Brodnicy. W tym celu z domeny panstwowej Brodnica-Zamek 
wydzielono przy ulicy Grudziqdzkiej - dzis Kamionka 27 - parcel
 
o powierzchni 0.11.72 ha. W 1906 roku zakonczono wznoszenie obiektu 
i z Tomek przeniesiono do niego rolnicz6wk
. Oddany do uiytku 
budynek szkolny posiadal na parterze dwie sale lekcyjne, kancelari
 oraz 
pok6j nauczycielski, na I pi
trze mieszkanie dla dyrektora, a na 
poddaszu - lokum dla woinego. Plac6wka ksztalcila mlodziez m
skq 
pochodzqcq z malych i srednich gospodarstw. W roku 1914, w zwiqzku 
z wybuchem pierwszej wojny swiatowej, dzialalnosc dydaktycznq 


135
		

/Brodnickieulice136_0001.djvu

			Str
5burg; VI..Pr. 



 
{ L.wd?..it't:;d)i'!!
klle \Vitito:'t&t::hlJi!"" 
, 

 
,
 
t 
,I 



"'''C\.-.«>-: . 



h
' , 


.t 


.
 "'1' i ;.,

. r, -. ". . 
;'

J;:, 

.
::::B
\;*:':




 :,;:
.,
1;
;'
:!\_-F ..' ',' .' . 
 J ./ 
:;' 
. 
 ..... . I. [
-. 1111.,.. ., ..
." . --- 

:
. t :.:£ :A f ',: :
"
 £:
 . '.
;F;: ;
:;

:
t
. 
t
;

'::' 

- 
 
j 
;
]f;
'W
"" :i
 

':


 ':::':'





 $:
, 


: 
%r:
#.::{r:
i::

:%::

'::
:
:;
:
:
:
:'m
::
:':,fr
::
i*::r*:*::J1t
i.:K*W.&1
w.iW:
f

>i
N 


Szkola rolnicza. Wyglqd przed I wojnq swiatowq. Repr. Stanislaw Meyer. 


::.:::::- 


-. 



 


. "
,.. , 
. [' !t:Jl
 '::
 " 

;;>:
::,: ',:,"1 { 
.",:.:'"," 


I 
I 
,
 
:!3: 


,.
..:" ':,. .' 
 
__ "_':':-::::;::-



:

]
'-:h:<-:-:-:':-"" .' . 
f;j0":._.f'._, . _ ... '._'_',_ ..._....'\,.....:.:.::
_....:: 
" '
'dl:*I c 
il

:
:
:

:
:
:::
:

,:,:::::.:,:,:..,::,',:' 
't ,.:..,.. , i 
:.....'" ".': ".7' 'Y'';..:-;.;; ::_:: 
. .', : - 


 _.,

. "'. 
. ",: :11' 



 



 
I ,,', I " , 
-> ' 
:-'. . 
,',' ,:iJ:::..,,::,
I;?::
"j:::r 
.-- ................,.. ..... 
. -:"':.::.j. .'::..:.' 


#' 


( 
.t. . 


:}:
 :.y..N."";"':. 


-- . 
" ,:,', ,',', , ": ': ,: :m' , ' . ' , ' , . , '
 . ' , ' , ' , : , 'J,. ,1.,.,.,.:"JJ, ::L'm,.l":
L 

 
::.:."";»".. ..... ". ., .' 
. ::';..'"'..:,,',,,,:.", ,',':.:':::::: ',''','''" j 
..
:
::::

:



:
::::
:

:
:::::



::
i;:¥::::':':
,:-



1::
,}
 
*
::,:,,::::,"":::':
::":,.::..::?:':t t
,.':':',::',':::::': .i:;::<: :,:::::::
:::;::::;,;:;:;:
;;:;;
;;;::i;;

 :'
'Q
1jr ! 
1 


.... .. 
......................................--........ 
..'h..................... , .._..__ 
-.----.--... ----.-----. 


.
t. 


t.,'>:=:::.":.,""'=:.:,,.,..,:
:::?\,'.,,":.
":" , 
..........-...._..-..........-..........-......... 
..__ .'"__h''' ...... 


t
 
::;<;::
:«l
:;::.::::=:::=::*';::"-t::::;:::::::::::::::::,:
::::::::::::::::=::::::::..;::::::::::::::::;::::::':":=:=:=::::::::::

.l*::=:=::::::::::::::!!-.:-' .:. 
 '»" 


Budynek szkoly rolniczej po przebudowie. Fot. Jerzy Wultaflski 1996. 


zawieszono. W niepodleglej Polsce uruchomiono jq jako pierwszq szkol
 
rolniczq w wojew6dztwie pomorskim jui 24listopada 1920 roku. Nosila 
najpierw miano LUDOWA SZKOLA ROLNICZA, p6zniej - ZIMOWA 
SZKOLA ROLNICZA. Podlegala Pomorskiej Izbie Rolniczej w Toruniu. 
Ostatnie swiadectwo wydano 29 III 1939 roku. Podczas okupacji 


136
		

/Brodnickieulice137_0001.djvu

			reaktywowano jq jesieni q 1941 roku pod naZWq LANDWIRT- 
SCHAFTSSCHULE DES KREISES STRASBURG WPR. - IISzkola 
Rolnicza Powiatu Brodnickiego". W 1944 roku zakonczyla ona swojq 
dzialalnosc. Podczas walk ulicznych 21 stycznia 1945 budynek nie zostal 
uszkodzony. Po wojnie organizowano w nim kursy dla czlonk6w 
zespol6w Przysposobienia Rolniczego. Pierwszq formq nauki dla 
mlodziezy zenskiej w wieku szkolnym byl KURS KROJU I SZYCIA 
trwajqcy od 1 IV 1947 do 30 IX 1947 roku. Z dniem 1 pazdziernika 1947 
na bazie tego KURSU utworzono ZENSK1\ SZKOLE PRZYSPOSO- 
BIENIA ROLNICZEGO. W 1948 otrzymala ona nazw
 SREDNIA 
SZKOLA ROLNICZA. W 1951 plac6wk
 zlikwidowano, a budynek od 
1 IX 1951 roku sluzyl Szkole Og6lnoksztalcqcej Stopnia Licealnego (I LO) 
za intemat dla 50 zamiejscowych uczni6w. W sierpniu 1957 roku go 
przeniesiono. Obiekt przejql Komitet Powiatowy PZPR, kt6ry dokonal 
jego rozbudowy. Usuni
to przy tym ciekawq, charakterystycznq dla 
przelomu XIX i XX wieku, architektur
. Zajmowanq dzialk
 
powi
kszono do 0.12.96 ha. Decyzjq wladz miejskich z dnia 7 maja 1990 
budynek przekazano ZASADNICZEJ SZKOLE ROLNICZEJ oraz 
SREDNIEMU STUDIUM ROLNICZEMU, kt6re wowczas nie byly 
jednostkami samodzielnyIlli i stanowily fili
 Zespolu Szk61 Rolniczych 
we Wroniu. Od 1 stycznia 1991 roku powolano w Brodnicy ZESPOL 
SZK6L ROLNICZYCH. Zajmowal on obiekt do 31 sierpnia 2001 roku. 
Uroczystosc rozpocz
cia zaj
c w nowym gmachu przy ulicy Karbowskiej 
29 odbyla si
 3 [X 2001 roku. Opr6zniony przez rolnicz6wk
 budynek 
zakupil Bank Sp61dzielczy w Brodnicy. 


1. Witold Miskiewicz "OSwiata rolnicza w Polsce" Warszawa 1929. 
2. Stefan Surzycki "Rozw6j wiedzy rolniczej w Polsce" Krak6w 1928. 
3. Tadeusz Wieczorek "Historia szk61 rolniczych w Polsce" Warszawa 1973. 
4. Tadeusz Wieczorek "Historia wychowania i oswiaty rolniczej" Warszawa 1966. 
5. Tadeusz Wieczorek "Zarys dziej6w szkolnictwa rolniczego w Polsce do 1939 r." 
Warszawa 1968. 
6. Jerzy Wultanski "Rolnicza ktiZnia" (w) "Zielony Sztandar" 1993 nr 23. 
7. Jerzy Wultanski "Jubileusz Szkoly Rolniczej w Brodnicy 1903-1993" (w) "Ziemia 
Michalowska" 1993 nr 6. 
8. Jerzy Wultanski "Dzieje Szkoly Rolniczej w Brodnicy" Brodnica 1997. 


137
		

/Brodnickieulice138_0001.djvu

			ULICA ZAMKOWA 


Na planie miasta J. F. Steinera z roku 1743 nie ma zadnej ulicy lecz 
zaznaczono tam przedzamcze. Zapewne w roku 1785, kiedy rozpocz
to 
rozbi6rk
 zamku, powstala tam ulica zwana SCHLOSSSTRASSE (das 
Schloss = zamek, gr6d) a wi
c ulica Zamkowa. W polowie XIX wieku 
zast'lpiono j'l now'l, ale 0 tym samym znaczeniu - BURGSTRASSE (die 
Burg = zamek, gr6d). Takie miano podaje F. A. Zermann w spisie z roku 
1851. Dotrwalo ono do 1920 roku i obowi'lzywalo w latach 1939-1945. 
W czasach mi
dzywojennych byla i od 1945 jest ULIC1\ ZAMKOW1\. 
Nazwa zwi'lzana jest z wzniesionym przez Krzyzak6w zamkiem. 


Zamek 
Andrzej Pabian i Waldemar Rozynkowski w pracy IIZamki krzyzackie na 
Ziemi Chelmiilskiej" (Tomil 1997) na stronach 34-36 tak opisali brodnick 'l 
warowm
: 
"Zamek byl budowany w czterech etapach. Na poczqtku XIV w., do ok. 
1317 r., wzniesiono oba obwody mur6w zamkowych, wiez
 gl6wnq, zapewne 
skrzydla mieszkalne oraz mury obwodowe przedzamcza. W drugim etapie do 
1339 r. zostal ukofzczony zamek g16wny. W 4. cwo XIV w. wzniesiono cz
sc 
budynk6w na przedzamczu. Etap czwarty ok. 1415 r. objql modernizacj
 
obronne:?o obwodu zewn
trznego i przedzamcza. (...) Zamek wlasciwy (dom 
konwentu) wzniesiony byl na rzucie kwadratowym (45 x 45 m), kt6rego 
cztery boki (skrzydla) tworzyly wewnqtrz dziedziniec. W jego p6lnocno- 
wschodnim narozniku znajdowala si
 wieza 0 wysmuklym ksztalcie, 
w dolnych kondygnacjach szescioboczna, w g6rnych osmioboczna. Posiadala 
ona dwanascie kondygnacji (51 m wysokosci), z kt6rych dwie dolne byly 
sklepione krzyzowo, od si6dmej do dziewiqtej kondygnacji p61koliste arkadki 
na konsolach. Najnizsza kondygnacja wiezy sluiyla jako loch wi
zienny. (...) 
W skrzydle p6lnocno-wschodnim obok wiezy znajdowala si
 brama wjazdowa 
i przedbramie. Jedyny dost?p do zamku od strony wschodniej prowadzil 
poprzez zachowany slad pierwotnego przedbramia i bramy, wprost przez 
drewniany most wsparty na murowanych filarach w Josie. Za bramq znajdo- 
walo si
 male, wybrukowane podw6rze z przejsciem w kierunku dziedzifzca. 


138
		

/Brodnickieulice139_0001.djvu

			_....-=
 

:. -. 



 
i 
! 



 


-.... -"":1" '" 
-- 

:: 



.... 


.. 


--
-'--=: --- 



-=- 


- - 

- 


- .,. 
.; .6'e_:.__ 
- 
._.: .'. 


STRASBURG. 


im J(Xhr
1.6
5. 


1= 


Plan. Fortyfikacje Brodnicy - zamek i mury obronne miasta 
wg Samuela Puffendorfa 1655. 


5t HL05S 
5 TR.A-5 B v R<1 . 
., -
. 
 
4 

 
, 


 : :-!_
- .. ..
.....w- t .... - 
. ..... 
 ..... 
 


! 


Plan zamku. Johann Heise "Die Bau- und Kunstdenkmaler 
der Provinz Westpreussen", s.417. 


I 
,D 


139
		

/Brodnickieulice140_0001.djvu

			140 


",*""" 


"
': d 
,
::; :n , ;; :,:, :* :.:.,:,: 
 ':;C 1:"J:

:::

::::;:;


::;:::,:::;;
;::::

_ ) 
m
 

!;m;' ':It 
fi U I t ,I 


, 

", JI 
" ", '.'" ':
, *:..:""" 
I;'ii:;:l t: t 


';;;,,: ", 


"b@i
W#';;#,.:".: 
",;,
: ...... ,.. , 



j
ii
tii :

, ':.::;i:i,: :::;::'1::, :W:"_::"::;J(

 
I:
 
m
::;:;::::":' ,":'" 


,: 




:: 


. :.:.-." ....-....
:.::::
 



' 


Zamek. Rys. Jerzy Fryderyk Steiner 1743. 


,
,A 
,1,
"" 
t

:
:"'1;" 
 



:t

1'
 'J 
 
g.1-. 1 "',"',..: 
, ...£r:
 , : , 
 " ,'lff'


,if.

(
 
'
""'
 j ,
{ . .ltv;I!
& - ..'
 
\
 
fi 
i1' : '

 f
': fif:'J9 

 '''f1t- t::
:' , , :,X'! ,, '
 , ;';r: 
:y1
':;.,>":,.:,:- ":"""::;=¥::,:,'i::::;

" 
*"" i'.fi,: 
.$04;;,.:,1(' 
:;;:'" '4f
W""" 
::
.ti:::
::1$.;,:
:$«r
':'" 
,,:;j:, 


"",.,,
': 
'¥""',', 


:::#":=: :;:-:.: 
:",ft

:' ":

1 "':' 


.- - t'f



fl
._ -.-.......-.JIt.-. 








*

::;
 
-.-...-......-.......-.-......_--.--. 


Pr6ba rekonstrukcji zamku. Rys. J. Slawinski.
		

/Brodnickieulice141_0001.djvu

			Wyglqd zamku w 1771r. Rekonstrukcja Ferdynand Zermann 1829. 


.
;-
 
4' 
 
t'l""""'\'
 
\
:
!} 
f-){ 


0 ..' 
...- -.... 

. . 
G-->! 
o 


. 

I 



.. 
jU:,.... ,., no, 


=-
:
=.:.
.--:.:
=
.
::::



-
...
...
) 
 


:Io;.;.
;!It;.
«.. :--....
... -.'" .............->I'I.N'
:.. .../.>
 



 


'--1< 


. '::.:: 
o;;:
 
:.3 
.,
-, it1 ' 

'i 
'''I 


e, 


t-
 


I 
A--- ! 


;,£
;.;:;: 

.;:--;
 

-.:-- 
I 
 
 

 ;'
j 
i I:! 
:
'-<
,: 1 



. - 


I_b 
! 


:;..; 


Przekr6j przez wiez
 zamkowq. 
Johann Heise "Die Bau- und Kunstdenkmaler 
der Provinz Westpreussen" I s.411. 


141
		

/Brodnickieulice142_0001.djvu

			Dziedziniec zamkowy przypominal wn
trze klasztoru, otoczony byl wokolo 
dwukondygnacyjnym kruzgankiem, wspartym na granitowych kolumnach 
z daszkiem jednospadowym krytym dach6wk£I. 
Ze skrzydel p6lnocnego i zachodniego zachowal si
 zarys mur6w i piwnice. 
Natomiast w skrzydle poludniowym ocalala tylko piwnica kryta sklepieniem 
krZYZOWYln. Pomieszczenia piwniczne i parterowe sluzyly ceLom gospodar- 
czym (spiza rn ie, sklady zboza, warsztaty, stajnie itp.). W najwaznie]sze] 
cz
sci zamku - domu konwentu, znajdowaly si
 zwykle pomieszczenia 
reprezentacyjne: kapitularz, refektarz, kaplica, infirmeria i mieszkanie kom- 
tura. Wed lug wizytacji z XVI w. kaplica zamkowa byla wspanzale wyposa- 
zona; nad portalem znajdowala si
 kamienna plaskorzeiba, tryptyk gotycki 
z 1339 r. zdobil posrodku pi
kny posqg Madonny z Dzieciqtkiem, nad 
oltarzem wisial starozytny krucyfiks, pod scianami staly rzeibione stalle. 
Przyscienne postacie swi
tych apostol6w (rzeiby pelnoplastyczne), na- 
wiqzujqce do programu dekoracji rzeibiarskiej katedr gotyckich (...). Wyzej 
wymienione pomieszczenia znajdowaly si
 na I pi
trze i byly sklepione 
przewaznie krzyzowo. Pomieszczenia II kondygnacji sluzyly celom wojennym 
i gospodarczym (zbrojownie, spichLerze). Od strony Drw
cy znajdowalo si
 
miejsce ustfPowe, tzw. gdanisko lub inaczej dansker, kt6rego masywne 
podstawy zachowaly si
 przy murze obwodowym. Po obu stronach zamku 
zachowaly si
 szerokie i gl
bokie fosy, na kt6rych byly trzy mosty. " 


Autorzy nie wspominajq 0 zmianach wprowadzonych na wierzcholku 
wiezy przez Ann
 Wazown
. Spiczasty dotychczas, gotycki szczyt, 
zastqpiono w drugim dziesi
cioleciu XVII wieku cebulastym, renesan- 
sowym. U gory umieszczono metalowq chorqgiewk
, pelniqcq rol
 
wiatrowskazu. Na chorqgiewce znajduje si
 obejmowana przez dwa 
trzymacze - ukoronowane lwy - duza tarcza podzielona na cztery pola. 
Jej centralne miejsce zajmuje mala tarcza z herb em rodowym Wazow - 
stylizowanyrn snopkiem. Na pierwszyrn i czwartym polu duzej tarczy 
jest godlo panstwowe Szwecji - trzy koron
 na drugim oraz trzecirn polu 
- godlo Gotlandii - stojqcy ukoronowany lew. Nad duzq tarczq umiesz- 
czono koron
, a po obydwu jej stronach inicjaly "AP" (Anna Princeps), 
ponizej widnieje data ,,1616". Sugeruje to, ze prace przy przebudowie, 
podj
te z inicjatywy krolewn
 zakonczono w 1616 roku. 


142
		

/Brodnickieulice143_0001.djvu

			'1'" 

f , 
'"i
;',' 
\t 7:
.W 
.'1t 11. ' 
, " -
..... ':t 
 . 
\'''. ' . t""
&
 ,
..,;.,
 ,J 
,t 
" 
 l':':
. ...."":. .' 
 : 
 
: -. ..., 
... ..... u 
! ..... "'-".. .. 
,: """, ... 1:\......." 
!
': -
.....,,,.....r.... 
 ' 
0<' " ........-:; ',J , 

;. 
j, 

:' 


Chorqgiewka na wiezy 1616 Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" s.49. 


Od czas6w wojen szwedzkich zarnek przestal pelnic swojq dotych- 
czaSOWq rol
 i zaczql popadac w ruin
1 ale widoczny jest jeszcze na 
rysunku Steinera z 1743 roku. W 1785 roku kr61 pruski Fryderyk II 
zezwolil na rozbi6rk
1 lecz Fryderyk Wilhelm IV w 1842 jq wstrzyrnal 
i nakazal rernont ocalalej wiezy. Przetrwala ona do czas6w wsp6lczes- 
nych. Prace konserwatorskie oraz wykopaliskowe prowadzono w latach 
1937-1938 pod nadzorern prof. Jerzego Chyczewskiego z Poznania. 



'
 ;*

 , 
" , : , . , 
 ; . , ; , : , : . '; . ' , '
 , ' , . , < , ' , ; , ; , ;- , ' . . , : , .. , ' , . . . " " , ; , : ; ' : . : . , . . : . . . ' . : , ., , ; . - , ' : : , ' , . . " , ' . . : '. , '.::'

:;
:,,';:' 
", .:..:-y.... ..:::
::"


k:
 ,::

Jo 
 
....
 . 
 
.:::::::::: :
 


Ii! 


-," ';! 

f'
ttf: 

: ..;.-$-, 


I 

 
{
 


 
t .m-'. .0. .llii!0\'i
. 


.<:'-. ....... 
.



;:.
. :'
', 
:;:. 


 


11 


__.1!L ::"g 






:.\.:...;. '.::
:

 
f
.t?2.M"""""","",@"".,
w"".,.",.",.'-wK:);:tf&i1:\57
. 91:(,:,::,@:

!"tJ 


Wieza zamkowa i stojqCY obok magazyn. Z lewej zabudowania 
gospodarcze domeny panstwowej Brodnica-Zamek. 
Fot. Karl Weckner 1940. 


143
		

/Brodnickieulice144_0001.djvu

			>
 .:
:


.

;. '.'iit
. 
:}
\
:.::: 


,:.:,,:,:,::::::>:;:}::
:{::"*:;':;:::::::'''''';
;.j
 1l
:.-,.", """.
 ;;r:;f::L
{b

'
 ::Ab:
: 



{\::::;,t;/:::/:J:"" 
:..... :::
:::
::"':":::- ': :::.:.:. 
: <

;:
. i:.... _:«.?:
: 
*>;:l:f::\
: :
;;. 
..

::.:.
.:
 .;.
.:. .- 



:.:: .
:m 


.::::;,,;" 


! 
\;kl
; 
I:
,::; 
:'J
:'
'''' ',' 
'A"'9s
 
f:::, ". "'-:'ltt::,,:':::):' 

.-.... .:::t.
: 


*::= 
",:,.,

"
;'
:'
;9'" 
 ' 



oJ:C-:.. .-';:"_ 
.........:-. .:.,::: ::. :-::::.::::-:.-.:
::-. 
":-" .-:.......: .' .... 
.. :': ..{:: . ....(j-;

i
;. 



 
 


f 
 

 
'
 

?-:- 


ii: 
?\ 
"- :.:
: ::'"'' 
'

:
:<
;

{<';
:<,::
 ..'" 

 ..

' 
 
 4Ji t
 :. . , : " _ , . , , , ' , " , 
 , . , ' ,. 
 , . , 
 : . :, 
 , !




 
:"-",' ",'''', 
:t
,:,,:, 

l':¥;
:*lYW;1Rtf;-(.:
i
;,.J
 t:: ' ''.k
' 


..' ':

-:
:
:::-.. 
i

i::
 
"

if
;:t

i
:
 .. 
"i1";;
'';. !-i;,:",
 I 
':f

:!:,.,?r:
':;:<;
':: ''j! 
 
,', .'
'" :""
":: ..,:
m" ,',

:;: 
:t.2>" , ,.I, " ,..:4;
 
"""..:,::
:
;




5::::
?
:


 
.:

u:

:


:..:t

 :::::,,/:::::r.;:::,:: : 
'.:.;.:-:- :.,' :.:':

:

':';

--'.::.:
%:
:/
; 
:';.':;


:':
.
.-'::{:
(:
:
:';::
/:;;;
:;:"*'
:.'
:{1#r;,
..-:.:r:'-
'-G-'
-¥O:C':

:
- 
.(....-.;; 


': ,
,::" 
.
..
:...- 



..
t::
.:::__..:. 
';;:":')


{_.-:
y:
?'
::::-
 
"':::i' :@,i 

;, 


'" 


«.:..,-;. . 
,.:'t.:<.Y
.o; 
:,,'

:'::-':::'''
'''-' 

.: 
"
r;:: :::::,::,j 


'
:.; 


;w 



::::
 -:);' 

i:+ 't X ,-.f:, 
-'* ..
... 
 ..... ... 
"":/:;;:::i':::::':', .:' 
:'*'''':;;}}:::::,:,.i,L:: 



/ 
:f.:::::
:
:;{\::'i':-":

::
::'::.:::_,;,*


::: .... . 


".
. 
__::.:{ ?i "i

"::
 .. >"'0 
:(:;

',:' ; '
:;i':<..
;,::-:.,




i

:\:;i
;;
, 


.
 
'
..
: 


Mury zamkowe po konserwacji. 
Fot. Teresa Wultanska 1997. 


144
		

/Brodnickieulice145_0001.djvu

			Roboty ziemne wykonano w 1940 i 1941 roku odkopujqc cz
sc piwnic 
oraz fundament6w. Wykonano w6wczas takZe schod
 226 stopni, na 
wiezy. Od 1969 roku prowadzono nadal prace wykopaliskowe i kon- 
serwatorskie. 
W czerwcu 1987 roku zamek przej
lo Muzeum. Odtqd urzqdza ono 
w piwnicach zamkowych stale ekspozycje Wieza dost
pna jest takZe dla 
turyst6w. W okresie 1970-1975 prowadzono prace konserwatorskie 
i adoptowano piwnice na kawiarni
, a p6zniej na sale wystawowe. 


Strasburg 
Am Ambrorrn 


Btodnlc.a 
[tft¥ widf p;)tf1.jiac1.id .. 


"'
:.. 


. ,
::,,!:.;.:
;).:A
 
..--
.
.- 


)0. 
. .....
)oI' ...",.,.... 
.,-
..,"/..
" , 
.

;,::
A,<', ..,':
 , 


';0. 
.....-.. 


..:..... ::
.. 


Ulica Zamkowa na przelomie XIX i XX w. 


Palac Anny Wazowny 
Na uwag
 zasluguje r6wniez wzniesiony pO przeciwnej stronie warowni, 
Palac Anny Waz6wny. 
Na terenie przedzamcza Rafal Dzialynski, starosta brodnicki, wzni6s1 
now)!, bqdz dostosowal jui istniejqc
 obiekt do swoich potrzeb. Dla 
kr6lewny Anny przebudowano go w stylu renesansowym i zamieniono 
na jej rezydencj
. Dalsze zmiany w konstrukcji palacu mialy miejsce 
p6zniej m.in. dokonano ich od roku 1678 do 1698. Obiekt sluiyl 
brodnickim starostom za siedzib
 do pierwszego rozbioru Polski - jako 
ostatnia funkcj
 t
 sprawowala Anna Schmidt 1771-1772. 
Antoni Chudzinski w "Brodnicy w XVIII wieku" (s. 19) opisal obiekt 
nast
pujqCo: 


145
		

/Brodnickieulice146_0001.djvu

			11 W p61nocnej cz
sci przedzamcza, opierajqc si
 0 jego mur wschodni, wznosi 
si
 pO dzis dzien jeden z najciekawszych budynk6w w Brodnicy - palacyk, 
wzniesiony ongi przez Zygmunta III dia 6wczesnej dzierzycielki starostwa 
brodnickiego, siostry Anny. Jest to gmach obszerny z niezwykie wysokim 
dachem, pot
znymi kominami, olbrzymiemi sieniami, z okratowanq kuchniq, 
wysokimi komnatami, oswieconemi wielkimi oknami 0 dwudziestu malych 
szybach. Po smierci ksi
zniczki Anny sluzyl on jako rezydencja innym 
starostom i ich zastfPcom (.oo). Lustracja z r. 1730 przedstawia rezydencj
 
starost6w brodnickich jako nadzwyczaj wspanialq: byly tam bowiem posadzki 
z r6znokolorowe] giazurowanej cegly, posowy malowane i zlocone, sciany 
malowane w kwiaty, kosztowne piece kafLowe, r6wniez malowane we wzory 
r6znobarwne na tIe bialym". 
W wieku XIX i pierwszych dziesiqtkach XX wieku palac dla dzierzaw- 
cow domeny panstwowej Brodnica-Zamek spelnial rol
 budynku 
mieszkalnego i reprezentacyjnego. 
W latach trzydziestych XX wieku obiekt sluiyl oswiacie. Od 1936 do 
1939 roku zajmowala go handlowka - Prywatna Koedukacyjna Szkola 
Handlowa, a od 1 wrzesnia 1937 roku takZe Prywatne Koedukacyjne 
Gimnazjum Kupieckie (dyr. Stanislaw LOS). Z dniem 1 wrzesnia 1939 
miala bye uruchomiona roczna Szkola Przysposobienia Kupieckiego 


" " " r 
t;,' ,., ;:::
'jfi
:::;:;'" 
". ",.': ',..','.., 

'9 
,
:
,:. ,.o:;,:J'.':" 
;:
;,i;

f
' :jl
(
 v 
'
 " 
:. .".- ".OJi." - __. 
 :
&.:;._ ..::\_. 


.t

irt.
_. 



 --,", 
",' tj I'; .':.:f.' 
': : 
 : ; , ' ' 
-- 
> " 
i :' 
 
: 
N """"';' ''
 '::: ',, !Ii ' ,,' , , 


'*,. , 



j;:
"::':' 

' 


Palac Anny Waz6wny w latach 20-tych xx w. 


146
		

/Brodnickieulice147_0001.djvu

			I stopnia. W latach 1936-1938 parter zajmowala Prywatna Szkola Pow- 
szechna. W roku szkolnym 1938/1939 dzialala tarn r6wniez pod 
patronatem Pomorskiego Towarzystwa Muzycznego - Szkola Muzyczna 
(kierownik: kpt. Emil Dawidowicz, kapelmistrz 67 Pulku Piechoty). 
W ostatnim okresie pokoju, a wi
c przed wrzesniem 1939, wn
trze 
palacu wykorzystano nast
pujqCO (w nawiasie - uzytkownicy po powo- 
jennej odbudowie): parter cz
se poludniowa - Szkola Muzyczna (przez 
wiele lat kawiarnia), oraz mieszkanie dla woznego (Klub Nauczyciela 
ZNP i siedziba Polskiego Zwiqzku Emeryt6w, Rencist6w i [nwalid6w), 
parter cz
se p6Inocna - gabinet przedmiotowy SH, z kt6rego korzystaly 
r6wniez uczennice lice urn i gimnazjum (lokum dyrekcji Muzeum 
Regionalnego i jedno mieszkanie), pierwsze pi
tro cz
se poludniowa - 
dwie izby lekcyjne dla klas II i III SH (obecnie sala wielka), cz
sc 
p6Inocna - sekretariat SH, gabinet dyrektora pok6j nauczycielski, jedna 
izba lekcyjna dla klasy I (od odbudowy biblioteka publiczna). 
Na poczqtku drugiej wojny swiatowej w palacu zakwaterowano 
wojsko niemieckie, nast
pnie przej
lo go podobne do Powszechnej 
Organizacji "Sluiba Polsce" niemieckie zgrupowanie paramilitame 
znane pod skr6tem RAD (poczqtkowe litery od das Reich = Rzesza, 
panstwo, die Arbeit = praca, der Dienst = sluiba), kt6re przybylo do 
Brodnicy latem 1940 roku i urzqdzilo ob6z w lasku miejskim. Na froncie 
gmachu umieszczono w6wczas peIn q jego nazw
: REICHSARBEITS- 
DIENST (Panstwowa Sluzba Pracy). 
W trzeciej dekadzie stycznia 1945 roku, podpalony przez zolnierzy 
sowieckich, obiekt doszcz
tnie splonql. Pozostal po nim tylko szkielet. 
Brak dokladnych opis6w i material6w ilustracyjnych z dawnych stuleci 
spowodowal, ze ruiny odbudowano wedlug przedwojennej fotografii 
zachowujqc jedynie wyglqd zewn
trzny z tych czas6w - zrnniejszono 
tylko ilose kornin6w z 6 do 4. Wymiary: dlugose 53 m, szerokose 13 m, 
wysokose do gzymsu 9 m, wysokose dachu 8,5 m. W "Katalogu 
zabytk6w sztuki w Polsce" (Warszawa 1971, tom XI, zeszyt 2, na stronie 
20) zamieszczono taki opis: 
"Spalony 1945. Odbudowany 1960-1970. Bez wyrainych cech stylowych. 
Murowany z cegly, otynkowany, Wzniesiony na rzucie wydluzonego 
prostokqta. Piftrowy, 0 CZfsciowo dwutraktowym ukladzie wnftrz przeksztal- 


147
		

/Brodnickieulice148_0001.djvu

			conym IV okresie odbudozvy W pomieszczeniach w CZfsci pd. w przyziemiu 
sklepienia kolebkowo-krzyzowe. Elewacja frontowa jedenastoosiowa, w jej 
CZfsci pd. odslonifty fragment mur6w gotYCklCh. Dach czterospadowy kryty 
dach6w/a:('. 


.

.- :"'

' i
::. .

.:- 

 ... ... '!-.';'I"...,::...... 


. - 

., 


." 
- 
. ---- 
- 
 


,, 
;;.:.
 :: 
¥.r, 


Palac Anny Waz6wny po spaleniu w 1945 roku. 
Rys. Rudolf Birkholz. 


".y' .,.. 


'. -."X 
:,,:' 
::
." 




 >,.:: " 


',!t 
'
..':.,\.- 


-
 
--
 


':'iF' ' 


>1 i_ "'
i ; "_J._ [

 l
'U:
j
::
 
, ".." Ii I I ',::: [ I; ., , '.J{,:,:,.." , ',: . ::,: ,{f .. <:.' 
.r" " ,:,;: ".
 ,: '
'" q, :,; :", ; '
?:f
 
 ,j
r '


;:
:" '/

: :
 
'.' '

H '

 H Hm
 . .'. .....ml\;H

 


... -", 
 -"_._._._......:.
:::::::
:::::
:
.......... . .,..." - 
:':
;; Jl#/M: .".=<,W'N' il:::
::::,
.,? 
:
':':'::::
:':: ", 
I«ti {::: : ':"':::::::;:;: ;;:;':::;;
:;:;:::
:::;:;:;;;:i;;:;:: .. '.',:, ..:.."" ::' ':,: .':::, 

":::::;::::;;;,:..,'-::':<:
' "Ji¥,
:':;.. .', 
;, ,..::"
",:,:'-«o::":
,> ..".. 


Palac Anny Waz6wny po odbudowie. 
Fot. Aleksandra Siwinska 1987. 


148
		

/Brodnickieulice149_0001.djvu

			W roku 1969 na zakonczenie odbudowy na froncie umieszezono, dzis 
jui usuni
tyr, napis: "PALAC KULTURY". Wn
trze zmieniono i dosto- 
sowano do nowyeh potrzeb. Z element6w wystroju wewn
trznego, kt6re 
przetrwaly pozog
, na uwag
 zaslugujq dwa identyczne kominki 
z piaskowea (136 em x 144 ern) na pierwszym pi
trze. Na scianie tylnej 
paleniska kazdego z nich znajduje si
 metalowa tablica (77 cm x 84 cm). 
Centralne jej miejsee zajmuje monogram "CS" otoezony owaln q wiqzan- 
k q dw6eh galqzek z liscmi. Nad inicjalami - korona. Litery "CS" sugerujq, 
ze jest to monogram przedostatniego z okresu I Rzeczypospolitej starosty 
brodniekiego w latach 1766-1771 Karola Schmidta (Carolus Schmidt). 
Nad iniejalami umieszezono koron
 szlaeheck q , ale nie zwykl q 
pi
eiopalkowq, leez bardziej ozdobnq na wz6r zachodnioeuropejski, 
zlozonq z trzeeh fleuron6w oraz dw6ch sterezynek zakonczonych perla- 
rnl. W "Katalogu zabytk6w sztuki w Polsce", wyzej eytowanym, kominki 
te zostaly pomini
te. 


W oddanym po odbudowie do uzytku obiekeie ulokowano w 1969 r. 
bibliotek
 publicznq (p6In. cz
sc I pi
tra i ez
sc poddasza), na pewien 
czas bibliotek
 pedagogieznq (poddasze) oraz Muzeurn Regionalne od 28 
XII 1986 do 1 IV 1996 (p6In. ez
sc parteru). Przez szereg lat fragment 
parteru zajmowala kawiarnia. Na pi
trze znajduje si
 reprezentacyjna 
sala wielka, gdzie umieszczono "portret Anny Waz6wny". Gmach ad 
roku 1969 sluzy Bibliotece Publieznej Lm. Ignacego tyskowskiego. 
Funkcj
 dyrektora piastuje dr Jadwiga Wojeieehowska. Od 30 VIII 1996 
p6Inocnq ez
sc parteru zajmuje Urzqd Stanu Cywilnego. 


149
		

/Brodnickieulice150_0001.djvu

			' ,>, 


::,::
"""':


i
 , : , ' , : , ; , : : 
,, : ;!l , I :, : : ' " , . : ' ,: . , -.: :: ' :, 
. .. .

 :" .
 
t , 
 . : . 
 . .: , '. . :
 . t:
iff} 
 I:.,::: '. ;): ,:
 ,9 
 
::
 :g

:':rt':' f


 /

 


f '\i 
',
 


<$: 
{. 


'0:,:1" 


.
. ::=:;:'::.:' 
:
: :
:m 


I:
 


:-iK. 



 

'
 
.0 
:,,... 
 
/t, 


..
 . ... 
 . 
 ......... . x
:; .....:. . .... .:: 
.: 
. .... ,:" 
i
l
. 
'


ir" '. 
«.. . ,..;0.... 
:-;;.

:::.:::L
:...

 
..: 
f
 W" 
':'::":,...,.::fJ : ::
l:. 


-
. "." 



 


!:' 

, , 


:::::atADlt

:MIEiSKA
i]Z

r':' 
,.,,
:t'PJ{
llliNt:'::
'T
 ",' 


U').i. 


:( 


nRonNtdAf:;:.:?nkBQJItf'
; 
...........-...................................-........... ..-............-.................. 
............................... ....................... 
.......__..... n........... ............._.......... 
.h......... _._ ......... .._.n .....u. ...... 
. ........... ...... -..... ..... 
' 30 '" ..,."". M .."'.. A1 ""...."" l .. !1J8 .. '..... 
. .... -.- .. 
. ... - - 
.i;:
;::::.: -:j

i::.:::::::::::::.:.::::

...-::: ;
:{-. .. 


:- y-,: 
-, '",- 



, 


.-:;%. 


" 


 '\
: '. 
 
".- , 


'
'- 


\: 
: 


;::

:%.;
 

, .. 


Kamien z pismem runicznym 
ustawiony przed Palacem Anny Waz6wny. 
Fot. Rudolf Birkholz 1 VI 1998. 


150
		

/Brodnickieulice151_0001.djvu

			.::: 


::
.....:::c 


.' 1 ": -.-' 
".:,,=.x..-:.::.
: '. 
m 

:::

:;' ..,':: 
ii_:: .',',.. 
..-..-....... 


... -. 
 .......:.."=.:,;:::::::::::::
:
:
::::;::-:::::::::

:Z
:
:



: 



. " 
.=}:;
 


tl';



 ......

::: 


:.(
 
I 


" .
::::::
:;;:'; 


>. ,:::::'. 
"i;:) 


:
:' 
.:;,." 
'::
 


 
., : 


:} 


,:r:j 
.7" 



t(4$
:

 


.,,,.,,:;.<:;::,
 


w ...... 
L= 
t:: 
l:ii
:: 


l r;;: :
 ".., " , 



'
'i:
:
1
f;"'$t ,. 


..;,&:..::.... 
;.........:
:.:. ..... 


.:.:-....::
.:
.i 
If' 
I 
f
,:,',",::'?:::,,:,':


¥:i:,
f
::'::-::;: 


......:..: 


Glaz pamiqtkowy. Fot. Teresa Wultanska 2001. Napis na tablicy: 
II W ROKU PANSKIM 1998 
BRODNICA UROCZYSCIE 
SWI
TOWAEA JUBILEUSZ 
700 LECIA MIASTA 
CHYL
C CZOtA PRZED HISTORI
 
UWIECZNIAJ
C WSPOECZESNOSC 
DLA PAMI
CI POKOLEN 
BRODNICZANIE" 


;::
, 


,,.
" 


>
' 
'
 


'
e
y': <,,:)jJ 


:::"k;,: 


. ...;:.j;:'f.::V. 
M
t 


'" :' i:
; 't
'
t:
):: 

 :;"=>
: ,,( "".'", 

}, 
j*
;
;;,f::,,;:,' '
: . ',; 


Jr\
:: 


", ,,:::::::::,::;,:,< ,;;i
,
:::
::':";ih d{
 


- :-. :
::-:... ......--:-. 


.. 


Mury obronne przy Palacu Anny Waz6wny. 
Fot. Aleksandra Siwinska 1987. 


151
		

/Brodnickieulice152_0001.djvu

			.
 


..V:\ 
I f j'. .. 114 . 
. m .... l " " , . 
7
 


..,,/ 
tV 
", 
" 
lM , "
"""':"" 
::1-V: ',,':' 
, ',,:',Xi j:" 


.. -r _ ......::.. ; :......... 


'''l 
.:.t:: 


-+ 


,+ 


1) Byly cmentarz ewangelicki 
2) Szpital 
3) Szkola Podstawowa nr 3 
4) Budynek wladz oswiatowych 
5) Byla siedziba Strazy Granicznej 
6) Szkola Rolrucza 


Fragment planu miasta. 
7) Sqd 
8) Kosci61 i klasztor 
00. franciszkan6w 
9) Cmentarz katolicki 
10) Star os two - magistrat 
11) Kosci61- dzis II LO 


12) Dqb "Kopemik 
13) Park Miejski 
14) PaiacAnnyWaz6wny 
15) Wieza i ruiny zamku 


152
		

/Brodnickieulice153_0001.djvu

			ULICA MICKIEWICZA 


Nazwy: Ulica Mickiewicza - Langfuhrerstrasse (ul. Wrzeszczanska) - Ulica 
Mickiewicza 


Ulica Mickiewicza lqczy Kamionk
 z Zamkowq. Powstala na terenie 
domeny panstwowej Brodnica-Zamek. W roku 1910 wzniesiono przy 
niej pierwszy obiekt - dom urz
dniczy, kt6ry p6zniej stal si
 wlasnosci q 
Edwarda Wojciechowskiego (dzis: Mickiewicza 5, dawniej nr 1). Ulica 
w6wczas wlasnej nazwy nie posiadala. W okresie mi
dzywojennym 
1920-1939 byla ULIC1\ MICKIEWICZA. W tym czasie wybudowano 
jeden prywatny dom mieszkalny nalezqcy do Pawla Manszewskiego 
(Mickiewicza 2). 


erocnitund' fhohfurm 


,: ',:,i
t::: k: 
, , , 


 
...; :-¥::::,.
 


Widok6wka sprzed I wojny swiatowej. 
W sp6lczesnie ul. Mickiewicza 5 


Patron 
Adam Bernard Mickiewicz urodzil si
 dnia 24 grudnia 1798 roku 
w Zaosiu pod Nowogr6dkiem. Jego ojcem byl adwokat z zawodu 
Mikolaj a matk q Barbara z domu Majewska. ,Ucz
szczal do szkoly 
dominikan6w w Nowogr6dku. Po jej ukonczeniu w latach 1815-1819 
studiowal na uniwersytecie w Wilnie. W czasach studenckich (1817) 
nalezal do wsp61zalozycieli Towarzystwa Filomat6w. Od wrzesnia 1819 


153
		

/Brodnickieulice154_0001.djvu

			zatrudruony zostal w charakterze nauczyciela girnnazjalnego w Kownie. 
Praca pedagogiczna nie trwala dlugo. Dekonspiracja organizacji 
filomat6w i filaret6w, z kt6rq nadal wsp61pracowal, spowodowala jego 
aresztowanie. Od 23 X 1823 do 21 IV 1824 siedzial w wi
zieniu w klasz- 
torze bazylian6w w Wilnie. Zwolniony otrzymal nakaz osiedlenia si
 
w centralnej Rosji. Podczas pi
cioletniego tam pobytu przebywal 
w Petersburgu, Moskwie, Odessie i na Krymie. Po opuszczeniu carskiego 
imperium odwiedzil Berlin, Weimar, Rzym, Genew
, Paryz. Stqd wyje- 
chal do Wielkopolski (sierpien 1831). Tam zastal go upadek powstania 
listopadowego. Z falq emigrant6w w marcu 1832 optiScil Poznaflskie 
udajqc si
 przez Drezno do Francji. Od sierpnia 1832 mieszkal w Paryzu, 
gdzie wydawal czasopismo polityczne "Pielgrzym Polski". W roku 
akademickim 1839/1840 pracowal w charakterze profesora literatury 
rzymskiej na uniwersytecie w Lozannie w Szwajcarii. Po powrocie do 
stolicy Francji objql w 1840 roku katedr
 literatur slowianskich w College 
de France. Wykladal tam do maja 1844 roku. Podczas Wiosny Lud6w 
w lutym 1848 roku wyjechal do Rzymu. Na wloskiej ziemi zorganizowal 
Legion polski zwany tez "Legionem Mickiewicza". Po powrocie do 
Francji zalozyl i redagowal w Paryzu od marca do pazdziernika 1849 
roku w j
zyku francuskim dziennik 0 mi
dzynarodowym charakterze 
"Le Tribune de Peuples" ("Trybuna Ludu"). W 1852 roku zamierzal 
zakonczyc dzialalnosc politycznq. Podjql prac
 w Bibliotece Arsenalu 
w Paryzu jako bibliotekarz. Podczas wojny krymskiej we wrzesniu 1855 


154
		

/Brodnickieulice155_0001.djvu

			roku udal si
 do Turcji eheqe sformowac tam oddzialy polskie do walki 
z Rosjq. Zmarl nagle w Konstantynopolu dnia 26 listopada 1885 roku. 
Szezqtki jego przewieziono najpierw do Paryza, a p6zniej sprowadzono 
do kraju i w dniu 4 lipea 1890 roku zlozono w podziemiaeh katedry na 
Wawelu. 
Do jego dziel nalezq: "Oda do mlodosei" (1820), "Ballady i romanse" 
(1822), "Grazyna" (1823), "Dziady" (1823-1832), "Sonety" (1826), 
"Konrad Wallenrod" (1828), "Ksi
gi narodu i pielgrzymstwa polskiego" 
(1832) oraz "Pan Tadeusz" (1834). 
We wrzesniu 1939 roku nadano uliey miano LANGFUHRER- 
STRASSE. Langfuhr to po niemieeku gdanska dzielniea Wrzeszez. Jest 
mozliwe, ze eheiano w ten spos6b zaakeentowac zwiqzki z Gdailskiem. 
Byl on w6wezas siedzib q wladz okr
gu (prowincji) obejmujqeego takZe 
i Brodnie
 (Reisgau Danzig Westpreussen - Okr
g Rzeszy Gdailsk Prusy 
Zaehodnie), zwlaszeza, ze lezqeej w poblizu uliey Sqdowej (Geriehts- 
strasse) nadano nOWq nazw
 - Danzigerstrasse ezyli uliea Gdailska. 
Po 21 styeznia 1945 roku przywr6eono miano ULICAMICKIEWICZA. 
W lataeh powojennyeh wzniesiono tam trzy domy (nr 3 i 7 oraz prywat- 
ny 2A), a wspornniany blok urz
dniezy przebudowano dostosowujqe go 
stylowo do dw6ch nowyeh do niego przylegajqeyeh. 


. :
:.:::
;,,;
$.:
'
" 
" 
, 
 
,it

 .
 
,
' 1.1]"z,.. 
- 
 h
 '
:
r;:I '\: . 
! ,.
 " " : ,
: :: ,.. . ::- . 
 : . : : , 
 .. ::;;;:i*
 . 
 , 


 . L > '
 . ; . i . :
 : : :: ,: : ' , _ . :'
 ' ;_ ' : ' . ' :
 ': :: : ' 
.
;./ ' ., ,JI J -"' '",\g.UJi >;t;: 
, ,,
.:-"c;.,:- 
 ill" "" A · q ;\ i
 ,,'AI 

?;", " '" " 
f
);:
:)j

m , . , 
J
.t





'

' .': ': 
... I ,", :


... .
w ...Q-..::
:.' 
" ;;';:

 ::;i:: 
:,;
:!
.,;Wtb

 


Ulica Mickiewicza nr 3, 5, 7. Fot. Teresa Wultanska 2001 


155
		

/Brodnickieulice156_0001.djvu

			ULICA S1\DOWA 


Nazwy: Osada Piaski - Graudenzerstrasse (ul. Grudziqdzka) - Gerichtstrasse- 
Ulica Sqdowa - Danzigerstrasse (ulica Gdanska) - Ulica Sqdowa 


Piaski 
TakCl nazw
 otrzymala osada, a takZe powstala znaczrue p6zniej 
i lezqca w zupelnie innym miejscu, ulica. 
Mianem PIASKI obj
to wyzej polozone, nalezqce do domeny panstwo- 
wej Brodnica-Zamek, stqd zwane tez wsi q rzqdowq, piaszczyste tereny 
na zach6d od miasta, mi
dzy Drw
cq a Strugq Brodnick q i jeziorem 
Niskie Brodno. Po raz pierwszy wzmiankowane w 1724 roku. W 1789 
liczyly 23 "dymy" zap:lieszkale przez rolnik6w i ogrodnik6w. Na nie- 
mieckim planie miasta z roku 1829 figurujq jako PIASKEN. Zaznaczono 
tam istniejqce juz w6wczas: kosci61 i klasztor 00. reformat6w, cmentarz 
katolicki oraz ewangelicki, a takZe stojqcy na wzg6rzu wiatrak-holender. 
Na tym obszarze wzniesiono p6zniej gmach sqdu, szpital, domy miesz- 
kalne. Po uruchomieniu linii kolejowej Brodnica-Najmowo-Jablonowo 
i Brodnica-DrtiZyny-Kowalewo powstalo przy torach kilka obiekt6w - 
budki dr6znicze oraz domy mieszkalne dla dr6znik6w-kolejarzy i ich 
rodzin. W okresie wzmozonej germanizacji nazw
 PIASKEN zmieniono 
na SANDDORF (niem. der Sand = piasek). Z biegiem lat nazwa tych 
teren6w PIASKI wyszla zupelnie z uzycia, a dziS jako nieaktualna zostala 
zapomruana. 


Zmiany nazw ulicy 
Pierwsza znana nazwa to GRAUDENZERSTRASSE (niem. Graudenz = 
Grudziqdz), a wi
c ulica Grudziqdzka, poniewaz do tego miasta przez 
brodnickie Piaski prowadzila. Takie miano wyst
puje jeszcze w 1905 r. 
P6zniej stala si
 GERICHTSTRASSE (niem. der Gericht = sqd) czyli ulicq 
Sqdowq. W okresie 1920-1939 byla ULIC1\ S1\DOWA a w latach 1939- 
1945 - DANZIGERSTRASSE (niem. Danzig = Gdansk) 
, ulicq Gdansk q . 
W roku 1945 przywr6cono przedwojenne jej miano - ULICA S1\DOWA. 


156
		

/Brodnickieulice157_0001.djvu

			S
d 
Decyzjq Kr6lewskiej Regencji w Kwidzynie z dnia 27 IV 1898 r. nalezqce 
dotychczas do domeny Brodnica-Zamek parcele 0 powierzchni 0.23.94 
ha i 0.42.63 ha przekazano organom wymiaru sprawiedliwosci. Na 
dzialce tej w roku 1898 wzniesiono z czerwonej cegly, ozdobiony 
elementami neogotyckimi i czamq glazurowanq ceglq budynek sqdu 
(obecnie ul. Sqdowa 5). Obiekt uznany zostal przez konserwatora za 
zabytkowy. 
Zakres, a co za tym idzie nazwy sqdu na przestrzeni dziesi
cioleci zmie- 
nialy si
: -1920 Konigliches Amtsgericht 
1920 - 1928 Sqd Okr
gowy 
1929 - 1931 Wydz. Zamiejsc. Sqdu Okr
gowego w Toruniu 
1932 -1939 Sqd Grodzki 
1939 - 1945 Amtsgericht 
1945 - 1950 Sqd Grodzki 
1950 - 1975 Sqd Powiatowy 
1975 - Sqd Rejonowy 
Obecnie Sqd Rejonowy posiada Wydzial I Cywiln}j IJ Kam}j 
II] Rodzinny, IV Prac}j V Ksiqg Wieczystych, VI Grodzki (od 1.11.2001). 
Funkcj
 prezesa piastuje Krystyna Zieliflska, a wiceprezesa Irena 
Mleczko. 


-:""":

,, :,:..:'< ...:;:"-" ,.-
c...:':iD

;:,.: ,--:;- .
>::",:::;:":.,-.:.
",,,,
,. 


---_::
::"'":"
::.:-=:-.-'-- 



-'-:
. :. ",:..." V"«.: ..,--
..:: .':" " : 
.. . _..._ _
.____"".___ . h_ . u:-
'"--..:;' .- .,
-- -
:-- .--.." ::"_ _:' ':':::__.:.__=- -
'.::. . 
 . 0.. 

...... , , . .. . . ", , ):J
 , " 

 ::'
",'
'
'
:
' 
,

.:",
:-


,:
,

.,
,,:, '. - :.<
,
,
__
"
<
 -::--: "C
 :. ,'" 
:"'
7,:
:
;0::':-:": .' 

_
.
,
_ 


Gmaeh sqdu okolo 1910 roku. 
Rye. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" s.261. 


157
		

/Brodnickieulice158_0001.djvu

			W'<-:" 
 ] 
:i
& 
;-, <"'w;

r""""', ::
:,,,, , 
.....r ,.' ,..,
,..,.. , . ,'.', " '" ,', 

0" 
 "":1

 , : , : , j : i . : , ! : i , ' , : , ' , : : 
 , 
 , t , 
 . ' " , f , : , i , ; , ; , ' , . , ' : 
 , 
 , ! , ; , \ . 
 : : , ; : :: , . , . , 
 , : : ki , 
. 
,'< h' ;.:rH
 ' ..' , '
... '. 
 
. -m 
 
 i , 

,: j ,':,:, ,,.:' ,; ;, 
::


:,...
?y.:
:A;



' ;. " 
$_,
y 
':t

;" 

"''": 

jl' .r<., !\t'
::'Pj
J ...' 
". " 
-,', . 
. <,.. " . '.,Ii I ii

:11:J
r[
;.ji 

r0! ifi 
33
z.4 

 ?, 
i r 
-;: 
 !i 
t': 
>;;":"'iJ:'>:::':::
 &i:it:
,. " ., . : , :
 , i ": : , ..' , 
 :: .
. , , ,: ' ., ' : . ., ' : ' . .: ,:, , . '_' ..' ,..,......, - iI
, _, 

 .-:c,,
 o ,'!":._ .". 
;I 


t

t¥.;.

 
: \".w"';':':"'>:'::':"':":"':""':"":':":"'"':":':':'...,',':',':'>:,',',.,"',',",.".,",.,',',',',',',',','.'.,.,"',',',"'w..',...,' '.,.,..,',','.."',','" "",J*m",,
,,%, ",;"< it;: 


Budynek sqdu. Fat. Teresa Wultanska 2001. 


Osrodek domeny Brodnica-Zamek 
Przy ulicy Sqdowej znajdowalo si
 centrum gospodarcze - osrodek 
domeny panstwowej Brodnica-Zamek, a po drugiej wojnie swiatowej - 
PGR Brodnica-Zamek - skladajqce si
 z biurowca, gorzelni, chlewni ze 
stajni q , obo
 stodoly, domu mieszkalnego dla pracownik6w,przerobio- 
nego p6zniej na magazyn oraz wagi. Obecnie, po zlikwidowaniu PGR 
wi
kszq cz
sc tego obszaru zajmuje dworzec autobusowy PKS, a mniej- 
SZq - straznica Panstwowej Strazy Pozamej (w. Sienkiewicza 23). 


Klasztor 00. franciszkanow 
Pobyt 00. reformat6w w Brodnicy na Piaskach rozpocz
la w dniu 20 
marca 1752 roku uroczystosc erygowania domu klasztomego Zakonu 
Braci Mniejszych Reformat6w - Ordo Fratrum Minorum Reformatorum - 
OFMRef. Dzialalnosc w zakonnym zyciu zakl6cily w 1769 roku walki 
w obiektach klasztomych, gdzie schronili si
 przed wojskami rosyjskimi 
zwolennicy konfederacji bardzkiej - konfederaci dobrzynscy. Moskale po 
ich pokonaniu i zdobyciu klasztoru wzniecili pozar. Splon
la wowczas 
biblioteka archiwum oraz niekt6re obiekty. W nast
pnych latach je 
odbudowano. W okresie porozbiorowym wladze pruskie stopniowo 


158
		

/Brodnickieulice159_0001.djvu

			k "
;:
" ;:7



 
\ r:,t : 


i:
! 
"m 
, , :: , :, " " ' , ';:', ::/ :" . ,,>, 
;
i , '::: 
 , :'

 , :: , 
 \ ' r

 , 
 , :,:
('"::: , ,,
,:: , ,: , :: , :: , :
 , :: , :: , ' , :: , :::: , :: . 
; 
. ", " I'u"'
 


 ,.


 i 
1
' , :, . r , ! ,, ' :: _ ,, 
 . : , ' 

, " ' ?':'''''',:' - :,"-' 
 
{ 


:$ :
 



 .
 
::::.:.
: 
:
.:.:-: 


H,
 
;.,:::iil"r:: :,' , ' ''(*,:,,', :, 
n:
:
 ;:' ':':i)j":'::::'li' 
 "::':'::i'::::':';ii
';: 
- :::=: 
, , , 

. J 
 }
." U! K.... 
 



 :1rc ! 
': L " ,. ,
- 

 . . 


, t.. "V,;, " ""*@... '" 
(t1"Y:

:
*
:

" .0, "m":::"""", "'
i 


Kosci61 i klasztor 00. franciszkan6w. Fot. Teresa Wultanska 2001. 


ograniczaly prac
 zakonnik6w. Podczas epidemii cholery - sierpien 
i wrzesien 1831 - urzqdzily w klasztorze szpital zakazny. P6zniej 
intemowaly tam chorych i rannych zolnierzy polskich oraz cywilnych 
uczestnik6w powstania listopadowego, kt6rzy 5 pazdziernika 1831 roku 
przeszli pod Brodnicq kordon. W tym samym roku Prusacy zmusili 
reformat6w do opuszczenia swojej siedziby. Po likwidacji klasztoru 
i adaptacji pomieszczen urzqdzono tam wi
zienie czynne w latach 1840- 
1945. Ostatnich wi
zni6w, w zwiqzku ze zblizajqcym si
 frontem, 
ewakuowano 18 stycznia 1945 roku na zach6d. W dniu 9 pazdziernika 
1946 roku Komenda Wojew6dzka MO w Bydgoszczy polecila Komen- 
dzie Powiatowej MO w Brodnicy przekazanie kurii biskupiej w Pelplinie 
budynku po nieistniejqcym juz wi
zieniu. Powstaly wi
c warunki, kt6re 
umozliwily powr6t zakonnik6w do Brodnicy. Biskup chelminski 
dekretem z dnia 15 sierpnia 1947 roku przekazal im kosci61 i klasztor. 
Uroczystosc przej
cia przez 00 franciszkan6w - Zakon Braci Mniejszych 
- Ordo Fratrum Minorum - OFM - odbyla si
 2listopada 1947 roku. Przez 
dluiszy czas cz
sc pomieszczen klasztomych zajmowaly warsztaty 
Sp61dzielni Inwalid6w IlJEDNOSC" w Brodnicy. W dniu 5 stycznia 1980 
roku wyprowadzila si
 ona przekazujqc zakonnikom zajmowane 
dotychczas przez siebie pomieszczenia. 


159
		

/Brodnickieulice160_0001.djvu

			Pierwotne drewniane budynki klasztome spalili Rosjanie w 1769 roku. 
Nowy klasztor, kt6rego budow
 zakonczono w 1772 roku, wzniesiony 
zostal w stylu barokowym, na rzucie prostokqta z cegly, otynkowany, 
jednopi
trowy. Pomieszczenia parterowe majq sklepienia kolebkowo- 
krzyzowe, pomieszczenia na pi
trze - kolebkowe z lunetami. Wew- 
n
trzny wiryndarz czworoboczny. Dachy cztero- i dwuspadowe kryte 
dach6wk q . 


.. 
ti 


;r 
'. 


! Ii 
I':
 " 


}: ,
 
I :' ::
'j 
*
:::- 
:'.:X.:;:- 

U ' ' , 
Of: 


y .>:> \\,,
 ': (', :,:"" '
 :,1 
': . : . ' 
 , ' :: 
 : : :
 : :, ' , ' , ; . > , 
 , YfF , :;: , ' , ' , '::: " : : , . : L , 
 , .# , , , < , " ' . ' . ' :, 
 " ; " , , , ; , ",, , ' ', .. , . ".. .:

 ': 
 ,*sn
- ,. ':
: 

....:, 
- i,' 1\ ",: 
 
 " " ,J'
.r'
r; , 
:
. 
 , 
.,< ' ,,', ",:: --:1 11
,,'r'
"; -/;>' 
.< 
 . ,
.: 
t
?' .

 : j :' 
.,'
<
 ::h?, .
, ,\). >;:P i 

 
 " ,,'
; ,
. t;.' ;'
,;- '1;:f:'
 ; ,'j .t" 
 
. . 'jJ .. , '{ , ' I 
I ' " . '"'" ' ' i"" " " , , ?;
1,::' ,! , 'j';::" 
, \ .:: ... . 
 , :: : : , ' .. : : ;
 . . '; , : ,, ' , :: : , ;
 
' ft 
,.:.> . ,
 , t , ;: ,x
.'" ,-::, ':,
:
 , :;{r( " , ,:
 , :,:: ' ,' , -",':':
:'
' 

>, , '" " ; 
'" .. 
 
 w." . };--. -
..:. ".":;' '
?' :.- f . 
"r
 1 ..> 
 , !" ' : " 
 ' : " : ' :" ' :
:'" '
 . ':, ' ::::,:, " ::: ' :: ' ,, ' , , , " " :..}i:
:
ff:<
 
:>
: 
: i " " ,., ::c' {,? 
r, ' ,.. " 1r
 " t . ',- =' ,fi . ::;::! 
:.:-::

;:-;...:.. ,, ' ., : , ',' , ' , " . '
 : ';. ,, ' , : , 

 , 
 . ' : ' : " : : , : : : : ,
 , 
 , ::. , 
 . :i : :: : " , " " , " :
 , '
 , 
' :, . :""", , . " "" " ,':: ," ,: : ' 
U"!'

!
J 
, 
:. ..' ", 
" 
J

 w '"' 
 ,
 €- ...- < . :.. , .: , . . : . 
 : : : ,. , ; , : . ; . 
 . 
: , ;: , :: , : , . , ; 
 , 
 , : , s , : , . , 
 , : , " , '.. , ' , :; , : ,, : , . , ' , _ , ' , 
 . . ", ' : ' , . , 
 , .. , ', , :: , : , - " " : ,,, ,
, 
. ,:, . 

 :.. , ' . 
, ' , ' , : : ' , < . , . . : 
 , - , . , : , .: 
 :
 : .. , . . . . : , . , ' , ' , .. , . < : , : , ' , ' , '... ,: : , :. , '_ , 
 , < , :: , r , ,, , 
 . , ': , ' . 'f , ' :, 
 , ' : ' , 
 , ; : 
 , - , 
 : ', , " . : . . , 
 , 
 , ' , ;- . ' : . , ' , 
 : . . . , ;"
" " " , :
j - .;.,: "'- 
 -' 

' . 't 
'. _: '!" .
 l ,@ ff 
'r" ' «» , ..' ":"" "_"
:;'::

::
::Z,,:.:

:
::,.
.,,::',,:
.,
:
*
:.

, ::, 
.......;.;-:-:.....--....:..;".-- : -.' 


, , ' 
" ,
-f'-il

::.
.', 
 . 


::
L.. 


. . '" :.....:....:;:.;.. ..-- 
:0
 , ,:'
 , 
 , 
 . ;
t , 

fi

"' 
. ". . 
¥ w:."?' 
, ':.. ",.,..,;
::','

: ,,'-' . ..
',;
Wf;i¥:'--:::$JF :::

 




\..w_

 ::...... 


:::
,
 


Wn
trze kosciola 00. franciszkan6w. 
Johann Heise "Die Bau- und Kunstdenkmaler 
der Provinz Westpreussen" . 


160
		

/Brodnickieulice161_0001.djvu

			KOSci61 klasztorny 
pod wezwaniem sw. Franciszka z Asyzu poswi
cono 1 sierpnia 1762 
roku. Wzniesiony zostal w stylu barokowym z cegly i otynkowany. Dach 
kryty dach6wk q . Wiezyczka z sygnaturk q obita blach q . Na fasadzie 
kosciola dwie nisze, w kt6rych juz po drugiej wojnie swiatowej umie- 
szczono posqgi sw. Antoniego Padewskiego oraz sw. Franciszka z Asyzu. 
Wykonane zostaly przez mieszkajqcq w latach 1947-1949 w Brodnicy 
artystk
-rzezbiark
 Balbin
 Switycz-Widack q . Wystr6j wn
trza - oltarz 
gl6wn)T, stojqce przy nim dwa oltarze boczne, ambona - jednolicie roko- 
kowe. Trzy te oltarze zrobione z drewna d
bowego, rzezby - z lipowego. 
Powstaly w drugiej polowie XVIII wieku. Dwa dalsze wstawiono w roku 
1948. 
W roku 1831 jeden zolnierz pruski sprofanowal swiqtyni
 wjezdzajqc 
do niej na koniu. Rekoncyliacji dokonal proboszcz brodnicki ks. kan. 
Mateusz Osmanski poswi
cajqc jq powt6rnie 3 sierpnia 1838 roku pod 
nowym aktualnym do czas6w wsp61czesnych wezwaniem - Niepoka- 
lanego Pocz
cia NMP. Od tego czasu swiqtynia pelnila rol
 kaphcy 
pogrzebowej i wi
ziennej, a w latach 1920-1939 - kosciola garnizonowego 
dla stacjonujqcego w Brodnicy najpierw 65 Pulku Piechoty 1920-1921, 
a p6zniej 67 Pulku Piechoty 1921-1939. W okresie 1939-1945 byla zn6w 
kaplicq pogrzebowq a takZe katechetycznq - prowadzono tam nauk
 
przygotowawczq do I komunii swi
tej. Sytuacja zmienila si
, gdy w 1947 
roku przybyli franciszkanie. 


Parafia klasztorna 
Dnia 4 pazdziernika 1978 roku erygowano parafi
 klasztomq. Pierw- 
szym proboszczem zostal o. Mieczyslaw Alfons Kierzkowski. Zakonnicy 
usun
li stary mur przed swiqtyniq oraz dawnq gl6wnq bram
 wejsciowq. 
Splantowali takZe szereg grob6w. Powstal po tym plac przykoscielny. 
Rosnie na nim klon zwyczajny (Acer platanoides) uznany w roku 1986 za 
pomnik przyrody. Blisko ogrodzenia sqdowego na placu tym znajduje si
 
pomnik zolnierza AK. 
Z inicjatywy proboszcza i gwardiana o. Eugeniusza Krajewskiego dnia 
15 czerwca 1996 swiqtynia podniesiona zostala do rangi SANKTU- 
ARIUM SW. FRANCISZKA. 


161
		

/Brodnickieulice162_0001.djvu

			Klasztorowi i kosciolowi klasztomemu poswi
cono prace lub artykuly: 
1. J6zef Grqzawski "Franciszkanie w Brodnicy nad Drw
cq w latach 1750-1831" 
(w) "Szkice brodnickie" tom II (Brodnica 1993), s. 185-217. 
2. J6zef Grqzawski "Franciszkanie w Brodnicy nad Drw
cq 1947-1997" (Brodnica 1997) 
3. J6zef Grqzawski "Kronika powolan kaplanskich i zakonnych miasta i okolic 
Brodnicy n. Drw
cq 1926-19<)6" (Zqbki 1998). 
4. Praca zbiorowa pod redakcjq Stanislawa Kardasza "Dekanat brodnicki" (Torun 1998) 
rozdzial "Brodnica - parafia pw. Niepokalanego Pocz
ia NMP. Dom Zakonny Braci 
Mniejszych - Franciszkan6w OFM w Brodnicy", s. 72-78. 
5. Jerzy Wultanski "Sladami dawnej Brodnicy" (Brodnica 1995), rozdzial "Stosunki 
rehgijne" s. 63-65. 


Pomnik Zolnierza AI{ 
Dnia 9 kwietnia 1992 r. powstaJ Komitet Organizacyjny w skladzie: 
przewodniczqcy burmistrz Brodnicy Waclaw Derlicki, dwaj wice- 
przewodniczqc)T, burmistrz Nowego Miasta Lubawskiego Jan Jeda 
i Kazimierz Antoszewski, sekretarz Alicja Nowak, skarbnik Janina 
Dzierzanowska oraz czlonkowie: Mieczyslaw Baranski, projektant 
pomnika Janusz Bronclik pplk Marian Chwialkowski, J6zef Dqbrowski, 
Zygmunt Domke, Mieczyslaw Grqzawski, Miroslawa K
dzia, Ryszard 
Konopka, o. gwardian Eugeniusz Krajewski, ks. pralat Boleslaw 
Lichnerowicz, Karol Szczepanski, dr Jadwiga W6jciechowska, Jerzy 
Wultanski i inni Monument z lastryka, na cokole bialy orzel, pod nlffi 
znak Polski Walczqcej, ponizej plyta granitowa ofiarowana przez Nowe 
Miasto Lubawskie. Na plycie nast
pujqcy napis wyryty przez 
Mieczyslawa Grqzawskiego: 
"BOG - HONOR - OJCZYZNA 
ZAMORDOWANYM W LATACH 1939-1947 
ZOLNIERZOM ARMII KRAJOWEJ 
HARCERZOM SZARYCH SZEREGOW 
MIESZKANCOM ZIEM: MICHALOWSKIEJ I LUBAWSKIEJ 
SKLADA HOLD SPOLECZENSTWO 
BRODNICA WRZESIEN 1992" 
Pomnik ustawiony na placu przed klasztorem 00. franciszkan6w 
wykonala Uslugowo-Wytw6rcza Sp6ldzielnia Pracy "Pojezierze" 
w Brodnicy. Monument odslonil4 pazdziernika 1992 roku wojewoda 
torunski Bernard Kwiatkowski, a poswi
cil ordynariusz torunski ks. 
bp Andrzej Suski. 


162
		

/Brodnickieulice163_0001.djvu

			Projekt pomnika - Janusz Bronclik. 


":-. ".: . 


+.

\: 



( 


 


'.

 

:.
. :. 


:_;>' 


-t.:.;..
, 



,
: 


;:? 


-;

t¥ ;;f''- '\;i
.W

;:!

i
;?!
 
N 
::C: ;

t 


. ...... 


::::." 


,,
.
. 

...
. 


,....
::,:' :;,-' ;' ',: . . ,
 :, "'; . ,
 . :L :
;;':<:'i' 
.,N.::/:' . : :
..: 'iI(. :
 MW'N'" _, . 
 

 ,iEit 
 ::
l 
 
, 
 


Pomnik po odsloni
ciu. Fot. Teresa Wultanska. 


163
		

/Brodnickieulice164_0001.djvu

			Cmentarz katolicki 
Na tereme dawnego ogrodu klasztomego zalozono w 1805r. parafialny 
ementarz katolieki. Znajduje si
 na nim szereg zabytkowyeh nagrobk6w. 
Wsr6d nieh: plyta na grobie Jana Nepomueena Wybiekiego, nagrobki na 
mogilaeh Bogumily z Ryszewskieh Bardzkiej i Wilhelma Hussa, Pieta na 
groboweu rodziny Maeiejewskich oraz kapliezki rodu Ossowskieh i Pe- 
t6w. Cmentarz, na kt6rym spoezywa wielu zasluzonych dla kraju oraz 
miasta obywateli, byl kilkakrotnie powi
kszany. Obecnie zajmuje pow. 
5.16.83 ha, w tym teren grzebalny 5.13.40 ha, a teren zabudowy miesz- 
kalnej 0.03.43 ha. Zostal zamkni
ty z dniem 1 grudnia 1999 roku. 


1. Alfons i Mariusz Maliccy "Brodnickie cmentarze" (w) "Szkice brodnickie" tom II, 
Brodnica 1993, s. 309-320. 
2. Jerzy Wultanski "Brodnickie nekropolie", Brodnica 2001, s. 38-172. 


Cmentarz ewangelicki 
Przy ulicy Sqdowej zalozony zostal drugi ementarz ewangelieki. 
Jest 0 nim mowa w rozdziale "ULICA CMENTARNA". 


ULICA CMENTARNA 


Nazwa ULICA CMENTARNA nadana zostala dopiero po drugiej wojnie 
swiatowej. Przedtem byla to bezimienna droga polna lqczqea ulic
 
Sqdowq z Niskim Brodnem. Na planie z roku 1943 zaznaezona Jako 
"FELDWEG" (niem. das Feld = pole, der Weg = droga). Miano uliey 
poehodzi od zalozonego tam ementarza. 


Cmentarz ewangelicki 
Powstal na Piaskach na terenie uzyskanym od domeny panstwowej 
Brodniea-Zamek; w ezasaeh wsp61ezesnych jest to r6g uliey Sqdowej 
i Cmentamej. Poswi
eenia llmiasta umarlyeh" dokonano 6 lipea 1798 
roku. W tym dniu odbyl si
 tez pierwszy pogrzeb, podezas ktorego 
poehowano Florentyn
 Heyne. Poezqtkowo ementarz zajmowal po- 


164
		

/Brodnickieulice165_0001_1.djvu

			wierzchni
 0.32 ha,lecz w roku 1828 powi
kszono jego obszar do 1.64 ha. 
Na terenie tym pogrzebani zostali zolnierze stacjonujqcego w latach 1802 
do 1806 w Brodnicy szwadronu dragon6w dowodzonego przez barona 
mjr. Wirtha von Weydenberga. W ksi
dze pogrzeb6w parafii ewange- 
lickiej zapisano poch6wki 13 dragon6w oraz 29 czlonk6w ich rodzin 
(7 malzonek, 22 dzieci). Figurujq tam nast
pujqcy zolruerze: 
- Franz Klimmek, dragon, zm. 2 XI 1802, lat 28, 
- Philipp Rittmann, dragon, zm. 22 I 1803, lat 39, 
- Carl Mecklenburg, dragon, zm. 2 III 1803, lat 25, katolik, 
- Michael Hartwich, dragon-podkuwacz, zm. 25 VII 1802,lat 48, 
- Johann Zurawsky, dragon, zm. 25 X 1803,lat 34, 
- Gottlieb Witz, dragon, zm. 12 XII 1803, lat 32, 
- Ludwig Loewenstein, karabinier, zm. 28 III 1804, lat 38, 
- Franz Kozlowski, kapral, zm. 19 III 1805,lat 55, katolik 
- Johann L'Obre, wachmistrz, zm. 12 VI 1805,lat 32, 
- Christian Troedli, dragon, zm. 9 II 1807, lat 25, 
- Ludwig Zagelmeyer, tr
bacz, zm. 13 I 1808, lat 30, 
- Johann Dumont, dragon w stanie spocz., zm. 15 IV 1809,lat 60. 
- Heinrich Fischer, dragon, zm. 4 VIII 1807, lat 38, katolik. 



 ;;;r' 
,eve 
 "'(" " 

, 
">'4.(7) : ., 
,,
':\
:,
;
:
.'/jf/fj#M
-.+
../
:


 
+r1.'>
," 6"

.
:':'''':'. 
 . ;' . 
 " "" 
 
 

 
"'>	
			

/Brodnickieulice166_0001_1.djvu

			Informage 0 dragonach i ich rodzinach uzyskane z Centralnego Archiwum Ewan- 
gelickiego w Berlinie (Evangelisches Zentralarchiv in Berlin) udost
pnil dr Rudolf 
Birkholz. 


W wieku XIX spocz
ly tam znane w miescie osobistosci: pierwszy 
superintendent brodnicki ks. Gottlieb Bernhard Powalski (zm. 5 I 1829), 
chirurg i powiatowy lekarz urz
dowy dr Leopold Friedrich Dittmer (zm. 
20 VIII 1831) oraz burmistrz Friedrich August Zermann (zm. 15 IX 1852). 
W 1833 wzniesiono na tej nekropolii dom grabarza, a w 1903 roku teren 
otoczono z trzech stron ogrodzeniem z czerwonej cegly 0 dlugosci 600 
metr6w. Jako ostatni q , zapisanq w ksi
dze zgon6w parafii ewangelickiej, 
pochowano Erik
 Grube z Hamburga (zm. w Brodnicy 18 VITI 1944). 
W roku 1944 na polecenie administracji hitlerowskiej, bez powiadomie- 
nia wladz koscielnych, dokonano demontazu i konfiskaty otaczajqcych 
niekt6re groby metalowych ogrodzen, kt6re po przetopieniu w hutach 
miano przeznaczyc na wojenne cele. Wiosnq 1945 roku, a wi
c jui po 
zakonczeniu dzialan rnilitamych na naszym terenie, cmentarz zostal 
sprofanowany, ograbiony i w rezultacie tych poczynan zniszczony przez 
zolnierzy sowieckich. P6zniej miejscowa ludnosc zabierala stqd cegly, 
kamienie oraz inne trwale elementy, wykorzystujqC je gl6wnie jako 
materialy budowlane. Formalnie zamkni
ty zostal 17 wrzesnia 1956, 
a jego likwidacj
 ogloszono 6 lutego 1962 roku. W 1977 roku usuni
to 
resztki nagrobk6w, teren splantowano i zasiano traw
. Tak powstal 
"park", w kt6rym rosnie szereg okazalych drzew, a wsr6d nich dwa 
uznane za pomniki przyrody: wiqz pospolity czyli polny (Ulmus 
foliacea, Ulmus campestris) i lipa drobnolistna (Tilia cordata). Do czas6w 
wsp61czesnych dotrwal postawiony na mogile dra L. F. Dittmera 
nagrobek z ociosanych kamieni w ksztalcie piramidy egipskiej wraz 
z metalowq tablicq i umieszczonym na niej napisem w j
zyku lacinskim 
oraz dom grabarza (Sqdowa 4) przebudowany w roku 1977. 
Uwagi i zalecenia wojew6dzkiego konserwatora w Toruniu dotyczqce 
tego terenu: 
IICmentarz ewangelicki przy Ulicy Sqdowej 4a. Zalozony w 1798 r., zlikwi- 
dowany i zamieniony na park miejski. Ochronie podlega: uklad przestrzenny, 
zachowana budowla tj. grobowiec chirurga Friedricha Dittmera z 1831 r. dom 


166
		

/Brodnickieulice167_0001_1.djvu

			cmentarny przy wschodniej granicy d. cmentarza oraz starodrzew w wieku 
ponad 100 lat z alejq lipowq (78 drzew). Zakaz lokalizacji obiekt6w i urzqdzen 
kolidujqcych z charakterem i pierwotnqfunkcjq terenu. Postulowane ograni- 
czenie dostfPnosci - ogrodzenie terenu." 


W "Ksi
dze metrykalnej zgon6w Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Rypinie" reakty- 
wowanej 10 kwietnia 1949 roku, wymieniono dwie osoby pochowane w Brodnicy. Si} to: 
- Emilia Szuchmilska z domu Linau, ur. 1 VI 1881 w Bartnikach, zm. 7 II 1955 w Brodnicy. 
pogrzeb 11 II 1955 r., 
- Renata Duks, ur. 20 IX 1956 w Brodnicy, zm. 17 X 1956 w Brodnicy, pogrzeb 20 X 1956 r. 
Brak informacji 0 cmentarzu, na kt6rym pochowano nieboszczyk6w. 
W wyzej wymienionej "Ksi
dze" nie figuruje Anna J6zefina Maria Krajewska z domu 
Oppermann, ur. 1 XII 1884 w Hanowerze, zm. 2 IV 1956 w Brodnicy. 


Piramida na grobie L.P. Dittmera_ Rys. Rudolf Birkholz 
" Der Kreis Strasburg" s.261. 


Pomnik 
Na terenie bylego cmentarza ewangelickiego, a obecnie "parku", 
w dniu 31 pazdziernika 2001 roku przy ulicy Sqdowej 4a odsloni
to 
pomnik. W uroczystosci brali udzial m.in. przewodniczqca Rady Miejs- 
kiej Iwona Samowska, wiceprzewodniczqcy Rady Romuald Dqbrowski, 
burmistrz Leon Krysinski, wiceburmistrz Zdzislaw Brqzkiewicz, 
proboszcz Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Rypinie ks. Krzysztof 
Cienciala, rzymsko-katolicki dziekan dekanatu brodnickiego ks. paralat 
Boleslaw Lichnerowicz. 


167
		

/Brodnickieulice168_0001_1.djvu

			Odsloni
ty w Swi
to Reformacji pornnik zaprojektowany przez 
Jerzego Wultanskiego sklada si
 z trzech element6w: 
fundamentu oblozonego ciosanymi kamieniami - pracowal przy tym 
Roman Ciesielski - nawiqzujqcymi do jedynego ocalalego nagrobka na 
mogile dra L. F. Dittmera, i takZe z takich kamieni zrobionego, 
glazu symbolizujqcego trwalosc, niezmiennosc, pami
c, 
tablicy marmurowej, kt6rq wykonano w Zakladzie Pornnikarskim 
Danuty Guminskiej w Brodnicy, ul. Dworcowa 6. Tablica ma ksztalt 
powierzchni dawnej ewangelickiej nekropolii. Nad dwuj
zycznym 
napisem g6ruje lacinski krzyz - znak chrzescijanstwa. Daty informujq: 
1798 - zalozenie cmentarza, 1945 - jego zniszczenie przez czerwono- 
armist6w, lecz nie ostatni poch6wek. 


AKT 
ODSr.ONII;CIA OBELISKU 


" , ',UPAIII'fTN1A..U\CEGO laTNIUIE , 
CMENT.ARZA ewANGEJ.J.CKJEGO W BRODNICY 
W LATACH 17",1SM5 


2: i
ujao/wy 6fJ1tufjeg
 {risiOry(p, 
Jer.:eiJo 
ft
tk
 I 61ir#wtaa 0f(),[nUJ £
M.1(ijsiiis
!Jc.' 
" '''oraz pn} Jziau" " "',:" ' 
pro6M.
€il1. parafii Nl,'IUfjJ
{jt(p "" t1.itJJs6u.rs
J4 '1Y lJWinit 

1(n;ys

(i: t
fy. 
i 4.
(p.#.II 
tI.«hS; '6roxf'JJufjego (sipfza iBowkwa £#iiurrfwi<
,!::ii, 
, 'f14 ttt
,' J'izwttijne.
f(Ip"fiipowst6f ok{i.f( ..., , " ,.. 

6? po 
at' tur;J "'lutt#if'ttd 
jM f'l'cS6ft'Qt JliU.zyc.h Mad u: ,«;ieti
 
1tisti1riaiU:zy. it! .k-lu 
tta
¥fit:i '

'¥ nidi t)1f.iutj(lIje",_y znamimiu o.ro6ist
id. 

", 
'i.og(&11111-j 
1A
fd 'W roz1A.\ij(ul1#ty.o, 
 ff¥ts;mdatf{i ''Bwd'rm]_ ,
 pd1Ji4 t : :z
#<
yttu. 
i t4pquiied'¥i4fiti 
ft '«
, 4
 t/iiQ:.$tiL.O nidi u;:.f
pt

? 
iv.wMi t;f(;ij
li; 
ja{i tyc.fi.=w
fYchj pmtyit (u.L:.wch iC6ou
ani jW.dmj 
1Urwalwddriinq jm
', 
iJt&rw 6urze ,{
(!f, 
a-wmr(wnia JI.fti'rljrff/e i M
i4'!1l4 1J.tfi.:miuu:jt nie 'piJ
, 
ptr..etrn(11 rt>lu w Uin(
ptym S
!lpieniN u(,:wtnit.¥jmJ'(
:
: .tj
y4i 
1tI
tl..,atft U i:,natfyrft jm:.wa£cttJrf1, 1t' dH..:!i.u eill.men:i:;mu pT"'
 

t{c.:: ,l&)
 
ewaiW

rIi15'6r.n
 i -rryms

,' i; s:zacJln&m oIfWSzq(., 
 i4''U'
ycJi 
rOznjcnu-FnaIi. 
il4i¥ nit. to, CQ ikiefi.Ut
 II) £0 4'-'7- tMS{onfttj' 
!
l 
Ii 
k,lzie dici6y.f'k-n>rmiym.f,ymOOfem lfMiej pa.i (zn 
 Z1rul
 z.fdimym flltaj 
#a wie.cz.fty 
t", , " : 
W"
di 6{L--ie widumym inof.}mi d1a poUtltmych. 


.:. 

..:.fit
d?fp t ".

,,", 
, , '1(j; 1(,n
(#trI:ii4 

L
 
'1,
ngdlc
I("IP6.,.W"'
 ' 
f! 
d/Jb.!.! . 
.
:.:;
tt
:
. 
'It:P

::;:
, 




 ' ,.. 
- .:E-;;j....
. 


'"Ci
d rflj , 
' J;E
;j, 


168
		

/Brodnickieulice169_0001_1.djvu

			Projekt pomnika - Jerzy Wultanski. 
Oprac. graf. Edmund Jankowski. 



 \ ::;
\ "::

t
t

,t

\


t,('), 

 '
f ,,' " '<
 " 
 , 
 , . , : : : , , 
 rf , ': , , ,
 ' , 
 , . " '
 ' 
' , ; : ' ,, 
> , ' . 
 , ' 
 ' . : . 
 . 
 , 
 . 
 , ' : :
;Z
 . "' 
 ' 
, 

t-'?"" __ '

"'';':'W$S{-
; OK ';-h: . ,::'::"" _'.' 
J,\
,
Si
IIt ' ,'I.;, .' C£". 
:=-::: "
,,...,..v::, '
( , 

 ,
: '. ,""''' . ,. " , "I
!
f
1n: < ,,'. 
 


 
 
..
 
./. 
'<1 
:
', 


.;r":" 
.

. $: 
/', 


.....,.,"
,w 


:
'1- 



; 


'
:1 


'/.
 


.::'+ v'. 



¥<'
0
,,:
:r ' 


Pomnik po odsloni
ciu 31 X 2001. Fot. Rudolf Birkholz. 


1. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" Osnabriick 1981, s. 175-186. 
2. Rudolf Birkholz ,,700 Jahre Strasburg" Brodnica 1998, s. 167-172. 
3. Jerzy Wultanski "Ewangelicka nekropolia" (w) "Ziemia Michalowska" nr 20 z 30 X 1994. 
4. Jerzy Wultanski "Historia ewangelicyzmu brodnickiego" Brodnica 1998, s. 46-53. 
5. Jerzy Wultanski "Brodnickie nekropolie" Brodnica 2001, s. 23-37. 


169
		

/Brodnickieulice170_0001_1.djvu

			NISKIE BRODNO 


utica 
Rozgal
zieniem ulicy Wiejskiej jest ulica Niskie Brodno. Do stycznia 1920 
roku nosila nazw
 SEESTRASSE (niem. der See = jezioro, die Strasse = 
ulica). W okresie mi
dzywojennym byla ULICi\ NISKIE BRODNO. Na 
przelomie 1939/1940 roku na kr6tko przywr6cono nazw
 SEESTRASSE, 
aby w 1940 roku zastqpic nOWq - KURT HOLTZEL-STRASSE 
Obywatel narodowosci niemieckiej Kurt Holtzel (1887-1939) wlasciciel 
majqtku Brzezinki (dawnej Birkienek, niem. Birkeneck), zastrzelony 
zostal we wrzesniu 1939 roku. 
Po wkroczeniu do Brodnicy w styczniu 1945 roku wojsk sowieckich 
powr6cono do przedwojennej nazwy ULICA NISKIE BRODNO i ona do 
czas6w wsp61czesnych obowiqzuje. 


Jezioro 
Niskie Brodno jest zbiornikiem polodowcowym, rynnowym. Wedlug 
danych opublikowanych przez Antoniego Zwolinskiego w "Katalogu 
jezior wojew6dztwa torunskiego" (Torun 1991) zajmuje ono powierz- 
chni
 87,2 ha, jego obj
tosc wynosi 6045,7 tys. metr6w szesciennych, ma 


. ,",,'. '<',.' 
', ,.' 

,
 
("'
 .)" 
 

P' ,1
, 
 
A


 
;(h < U 
 '.' ',
,;,,'
u'- 
'

;'-
J
.i);
:;vr
'
tf
r:
 
.:

ra5r)iJrg w. -
 r. Hr n (f n 'i f.' 
J,... . ".
>,
,
 '>i
;.:,.




'<,--
\t<'

/. 
""m .. . !.' > "1?t
.
b;;"*":


::;1:.:.i.t . . :- 
 



.. 
...... .. 
 x 
 'jt l
..,:.;s ::a: 
 f '{
 ." -
 . 
'! ,Lv.

 
, . ,'. :

t*;,;;
'" ':
;<\' 
; 
 :- ''';
''''!' '+: 

,:\
f'{4' 
< ,,' 
, 

' .
t:
,:... ' " "
'i '1, : 

\\r.ti< ',> 
. 

' t
,:
\{i,/, '

"
':

; I ' '\ '::": 'i:"'k
\"
:
' 
 \

: 
 
> "\ ..1:,' 
>\ '. ,.
. 
 
.",f" '
),.; t 
 i't, I' ,,\R '
VV ,
\- ,,
, 
, "'.$" < 'Y# ' .. A' , '" ", 

" b . 1 i \. f ",.' .
 >. t 
! 



i:,:
\t'
\\ii



;t1

1
lrL,

:
<::"'" /

'{\\1'
 ') ;

;

\ , 
:' 
 

 .: ,€


\ii,}J\
i" !.',;"/; 
1' 7l


 : ,\,,
',
' ,--,
j

$
£'
" - 
' 
,
 ,.<


' . .}
.'
\ "Ji"
'

fil
tJ!t;mi;:S
 *.../:,'i

> *' ", '1. .Jii
\,


:><,
, < 
';,
nx """'
>'''f'
:<'>*' ,."--:;':itt'j,



;
'\
' r ,),,<
'f.!J<, 
"..;x,,'
':'\,:".,.
, :
rF?-.':'"':
,' 
 ':'./7
 
':,
"'nt ::<' :;

, ,';
'%
 ",:,,,\ ,'.: 
,,:,.
., ,:*",,, ", 
.''5'> ,:.' , "'
 ", 



:.. '
A 

,t2
. 
.."'
f.t
1
i< 
t::. 
. 
:;
x .:' -:

i£ .'-
 . 

 ; t 


 
'!\"'
 f' / 
;..
. 
 
'.:

.... 
;
 
 . 

 
 ( 
,.; ... 
 
':'--:-... N',»
"
'" ..;. 
"". >W-,,:.<1; .,. .... . 
 ,..' 
 .'<,=--...." ..VA '...',
'" "
f" ...;- ""'$f;;M'''{:b.-'
''
* 
,.. .. ' .

, 


+
-

 .. 
'

; '; 



:
=
-
,

;.
>
\
l_::t;


 ., ,
, 
.
;

 



1
1
1$

1

tlt
'I
;




: ,.


 


Mlyn nad jeziorem Niskie Brodno. Fotografia z ok. 1900 roku. 


170
		

/Brodnickieulice171_0001_1.djvu

			3110 m dlugosci i 425 m szerokosci, a maksymalna gl
bokosc = 18,2 ffi. 
Badania wody przeprowadzone w 1988 roku wykazaly J klas
 czystosci. 
W jeziorze wyst
pujq gatunki ryb: ploc, leszcz, lin, krqp, szczupak, 
w
gorz i okon. Zarybiano je w
gorzem. Przez Niskie Brodno przeplywa 
Struga Brodnicka wpadajqca do Drw
cy kolo wiezy zamkowej. 
Prawie cale jezioro lezy w granicach miasta Brodnicy. Jest turystycznie 
zagospodarowane m.in. znajduje si
 tu kqpielisko Osrodka Sportu i Re- 

reacji. Juz w latach trzydziestych harcerze z 15 Pomorskiej Druzyny 
Zeglarskiej im. sw. Stanislawa Kostki w Brodnicy dali poczqtek - urZq- 
dzili nad nim swojq przystan: w roku 1936 wzniesli drewniany szalas, 
w 1937 teren ogrodzili, a w 1938 wybudowali pomost wraz ze skoczni q . 


1. Wlodzimierz Marszelewski, Ryszard Szczepaniak "Przewodnik w
karski po jeziorach 
brodnickich" Inowroclaw-Torun 1991, s. 72-73, 135, 139. 
2. Antoni Zwolinski "Katalog jezior wojew6dztwa torunskiego wraz z ich waloryzacjC} 
turystycznC}" ToruiL 1991. 


ULICA WIEJSKA 


Nazwy: Seestrasse - Niskie Brodno - Ulica Wiejska - Kurt H61tzel-Strasse - 
Ulica Wiejska - Ulica PCK - Ulica Wiejska 


W dalszej przeszlosci, a takZe w latach 1939-1945, tworzyla z NISKIM 
BRODNEM jedn q wsp6ln q ulic
. Nazwa ULICA WIEJSKA bierze si
 
stqd, ze teren przez kt6ry prowadzila nalezal poczqtkowo do 
gospodarstwa rolnego - domeny panstwowej Brodnica-Zamek (Domane 
Strasburg) i traktowany byl jako obszar wiejski. Do czas6w wsp61- 
czesnych zachowalo si
 z tamtych lat szesc dom6w mieszkalnych 
przeznaczonych dla robotnik6w w niej zatrudnionych. Sq to budynki 
ill 1 (dzis ill 1A), 3, 5, 7 oraz 8 i 10. 


Szpital 
Pierwszym waznym i innym celom przeznaczonym obiektem przy tej 
ulicy, zwanej w6wczas NISKIM BRODNEM (obecnie ulica Wiejska 9), byl 
szpital miejski STADTKRANKENHAUS. Uruchomiono go w roku 1896. 


171
		

/Brodnickieulice172_0001_1.djvu

			>: " , " .:;: , I ":;<"" , uLf , ' '.# :v! "" . J::
 " ", 
 , ' km U , ca
: t r
 , ,' S 
! ' 
 ' 


: ' :;ZPZ 
,- . .--'.JIIIIJI1i' :;
_
. 
 .-:..-..._.....:
::.
...-.»
.-: n. 'liW-1. K..-,,,,n'JJ'\_..nJ'cwY'A 7 
y. 
 
,,'11' ',' :' ,,
,,
. '; _:'


/.'. _ 
>'V/"> - ....,. . ':;': i,.", '.. . 
. :. :,.." " '.; 
V,q;i
 ":"I'Yr;'l. .'" 'fiL. 
; 
i fj 
 
t,

,,
-,,;, 
J. . . , t;.,L 
£P,:
 "'
"y' v . f f I> 

 t $. r I 
 \";;,:, . 
N r .,/4 · >':L' ,
:?: i ;'<". Wr'.;
-? (1: :> .&-:
 
'
-- 
i j
; 
 ..
'

 ..
 
f. ,"'
 ,
,:::,
::,'.':


,
S}1'
;
.





 v

.
'
;.' v, 
. 

 
'" ..-1' 
 "'

"'v 
"
''-'1f.; ,... 

,
, ' ,

'W . 
 y, ." i<,
 · It,. 

,. . I 
i&;
 .: f(t-:.J!ii;;
'" :
:;:$;':


".;: ." <"',>; " .,< 
 "
';; 

: !'..> v IJ 
 '. . 
.

 
 .-h'. 
h"

:< " '
- 

...'. 
 :
 . '" ' ,t; 

(..;<. 
 :lJ...' ". :< .' .1. ': 
'. 

.t

":. .('
 ' ': '. ',
 'j."..., -,' ..' . ..
 
"

 ,,.?".;., I : 
" t'!r"'....14""'* ' r,
' , , ". . 
 ',- k' 
 'o*i

,
 ';', -.:. . . 
':,

.
j!!::. < :



;4;
t

 [I'{::::
,
f.) ,- 
: ;:,::,'u: :::'7'
:
/-
 
 . : l''''';:'''
 
,', 'I« > " 'f'
";f '$. ',> <, ji!f- 
\'
>i

 . H ,,:
J}.
{i_ '<>
:x
' " · 
- 
'

'


l5;:)
i
4i

t




'>:

¥j!f ,'" . " 


Na widok6wee nadruk: "Brodniea PrO Zaeh. 6 km od rosyjskiej graniey. 
Szpital Powiatowy." Dopisek nadawey: "Tu jestem w srodku". Kartk
 
wyslal 20 grudnia 1915 roku przebywajC}ey w brodniekim szpitalu ranny 
zolnierz Georg Fiihrer do swej matki Anny Fiihrer zam. w Burgbernheim 
w Bawarii. 


Posiadal 70 16zek. Funkcj
 dyrektora objql dr Marian Karwat. W okresie 
mi
dzywojennym plac6wka nosila nazw
 LECZNICA POWIATOWA, 
a w latach 1939-1945 - KREISKRANKENHAUS czyli szpital powiatowy. 
W 1945 caly obiekt splonql. Zast
pczy szpital uruchomiono w budynku 
Ubezpieczalni Spolecznej przy ulicy Zwirki i Wigury 1. W roku 1947 do 
cz
sciowo odbudowanego SZPITALA POWIATOWEGO przeniesiono 
pierwszq grup
 chorych, a w 1950 - pozostalych, opuszczajqc dotychczas 
zajmowany dom Ubezpieczalni. W dalszym ciqgu trwala odbudowa, 
a od 1975 - rozbudowa obiektu. Dnia 19 kwietnia 1978 roku oddano do 
uzytku zmodemizowany pawilon - obok gl6wnego gmachu - umieszcza- 
jqC w nim oddzial polozniczy, noworodk6w i dzieci
cy. Plac6wka, po 
zmianie nazwy na SZPITAL REJONOWY noszqcy imi
 Rafala Czerwia- 
kowskiego, wlqczona zostala z dniem llipca 1973 do ZOZ w Brodnicy. 
Posiada ona 217 16zek. Ma nast
pujqce oddzialy: polozniczy, 
ginekologiczny, noworodkowy, dzieci
cy, dermatologiczny, chirurgiczny, 
ortopedyczny, wewn
trzny, pomocy doraznej. Funkcj
 dyrektora pelnil 
Stefan Bulka. (Dane z 1996). 


172
		

/Brodnickieulice173_0001.djvu

			. "'
" 
. ....... 


Szpital. Rekonstrukcja na podstawie fotografii z 1914 roku. 
Rys. Rudolf Birkholz ,,700 Jahre Strasburg" s.ll1. 


o brodnickiej lecznicy pisze Waleria Syksta Niklewska w ksi,}:zce "SltiZebniczki 
Niepokalanego Pocz
ia NMP" (Lublin 1985) oraz Andrzej Korecki w pracy ,,100-lecie 
Szpitala Rejonowego im. R. Czerwiakowskiego w Brodnicy' (Brodnica 1996) 


Mi
dzynarodowy i Polski Czerwony Krzyz 
Przez pewien ezas, zapewne od 1950 do 1956 - ULICA WIEJSKA nosila 
nazw
 ULICY PCK. Nawiqzano w6wezas do znajdujqeego si
 przy niej 
szpitala, kt6ry takZe znakiem ezerwonokrzyskim si
 poslugiwal. Obeenie 
imi
 PCK nosi jedna z ulie na Osiedlu Grunwald. 
Z inicjatywq powolania mi
dzynarodowej organizacji eharytatywnej 
wystqpil Szwajear Henry Dunant. Jego projekt doezekal si
 realizacji 
w 1863 roku. Powolano w6wezas Mi
dzynarodowy Komitet Czerwo- 
nego Krzyza z siedzib q w Genewie. Stopniowo ustalono struktur
 MCK, 
kt6ry obejmuje wspornniany wyzej Mi
dzynarodowy Komitet CK, Lig
 
Stowarzyszen CK oraz Narodowe Stowarzyszenia CK i Czerwonego 
P6lksi
zyea (te ostatnie w krajaeh muzulmanskieh). 
Polski Czerwony Krzyz powstal w roku 1919. Z inicjatywy Kola 
Ziemianek jui 10 pazdziemika 1919 powolano Oddzial PCK w Brodniey. 
Liezyl w6wczas 60 os6b. Funkcj
 prezesa sprawowal dr Marian Karwat. 


173
		

/Brodnickieulice174_0001.djvu

			Pierwszym sprawdzianem dzialalnosci tej organizacji byla inwazja 
bolszewicka 16-18 sierpnia 1920 roku. Czlonkowie udzielali w6wczas 
pomocy rannym, poszkodowanym oraz opiekowali si
 jencami. Nast
- 
pnie wysylali paczki b
dqcym na froncie zolnierzom polskim. W okresie 
pokoju 1920-1939 zajmowali si
 szkoleniem ratowniczo-sanitamym 
urzqdzajqc kursy z tego zakresu. Podejmowali tez r6zne akcje charyta- 
tywne wspierajqc materialnie biednych. Nastqpil znaczny wzrost 
liczebny czlonk6w. W 1933 Oddzialliczyl140 czlonk6w rzeczywistych 
oraz 1175 mlodziezowych. W latach okupacji PCK nie m6g1 na naszym 
terenie prowadzic oficjalnej dzialalnosci, lecz wielu jego przedwojennych 
czlonk6w udzielalo pomocy potajernnie oraz wlqczylo si
 w nurt pracy 
konspiracyjnej. Po zakonczeniu dzialan militamych PCK w kr6tkim 
czasie wznowil swojq dzialalnosc. Inicjatorem reaktywowania tej organi- 
zacji byl przedwojenny podoficer sanitamy 67 Pulku Piecho
 a po 
wojnie znany lekarz med. Leon Kwiatkowski oraz jego zona piel
gniarka 
Joanna Kwiatkowska. Zorganizowali oni przy ulicy Hallera 15 punkt 
opatrunkowy na parterze, a na pierwszym pi
trze tego budynku szpita- 
lik na 12 16zek. Pomagali tez w uruchomieniu szpitala przy ulicy Zwirki 
i Wigury 1. Dzi
ki staraniom Leona Kwiatkowskiego zaczql w baraku 
przy ulicy Pocztowej 9 dzialac szpitalik-kwarantanna. Do likwidacji 
w 1949 prowadzil go zalozycieL Juz w 1945 powolano czerwonokrzyskie 
przedszkole. Poczqtkowo miescilo si
 w Izbie Chorych 67 Pulku Piechoty 
przy ulicy Sienkiewicz a 1, a p6zniej w koszarach. W roku 1947/1948 
obejmowalo opiek q 56 dzieci. Uleglo likwidacji 13 pazdziernika 1948. Po 
zamkni
ciu punktu opatrunkowego przy ulicy Hallera 15 urzqdzono 
tam Dom Noclegowy PCK Korzystali z niego gl6wnie repatrianci. 
Organizowano tez akcj
 charytatywnq, zwlaszcza dla najubozszych 
dzieci oraz r6zne szkolenia, w tyro si6str pogotowia PCK. W latach 
szescdziesiqtych zacz
ly powstawac Kluby Honorowych Dawc6w Krwi. 
W roku 1999 w obr
bie dzialan Zarzqdu Rejonu PCK w Brodnicy do 
organizacji nalezalo 1514 doroslych oraz 1842 mlodziezowych i dzieci
- 
cych czlonk6w. 


Histori
 brodnickiej organizacji czerwonokrzyskiej przedstawil Jerzy Kaniecki w pracy 
"Z dziej6w Polskiego Czerwonego Krzyza w Brodnicy w latach 1919-1999" (Brodnica 1999). 


174
		

/Brodnickieulice175_0001.djvu

			Straz Graniczna w Brodnicy 
Przed pierwszq wojnq swiatowq wzniesiono przy ulicy dwa zaslugujqce 
na uwag
 budynki: ill 2 i 4. Pierwszy z nich nalezal poczqtkowo do 
powiatowego nadzoru budowlanego (Bauamt, Kreisbauinspektion). 
W okresie [I Rzeczypospolitej stanowil siedzib
 Komendy Obwodu 
Strazy Granicznej (SG). Jej zadaniem bylo organizowanie ochrony graruc 
Polski z nalezqcymi do Niemiec Prusami Wschodnimi na linii od Wisly 
do Dzialdowa Komendzie Obwodowej w Brodnicy podlegaly Konu- 
sariaty SG w Swierkocinie, Lasinie, Krotoszynach, Lubawie, Rybnie 
i Dzialdowie, kt6re nadzorowaly z kolei usytuowane bezposrednio przy 
granicy plac6wki SG. Ostatnim Komendantem Obwodowym w Brod- 
nicy byl nadkomisarz SG (mjr) Waclaw Sacewicz. 


C'- <') 
(""- 
,.-- 
\.(. ,,
,-
 
"--- 


r- 
(, 
(
-
 
,,
'\._. 
 1:..:->+>' -. 
"'i...;(.
__ _, 


(.
.. ..... C"''1. 
,- ( ' "......., - ", :,..... 
{ t *..,,,,6..>.. L -, b;.':.___ t...... 

'r'- - 
 
, 
c 

\i',
'" 
>i.", L..- 
"" 



-, '- 



 


Ulica Wiejska nr 2 i 4. Rekonstrukcja budynk6w na podstawie widok6wki 
z okolo 1910 roku. Rys. Rudolf Birkholz " Der Kreis Strasburg" s.137. 


"Ziemia Michalowska" w numerze 6/7, rocznik 1994, na stronie 17 zamiescila artykul 
pi6ra Jana Janochy pt. "Straz Graniczna w Brodnicy". W tlumaczeniu na j
zyk niemiecki 
wydrukowano go w pracy Rudolfa Birkholza ,,700 Jahre Strasburg" (Brodnica 1998) na 
stronie 197. 


175
		

/Brodnickieulice176_0001.djvu

			Obiekt szkolny 
W budynku przy ULICY WIEJSKIEJ 4 umieszczono przed pierwszq 
wojnC} swiatowq powiatowy inspektorat szkolny (Schulamt, Kreisschul- 
inspektion).Od 1 stycznia 1927 do 31 sierpnia 1936 roku zajmowala go 
trzyletnia Prywatna Koedukacyjna Szkola Handlowa. Zarys jej historii 
przedstawil Jerzy Wultanski w ksiqzce "Z przeszlosci Brodnicy" 
(Pruszk6w 1993), rozdzial "Zapornniana szkola - hand16wka" (s.107-112). 
P6fniej mial tam swojq siedzib
 powolany z dniem 1 IV 1938 roku 
w Brodnicy inspektorat szkolny. Wyzej wymienione obiekty ill 2 i 4 
splon
ly w roku 1945. P6fniej zostaly odbudowane, lecz nie zachowano 
poprzedniego ciekawego stylu. Pierwszy z nich przeznaczono na dom 
mieszkalny, drugi zaj
la wladza szkolna (obecnie w cz
sci jego 
pomieszczen ulokowalo swoje wydzialy Starostwo Powiatowe). 


, '
.
 
 . ,"', fA f1 'jJ
 "11 It ,I I ',' i', ' ,
, - ' '.. " '<\i 
Cfif. ; 
, , 
..-v..:-v-

-......::_'."':' 
til
i ::

!







:
::::
:
:::::::::

l



l

:
:
::::
:;::::::::::::::::::::::
::::::::;
:::.:::::::d

 


r" 


Ulica Wiejska 4. Obiekt po odbudowie. Stan w 1963 r. 


Budynek Szkoly Podstawowej nr 3 
W latach pi
cdziesiqtych przy ULICY WIEJSKIEJ 6 wzniesiono gmach 
Szkoly Podstawowej ill 3 im. Wladyslawa Jagielly. Uroczystego jej 
otwarcia dokonano 1 wrzesnia 1960 roku. W obiekcie tyro W okresie 1 IX 
1960 do 13 VIII 1963 byla Szkola Przysposobienia Zawodowego, a od 
1 wrzesnia 1963 do 31 sierpnia 1968 miescila si
 tez dwuletnia Szkola 
Przysposobienia Rolniczego. Funkcj
 pierwszego kierownika tych pla- 
c6wek sprawowal Jan RomanowskI. 


176
		

/Brodnickieulice177_0001.djvu

			!'!'ft 

. .:) .. 


, 

,.: ':::.: >:: 
. ... 
, U:N"M t , '
!
!'y,\t:!: 
.:::?
 
::« 
:::t 


:I
" ",::

 


:ti.il[:: 


i. 


" ', : 


...It 
:i;::.

< 


" . ff , :,': " 
k(", 


, ' 
.;y;.... 
':: . "':l' 
"'1 
f-' 
 .::: 

:;* :;:;:: :;,,: 
..._ On.." 
,;:;;,:S:',., 


, '
:
{::..: U :::
,t: 
," i 
;:
'" I};:t

:\,.::
i
i

, 
'><;:" t \t" ;;:.
i
 ,:"
:
>
{ ::, jt
\ @
 
':,. 
p,*,
.. V '. :.: .,
 f.::
 ,'%,,:'..:;.,iiij
><,,

j,w. :'

,\}
 'it .' 


' ..,,!<- : 
" .,
$ 


 i 
 Ij;,:.,
 
.'J$;
'
,
lp,::}


41' .;.:
VL' . 
'" .., . Jill ' ".. . /
r*-'

 * ".$" " 


, < '., ,. 


, ;;.\
)?
 


,./-';,:';;' 


/" 


.'
j 


/. 


Tablica pamiC}tkowa w holu szkolnym z napisem: 
"Szkola Podstawowa im. Wladyslawa Jagielly wybudowana 
w okresie obchod6w TysiC}clecia Panstwa Polskiego 
i 550 rocznicy zwyci
stwa pod Grunwaldem. 
Odd ana do uzytku w dniu 1 wrzesnia 1960 r." 
Fot. Stanislaw Meyer. 


177
		

/Brodnickieulice178_0001.djvu

			:":.

::i:

 
i;
 


:
%("
:::"
:
 


;:;
 


_
 . ":'7'!''f71
 


:,-;;":" 


f
 


w.....:::.;:-:i 


:-
'
:-:I'
 



 


,;s.,..:,<,..... 


:'"" ¥
i 


."
}i
V ¥ 
" .... . 
'.."..,'". 


Skrzyzowanie ulicy Kamionka, Dworcowej i Wiejskiej. 
Widok z lotu ptaka. Fot. Krzysztof Lewandowski 
1) Starostwo - magistrat. 3) Ulica Wiejska nr 2 
2) Szkola Rolnicza 4) Ulica Wiejska nr 4 - budynek wladz oswiatowych 


Przy ULICY WIEJSKIEJ pO drugiej wOJrue swiatowej wybudo- 
wano takZe biurowiec Panstwowego Przedsi
biorstwa Kolportazu 
Ksiqzki i Prasy PPKKiP "RUCH" (ul. Wiejska 12) oraz Osrodek 
Szkoleniowo-Wypoczynkowy Wojew6dzkiego Zwiqzku Rolnik6w, 
K6lek i Organizacji Rolniczych WZRKiOR.Kierowal nim Edward 
Grzymowicz. Po likwidacji Osrodka urzqdzono tam otwarty 23 stycznia 
1991 roku i noszqcy obecnie nazw
 Dom Pomocy Spolecznej 
"POMOCNA DEON" (ul. Wiejska 1). Pierwszym jego dyrektorem byl 
Leon Krysinski. 


ULICA DWORCOWA 


Nazwy: Bahnhofstrasse - Ulica Dworcowa - Bahnhofstrasse - Ulica Dworcowa 


Jerzy Fryderyk Steiner na sporzqdzonym przez siebie planie z 1743 roku 
zaznaczyl w tym miejscu "Weg nach L6bau" czyli "drog
 do Lubawy", 
natomiast Ferdynand Zermann na szkicu z roku 1829 podal "Weg nach 


178
		

/Brodnickieulice179_0001.djvu

			Gaidy" tj. IIdroga na Gajdy". Na obydwu planach nie umieszczono tam 
zadnycl1 obiekt6w, ani dom6w mieszkalnych, ani zabudowan 
gospodarczych. Fryderyk August Zermann wymieniajqc istniejqce 
w roku 1851 ulice Brodnicy zakonczyl spis na Przedmiesciu Kamionka. 
Powstanie zatem BAHNHOFSTRASSE - ULICY DWORCOWEJ (niem. 
der Bahnhof = dworzec kolejowy) wiqze si
 ze stacjq kolejowq. 


Dworzec kolejowy 
Powstal w latacl1 osiemdziesiqtych XIX wieku na terenie majqtku 
Karbowo udost
pnionym przez 6wczesnego wlasciciela Ernesta 
Kriegera. 
inie kolejowe do i z Brodnicy uruchamiano stopniowo: 1listo- 
pada 1886 do Jablonowa, 1 wrzesnia 1887 w kierunku Dzialdowa, a 1 
listopada 1900 roku do Kowalewa. Odtqd dworzec brodnicki stal si
 
stacjq w
zlowq. W dniu 15 listopada 1902 dodatkowo uzyskano 
polqczenie z Ilawq. W okresie mi
dzywojennym ulozono tory kolejowe 
przez Rypin do Sierpca. Ruch osobowy na tej linii uruchomiono 14 
pazdziernika 1937 roku. Od tego czasu pociqgi z Brodnicy odchodzily 
w pi
ciu kierunkach: do Dzialdowa, Grudziqdza, Kowalewa, Lubawy 
oraz Sierpca. 
Cz
sc urzqdzen stacyjnych - wszystkie nastawnie, wieze cisnien - 
wycofujqcy si
 zolnierze niemieccy wysadzili w powietrze 21 stycznia 
1945 roku. Gl6wny budynek dworca i domy mieszkalne dla kolejarzy 
ocalaly. Zostaly przez konserwatora uznane za zabytkowe. 
W poprzek ULICY DWORCOWEJ plyn
ly pod mostkami dwie 
rzeczki: Struga Brodnicka z jeziora Niskie Brodno oraz "Lacha" b
dqcq 
odnog q Drw
cy. W pobliZu tej ostatniej bylo obnizenie terenu i cz
sto na 
ulicy stagnowala woda, zwlaszcza po obfitych opadach deszczu, 
wiosennych roztopach lub wysokim stanie rzeczki. Sytuacja taka 
utrudniala lqcznosc miasta z dworcem. Po przeprowadzeniu pod torami 
sieci wodociqgowej z ulicy Dworcowej na Kolejowq teren podwyzszono, 
a "Lach
" na tym odcinku zlikwidowano. Pozostala tylko uregulowana 
Struga Brodnicka, kt6ra zadnych zakl6cen w komunikacji nie powoduje. 
W ostatnich latach nastqpil regres przewoz6w kolejowych, zwlaszcza 
pasazerskich. Z tego powodu zlikwidowano wi
kszosc polqczen, a stacja 
brodnicka z w
zlowej stala si
 przelotowa. 


179
		

/Brodnickieulice180_0001.djvu

			,",...,.

* 
t::;:
c:'';'


 ;:



 


........:.::1-:: 
...........VoI'...",
 . ......... 


'

::;,i, :,.,=y'
>:':
'!;;'i-:
_,i 


'-"::"'
::
:

!&:.:;
: 


.;





-

.

 


"'-'-":"_"",:
:
.-",,-:.,. 


-=
''''''';'-''':'>.v.* 


,f 
, 'i
 }, J 
't 
 



:;
' ;!1iIW;H :>



!

ft
jm\
Jly.
'H: 
, ' 
.:

 .' 


...::J:..- '- _' '.- .,.:"_ '-. 
..-......_.j 


!: 


_._.-XVY;t. _
_



 
_.


.- 


f",., ' 
»st'<' 
...
i, 


Pierwszy budynek dworeowy - p6zniejsza ekspedycja towarowa. 
Rye. wg fotografii z konea XIX w. Rudolf Birkholz" Der Kreis Strasburg" s.125. 


-;::
 




f(,:': 
':-:-.w 
.- 



?

;:F:ff
:

:

 


Dworzee kolejowy. Fotografia sprzed I wojny swiatowej. 


Zob. Jerzy WultafLski "Sladami dawnej Brodniey" (Brodniea 1995), rozdzial "Komunikacja" 
s.112-113. 


180
		

/Brodnickieulice181_0001.djvu

			- 
ULICA KOSCIELNA 


Nazwy: Spitalgasse (Zaulek Szpitalny) - Kirchenstrasse - Ulica Koscielna- 
Promenade - Ulica Koscielna - Ulica Mariana Buczka - Ulica Koscielna 


Powstala dopiero w XIX wieku i nalezy do ulic nowszych. Na planie 
Brodnicy z 1743 roku Jerzy Fryderyk Steiner zaznaczyJ przy prawym 
brzegu Drw
cy cmentarz i szpital ewangelicki. Mi
dzy nimi ciqgnql si
 
wqski zaulek nie przechodzqc jednak przez rzek
, ale skr
cajqc w lewo 
w ulic
 Sukienniczq (dzis: Tyln q ). Uliczka ta nosila w6wczas, od 
znajdujqcej si
 tam malej lecznicy, nazw
 ZAULEK SZPITALNY lub 
ULICZKA SZPITALNA, niem. SPITALGASSE (das Spital = szpital, die 
Gasse = zaulek, uliczka). Na planie miasta sporzqdzonym w roku 1829 
przez Ferdynanda Zermanna umieszczono obiekty ewangelickie: szpital, 
elementamq szkol
 wyznaniowq oraz b
dqcy w budowie kosci61. Przy 
nicl1 jest wspomniany wyzej ZAULEK SZPITAL
 ale biegnqcy jtiZ do 
mostku lub do kladki drewnianej na Drw
cy. Za rzek q , na lewym jej 
brzegu zaznaczono lqki i zabudowania folwarczne (na planie: "Vorwerk 
- folwark"), lecz nie ma tam sladu zadnej ulicy ani drogi. Dopiero 


Dawny stary spichlerz. Po przebudowie w 1818 r. elementarna szkola 
ewangelicka. W latach 1833-1898 siedziba wladz miejskich. Rys. Rudolf Birkholz. 


181
		

/Brodnickieulice182_0001.djvu

			Fr. August Zermann w suplemencie z roku 1851 do wydanej wczesniej 
kroniki miasta wsr6d brodnickich ulic wymierul KIRCHENSTRASSE 
(die Kirche = kosci61, die Strasse = ulica). Nowa nazwa wiqze si
 z wznie- 
sionq w latach 1827-1830, a poswi
conq 4 kwietnia 1830 roku swiqtyniq 
ewangelick q . 


KOSci61 ewangelicki 
Swiqtynia zbudowana zostala wedlug projektu Stanislawa Hebanow- 
skiego w stylu neoklasycystycznym. Wymiary: dlugosc 33 m, szerokosc 
17 m. Kosci61 na cokole z glaz6w granitowych wybudowano z cegly 
i otynkowano. Ma dach siodlowy kryty dach6wk q . Gzymsy rozdzielajq 
wiez
 na trzy kondygnacje. Na szczycie wiezy iglica zakonczona 
krzyzem, pod nim kula. Na froncie w niszach umieszczono naturalnej 
wielkosci POSqgi ks. Marcina Lutra i Jana Kalwina. Ci dwaj reformatorzy 
symbolizowali kosci61 ewangelicko-unijny. Okna i wn
ki zamkni
te 
p6lkoliscie. Wewnqtrz swiqtyni wqskie prezbiteriurn z dwiema przy- 


i 
1rl.:" 


! 


<,rr
 
I ' 
:'il <>:, 
.J


 ;
'w
\ 
 ' 
_. ... . ./.... ,,
':.- . ' ' f?i1:

J.:;';(i.
; 
:
 ::' '.
i3x:
;,,:,i: 
. ":,,,,, . r,:.i1:ff '.j i\'
'.1-' " t.' " 
. :;-:'
}
:', j 
. ..."N.... ", ,:','" :' ..,
,,: 
'" j..p' ':< 


.x, ':
:'<>. 


" , 
:. . .." ::i
'.:*:"::::':

 : :'
:'_ 
{: "::.-<",'-:-;-. ....
 ';:.-::. 
:m '!':

i':

: 

:j
: :":";: 

. j,:, . 
':',f:<" t':y
 

:


;,
, '. '1t I 11 
.-:
" '. .J,fj



'

;4;i 

. 1) '. t , ',.. \ " 
H.. 
}fe.
" 
"" 
k< 
:!
t-; ;:\1 ,



 ..:,. j
L " '
w:::
:

]'t 

':
 /l f! 
;, 
 ;
 
 ','
 "'
 .;:;, 
> 

,"'" .. ::.;:.::::,,:Z
 


Kosci61 przed I wojnq swiatowq. 


Widok wsp61czesny kosciola. 
Fot. Aleksandra Siwinska. 


182
		

/Brodnickieulice183_0001.djvu

			I 
rl 
l::r: ,-_% 
 



;' 


Wn
trze kosciola ewangelickiego. Dekoracja na 100-lecie jego poswi
cenia 
obchodzonego 24 IV 1930 r. Rys. Rudolf Birkholz " Der Kreis Strasburg" s.181. 


<-...
. 
:. ..... . 


..
..
.:'«"....;:'....- 
..... "..........-
...;......-::
.:.:':..:.::.:.:..:::;... 
.. 


,!}V 


:.........:. ;.. 


.- .... ''':".. 
::-=:::

..::::" :."::::::::
:;::;. - 


j: 

 .- 


;::::fl','; 

<:' 
.:-:.;. :. 


f' ,,' t 


'
w 


. '
:::
'.... 
.::x.... 
"':',,:$ 
:':ft: 
;:>:,:,:t.Y,ft 

':;
>:):::::i:: 
o:.-
..-.:::::. 


l 


)1:
 '::: 
,,' ,.,::i
", "-<,
w,,:::;::::,,,
j> 
..",,,.iW.,,.,.,,.,, /t::,' 


'-,::::(" .
.:-:: ' 
:::.' - : :....: .: .: 
 


... >:\J! :::. ;
j" V I 
 l
 
:i 
;:
1: ': ..' I :;\1'\ 1 ':' 1 / 1 
 t
:
 
 ':
 1 
'1»"*' ""X ;:\ ! "::'1i-."% 
!J
' ,'i 'R" !-;>'{ .. 


".>...:.;.:." 
y ':.K..:", 
::;.::,:::: 
':':, 
'& .' x, $,,\,.: " 
',:.."L,::, 
r 
{:: 

 J ?""',: 
,
': ):\'i' :
:
,::<"",:",,:,>: I: 
 
;I

"# 
.
 

t , 



;1
 
:)! .- --;:::::::::,::=:':.:::-;.- ...... . . \ 
hi ., -,. '.\t ,) 
: ¥1)* 
, 


"i, 
;':..if:: :
 "{ "
::, " 
;;:: 


" ..:.: 
[t
t ' 
::;'lit ',:,:...;,3:r:':, 
.=::::::::: .
::::.::: 
, 
::,%:;:::'
:'
:':':,-'::"": 
! r >:,R:.


:'::
::" ' 
, f'\f l '\;;', 
:,.:
.;: : :..
.: 
"
': 



::; 


L


rt. . 
::'.i:;:
$1
 
':''':
 

" 


, -' 
,', ,
."""'''''' -,: 



::::: 




:"., 


;;:.'. 


. ';". . .-:.w..oo:: :.. 
:"'>: 


.'


';.:
':
" . :;t:
l

t":L' 
,:,:,;o:;:::"i<*::..
::::..::-.

 
.:....:.:

l::. '. 


:::':" 
:

:. 
$/ 


,: 


....:-.:- 
,;
.'''«,:'''' , 

-
::l


 ........ 
, }fT
;
1:
:!;;@
::,:tt1
,:::,...., ': 


...d- 
t*.
 ,_w:;'
:l:
':!
 
"i:"";::;'::::i!:
ij""'
':";:;;"«J[
t 
,. -.... ,':.:-: 





:: 


:'::
\,:\,,:W 



'." . .. .'"'.' 

,,::
:W;::
; "",':': 


Obraz oltarzowy. Mal. Hermann 
Frobenius. Wielkosc 265 x 175 em. 
Stan po odnalezieniu w 2000 r. 
Fot. Marian Marciniak. 


Organistka Else Domnowski. 
Zdj
cie z lat 30-tych XX wieku. 
Oryginal w zbiorach Mariana Bizana 


183
		

/Brodnickieulice184_0001.djvu

			bud6wkami oraz szersza nawa czteroprz
slowa. Ernpory - galerie - 
wsparte na kolurnnach toskanskich. Ich przedluzeniern do stropu Sq 
kolurnny jonskie. W roku 1833 za oltarzern na scianie urnieszczono obraz 
przedstawiajqcy Zrnartwychwstanie Panskie. Narnalowal go artysta 
Gillem z Poznania. Podczas kapitalnego rernontu w latach 1912-1913 
ufundowano nowy obraz oltarzowy p
dzla Herrnanna Frobeniusa 
z Monachiurn. Tak jak i poprzedni przedstawial Zrnartwychwstanie, ale 
artystycznie rue dor6wnywal pierwszernu. Na wiezy zawieszono w roku 
1834 dwa zeliwne, ofiarowane przez kr6la Fryderyka Wi1helrna III 
dzwony. Posiadajq identyczne oznakowanie: pruskiego orla kr6lew- 
skiego, nap is "BERLIN", a pod nirn rok fundacji ,,1834". 


. -._

 - ,.:-,-.... ,"" I' 
, ,,j:, ,;

( i,..
:, , 
.
:.' :'':':'
\.. 
,/ (

 '>v':
'
0
;

 

" a
" .:or::':: 
,::


fD

i';

t',:, 

 "?
d:;;; 
 
 / , 
"", . . 
...:._::=
::
.. ,.- . - , 
,'- -. .... -;:;--t..,. 

 . 
:.".-. _;+'O'......_._-!o:.:-..... .......
.-- 


Duzy dzwon zeliwny z 1834 roku. 
Wymiary: wys. 115 em, obw6d 580 em. 
Rys. Rudolf Birkholz 1997 r. 


W pierwszym kwartale 1945 roku swiqtynia zostala sprofanowana 
przez zolnierzy sowieckich, przy tym zniszczono organy. Usuni
to tez 
posqgi obydwu reformator6w. Po II wojnie przej
ta przez rzymsko- 
katolik6w i poswi
cona w dniu 7 grudnia 1947 roku stala si
 kosciolern 
szkolnym pod wezwaniern Matki Boskiej Kr6lowej Polski. Dwa 
wyrnienione wyzej dzwony przetrwaly do czas6w wsp6lczesnych 
Uruchornione 29 rnaja 1998 roku, odezwaly si
 w dniu nast
pnym 
oglaszajqc 700-lecie rniasta Brodnicy. 


184
		

/Brodnickieulice185_0001.djvu

			Miano KIRCHENSTRASSE dotrwalo do stycznla 1920 roku. Jeszcze 
przed I wojnq swiatowq przerzucono przez Drw
c
 drewniany most 
("maly mostek"), a przy jej lewym brzegu wybudowano w roku 1910 
domek kanalizacyjny istniejqcy do czas6w wsp61czesnych (obecnie: 
Miejskie Przedsi
biorstwo Wodoci q g6w i Kanalizacji sp. z 0.0., prze- 
pompownia sciek6w, ul. Koscielna 8). 


T 


. ;'I\. .... p. . 
.... 

._. . :" 

! i B 

 (! '.{:;"r. r£ 
'

;;1 Fit'! 'r
t
, i (! n;;" 
'
fl 

 
 E 


, --'" 


J. 
'" 
.- \j,. 

,__.
:,;, 
"1" ',

 T
 :;;-; 
F0;,i;r l i -1 

f 


., ""'.. 
;i..... 
i; IL _ 

-1 

 

;:
T
;'I
:
:I; i 0 " I 


..'... . 
r
'-{K
 
.:i:;':
 
:
:: 


...-?__

 -
'_4'- 


"Maly mostek" ok. 1910 f., w okresie mi
dzywojennym 
oraz zbudowany w 1940 r. i wysadzony w powietrze 21 I 1945 r. 
Rekonstr. Rudolf Birkholz ,,700 Jahne Strasburg" s. 79, 80. 


185
		

/Brodnickieulice186_0001.djvu

			W okresie od konca stycznia 1920 roku do pocz q tk6w wrzesnia 1939 
roku byla ULIC1\ KOSCIELN1\. W latach trzydziestych powstaly przy 
niej dwa domy mieszkalne (dzis siedziba Komendy Powiatowej Policji, 
ul. Koscielna pod wsp6lnym numerem 12). Po drugiej stronie ulicy 
zacz
to niwelowac i osuszac teren zamierzajqc urzqdzic tam przeniesione 
z Duzego Rynku targowisko. Blisko domku kanalizacyjnego czasowy 
post6j mialy karuzele, zwierzynce i cyrki (m.in. Staniewskich), kt6re 
rozbijaly tam swoje namioty. 
Podczas drugiej wojny swiatowej od wrzesnia 1939 roku do stycznia 
1945 roku, ulica nosila nazw
 PROMENADE (niem. die Promenade = 
promenada, przechadzka, spacer). Zamiast targowiska w okresie 
1940/41 zalozono park, zasadzajqc przywiezione z lasku miejskiego 
dtiZe drzewa. W dniu 21 stycznia 1945 roku wycofujqcy si
 zolnierze 
niemieccy wysadzili most w powietrze. Przy koncu stycznia 1945 roku 
przywr6cono ulicy jej przedwojennq nazw
, ale 7 sierpnia 1950 roku 
otrzymala ona dzialacza komunistycznego za patrona i zostala ULIC1\ 
MARIANA BUCZKA. 


:::

 
. "::.i
':::' 


,,:: ;;:
(..:..:: 


Park po zalozeniu go przez Niemc6w 1940-41. Fot. Karl Weckner. 


186
		

/Brodnickieulice187_0001.djvu

			Patron 
Marian Buczek urodzil si
 26 wrzesnia 1896 roku w NuZynie powiat 
Euk6w na Lubelszczyznie. B
dqc mlodyrn robotnikiern wstqpil w 1915 
roku w szeregi Legion6w Polskich. W 1918 roku zostal czlonkiem PPS. 
Odrn6wiwszy zlozenie przysi
gi na wiemosc panstwom centralnym 
opuscil sluzb
 w tych formacjach i powr6cil w rodzinne strony. Tarn 
w roku 1918 zostal wsp6lzalozycielem Milicji Ludowej. Nawet po jej 
oficjalnym rozwiqzaniu przez wladze polskie byl - juz nielegalnie - mili- 
cjantem. Za to w roku 1919 go aresztowano i osadzono na zarnku 
lubelskim. W 1921 roku na kr6tko uzyskal wolnosc. W6wczas zostal 
wsp6lorganizatorem PPS-Lewicy na Lubelszczyznie. P6zniej wstqpil do 
KPP. W 1921 ponownie go aresztowano i pozbawiono wolnosci do 1929 
roku. W latach 1929-1933 b
dqc aktywistq kornunistycznym dzialal 
w Warszawie i na Slqsku. Za lewicowe poglqdy zostal po raz trzeci 
aresztowany w roku 1933. W okresie mi
dzywojennym sp
dzil za 
kratami lqcznie 16 lat (1919-1921, 1921-1929, 1933-1939). W pierwszych 
dniach wrzesnia 1939 roku opuscil wi
zienie w Rawiczu i wraz z grupq 
wsp6lwi
zni6w politycznych skierowal si
 ku Warszawie chcqc wziqc 
udzial w jej obronie. Zginql w walce z Niemcami pod Ozarowem 
9 wrzesnia 1939 roku. 
W dniu 6 sierpnia 1990 roku przywr6cono nazw
 ULICA K05- 
CIELNA. 
Po drugiej wojnie swiatowej urzqdzono przez Drw
c
 prowizorycznq 
kladk
 dla pieszych, nast
pnie zbudowano most drewniany, kt6ry 
zastqpiono mostem zelbetonowym oddanym do uzytku w grudniu 1962 
roku. Przy ulicy na lewym brzegu rzeki wybudowano kilka prywatnych 
dorn6w mieszkalnych (nr 3, 5, 9, 13) oraz parterowy biurowiec (Koscielna 
nr 7). Zalozony przez Niemc6w park, dla uczczenia pierwszej rocznicy 
zakonczenia dzialan militamych na brodnickim terenie, otrzymal dnia 
23 stycznia 1946 roku nazw
 PARK WOLNOSCI. 


1. "Katalog zabytk6w sztuki w Polsce" tom XI, zeszyt 2 "Powiat brodnicki" 
Warszawa 1971, s.15-16. 
2. Jerzy Wultailski "Historia ewangelicyzmu brodnickiego" Brodnica 1998, s. 37-44. 


187
		

/Brodnickieulice188_0001.djvu

			PRZYKOP 


Nazwy: Przedmiescie Rybaki - Fischervorstadt - Ringstrasse - Ulica Okr
zna- 
Przykop - Hochm,eisterring - Przykop - Ulica Janka Krasickiego - 
Przykop 


W sredniowieczu ulica Przykop nie istniala. Byla tam w6wczas gl
boka 
fosa oddzielajqca otoczone murami warownymi miasto od Przedmiescia 
Rybaki (niem. Fischervorstadt lub Fischerei; der Fisch == ryba, der Fischer 
== rybak , die Fischerei == rybol6wstwo, miejsce lowienia ryb). Po roze- 
braniu mur6w miejskich i zasypaniu fosy w XIX wieku powstala nowa 
ulica okalajqca sr6dmiescie - RINGSTRASSE (mem. der Ring == pierscien, 
obr
cz, kolo, krqg, ulica ok6lna, die Strasse == ulica). Po 18 I 1920 r byla 
poczqtkowo ULICA O
ZNA, ale p6zniej otrzymala miano PRZYKO
 
kt6re obowiqzywalo do wrzesnia 1939 r. W "Slowniku j
zyka polskiego U 
(wyd. 1979, tom II, s.1043) slowo "przykop" wyjasniono nast
pujqCo: 
1. "wqskie, zygzakowate rowy uniemozliwiajqce atakujqcym podejscie do murow 
obleganej twierdzy", 
2. "przestarz. row, wykop biegnqcy wzdluz czegos (...)". 
Od wrzesnia 1939 roku do stycznia 1945 roku nosila ona nazw
 
HOCHMEISTERRING (niem. der Hochmeister == wielki mistrz, najwyz- 
szy dostojnik krzyzacki, zwierzchnik Zakonu), a wi
c byla "Pierscieniem 
wielkiego mistrza". W styczniu 1945 roku powr6cono do przed- 
wojennego PRZYKOPU, ale uchwalq Miejskiej Rady Narodowej z dnia 
7 sierpnia 1950 roku zmieniono jq na ULICE JANKA KRASICKIEGO 
Jan Krasicki urodzil si
 18 wrzesnia 1919 roku w Limanowej. W 1937 
roku zostal studentem Wydzialu Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. 
Przystqpil w6wczas do Organizacji Mlodziezy Socjalistycznej "Zycie". 
Podczas drugiej wojny swiatowej przebywal przez par
 lat na terenach 
wschodnich Rzeczypospolitej zagarni
tych przez wojska sowieckie. 
W latach 1939-1941 kontynuowal studia we Lwowie. Pelnil wtedy m.in. 
funkcj
 sekretarza Komitetu Miejskiego Komsomolu we Lwowie. Dnia 
19 maja 1942 roku przerzucony zostal do okupowanego przez Niemc6w 
kraju. Odtqd pod pseudonimem "Kazik" bral udzial w akcjach zbrojnych 
Gwardii Ludowej. W styczniu 1943 roku nalezal, wraz z innymi bylymi 


188
		

/Brodnickieulice189_0001.djvu

			czlonkami OMS "Zycie", do wspolorganizatorow Zwiqzku Walki Mlo- 
dych, a w marcu 1943 roku objqwszy funkcj
 przewodniczqcego stanql 
na jego czele. Byl czlonkiem PPR. Aresztowany przez hitlerowc6w zginql 
w Warszawie 2 wrzesnia 1943 roku podczas pr6by ucieczki. 
Miejska Rada Narodowa w dniu 20 grudnia 1956 roku podj
la 
uchwal
 przywracajqcq ulicy jej dawnq nazw
 - PRZYKOP. 


Pastor6wka 
Przy ulicy Przykop 8 na parceli 0 powierzchni 0.05.73 ha (Ksi
ga 
Wieczysta = KW 215; dane aktualne: KW 8000, dzialka ill 1106/2) 
znajduje si
 dom mieszkalny. Pierwszymi wymienionymi w KW wlasci- 
cielami posesji byli Tausch oraz Jacobs, a po nich Walter. Od tego 
ostatniego w dniu 5 lute go 1810 roku nieruchornosc odkupil Thiemeyer. 
Po jego zgonie w 1818 odziedziczyly: cz
sc wdowa Anna Dorota 
Thiemeyer z domu Walkiewicz, a cz
sc c6rka Eleonora wraz z m
zem 
kupcem Karolem Krzysztofem Boehmem. W dniu 9 listopada 1836 roku 
za 2333 talary i 10 srebmych groszy nabyl on od Doroty Thiemeyer (wpis 
do KW 15 VIII 1837) jej cz
sc i wraz z zonq stal si
 wlascicielern calej 
posesji. Od wdowy Elizy Boehm z dornu Joseph, kt6ra obj
la nie- 
ruchomosc 13 rnaja 1856 roku, odkupil budowniczy kr6lewski Karo1 
Edward Pasfarge. Akt notarialny w tej sprawie spisano dnia 5 lute go 
1859 roku. Nast
pnyrni wlascicielami zostali Fryderyk August Sper1 
i jego zona Frieda z domu Hermes. Zgodnie z zawartq w dniu 9 kwietnia 
1867 r. urnOWq zaplacili oni za posesj
 4.500 talar6w. Testamentem z 22 
marca 1880 roku dom odziedziczyla Frieda Sperl oraz jej troje dzieci: 
Fryderyk Karol, Maria Charlotta oraz Rudolf August. Dnia 1 kwietnia 
1880 roku nieruchornosc dostala si
 w r
ce sanitariuszki Elizy Roquette 
z domu Sommer i jej m
za radcy sanitamego dra Roquette. Dzi
ki 
przewlaszczeniu obiekt 1 lipca 1887 przeszedl we wladanie Cezara 
Meissnera. Na podstawie testamentu z 31 marca 1894 nieruchomosc 
odziedziczyla Emma Meissner z domu Erhardt (wpis do KW 3 I 1895). Po 
spisaniu umowy notarialnej w dniu 28 czerwca 1898 nowym 
wlascicielem zostal powiatowy inspektor szkolny Henryk Sermand 
(wpis do KW 2 VII 1898). Od niego posesj
 nabyl kupiec Jan Wladyslaw 
Peto (wpis do KW 22 VII 1907). 


189
		

/Brodnickieulice190_0001.djvu

			(
 



 


(". 


/!- 
( 
 
- <.. 


Pastor6wka ok. 1906 r. Rys. Rudolf Birkholz 
na podst. starej fotografii. 


Byla pastor6wka. Stan wsp61czesny. Rys. Rudolf Birkholz. 


11' 
{lr> 

 

._ it 

-.. 
 
 
-."
.-. 
. ,_ 

_,



- C ':'
'''
':,
,:-
;:-::-_'__
___:

_... 1
, 
_;; 
. .- 
V" . ...- 
'@
 
'oo

c- .,.- .- '
.- 


Krzyz na zwienczeniu dachu zamontowany po zakupieniu 
w 1908 roku budynku przez Ewangelick q Gmin
 Koscielnq 
Rys. Rudolf Birkholz. 


190
		

/Brodnickieulice191_0001.djvu

			Nast
pnie nieruchomose za 14.000 marek zakupila Ewangelicka Gmina 
Koscielna w Brodnicy (Evangelische Kirchengemeinde in Strasburg). 
Wpisu do KW dokonano 19 X 1908 roku. W budynku tym w latach 1908- 
1923 mieszkal drugi pastor: 1908-1918 Benno Rauch, 1920-1923 Kar] 
Partecke. P6zniej liczba ewangelik6w zmalala. Zlikwidowano dlatego 
funkcj
 drugiego pastora, a zajmowany przez niego dom wydzierza- 
wiono swieckim lokatorom. 
Na podstawie postanowienia z 17 kwietnia 1958 roku nieruchomose 
przejql Skarb Panstwa Polskiego (wpis 19 IX 1958). Decyzjq wojewody 
torunskiego z dnia 6 maja 1991 stwierdzono, ze z mocy prawa nierucho- 
mose przeszla na wlasnose miasta Brodnicy. Budynek, sluzqcy nadal jako 
dom mieszkalny, stal si
 wi
c mieniem komunalnym. 
W wyniku ugody zawartej dnia 1lipca 1999 roku przed Pierwszym 
Zespolem Orzekajqcym Komisji Regulacyjnej w Warszawie, mi
dzy 
wladzami miejskimi Brodnicy a Parafi q Ewangelicko-Augsbursk q 
w Rypinie obiekt stal si
 wlasnosci q wspomnianej Parafii. Przekazanie 
nastqpilo 23 wrzesnia 1999 roku. Na zwienczeniu dachu tego budynku 
dotrwal do czas6w wsp61czesnych metalowy krzyz, swiadczqcy 0 jego 
powiqzaniu z kosciolem. 


. :..::.
..,
 


'. -:..:.<:. 
.y.... 
h
..
:":
:f;"':;;:'><.<":
f,,..,....,w.,:,
..,:';;
 :;:; 
.', Y
:J 
.
;
 


Byla pastor6wka. Stan wsp61czesny. 
Fot. Jerzy Wultanski 2001. 


191
		

/Brodnickieulice192_0001.djvu

			Loza masoriska 
Pierwsze wiadomosci 0 istnieniu w Brodnicy wolnomularstwa pochodz q 
z 6 listopada 1896 roku. Pismem w tym dniu datowanym Wielka Loza 
Prus w Berlinie nazywajqca si
 "Royal York zum Freundschaft" 
powiadomila wladze regencji kwidzynskiej, ze w Brodnicy powstalo 
k6lko masonskie pod naZWq "Zur Wacht im Osten" (Strazy na 
Wschodzie). W dokumencie tym podano, iz k6lko podporzqdkowane 
jest lozy "Victoria zu den drei gekr6nten Thiirmen" (Wiktoria pod 
Trzema Ukoronowanymi Wiezami) w Grudziqdzu. 0 powolaniu lozy 
w Brodnicy Leon Chajn podal nast
pujqCq informacj
: 
"W 1901 r. zostala erygowana w Brodnicy loza pod nazwq "Zur Wacht im 
Osten". Liczyla wtedy 18 czlonk6w pod mlotkiem majora Drebbera, a siedziba 
lozy miescila sir przy Michelauer Chaussee" . 
Do grona mason6w nalezaJ takZe Donat Hollatz, wlasciciel tartaku przy 
ulicy Lidzbarskiej, zwanej w6wczas Michelauer Chaussee czyli SZOSq 
Michalowsk q i w pomieszczeniach do niego nalezqcych gromadzili si
 
wolnomularze. Oficjalna rejestracja brodnickiej lozy nastqpila w dniu 
18 maja 1904 roku w Kr6lewskim Sqdzie Okr
gowym w Brodnicy. Loz
 
reprezentowal w6wczas jej zarzqd w skladzie: Wilhelm Kratz, Karol 
Hoffmann oraz Edward Kiihl. 
W 1906 roku masoni zakupili posesj
 przy ulicy Przykop 23 i w niej 
urzqdzili swoja siedzib
. Posiadala ona kilka pomieszczen. Wedlug 
przepis6w na czolo wysuwaly si
 trzy: "izb
 rozmyslan", "sala zawilych 
dr6g" oraz "swiqtynia". "Izba rozmyslan" miala czarny wystr6j a jej 
wyposazenie stanowila trumna, st61 i krzeslo. Przeznaczona byla dla 
kandydata na wolnomularza. Mial tam przemyslec dotychczasowe swoje 
zycie oraz wypelnic ankiet
. W "sali zawilych dr6g" znajdowaly si
 szafy 
z dokumentami, szatami i insygniami masonskich "braci". Naj- 
wazniejszq rol
 odgrywala "swiqtynia" - reprezentacyjna, najwi
ksza 
sala. Posiadala bogaty wystr6j, podium, tron oraz baldachim, pod 
kt6rym zasiadal mistrz lozy. W pomieszczeniu tym byly symbole 
wolnomularskie, jak cyrkiel, pion, w
gielnica, kielnia, mlotek, dluto 
i inne. W "swiqtyni" odbywaly si
 zebrania czlonk6w oraz przyjmo- 
wanie nowych "braci", kt6rym wr
czano fartuszek masonski i biale 
r
kawiczki, a takZe nadawano wyzsze stopnie. 


192
		

/Brodnickieulice193_0001.djvu

			Losy lozy brodnickiej po pierwszej wojnie swiatowej Leon Chajn tak 
przedstawil: 
IISposr6d wszystkich 16z na terytorium odrodzonego w 1918 r. panstwa 
polskiego utrzymalo sir przy zyciu szesnascie, kt6re liczebnie oslabione 
zar6wno w wyniku dzialan wojennych, jak tez wskutek masowych wyjazd6w 
Niemc6w z Polski. (...) Cztery loze pozostawaly pod jurysdykcjq "Grosse 
Landesloge der Freimaurer von Deutschland" (w Katowicach, Toruniu, 
Rawiczu i Brodnicy). W chwili odzysk£Inia niepodleglosci zarzqd lozy 
(w Brodnicy - przypis JW) stanowili: wlasciciel cegielni Kratz, senator 
Hollatz, adwokat dr Stelter, zast
ca prokuratora Salewski, wlasciciel apteki 
Krebs, rendant kasy miejskiej Ziemermann, E.G. Wodtke, Diebel i budowni- 
czy miejski Sinhuber. Wobec tego, ze wirkszosc czlonk6w lozy opuscila Polskr, 
loza w dniu 28 VIII 1919 r. rozwiqzala sir a na jej miejsce utworzono, liczqce 
15 czlonk6w sqdownie zarejestrowane, towarzystwo pod nazwq "Zur Ein- 
trach" (Do zgody - przypis JW). Gdy liczba czlonk6w spadla do pifCiu, 
uleglo ono w dniu 12 X 1920 r. rozwiqzaniu." 


I. 
t1U'Btltnbnftdt 
! 
r
t)ftt)p 91r. 23.iftnOlt; 
: '(aforl b 11 11trkaufen.. 
U6h;ft. 
I erteilt (i. 6).' 2Dobftte, J 
l
.mmmm 
rtlUe1t3ftr. 1. 
Ogloszenie w OREDOWNIKU URZEDOWYM POWIATU BRODNICKIEGO 
nr 51 z 13 V 1921. 
Tlumaczenie: "Dom z placem Przykop nr 23 jest do natychmiastowej sprzedazy. 
Informacji udziela E. G. Wodtke, ul. Drw
czna 1." 


W gronie ostatnich pi
ciu brodnickich masonow byl Herman Zwimer 
posiadajqcy restauracj
 na rogu Przykopu i Kamionki (obecnie 
Restauracja I1Chelminska", Kamionka 1). Tam, wedlug opinii starych 
brodniczan, kontynuowano w malym gronie dzialalnosc wolnomularsk q 
w okresie dwudziestolecia mi
dzywojennego az do wrzesnia 1939 roku. 
W roku 1922 budynek lozy przy ulicy Przykop 23 przeszedl na wlasnosc 
Walentego Ludwikowskiego oraz jego zony Walerii. 


193
		

/Brodnickieulice194_0001.djvu

			. ...' " <"t:M:
.,
l 
.
 - '" , ... .. . "
-II 


t:;0;': 
 
1
 w
k'
 J 
.:'!:j 
"'='.,' ,
.::,',,:'
 n :}i:. 

: 

;t
i;;:: 'i i: .. 'l", 
'."

 < ." 1! ,: :" 
' :::' I '...""... I '
::<
 j; ::i
 

I :::::. .- ::

 :-.-. 

t-:i1: :


 L 
: 

:.'- 
(;;::.il- '
..:"",,: *
:':'-}
:'
 ':%':<"'A"""'m';:;

 ':;t
 
. m::


 f': , 
 , : ,.":,: L : ' , 
 , :; ,:,.,,;, ' ,, 
.:
 I' 
.d!;'
 
::;
;::"w; . 

:
:: . ;:: , ;' , ' . t , . : 
 , ' . - , 
= , .. : ' : . , 
 : 
 . " , .: 
 . , , ' : ' . ' :. " : ' :: ' : : : 
 :: , :" , ,,
 , , , , , , , ,: ::,:, :" ,
 , 
 : : : : :, ' ,: : , , : , :, : : : : ' :, : : : :, : : 
 :, : , : ,: 
 , 
 . : , ' . 
 , ' : ; , ' : . , . , 
 , 
 , : , : . :; , 
 , ; , 
 , : . ': ,. 
 , . , 
 , : , 
 . : , : . ' , 
 , .. . ' , 
 , 
 : " 
 , f , : , ., :,, . . , , ' :, . : 
 :: . :, ' , ' :, " :, : : : " ':::::: " :::, " ::. " :: " . . , .. ,: ' :: 
' : ' ,:: ' .:: ' :.'.::::'.::.; '" .::,' .."
 .:,:,.:,.. ::': '
 ' ., : " :,:', ' , .. . ' ' , " :, ' ,' , '
 , r'" 
 r 
. .. . . . .. "J " .. . 
- ',,"' 0 '. '",,
 ::
;£,-7h
::


 


,.'-- 

 ' 'f'
 


, "'., 


M: 
W., 
 
.... .... m 
....... .... 
 
. ::.:.::;


::
:.:._:
:-. "'::', :
:

:.::::

:-:-: :-:::.
:;


:
:

 
m
"'
:
...:: 

_
* 




 .
::

$;t;



:
. 
}» -..:;",-..



 :t.


::.:c:::
?

:;.
 


Budynek dawnej lozy masonskiej. 
Fot. Teresa Wultanska 2001. 


1. Leon Chajn "Niemieckie wolnomularstwo w Polsce mi
dzywojennej" (w) "Przeglqd 
Zachodni" 1971, nr 5/6, s. 120 i 144. 
2. Ludwik Hass "Wolnomularstwo w Europie srodkowo-wschodniej w XVIII i XIX wieku" 
Wroclaw 1982, s. 495,499,505. 
3. Jerzy Wultailski "Z przeszlosci Brodnicy" Pruszk6w 1993, rozdzial "Brodniccy 
wolnomularze" s. 56-60. Artykul przetlumC)czony na j
zyk niemiecki ukazal si
 w pracy 
Rudolfa Birkholza ,,700 Jahre Strasburg" Brodnica 1998 s. 179-181. 


Strzelnica 
Bractwo Strzeleckie zakupilo na Przykopie 43 posesj
 na licytacji za 440 
talar6w stanowiqcej dotqd wlasnosc wdowy i innych spadkobierc6w 
po zegarmistrzu Janie Fryderyku Eltermannie i wybudowalo obiekt 
oddany do uzytku 20 czerwca 1860 roku. Splonql on 12 czerwca 1905 
roku. Z inicjatywy czlonk6w i sympatyk6w Bractwa odbudowano go, 
a dnia 6 lutego 1907 roku uroczyscie otwarto. Budynek jednopi
trowy 
z wiezyczk q posiadal sal
 restauracyjnq, reprezentacyjnq sal
 wielk q oraz 


194
		

/Brodnickieulice195_0001.djvu

			.4"........_...4..... 0........ 
'_.
	
			

/Brodnickieulice196_0001.djvu

			196 


----
 
i 
}

(;'- " 

 , 
? 
"'='
'
 r i
r l l-- 
\; 
 

 : 
i;

a 
] I I 1ij
 l 
 
 
N 
 
(SJ :, 
?:'" .Jt
{ 
\; 
*(.' I 

'
T I I . 
 l f' 
IS! ; 
j i
 l a
 I 
.:
b 


Nachdem cl
r, 
,:,r:"Y::.. A
I..
rt, "l:;.
'1' f}"'
/£: 
.wrn Milglie-dt' (, det " V' .L P I J J Jl SchotzenbrOder< 
'sc.haft" wfgenommen und i"l di\$ 611dcbuch untcr Nt, ./.ll' 

lngt':rIl9en """rd
n, wild D
mse!be
 tinter I\n
mpl
hlun9 
genauer BCQbachttlJlg der Be:>t1mmungen des. 5t3tUtS g!!gen. 
\vM;g
r f.n!,,3hm
ief ausgeferllgt""., 
/),..,.,Im".wt. /,_ 1-;//,'" /f
'
 
t.tr.Kbl.lrg \(lpr.. den lJ " V;,#s..r+ '/....' , 


\lorstand der Fli Iii: 10 n Prell:::: C
 
Schutzen-Bruderschaft 


#'
,: «£ .£' I )-:J. 
./ 
/$a?
:re) /U-M-/ ".-rf"'o/,<"#'
? 
/. h. ;/..y , 'A/ '47
"'" 
/
_. ""'7r-"-= /"''/';' <" "";i"'''''Y- 


f\ufna hrne-Beschein igung. 


!"r &n 


Quittung. 
o..s finI1ilt"JeI& %" .I-MI;" - f'fg 

:h
ltert.. 
's!r,S>t>u,g. ".,t ""n..l! I
 


,
"-,, 
c/ / ;... , )
'/ ,';f.., 
.
 ,,
d':?M-'
, '" .«-.
4'-":4' 
 
,./
;
 


L:: ";'. ;.N;VN 


?f4-t¥ffh') i:", 



'bs:..cer
r. 


Dokument przyj
cia Antoniego Kaszynskiego w poczet czlonk6w 
Bractwa Strzeleckiego w Brodnicy wystawiony 15 VII 1920. 


r
....._.
mm'_.._...m------..,.,...., 
! 
! 
I 
! 
! 
! 
I' 
I 


.. .. 
t
t<>n'. 1!>4. ..r
,::tS4A 
Strzelnica 'W Brodnicy 
Pl1W¥:5
 Krzy;tniQw;r;kf 
KaWiarnia Restauraej.a. 
CODZIENNIE WYST
pt ARTYSTYCZtn: 
Program sc:sle familijf!Y. 
.- -- 
--
-
-'- J 
f

; 
r :i 
:::r::' PierwszOr%l;dne n8poj
:. .. .' 
-- 
 
[)oborhW'
 kucbma,.' 
.. 
: 
" , 
: 
- . - -. .. 
Pokoje 
opo
jetb;
a 
warz:rskkh:.S-	
			

/Brodnickieulice197_0001.djvu

			g

:t




1
i!.

s
 


 -
j


 

 
.. WI' ...
..." 

" .v
 ,'
'v
,
" (,
 ,
' 
1 . "'
." f9', '.'- ;,J)!. '. 
J:',-':'.\:;

 
f
' ,tf'ifff.;'t /:' 
. \'",

 "<
e;' /-
' 
-\"'-
"(" _ .A::J :. ,f' 
'
1 #'

 
:;., '
':.4 \
,,, .>¥'.",;
<::j:,.;
 >' "V'Z- \'£''':
 \e:':.
" : ':"-x" ..'
 
 ',
.
, .'" 
:-,:\ "':.. ,yJ(/ 
 ... 
.. .', '''-''' N"".


.. 'Q ,'1..
 ' :.- . 
'" 
 $:, "" .,-",,
 .,,; .;;' ""'. %p. .
 -:;. . '.,.,..}'\.,',. '-:-*=, ,
.tln:' 
v ,'
 
a:"
 -\.'Ti " J,1:
":'" 

'. ' v,'
 , . " \ '.'. '-:' 
&,., ....
.
. 

h;;
 .'.-' :< ./J;
 "/ l 
':
:t>')
 
 1
/ ,\:.; '
'.'<'
;
, I,s,;,


;:@:,
;.ti=
:, :.,'
 
. , ;..;02>.,. t """};; \ " )f,.
. 

"'i, ".. 'X", I i"a.,
 ,\Ii>" 
.. '" "" 
. 

;; 'l
 

:


:
:i"

 \

:








:
::;;j
,
,:
 
,w.._ ' . ,;..w"L; ",i

>.,}{,t.::.\

£
: " J ,'< 
""
'¥ ,::,:;:,
:.,
 , 'i . «4;..."
 , .
 ,.. '
 , ;',:::: , '; , .:
 , ;f:
' , '.:< ... :

 , :: , ' ,. ' , ,: , : , 
: : , .
 , ' , ; 
;:1 , 
 , ? , 

 , 
 

'r11".,:
:,:<:.:f
£)

:.':!:,)\,.,
:'..,--.....,
,.<
..
, ,:', 
-- :
J.
 '
<"" .. ... 
".' 


r-<:- 

 

:, 

v 

 
*" 
j 

 

! 
i 
.
 
 . 
h , . , . 
I .
 


 
1 
I 


f
)::
: ....... 


":t::/$i41:' 


'..>' .... 
".':: 



::::: 
:':i-: 


,\,f-.:::,,:::: 


- 
, 


Czlonkowie Bractwa Strzeleckiego w ogrodzie na tle muszli koncertowej. W srodku 
kr61 kurkowy Jan Lamparski. Fot. Edward Osmanski 2 VIII 1931. 


'::::K':fW%l..'..'...,.".'.wjWZMt"""',...,""" , 


''*. 



 


,..-:* 


;;:::':. 
t.:v 
::;,::::. 

'i 
I 
r-Jt 
I:: 


.;;;;;;::

 
:::fi
:


;;
::f::::
.
 . n. :: t 


,.. "", ..',
.. "'¥': 
-i:: " ':, ':
 ":'''' 'ft, "v" :
" 
4t" "
." -"":;

;. 
. w' W;?:"A"...." 

 , 
' r it',.. , 
II!' .. q 


:.::..:.;:
:
 


:
: ::
:
:


 
..-......:. 
..:....:.:' 


, 
.:
", 


.,:
):
:
>: 


).
{
 
:"::,:.:t.:.
::::;
:
 %
 
., 
.. 


,
,,:' 
.»...:. 
J;{'::::' 


-:.
.o;-"
: 


IJ']} 
k,::;'" 


::.->.
 


.' 
, &-{ 
i ..{ ) 

 





': '::::

:i 


i::" 
.,)W 
,:
;.:,
,' 


M 
d.

<: ,.. 


, .*-! 
;li"l, 
".' :jiJtf;' l' 
" ,l,j/ 


r.' 


wi" 
"; 
."'
 


, :
 
} ".",.:,: 


';':-.' 
n 


(I ..,.: 
f ,i*",ft, . .. 


:
. 
.,- 
, :''"''\::,:0,,' 


.;::.
 
 


:r 


i
 


,J,} 
, '
.\..,\ 
r"} \ 


'
::- 


:::' 


;'::;:': 
x-
 
'*:» 


Leon Lewandowski, kr61 kurkowy 1927. Aleksander Kruszczynski (ok. 1930). 
Czlonkowie Bractwa Strzeleckiego w Brodnicy. Repr. Janusz Kopiczynski. 


197
		

/Brodnickieulice198_0001.djvu

			L; 


.::::........:. 
f::;;/: ;''f. 

 '
':'
':;' "::;:: :t.i!':'Jt\: 
/r'
,\




 · i
i
 
.. 
'M.
.:'1r :
;t
?7WP 
'.


:




 , 
 , 
 , 
. , 

:r
,

 , 

.. 
" ,,::
 



:);;:':': 
'?: i1; 
"''>'''
::
);;':: 
" \ ;;;::t >"'t ", 


1tl
 r:i , 


,
f:¥""":,::, , ;.. 


,:1<. 


Sala wielka w Strzelnicy. W gl
bi scena z ekranem (siedziba Kina "Reform"). 


I f'-'--'-'-'-'-'-'-'-'-"-'-'-'-'--'-'
n 
j! Strzelnica ! i 
i I K
ndarnia Restauralcja I! 
$ W wtorek. dnia 9-90 bm. wiec%orem . 
 
i i l'lielti ,I!epalft' .remr bmwatu! 
 i j 
I , : , : " 
 I : . WIElKI DANCING i I . . 1 
Orkiestrll .,Melody Bo:r"" pod balllt41 kBimlm. , 

 1 M. Skrz.!'pitJskiego prz!,grywn:,do t/nict!. S i 
l. 
,:=:

-=


=:==:

'-'-

.!.
,::==
=:=
_ : 


Ogloszenie w "Ziemi Michalowskiej" nr 16 z 9 II 1937 


Emblemat Kurkowego Bractwa Strzeleckiego. 


198
		

/Brodnickieulice199_0001.djvu

			,D 
'" h
 '1.4'. Mot-V>; IW -h 
 '1 JWv. 
 q fW'."I t 
.NXA- 'J\,. 5 . "', 
. 
\,?' 
t. "1 1 ,to ""
 
 
 
.w.1W M,? ;;,. A' 
 '" 
 "'... '" 
 "iNv.... "j
l"WI'S;1;W'..,¥ ,,\;, ';D;
,
;

 .t\'1', )t(M


\. 
,k \""'
 
 
t.. u
. I 
,...; , 

Ml

 
t
r V)LV-
 . ,.,
 :D!\. 
 ;y.V\'VM . ' 
,
 ,tt)

,


,
1
', 
()' (.6 A ,( 11(1 G' ,t j 

Pt<>
)I'.A...tft. 1.
4AAA.,'\'Ww ,/.(9/
A/
,..,Mr-:tY'j 


'j.M,w
""1 
,
,;.:
 "
,fr'
'" ,J\.f"''-''&J''',4 1\l'-tJ"',o .sw..,..k
 
;W 
'vW"J.1. /wt..'.\'\M.\M. 
 IWlv
/,V\JI.MM...- )

1 
.9t'\..Mr 
Vvi.V1, t;4",,
/AM.

 


...
,
 
..,,,t\.:

\'
"f' h 
f\'\?$,MNA'M. NvJ ;\i't.wtt:
 I L\1.pt/
,
 / 
,:::"(> 
. . ,- 0 /1 T ¥ 1 . 
7 
, MM"'- ""'" -1 
-;.; 
 
;bA'" "wr ' ""-""""-"'4 41.1 "" 
 1=' 
, 
":""\ AX P1..... , ,- 1/1.
,1 """1 
,.,.... i\O;->

 , !,..;...
" I' t..:.
, 
It ::;;:
'h
;



;:



 M

; t

.

:

:: 

 ':' "'\i ( 
 
> . }
M. . ',"& ...t':'t1o' , " 
 ' 
 . M
""" j.. , "
 , ,J '
 
 ., 

("j

,
,;
 .. ,,
f.' <\
i
; . "t,,:,,
 . ,: J;':



 1 ' '" 
C 
+.?(,,:,.,. ,'" 
 
 . > 
 Utl'*'I(I'" ..,
 t
"..;"t ,""','" "I ,,' ',',.,', " ':: 

 . .""" h
' A 
 -k",
M.tl'2.
;" ,.
'..t..() f),. 'h

 AA Jt.. _IJ
' 
,'" 
 / "'1. / r
 
7V
 
i j :
1r:r.
f.': tf'i. Jc
 I 
.
I» 

,
 I"'T t 


> 

 
! 
! 



, 


-"'0':; 
o 'r \.. 
""''<'''1 J.,... ,.wxA\1: 

f' 

i A. 
"w.;. 




 /M


Ml'v J}fVNV
""
/a $
ftt


 
, '" 
4 
 V1.A.,.., 
'\
 M - 
 
 /YN 
 1
v 

 /-,

A'
 
< '. kl. 
M VI>;.4Pft'/- N /VIt
""'
v\.
 \ 
 i . 
J-,.

.
 . i
"4 jk..of'!>
1
 M
"'" 
 

 
"L
," 
 
 
 
 . /)

 . . . /
 I""A'
\M ".. 
"'


<-'1" 1
 tu '1'\/\An. 
 # 
'Y! '. 'J.Il" 0 . J . '6 1 r 
\J\.
 '\.
 
 '\ ,<:A-t.-Ct\1 A? 
A \
 , ,,1tI\M..'
t.. lu 

..w 
 .. tr.. ,,' \1, 
 P MM1-' 

 'V,). 
. D 4 \ J 



I"". ?"
1 .
,
 

,AM
 ,,« I'.;w


 iJ.w ,,
W
Mj 

 


 ")J M '\'
'tIW'" \w 
 

 /
 , ')-:, /",1:1 
 
 
 
 i
1. 
 
 Wt. 
 M--

 

 } 
 \ n 
 ( '.' cO. 

 0 \01'vV-J'AJ \ 
w.
"1: "'
1Wi'\, 


 
.A-\t, 
I'
" J'tA-1
"..\'I.
 ,

\1t
1.
. 
'1

 1;"'S",

'I., \ J,

 I'- 
/,<,SMI ,r
 ;i


. 



 
:.1....................................................................................,......................................,...'..'..'.. 


..; 
"i 


<>:
 
::1 


;
- 


:"4 
'1 
.':} 
"I 
] 
.,.:,,;J 
': 

 
:;
 
"
 
-J 
:,
j 
::; 
-
.! 
"'1 
] 
":1: 
J 


":i 
" 


199
		

/Brodnickieulice200_0001.djvu

			;){;, ,,\'. t. AN' \': r" ,MVM 
 """"«",,. h t.w,fiV'.
 
 ...
 
 1>"71 t;!'\f A


f.\;j i 
1."""""", ""'\'- J\ 
v.-A", ! 
'""" .t /,,,,$ '" ,w
 ',. 1},.....$ """4 rw.l ,......
'" 

,"\' '>1 

 . 
 .... ,. . . 
 I ':0;"; " 
} 
'
.A-W.
 /
"'0 \'>v<" .'1
Vv'l- ;"1.n. th/v'
, .a..t' - 
 -e. 
 .t:
.J'\.
'
 ftJ 1
 ""'" Nv " v. 6'
 
v i
"'" lp

. >,' 


W 
/Y'v'\t
1.t t:I.1t/
M A \ 

;W
\A" 
o 

. Q \.,,
9 ,". " (.: "''''./a.' 
u\, ;w..",,/:,,,
 0 AM
, "VV\ \. ; "-"vi< ':"" '. ';)a p...o
 ""'1 '"( ,,""'.. 
 . JI1I.o IiO. 
1!
'v"" ';\,'Q/\.'\I
 ,
{\A- 
"\ i.?)I. Jp.
 1 ' ""\\>1 1. )
JwS

 
 
/wWn
ttJ. 


: 
;f; I" L,.., 
 lOP . . " (} .,. I. , ... 
 
:;"'['U)
!\)
 t}"'/
\
/
;1i , 
'
\.v I lv\'VlAVvL it,
N,A:I 


 ,\ 1
/",
N.v
 'tI>SM.f
"'..II.
,f.t1t\
 
' , . j j , 0 t d .., 


. 
 


"I::. 

 
... 
: --; 
! .

: 
111 ,. 
! 
loiw1 "lAji
\
 
",,'tvt
ft)
\


'Vt 
i1 A,
?!;i; , .(>
t\ 
 
!';ftf ""
j
""" 
':' 
\,t{)\ \ 
'

 
1.&\t\
3J 
 / :]V/" 
', 
 
 
 t t<; " ,',..1:1 

%L t,:.,":.
,

 


';. 
/'1 L ' t ";'/ if'o,., ..1i,:')',it'I;;
j.
(""': 
lit "'¥':/;'
":W"
:1 
i
'mmm__mm___mmmm t, :
,


 

 i

. 
,
. 
 
Oryginal dokumentu w zbiorach Muzeum w Brodnicy. 


0'. v....Vv1.,
,'
...... 

'\ f> /-.N'vVI'; 
 .lo ,ot- 
/
 
...v ,

 An NV() 1.\'
4>o1V 

,
 _\I ... / r" j 
D", ,
:r...{'1$ "w . ,'V;{) J"J r"/
 


..., S J\J-v). 
 
 
". . ' 1 ""'}", /
 

 
/) 1 t \}', () :V
" . 
 
1\ 

 \ '\,\ 4
\\.
 j 
 
 UJVV1 1 f1.
tv.f), 
 .. 
\" ! 


:<'l!
(t i 
::1 
"1 
-
 


.
,;,: 



,y (Q. 
,' Y' .. " PO, ", 
,.W\\,.

 '(W>'\>V 
 "', ,YVV /;. I
/
':$.
. 

. i ' / .. 
iJ 


8&>M

 
 
}\,W
 

 2.. ,wjv<

1
,;1, 




: 
.
1: 


« i 
'-" , 1 
:\ 
- -
1 

 
:€ 


x:-:. 


"::

 


200
		

/Brodnickieulice201_0001.djvu

			'::*
: 
. :::::::, 


;::' ,''',' , ;:;:r;:; A
 : 
 i:

 , 
:',;
: , :'
::r
:< , ' 

 "''''''''''«::;b ",'""",,':--' 
"'if
 :!i.'if:;;.:::" , 
:1*" ,'\ .,;'Jf

fl 
R,,:, 
l t.,»."
c>" 


,
; ji:
: ::':::",

(':, i
ri\ , ","'
t:\
:
, 
};:' :':
 :.::,:, ;
: y::;::::::' 
" :, ,+ " 
, . .. 


I 


. ?'",..::
 :::,!i t: ;; 
,:::,:: ;':'I t ::: :' 
Jlf::;:':'
;
i': :<
'

.:,
b: 


\: 
: \ 
" \ 


........ i..<-: : ....: .: ".
:
:: 
::;,;,::,:
,.:.. ." '> 
r:', 

'i::&;:.,: 
: 
,,
_-Jtj

L _
, Iy 
&;""x;%.w,,,,:,,
,«

,; 


 ;:;

,
:: 
:', 


,:
'- ..;;

 
.

.
:t?:¥_n. , 
, ' . 



 
::,-f"@1 :'::;';:'..' ' ,
 
ti0'it;,::


0
 
:;:=*:::-: 
:

;

:: :':':':';
':: :'''.: ....;..-- -:: :-::=-. 
,','<,,',..,',' "'.,,,,' ':i<

:::::':';:;;'
::
:;:::
r.:: ;.
5:::,":
,t 
....- \::r,:,'>i;:
 ;.,::
:::::' "'--._' ._--'_._'-'-'-"'-
-' . 

;:: 


I 


'
 ' 



; 


" '...' 


. :C-:.' 


-.- -:-<, 



 


,,::r;;:;:
 ",- 
:
".. .., ,,', 
:;:... I :?::::":::,":":: I "':::'::::,:"",::," I 

:;,.;;: .':" 1 : "i:.
 

ir D ::
 
;::.,:i,:,.., :: "::':
;;,:.., :, ' ::'::"::::;;:"t
;::'" :
,::::;':'<::,:::x;':::::r'..
"';::II("..:';:, 'III ' 
.
"'
"9' 

;i
,1 L
;;"" 



 
"'" 


...., ,:",:..,j
.;:;;
;
 t 




 



«av.:--
 ..
.. ..,-:::tt 



t
 


trr 




 


Dawna Strzelnica - dzis Brodnicki Dom Kultury. 
Obiekt po odnowieniu wraz z dobudowanq do niego w 1998 r. 
salq widowiskowq . Fot. Teresa Wultanska 2001 


Jerzy Wultanski I1Bractwo Kurkowe w Brodni cy " (w) I1Szkice brodnickie" t.I1, 
Brodnica 1993, s.219-238. 


201
		

/Brodnickieulice202_0001.djvu

			Dom Katolicki 
Z inicjatywy proboszcza ks. Jana Doeringa otwarto w roku 1911 "DOM 
KATOLICKI" (Brodnica, Przykop 53, dzialka ill 1075). Obiekt 
z przylegaJijcym do niego od podw6rza parkiem-ogrodem obejmowal 
obszar 0.43.00 ha i odtijd stanowil wlasnosc parafii rzymsko-katolickiej. 
Budynek, b
dijcy naroznikiem ulicy Przykop i Ogrodowej, brodniczanie 
nazywali "katolikiem". Wzniesiono go w dw6ch r6zniijcych si
 archi- 
tektonicznie cz
sciach. W pierwszej jednopi
trowej bylo na parterze 
przedszkole parafialne, a na pi
trze dwa mieszkania, w drugiej 
parterowej znajdowaly si
 dwie sale - duia ze seenij i mala. W pierwszej 
odbywaly si
 liczne imprezy kulturalne: wyst
py ch6r6w, orkiestry, 
k61ka dramatycznego, wieczornice; szesc koncert6w dala Szkola 
Muzyczna J tam tez odbyl si
 popis jej uczni6w w dniu 25 czerwca 1939 
roku na zakonczenie roku szkolnego. 



-.w.-..-
.
""--
_.
 


.-... '" """. ;
:-.::-
--..--.-
-_.""'" 


Dom Katolicki. Rys. Rudolf Birkholz. 


202
		

/Brodnickieulice203_0001.djvu

			{

P;.
 

 
\?:< 
,4 , 

 
 Y",Y 

I ¥
 
. ... If 1M ::'

; 
t


:illi

;
 "-fil; .. "l
:'%;i> 
; '1 j 
:,1, 
 
 
 H.,',' "..' 't 
 """":"'
"' '':''-..; '" 
 
..

 !:::
, ..
 .
, 

 < 
 'f-
:" d
 < '
 'r "',
 
 _1 
M.. ' "\:!.,
,,,
 ,.'7",iI.:: ; " >1.(' j(;;'1','>"
" ,< 
L; ,,
 


Dom Katolicki. Sala wielka. Na pierwszym planie 
orkiestranci 67 Pulku Piechoty, na scenie ch6r. 1934. 


:,:_,
 


It . "
 


" ) 


'
 u r-+t- 
., ,.. ,.......
 , 4.... ,: 
:;
'\
1

'
'
' $ 
' 


" ",-.."'.,:.",'.., 
W--:-::""::K
 :
 


J
 


;::'1,.",i;(
:::-:::', ' I 
,tt}/ ,::it:' ,
: 1
!/
::: ;:
;

 !: { ::,: . :
;', '.
 
 ' 
11 '.,:."«''''< JW::' " 
;=:j 
:
t 
. ," .'
:i 
 t.::' -. 

 -. 
, 
 * :::; :,,'t"
 '::', ..
: 
,:}'=::;{:\' :",. ..,.., ,:::"1(':'",,'.','..' ,..",' 
:::

 
g::'" ,'l:' _ :" 't:!:::r:;:';' ;':'" t: 
{mji- , " >. :::;:t\, "
 
"""':"':::':<" .'" "::,::':::';;'. ',< :	
			

/Brodnickieulice204_0001.djvu

			Jesieni 'l 1939 roku w budynku urz'ldzono prowizoryczny areszt, 
w kt6rym wi
ziono Polak6w. P6zniej dzialalo niernieckie przedszkole. 
Nast
pnie pornieszczenia na parterze zaj
la grupa zolnierzy Wehr- 
machtu. Pod dow6dztwem podoficera zajmowala si
 aprowizacj'l, 
gl6wnie w pieczywo rannych znajduj'lcych si
 w szpitalach polowych 
na terenie Brodnicy. 
Po zakonczeniu dzialan wojennych reaktywowano przedszkole 
parafialne, tak jak przed 1939 rokiem, prowadzone przez siostry slu- 
zebniczki NP NMP. Po upanstwowieniu plac6wka otrzymala nazw
 
Przedszkole Panstwowe nr 3. Pozostal'l cz
sc budynku parafia 
wydzierzawila - rnieszkania osobom prywatnym, a sale jako swietlic
 
pocz'ltkowo Powiatowemu Zwiqzkowi Gminnych Sp6ldzielni 
IISamopomoc Chlopska", a p6zniej Zakladom Mi
snym. 
Dnia 22 wrzesnia 1975 roku proboszcz ks. J6zef Janusz Malkiewicz, za 
zgod 'l kurii biskupiej w Pelplinie, sprzedal cal'l nieruchomosc 
Sp6ldzielni Inwalid6w ,,Jednosc" za kwot
 737.808 z1. Nowy wlasciciel 
wzni6sJ na terenie parku nowoczesny gmach, kt6ry oddano do uiytku 
w 1979 roku. Sale w starym budynku przez pewien czas pelnily rol
 hal 
produkcyjnych. 
W roku 1992 dokonano podzialu nieruchomosci na dwie dzialki: nr 
1075/1 0 powierzchni 0.11.27 ha i ill 1075/2 0 powierzchni 0.31.73 ha. 
Pierwsz'l z nich sprzedano 16 pazdziernika 1992 roku prywatnej firmie 
wI. Jerzego i Jadwigi Fischer6w. Sp6ldzielnia Inwalid6w zatrzymala 
dzialk
 drug'l, na kt6rej znajduje si
 wzniesiony przez ni 'l gmach. Cz
sc 
jego pornieszczen wydzierzawiono Telekomunikacji Polskiej SA Rejon 
Brodnica, Towarzystwu Ubezpieczen Wzajemnych (TUW) i Zaldadowi 
Przemyslu Ziemniaczanego w Ilawie (Oddzial Kontraktacji i Skupu 
w Brodnicy). 
Przedszkole ill 3 zlikwidowano z dniem 1 pazdziernika 1992. 


204
		

/Brodnickieulice205_0001.djvu

			R6ine style w budownictwie XIX i XX wieku 


I '" 


' 
 ,..: t: ::,1
 ::':::":::':=:::"::"':::':}:'::"" ::",-:",:,::,::,=::;:::::::;}:::::;:::>:::::::t l 
,: ,
;:.,/;;::>..;>" h
 :i>
:{:
>;,
:::::::: 
"..' , ... ,..,' ," ,.., ,v
' 
_
. .-;'a;' 


-" 

:1
 

F\

ri
:-. " 


:
)
1:;:;}. 
,. ." .
.. -, I > . . il #. 


< 
.
 :. : :
 , : , .
 , : , . , : , . : : . ' : . , 
 . ,
 , 
 : . , ' , : , : :, ' : : : .I"'. , " ; " , . : " : , ' : ' , : , :.-w " , - , j


 . , 
 : , , . : 
 , : , .t: , ::: , ' , ; , : , . , :' , - , : : ' , . , 
m.. : : , 
 , t"
 , : , i , J , 
 , ' , 
 , :
 , ; , " 
;::

: 

;
(
:



:r


ri:


fu
*{.'
" .. .:.'...

 


"x&, 

 
n 
IJ' 



 ::'" ..... 


rt 


r

J.
;t



l


 
:,)::.,:.::..,:.;.;. 

t.. "':-.::
 .;...... 


Przykop nr 1. 


Przykop nr 49. 


Fot. Teresa Wultanska 2000. 


. QL411
KI BRODNiCKIE --:;?
;:::: 
"-'- --.. '
:.'-

 ..0 :':.5TA-Rt
. t1jA
,1"A -' 
. __c-_. 
..-_:::!::-,., 


 
 

 '-...... 'z.i.. -.
:-
 
 . 
ft1tI' ' . . ,
(j' 
-_. 
-:.

 
"':i t:.: I "J i r,


 ' :,t;'
:
:t>::t
f,
.:
t


.:
.
;

y 
.\ -=
 o 

 
l 
 ;1 
 ! J iQ'fl l ' !! ,
 " : ! t::";;;; :a:...,P";;:kf'.
.':"" l.... . ; r 
:;f l 
.'t; t: 
. :.l.::.,,;
1
=:::t:.2::=::.;
.;/ ,;....
'r. ".". '."_.' ......... -- .:

.._ 
. Un OJ o/:.;J 'j-;IP"o'-"-" ,........!;.; : .r'...- ,.," , 
r' 
;T;' '
'. 
:

J.d

t

 j;
fi;!. /'i'.' ':. 
. ,,'::,
 !:'. i, "' ' ,<11, i , 
jflj'i!': ' { t;: ;...
:5:'
 1 .':'
'
 :.,,i

 I :.'


 
 11\!!! jJ, 
 n .
 
 - I, 
I ," i, .," r £ 1J 
t ,: , r" -. ; . 4 . t ,I f I:, ,... ..
I ft.. .1 .. £ 
, . .. ... .. ! 1 . I f 
.& it i l f . .. t,:, '; ..I ,Jajl. i;. "4 1 ' 1 " 4 .fI't i .....!!.

:::, ),., .1;.. 
'lHt I !, i 
': r 
 I,:
 " f r"'n :.-,;
 i t' . 
lh,l.i 
,; 1: 1 1 ( .. 10 .
. .": -:. , !".o 


 
'
J/_. :::. !
,: : 
, r I lo-L.,!!,. .j.... 
 '9d,'lJii\l."........,.....'f,._
.0..
"f--;:...::.;;.... ' .0,"" 
 

'
;,

\:,;t 



i
i£t:1lf
Zr:J



 ;<;t 
PR-z.y UL: PRZ. "'f K 0 p" 
Przykop nr 45. Nieistniejqce jui zabudowanie 
gospodarcze na podw6rzu posesji. 
Rys. Helena Sobiech. 


205
		

/Brodnickieulice206_0001.djvu

			1) Obiekt z emblematami ulica 
Mostowa 16 
2) Pomnik na skwerze 
3) Miejsce planowanej sokolni 
4) Obiekty bylego gimnazjum, 
obecnie ZSZ 


5) Dawny Urzqd Skarbowy 
6) Gmach SP 1 
7) Teren zlikwidowanego 
kirkutu 
8) "W zg6rze Wisielc6w" . 
Wieza ciSnien. 


9) Obiekt I LO ulica 
Lldzbarska 14 
10) "Ostatni Mohikanin" 
Nowa Kolonia 10 


206
		

/Brodnickieulice207_0001.djvu

			A 


.... - - .. 
. '3:;'
-
:
":'

, 
 ,
,. " y", 
, 
 , 
 :
. ' j:" " ,'. '....... ,. 
, ",' , ,.::"';, >' :'Y;;
f
:
;,:,:, ..¥;",:: 


<.- ." :.;. 
 


,::, ';
"::;;'::;:,:
:)",,:,>,> .. >
:'j.',,' 
. -....". . .".- ". ..... "'i}:_ 
, ,,,<,,' ",': :' ' '\ 
j.; o-.
 c "4;,< ....
..... h':
;
:
i'

v;
};;'
 ..h
,; 


Flisacy na Drw
cy. Fot. 1940 - oprac. Rudolf Birkholz. 


barska 45) lub dryfowaly dalej z prqdem nie konczqc splawu w naszym 
rniescie. Po roku 1945 zaplanowano przystosowanie Drw
cy do zeglugi 
sr6dl q dowej i wybudowanie w Brodnicy portu rzecznego. Mial bye 
zlokalizowany za stadionem po lewej stronie konczqcej si
 tam ulicy 
Paderewskiego. Zarnierzano wykorzystae wykonany przez saper6w 67 
Pulku Piechoty w latach trzydziestych ubieglego stulecia basen 
kqpielowy. Kilka lat prowadzono roboty regulacyjne od Nowego Miasta 
w kierunku Brodnicy likwidujqc na trasie liczne zakola. Mialo to 
usprawnie zeglug
. P6zniej projekt upadl, prace przerwano, a dalszych 
juz nie podj
to. Wsp61czesnie rzeka nie odgrywa zadnej roli 
komunikacyjnej. Posiada natorniast, dzi
ki malowniczemu polozeniu, 
znaczne walory turystyczne. Dlatego organizowano tu splywy kajakowe, 
takZe 0 rni
dzynarodowym charakterze, z udzialem Anglik6w, Belg6w, 
Holendr6w, Niemc6w, Norweg6w, W
gr6w oraz Polak6w jako 
gospodarzy. 
W 1961 roku utworzony zostal rezerwat ichtiologiczny "Rzeka 
Drw
ca" w celu ochrony srodowiska wodnego, a zwlaszcza ryb: pstrqga, 
troci, lososia i certy. Podczas prowadzonych w latach 1957-1959 badan 


208
		

/Brodnickieulice208_0001.djvu

			NAD DRW
C1\ 


Nazwy: Drewenzstrasse - Drwenska - Drw
czna - Nad Drw
cq- 
Drewenzstrasse - Nad Drw
cq 


Wszystkie nazwy ulic}j zar6wno niemieckie jak i polskie, wi'lz 'l si
 
z plyn'lc'l blisko Drw
c'l. Jerzy Fryderyk Steiner na planie miasta z 1743 
roku umiescil tam siedem zabudowan, kazda na osobnej wi
kszej 
dzialce. Mozliwe, ze mieszkancy zajmowali si
 ogrodnictwem. Na planie 
Ferdynanda Zermanna z 1829 roku zaznaczono w tym miejscu 
zabudow
 ci'lgl 'l wzdlui jednej strony drogi. Fryderyk August Zermann 
w spisie ulic i przedmiesc w 1851 roku jej nazwy nie wymienil. Powstala 
wi
c p6zniej. 
Drw
ca jest prawobrzeznym doplywem Wisly. Sw6j pocz'ltek bierze 
ze zr6del w okolicy Olsztynka i wpada do Wisly w Zlotoryi. Ma dlugosc 
207,2 kIn. Wazniejszymi doplywami S'l: We] (95,8 kIn), Brynica (28 kIn), 
Skarlanka (35, 1 kIn) , Struga Brodnicka (21,1 kIn), Rypienica (34,4 kIn), 
Ruciec (42,5 kIn). 
W przeszlosci Drw
ca stanowila granic
 mi
dzy Ziemi 'l Chelminsk 'l 
a Michalowsk 'l oraz oddzielala miasto Brodnic
 od Przedmiescia Mazur- 
skiego. Byla rzek 'l splawn'l, ale nie zeglown'l w dzisiejszym tego slowa 
znaczeniu. Wloski ksi'ldz Giacomo Fantuzzi w "Diariuszu podr6zy po 
Europie (1652)" przejezdzaj'lc dnia 25 maja 1652 roku przez Brodnic
 
wspomnial: "Mias to na r6wninie jest polozone, nad rzekq Drw
ca, gdzie nie- 
wielkie barki zegLujq" (s. 37). Rzeczywiscie jeszcze w wieku XVII plyn
ly 
tam stateczkI 0 maksymalnej ladownosci 11,5 laszta czyli okolo 24 ton. 
Barkami lub szkutami - male szkuty zwano p6lszkutami lub "kozami" - 
transportowano do Torunia i Gdanska zboze, potaz 1 , dziegiec 2 , smol
, 
popi61, futra, a tratwami drewno 3 . Znad morza przywozono sol one 
artykuly zywnosciowe, s6l i inne towary na brodnickim terenie nie 
wytwarzane. W wieku XVIII ten spos6b transportu zanikl zupelrue. 
Nadal splawiano jedynie drewno. Po drugiej wojnie swiatowej przez 
szereg lat kierowane przez flisak6w tratwy dobijaly jeszcze do tartaku na 
Michalowie (dzis: Zaklad Przemyslu Drzewnego w Brodnicy, ul. Lidz- 


207
		

/Brodnickieulice209_0001.djvu

			stwierdzono wyst
powanie w rzece rak6w, 34 gatunk6w ryb oraz 
jednego gatunku minoga. W czasach wsp61czesnych na uwag
 
zaslugujq: min6g rzeczny, glowacz bialopletwy, glowacz pr
gopletwy, 
troc w
drowna i pstrqg potokowy. 


1. Potaz - dawna nazwa w
glanu potasu, otrzymywanego kiedys wylqcznie z popiolu 
drzewnego, stosowanego do bielenia, czyszczenia weln}j wyrobu mydla i szkla. 
2. Dziegiec - ciemnobrunatna g
sta ciecz otrzymywana przy destylacji rozkladowej 
r6znych rodzaj6w drewna (brzozowego, sosnowego, bukowego, jalowcowego), 
stosowana jako srodek antyseptyczny i grzybob6jczy w leczeniu schorzen sk6mych. 
3. Tratwa - polqczone ze sob q klody drzew przeznaczone do splawu. Kazdy ciqg 
skladal si
 z 5-6 tafli zwykle po 10 pni kazda. Pracowali przy tym flisacy czyli oryle 
pod przyw6dztwem retmana. 


ULICA MOSTOWA 


Nazwy: Mazurskie Przedmiescie - Briickenstrasse - Utica Mostowa- 
Briickenstrasse - Ulica Mostowa - Ulica Annii Czerwonej - Ulica Mostowa 


Mazurskie PrzedmieScie 
Wsp61czesne ulice MOSTOWA i MAZURSKA znajdowaly si
 poza 
sredniowiecznymi murarni rniejskirni Brodnicy. Bylo to w6wczas 
PRZEDMIESCIE MAZURSKIE czyli MASUREN VORSTADT, chociaz 
droga wiodla stqd na Mazowsze, a nie na Mazury. 


KOSci61ek Sw. J erzego 
Przy wsp61czesnej ULICY MOSTOWEJ lub na jej polqczeniu z ulicij 
Sienkiewicza istnial maly kosci61ek p.w. sw. Jerzego. Powstal zapewne 
przy koncu XIV wieku. Hans Plehn w pracy "Geschichte des Kreises 
Strasburg in Westpreussen" (s. 69-70) podal informacj
 swiadczqcq 0 ist- 
nieniu juz w6wczas tego obiektu sakralnego. Napisal on: 
II W roku 1404 komtur brodnicki oswiadczyl, ie nast
cy swojemu przedloiyl 
rachunek (pismo), z kt6rego wynika, ii od niego poiyczkf; zaciqgnf;li rycerze 
Piotr Lobel 200 mk, Konrad Schramme 50 mk i Hanusz z Osieczka 50 mk i za 


209
		

/Brodnickieulice210_0001.djvu

			to zobowiqzani zostali do placenia kosciolowi sw. Jerzego w Brodnicy odsetek 
wynoszqcych 8,5 %." 
Zbudowany zostal z czerwonej cegly w panujqcym w6wczas w archi- 
tekturze stylu gotyckim. Nalezal jako filia do parafii w Szczuce, dekanatu 
g6rznienskiego, cliecezji plockiej. Umieszczony wraz z pobliskim szpita- 
likiem na planach miasta Jerzego Steinera z 1743 roku oraz Ferdynanda 
Zermanna z 1829 roku. W 1747 roku na polecenie dziekana z G6rzna 
Mateusza Zieleniewskiego dokonano renowacji obiektu. W 1828 roku 
przydzielony do diecezji chelminskiej, parafii sw. Katarzyny w Brodnicy, 
przez wiele lat nieremontowany popadl w ruin
 i w roku 1835 zostal 
rozebrany. Podczas prac znaleziono przy fundamentach kosci6lka 
gliniany gamek, w kt6rym znajdowalo si
 ponad 1600 monet szwedz- 
kich, polskich, ksiqz
cych pruskich oraz cesarskich niemieckich. Przy 
budowie nowych dom6w mieszka1nych (przed wojnq ul. Mostowa 22, 
po wojnie - ul. Sienkiewicz a 3) wykopano ludzkie kosci. Swiadczq one 
o istnieniu przy kosci6lku sw. Jerzego cmentarza grzebalnego. 
W spisie ulic Fryderyka Augusta Zermanna z roku 1851 jest jedynie 
MASUREN VORSTADT - PRZEDMIESCIE MAZURSKIE, nie ma ulicy 
Mostowej. Pojawila si
 przy koncu XIX wieku jako BRUCKENSTRASSE 
(niem. die Briicke = most) i taka pozostala do 1920 roku. W okresie 


'
>
'
:", :
:,L

, u ,.,
" 
.

dJ"t 
,;:!' ,
,::::":::::';ftjl!I:*::
I( : 

 
;t;::: .=::


: 
 . 


?1f 


i.. 


I ' ,,;: 
."/ . 
: ':::. 
.
.' "',, 


;- 
 . 


"
;$ 

z.:: 


:;:.'::, 
':::'::. 



.:-.' i" " 

:. 


. .. 
,,::
::,::;t;,:. :'",,)) 


t, ;, 
"':"\,,4 


Most rozebrany w 1931 r. 


210
		

/Brodnickieulice211_0001.djvu

			rn 4 , ,";ffi;w;,,\i., 

 @i
 " ...... ' ' ,
,:":
 ,:',:':'t
<:
%:l';'" :}
)Ja-;, 1 ', 
:

"<"'''''
'''''"'' 
 ,...<0< -
=,," -,..}
" 
i
;
j:

.;;
 '..";
 
..: 
"
 
 ;-?__

;i! L"


i I " 

"
..
,, "'_ '.,,; t..

1.. <'>'{ , '.'..,'¥.".. I 


" 
2,rl
I
:. 



;,
; 
'":"". 
....... 


,=i
 
,;..,J;,£:',
 
'(:" ',...9 
,,. ':;':&
' 


.., 


t 


W:;:::... .:. 


........;:."""" " 


* .
;.,.,', 
. ):.. %;*=-::::
: ::: :. 


:,' ;J
--:
' 



.::.: 
::-;.;. 


"w ":-'y '.v",,:.r;" 
: :1;::
:'-" 


;:::":=.c--::' . 



 


. ""':. 


::'.y 


:1 :J
::"":" 
," '".': . 


..,...f 
:: 


':;:j[$".. 


" 


'" 


.-.: ..:.- -..." 
. - .-. . .- 
.-.- - - .:..::.:
::".;:::'.: ;-:.- ".- 

:
;.:
 "-"<:
 


'* 
.. 


Most oddany do uzytku w 1932 roku (dlugosc 15 m, szer. 10 m.). 
Wysadzony w powietrze przez wycofujqcych si
 Niemc6w 2] I 1945. 
Fot. Kar] Weckner 1940. 


I 


*- 
n"'
',,,,,,,,,,,,,,,,,
 


I {
.

' . 
<..... . . .... 
::
.k..<;... .. 
Jf'" .
 



:..
!i 


\ j" 


1: , 
..;":':<. 
I '...:':'J; 
,':;':".:-"
 '10.. 
". .
'f.:,_,-:,:,,':':;%'*x.:-.:;-._.:-:-:::
. ",' 


. 
....;:...::.:
 :'. 


.
. :..
.:.-.:::-:-
 .
.x....::,.. ",': ,. . 
" ,;,::i:


';
I:;v:'/': 

< 
.- ..:.....\} -: ";./ 


, ,..:....;....... ..:........:"...:...'..\;
:::I: .' -:.....::. 
,..:
>-'

;\;1:;
tf;.t
... 


" , '
:':'::':'-"":::

I::
::" 
..:.".." .". .' .: -.;-:.".".'.". . . 
'

'>:.:
;,;::',.:,.:
 '::';::"." 


Most po powojennej odbudowie. Stan w 1966. 


W;;Y",': 

):.?::'" " 


211
		

/Brodnickieulice212_0001.djvu

			mi
dzywojennym byla ULICA MOSTOW A. Obie nazwy, zar6wno 
niemiecka jak i polska, wiqz q si
 z pobliskim mostem lqczqcym obydwa 
brzegi Drw
cy, poczqtkowo drewnianym, p6zniej betonowym. W latach 
1939-1945 byla BRDcKENSTRASSE, aby pod koniec stycznia 1945 
powr6cic do ULICY MOSTOWEJ. Miejska Rada Narodowa w dniu 7 
stycznia 1950 roku nadala jej nOWq nazw
: ULICA ARM!] CZERWO- 
NEJ, kt6ra 21 stycznia 1945 roku zaj
la Brodnic
. Uchwala Miejskiej Rady 
Narodowej podj
ta 20 grudnia 1956 roku przywracala dawne miano: 
ULICA MOSTOWA. 
W budynku nr 5 znajduje si
 kino IISwit", a dom ill 16 posiada 
charakterystyczne, zaslugujqce na uwag
 ozdoby. 



g.:''::'-:i, " 
'
. .... .. 
:

 nO.:: 
 :::::-. 

..i:

{t

 


':::
LJ
Y??i' ,t
l
r 


ril 
* 
- 

, 
t-- 

' 
li<-: 

'"' 

<' 


,,:::1 


E::."'
.> 


:%
::.:. ...::::: 


I 


,W 
om 


[,,:,'-::;;.:,:,

 
,
;;;:I::;;:I 


!Ir' "'" 



 = ':: 
i
 

::.. . 


.'S': 


 
i 


},,:.:
%
 


iF">?"::'!.:: 


:-::::-:....... 
.. 


"'
m ,!j"'",,,!W 


.." .. ...., ..,... ,:,::"1j:'3'J, '" 


Ulica Mostowa. Na zdj
ciu nieistniejqce juz budynki nr 15 (na prawo) 
oraz nr 7, 9, 11 (w gl
bi) spalone przez sowieckich zolnierzy 
w roku 1945. Fot. Walerian Berezewski 1931. 


Obiekt z emblematami 


Wlasciciele. Mistrz murarski Edward Dombrowski wraz z zonq Otyli q 
z domu Deutschmann figurujq w Ksi
dze Wieczystej (KW tom 20, karta 
638, art. 334) jako pierwsi wlasciciele nieruchomosci przy ulicy Mostowej 
16 na dawnym Przedmiesciu Mazurskim. Malzenstwo to, b
dqce we 
wsp6lnocie majqtkowej, nabylo posesj
 na podstawie umowy notarialnej 
z 11 stycznia 1896 (wpisu do KW dokonano 20 III 1897). Od nich mienie 


212
		

/Brodnickieulice213_0001.djvu

			nabyl kupiec Chain Rebe i jego zona Lyba z domu Kranz pochodzqca 
z Rypina (wpis 22 IV 1918). Nieruchomosc podzielili oni mi
dzy siebie 
po polowie. Z dniem 16 grudnia 1918 Lyba Rebe przej
la calq posesj
 
(wpis 6 I 1919). W roku 1934 kupiec Aleksander Cybulski z Brodnicy stal 
si
 wlascicielem tej nieruchomosci (wpis 12 XII 1934). Po nim na podsta- 
wie postanowienia sqdu z 10 grudnia 1969 calosc przejql Edward 
Aleksander Cybulski syn Aleksandra i Marii (wpis 2 V 1975). Dnia 14 
grudnia 1989 w oparciu 0 postanowienie sqdowe nastqpil podzial calej 
posesji, obejmujqcej nie tylko dom przy ulicy Mostowej 16, pomi
dzy 
spadkobierc6w (wpis 10 IX 1990). Wspomniany budynek otrzymal 
Zbigniew Aleksander Cybulski syn Edwarda i Marii wraz z zonq Jolantq 
(wpis 11 III 1997). 
I I j.. strasburger Eisenho,:' . 
Iexander CYbUISki , j 
i ! Slabeisen, Eisenwaren, Trager, Haus. und Kiichengerate. 
i 
j _._ 
= uandwirtsehaftJiehe }Vlazehinen undGerate. 
'-- Ii 
 
I, 'Baumaterlalien " 1 '
.' . , '11:,1 
: !'isT-::-" . "
 



': 
 
 , ' ,,

,
 comchCiJeo;-: fen
fetgla5 
 : rU 
I ::'
 .
..' ... , Y: .:< ... 
9
Utensff:.. ..:. 4i 
I 
i I f<
l£__,
.;"";+ i
::i II " .:x.hnllede- und Hel..Rohlen- ." 
< 
 I ':; 
' L*
£t1
::i<: ,

 

' ,..,:, ,,:,f :,! 

 -- .--." . _:_
 


Nag16wek druk
 firmowego. 
Tlumaczenie: "Brodnicki Sklad Zelaza" Aleksander Cybulski. 
Pr
ty zelazne, towary zelazne, dzwigary, sprz
t domowy i naczynia kuchenne. 
Maszyny i narz
dzia rolnicze. Materialy budowlane. Misy gliniane. Szklo okienne. 
Sprz
t mysliwski. W 
giel kuzniczy i opalowy. 


Uzytkownicy. Na przelomie XIX i XX wieku (do 1914) na pierwszym 
pi
trze mieszkal dow6dca garnizonu brodnickiego mjr Drebber. W tych 
czasach przy posesji stala pomalowana w czamo-bialo-czerwone pasy 
(barwy cesarskie) budka wartownicza z zolnierzem na posterunku. 
W latach wojny 1939-1945 sklepem kierowal niejaki Viring (tzw. 
Treuhander - powiernik, wyznaczony przez wladze hitlerowskie dla 
zarzqdzania mieniem polskim). Po wojnie Gminna Sp61dzielnia 
"Samopomoc Chlopska" Brodnica-Wies urzqdzila sklep techniczny, 
kt6ry istnial do 1990 roku. Od tego roku wszystkie lokale handlowe 
powr6cily do wlascicieli. 


213
		

/Brodnickieulice214_0001.djvu

			Od 1945 do 1950 roku pierwsze pi
tro zajmowal Rejonowy Urzqd 
Likwidacyjny. Po jego rozwiqzaniu pomieszczenia przeznaczono na cele 
mieszkalne. 


Opis obiektu. Budynek pi
trowy z poddaszem wzniesiono z cegly 
i bogato ozdobiono. Sq tam m.in. pilas
 a pod oknami pierwszego 
pi
tra plaskorzezbione arabeski w ukladzie poziomym. Zwienczenie 
dachu stanowi q dwie wazy. Mi
dzy nimi - p61kolisty ornament musz- 
lowy (dekoracyjny element popularny w dobie stylu rokoko - od franc. 
rocaille oznaczajqcego muszl
 lub motywy w ksztalcie muszli morskiej). 
Na uwag
 zasluguje umieszczony u szczytu fasady budynku p61kolisty 
fronton wypelniony plaskorzezbami, kt6re przedstawiajq kwiaty i dwie 
ulistnione galqzki oraz narz
dzia murarskie: kqtownic
, mlotek, cyrkiel, 
pion, kielni
. Mog q one symbolizowae zaw6d Edwarda Dombrowskiego 
pierwszego wlasciciela, ale mogq tez bye ... emblematami wolnomular- 
skimi. 


. I '9t11" '.,".,.P 
,. ':'1(
''''
;
;;
\;(:'"".(.,.
" 

 '" ,x.: .' 
 '" -:.: '
"'.I""f,......,
.. , "-..': 
"- . , ....., '---:
." 
 ' ,...
.
.
:'
.. ....
. "t. '" 
h" .- - , . 
*
,... "'-"

'#' 
rl -t1 -----.-' , ,-" 
 ':.i 0( 

. ;
 .

. '"- ':',\
itJ'.,*:; 
tvJ n . '

. -.. 
 · . - '""

"':'1':"
:
':"
. 
< ;:- . .,' """"y" , '..:. '.. t l i» 
 .
' > \V



:,'..
it 
4 ____.'----4i1 .: ' ." 
. '
- 
... ,
:y
 
 (' _.
 

. t1'. - r.
'''- .. "'. ......... '. »'..,. ;ff...
# 
. .f . ,<>' .,,', "'I: · ,< , .
 .".....'fr. 1.<'" ¥ " . 

 
rr .}. /" ;; - 1r " 
 ; i '''\' r . .' ,tk_, .: 

:'
 '


/
.'l
1

- 
h 't "f, 'I f' - I .' t I ,. ,'--' 'iti "'" < '$--' ..,
 ' ..-..,...., 
 
fl ' 

.


;\
, 

:;f ..:' , t
 fj! j':,' -:; " 
..'
. ¥;, :,

" .

,' > 
" .....




: 1
 . I, '- , ¥; \ 1 f ' > .'
"" .
,', , :.
 .+ 
....;,;,
 ....'5:.. .
.,"":-. ,v.:,.v.... 
 _ '.,..J i ..,. ... ""',"' .', """"''''40 
.... '.. 1,-.. f"'...., 
 -.. + . < "'.. ..; r. 
, . . .. -$"
"'" '
;+,>'..r,--.. , . , 'k1 .....f'.,.-... '. ' 
"
 /<. --
'''.';.


.....-;'"

'',
..

\lW'
_'' .:.' 

.,.... . .

. 
 ..' ,.)--_ 
., · 

 . 
 i * t
.\ $1, 
 
1 :SJ8: -.-..............-.................-.- . 
 
. ,,«  
 ,11
1t
';
..'ft 1 , 
!' - 
 -...
 -.:...' ' 
 < I ... ':
' .f,,"!>.,
:
 

 't'r'. -'f ' t 
iJ: ."'t-'.' ': 
 
.. '.o.&,v....:..I. ,

 '......." '" 

 
W
JS*, 
:... 
.....,:)..
 
 ,;,;....." 14 l ... ___ :OS' 'o)f;. ",,....... t o:;' .. ' ......., ...- 
 
 l 
It ... 
.J.t
..... 
 
 < ! 
+ , ' 
.. ,.. .. .., v,, 'f.... .. 1 :«- " 
.,; :..fJ:7$;"
-:-,---
+ f --f! \ ", 
 '+1' ,w
t _- I :


"" . f,t .. .. 
, . .. ,tk

. I
 ,M . 
 :: , . * ¥"t . t'.. .;: $ ",' : 'f 
- 1'

"'.J;c
 -

4t:l:... . " t Y. i' '>"
.-;

i
 ; 
 ,..
. t, . ,. 
______ ')M-""" 
 r:1!' ,. ,. :I m
':(
, .,
" 

. :""1" 
,,1f ..
 
' , . .' r. r :'. :
 ',' 
i_ : '

' 

', t\.,., '
.... ; " 
"
 ...,; 
-t- 
, , ""y ,-' "''- -
' _-.J!
 ", ... 
 ' y 
.... 
.." 
 
 ...." .i4frof
 :J
. '
r'

'.
 .&
.' .' ' ' ::", . ,'- 
 " 
, -.-t-
 
, 
,,
t..q,.
. ..
 ..""". . ,,,p' .',M_.' ' 
, "
 " :. '
 "
 43
 , f;;'
'i;:
*'*j ,

) 
.. "v. ;...;

 ...,'
 ' t
¥X';:k!


 :,; ... , .', , ' ,: 
;;
 : , , ' . ' , ,' :, ' . " ; 
 , ' , ' , :' , 
 ,. ; , :;' . .
 ; .", , : , :' " :
 , ' . ' , - , ' , : " ' , ,,
 ,: :,= ,, : . : , ' , : :: : , .. , '
 , 
 , : , ; . ' , ' ' , :.: , -- : " " A : :: " :. : , . ",:"",.,:" ,: ':':t.4 ',"":->, , ' : , . :, f. , ' " " ; , ' ,,,, : :' 
fit;:' .;:
....,,;:,
, _
7": e&.-Z
.,- ."$ ,.' ." 1; ... 


Ulica Mostowa 16. 
Fot. Teresa Wultanska. 


214
		

/Brodnickieulice215_0001.djvu

			oro:: 


<

(" 


;(01:.;.:...-..... .-_.... 
b:
 A\
, " ", ,",,"" 
Wt.M


:
:r#:
 
f:'. , ,,' " 


f),$!, 
,

\-'Yk---%}

W- . 


r' :' j
 
 


", 
/ 


,, )':iC,'..','!h &M, 


. - - -


-$%. :r::


:'
. 

 
 ii
 :0 . 
j.'x . -' -...._--:..: 


. .

 
..Wiii.......:,....' ",,::,,'%1 
.., .'.....",..",.,..",',... ..,...,
,<,.. 
dt0
1tt}:
 
. 
t

t


i

i
;4.- . 
......-:
. . t;: 
I r:
 (
 
>" . '<,:,:,:,<':"::;:':-;:/' I(tjJ 
t
 
:
:, ' 


, , , 


:

:
;
::


;
:ifr'-" ..
::
 


:"f%.
::'i:K,,: 
;;.":
: 


. .' ........ -". 

!i:::::
:;,::::>:ri:;::::
::,' ,
::A::,:::,;,,:A
 
:
::f
::
:
&
{

:

:
;:


:::
wm
Jf.:l:
:
;:::::t.,

:Pl
::::::::,::,.., 


Ulica Mostowa 16 - "obiekt z emblematami". 
Fot. Rudolf Birkholz. 


. 


"';;,?::;;;:; i 




 ,- - -
 
 ./:
 "f
 
 :-
;:;;
6 

 . -:':'
...........---,' : '''' 
 1 ; f r mm--" 1 '''u---,: ,t


r_,.J...--f I '1C : 
 
,. = .'=1 ' 


:;'.:, I:
" ".1 .1 ,;if"
-" , ,-tj ;
 'Iil :"
-.' 


Fragment elewacji. 
Rys. Rudolf Birkholz. 


215
		

/Brodnickieulice216_0001.djvu

			W opisanym wyzej domu mieszkal major Drebber, kt6ry byl prze- 
wodniczqcym czyli mistrzem brodnickiej lozy masonskiej. Leon Chajn 
w artykule "Niemieckie wolnomularstwo w Polsce mi
dzywojennej" 
(Przeglqd Zachodni" nr 5/6 z roku 1971, strona 114) podal tak q z nim 
zwiqzanq wiadomose: "W 1901 r. zostala erygowana w Brodnicy loza pod 
nazwq ZUR WACHT 1M OSTEN. Liczyla wtedy 18 czlonk6w pod mlotkiem 
majora Drebbera". Czy to wlasnie z jego inicjatywy ozdobiono budynek 
emblematami masonskimi? U wolnomularzy symbolizowaly one: 
kqtownica - moc, mlotek - sumienie, cyrkiel - milose bratersk q , pion - 
prawose oraz moralnose, kielnia - lagodnose wobec bliznich i potrzeb
 
samodoskonalenia si
. 
Po obiekcie lozy masonskiej przy ulicy Przykop 23 moze to bye drugi, 
przetrwaly do wsp61czesnych czas6w, slad istnienia wolnomularstwa 
w naszym miescie. Zachowane dokumenty tej sprawy jednak nie 
wyjasniajq. 







 _Rm
m.:im_._mg. 

 " , , " ': 
 ," , , 
 r1 " ,', ' l1 
a MoltJ ;>Wlllifl>tl k1"",w!J 1""I"J
 'lG','\i:i.d
3H
 ii!l>
L 
 
 
 'lui
"':' .j;>. 1fFef,_
: . :I:!: n:rs '- l .....;r nr. 16 
:: 
tJ 
 xak,

4 Jo;QgraJimq ... II 
 ..........,.-..... ;& v.. 
 

 
 
 I. Jil'CI\. t;"b. II
W '", 
;';''I

 kaj
 pat:. 
 
 ,,"(l1l!-p""""i\\" 
 j'R'O) '" dum".lwit. 1'''1''' :\f:ttlf'ro\Y.k
G' 
 
Y . :M!UV:i

, W_. '., ' 
R 
 ulioy, Mostow<:u nt. 16, ..,.........,.. 
 
 ' , 
":. ;:
'I:=
w!;
 
bSJltny 
 0& .

 I!q 
d.j!
 .1"OI'Q
,,
h, Ii$. 1» 
" 
 
\a1 :a" ntep
y ijt,:


i

4.0
::\

,cj ;,
', S ,jR
 daw
i
j'" [j Spccjnloosc: Wykolut..te ..wt
b..,jU 1/ 

 . . : 
 f1 
 \VTf!Oki1U sza
uliki
...;,,' r! 
YI Z ....JI'91W11 '

II! U 
 
 

. }'ranciszek Sirant i 9. 
 
 
IPl 


m

 . 








 [! .. 

Ail



!i..

 a 
u 
1m


!ilik





@3 1)1 [J 
Y 
 . , . ' : ,' , , ' , ' , 
 
 ' " . . ' ,, ' 
.. , ' , ' W" 
I!\ 
J). 3
::t:' ;... .u'3' . ' '
 ,:... ,' " j
_
_
 ' " K -
 "" 6 "II 
 ' , "' , ; :" "::' 
[1 ,iJMnrr IOe>'I<" ,j\U9

 iltt 
'9
"
 W/jtkll
 b9h 1<9 "'" tS\iti b:, 5i' W fJ uu_ ""'____ ,",- .... LJ 
W :;'1Jo
gtaff'4
" .i
Uer --- :otog
afiftfJ,
",Qlt

ie1: Ij 
, NL 
 . lIi
ii; '»-, .i
 

 ikldJ<'''' WAnt 
U1It!tI\t , ' 5lU,,
tuU,Ut!l 
I'tPld)jIIx>"
t1
 .bill< 141 t9011?!
 ,:. 
 tI ' fir mo&me rdi
fJltri'
 ! lIt 1tt A f}':It ttt Iltb, 
triJtifJtrlUl!Jt1t 
 ; 
LJ :.M:!!
 ".
f;;1g<1 ,,

m! iibe.
A s
 tl>d
. " , .' ' '" " W Ij " orbftmt 
f1 ' " , m' 'i,1o 'l!1l
, 

j« 
!Jtl lid)' n"rJanl
 lijt \\I
I'PP"I.lIm
b""n' 

L,. 
 mtoftntVa mt. 16 
 ',{! j, .. 6pealaUtiit in metgtob
tu
g
n! ,
 
ll, 
tmbd< 
 [1" 

:' ' 
I p
laU8!«Jjlf 
AII , .1] (j, i>,nt'
",,
( , Id
 
: 
', ,Fr.'Szram. ,,'
' B": .... E. Osmanski. 
: 
, 


 

i

m
l 
B



mmH
m
HW;1m

mm


W

m
B
? 
Ogloszenie W "OREDOWNIKU URZEDOWYM POWIATU BRODNICKIEGO" 
nr 62 z 19 VII 1922 r. 


216
		

/Brodnickieulice217_0001.djvu

			" 
6
 "JftI2s
"dIi1I,«A. .iAJ.$ 

' t 

. t 

 fZaklad Artystycznej . 
 

 .,.,- 
 
,t F I- fi .. P . k 
 . 

, o
ogTa JI I OWlt SZen ..:, 
r
 '
'
ard osma
':
;l 
.1. . B,rOdniea .. .d. 
PStow
 t6, .. . i... 
. &
;T'l = =r'.
-. 
l


.J 


Ogloszenie zamieszczone w "Pami
tniku..." s. 50. 


IF. ]3 U I) A, 
:
TbWARY;: kbtQNj:
",,:::':i::::
,'::,Q'EtJKA r-: 
- - - . - 
- - . . .. . 
, ,'B,..:R'''O',D N:-:l,CA' D. ,
r\V.' 
,MQ.stow
:, 2,,:':: 
:',::J{Y9

:,::?:
9t:
: 


-

.
..

.,_..,...,_...
,.;,---

._,
.
".._
":-


'
'
.'_..
,,-

.>-,._

-
,.,
 "'-" < -'

"
'-'" -,-
"

-,-
"
;,,,,,,:,,,

. 


Reklama w "SOKOLE lubawskim 1896-1936" 
Nowe Miasto Lubawskie 1936. 


ULICA MAZURSKA 


Nazwy: Przedmiescie Mazurskie - Masurenstrasse - Ulica Mazowiecka- 
- Ulica Mazurska - Masurenstrasse - Hermann Goring Strasse - 
- Ulica Mazurska - Ulica Dzierzynskiego - Ulica Mazurska 


Niemiecka MASURENSTRASSE jak i polska ULICA MAZOWIECKA, 
p6zniej ULICA MAZURSKA nawiqzujq do miana MASUREN 
VORSTADT - PRZEDMIESCIE MAZURSKIE. Utica ta nie wyst
puje 
w spisie sporzqdzonym w 1851 roku przez F. A. Zermanna, ani na planie 


217
		

/Brodnickieulice218_0001.djvu

			z roku 1885. Mogla wi
c powstac na przelomie XIX i XX wieku i do 1920 
roku byla MASURENSTRASSE, a w latach 1920-1939 - ULIC1\ 
MAZURSK1\. Po zaj
ciu Brodnicy przez wojska niemieckie na poczqtkll 
wrzesnia 1939 roku nosila nazw
 MASURENSTRASSE, ale wkr6tce 
zostala i do stycznia 1945 roku byla ulicq H. Goringa - HERMANN 
GORING STRASSE. 


. J ' " W '- 
 P '
 [ '; T ' D '...-
 
' : ' '. II Nilli
j"zem: d
}
o
;
 :Sm
t'10w;:
j :Publi{'7.tlOhci if ' 
. . . , .. ; -:,' '-. 
 J
'o(!ni()
 :i.,V
{olicy.} .i.i 
f'()wa.dz
m
 )l7.
Z puna 'l
 ,1 
. I 'u"', ',

 ,h{j?_
,I.1-J.,
!:
.
;l
gO
, ,,', :. . .:
 ; .
... - d 
' 
, <' , ";J';," - 
" .", 
 ," ; JUiaIQ.:hur
pwneg
 "s1:dadu' 
m,.. rl I 
. BRODN ICA .,
, :finnv L.. Dmuuu
nn & KOld(
s. w- Tormun ,'.. 
.

 ulica.' 
a:z
Wie9ka,. 

. ..: z n
::i,l;
;ill

'
ffil
_


t
?
Jlen-iw 
r;fl:


 

\.l
:,
! 
stkad towar6wkorzo.mych/deJikate
w, dziczyzny, - t: - \::l
 ;:
;J;;
"',,



,('j
l;i
 ,'/'i llli3kRw
. -l)OF
I'cie l
le.fib 1 8, 
win tzm'woll}'dt. SZ8U1I}ailsJdeb. :W
giN's.kidl . prze(
i
bilJl.
twa
: '..:

:
.-{, ., :' ' 
 ': ': '" '::.
 
. -.: f' 
" .- -c" 
 ..... AI.... 
 .-., .: :-J'+::.-
 
,.
r...,. Z 

a.no

a-Ulem 
 ? 
I I d I r t {
lli t 
1
1
111 
JWZ
IS-klC!t: h . t k r I 
'-: L . :: 
/.,
 .';.:
;R:':'ZIDimerm1JtrUi
 . 
 
[an p. tv
ar.j v 11m J }mpIefO&OW ruSilt 1 ,Ul'ee 'm 1. 1 ' ,:' '., :, ,
,.' , ' , .-. 



 .; 
Hestairatya i fabrfka wadel{. ..' >, 
 



 
 



 ' 
. ' . .
...
+..t"**"",+*
,\

*.,, tmm '" .



....t,.; m .t. :t*'- 
'.' 1 '" ...... Iki rlT
" J "' a r"6 1 , :w,;;9"..,....y:y

;y;y
v:;y: ., '_ , 
x....
v_ .. .. ... .x:v:;Y;'!';.... I 
 
... ...:/. .u..:.. 1/1.A'. 

 _ """'i.,.,
,.JI!VII>...



.K


......,.-.... ,.., ......-...
 lV ,. 
S , I() . llill
 &W , 
iCZ " a . , . , i, \
1 C . td
OIJtt: . . , ;1 
 I " " s. . .
 . ;.,.:
,. . ) . \\qfj
 '



!i

 , ' , "





, J
i;


? '
\ '
 , ;::
iC
 '::
i:!:


:
; . ! , 
 , 
hurtownie J 4etali(
llIe.; , J; :' ,,'.Il(I!7.(
nllai U 1"" ' .
 " ,',.., .' ,i' 
 
Ualt'J p
leea: ' . "."', ",'. '1 " 
 "'
 '-' 
 ':,1' "I',
 ' 
 "Brod*ic
,:: Kazowiecka. ulica.. ..,;
 ' 
. wapno" pape, cement,,' 8sf
I
, ,glpS,- __
> 
ta:w

er
¥la(l. i
a!l
J:. J


!J}r
'
 ". 
;, I
 . 
' ..,-, {'nr(
ZI)
,
.}
 --' .:; 
,'. "l ., skl(td"'towar6\
: k
l{rniaJnJch', ZbOi-fi;" :.
'. 
 /
 
SUlolQ 

e\Vni
I
t}" j. 'k:tlllic.
iiUJi '
,rJ" 0; 
,:' , <>.)n:}ki
., rut.ern
u t .destlla('J
: , 
 :)i
, : 

 , ' , 
arbo II ,
le , u
II, 
 
. '; ;' , z , '
 . n.i , 
lll , "
 . zm , ' . 'i : :Ij
 , 'z . .Y , 'I1f . " ot , W . :V , I
 . y .. . , .l
n
 . : S , I
 , I'l
n
m!) :):XIOj
, 
dZ , j\}' ' I 
:
 " 1 

 Ul
{t LE ':' 
'.Sz
o\vnt?1 9dbi?


W . ,,
' 
QJC,I!: . 'PI'Z

 , 'fz
t , 
!I'J:l,l:

OI"Ub1iC
llO
(}i: : j 
-- '"n' I j . t I} i :"", po
 . . A. MOSCllk.., ""'.: 
..........:;::::::;::::::;:::::: ...........:...':...:A.........
....: :. L.__:....
 .7.:::
;. ::
...::......
.:A.........:..._:.

.,:..:
.:....:.:..
:.....
.."'._....,=....
 :.:..:.:...
.:
.i.:..........,.




..::





,
:.
...
: :

...:..

.I
...

..

?

.
'



:_ ..; 


Ogloszenie w "Gazecie Brodnickiej" nr 4 z 8 X 1898 r. 


Hermann Wilhelm Goring urodzil si
 12 stycznia 1893 roku w Rosen- 
heim w Bawarii. Podczas pierwszej wojny swiatowej sluzyl jako oficer 
w lotnictwie dowodzqc eskadrq mysliwsk q . Od lat dwudziestych 
zwiqzal si
 z ruchem nazistowskim. W 1922 roku zostal wsp61zalozy- 
cielem partii NSDA
 a niebawem bliskim zaufanym Hitlera oraz szefem 
SA. Od 1928 roku byl deputowanym do parlamentu, a w latach 1932- 


218
		

/Brodnickieulice219_0001.djvu

			1933 - jego przewodnicz'lcym czyli prezydentem. Dla przeciwnik6w 
rezimu, zwlaszcza socjaldemokrat6w i komunist6w stworzyl pierwsze 
obozy koncentracYJne. Od marca 1935 roku pelnil funkcj
 naczelnego 
dow6dcy niemieckich sil powietrznych - Luftwaffe - przyczyniaj'lc si
 do 
ich rozbudowy. Nie stronil w tym czasie od spraw gospodarczych i zys- 
k6w st'ld plyn'lcych. W 1937 roku stan'll na czele panstwowego 
koncemu w
gla, zelaza i stali, a p6zniej obejmowal zaklady przemyslo- 
we na terenie Austrii, Czechoslowacji oraz Polski. W kwietniu 1936 roku 
awansowal do stopnia generala broni (Generaloberst), a w lutym 1938 
roku zostal feldmarszalkiem (Generalfeldmarschall). Hitler w dniu 1 
wrzesnia 1939 roku oglosil go, w razie swojej smierci, nast
pc'l. Dnia 
19 lipca 1940 roku otrzymal nominacj
 na marszalka Rzeszy 
(Reichsmarschall). Podczas drugiej wojny swiatowej lotnictwo me- 
mieckie pod jego rozkazami bombardowalo obiekty cywilne oraz 
bezbronn'l ludnosc, a takZe strzelalo z broni pokladowej siej'lc smierc 
i zniszczenie. Od roku 1943 znaczenie G6ringa zmalalo, poniewaz 
lotnictwo, kt6rym dowodzil, nie potrafilo przeciwstawic si
 aliantom. 
Kr6tko przed kapitulacjq III Rzeszy w kwietniu 1945 usilowal przej'lc 
w Niemczech pelni
 wladzy za co Hitler wydalil go z partii NSDAP, 
zdegradowal oraz pozbawil wszelkich stanowisk. Uznany za zbrod- 
niarza wojennego s'ldzony byl w Norymberdze przez Mi
dzynarodowy 
Trybunal Wojskowy i skazany na kar
 smierci przez powieszenie. Przed 
wykonaniem wyroku popelniJ w wi
zieniu 15 pazdziernika 1946 roku 
samob6jstwo zazywaj'lc siln q trucizn
 
Przy koncu stycznia 1945 przywr6cono nazw
 ULICA MAZURSKA 
ale w 1950 otrzymala ona Feliksa Dzierzynskiego za patrona i zostala 
ULICA DZIERZ¥NSKIEGO. 
Feliks Dzierzynski urodzil si
 11 wrzesnia 1877 roku w Dzierzynowie 
na Wilenszczyznie. Pochodzil z rodziny szlacheckiej. Ucz
szczal do 
gimnazjum w Wilnie. W latach szkolnych rozpocz'll dzialalnosc w mlo- 
dziezowych k6lkach socjalistycznych. Uzywal r6znych pseudonim6w 
m.in. ,,)6zef". W 1895 wst'lpil do socjaldemokratycznej partii litewskiej. 
Odt'ld dqzyl do pol'lczenia partii litewskiej z polsk q . Nast'lpilo to w 1900 
roku - powstala w6wczas SDKPiL. Nalezal do czolowych jej przyw6d- 
c6w. Za dzialalnosc byl przez wI adze carskie aresztowany, przebywal 


219
		

/Brodnickieulice220_0001.djvu

			w wi
zieniu oraz na zeslaniu na Syberii (1900-1904). W 1904 roku wr6cil 
do kraJu. W latach 1905-1907 kierowal akcjq rewolucyjnq, gl6wnie na 
terenie Warszawy i Lodzi. W 1908 pozbawiony wolnosci osadzony zostal 
w Cytadeli w Stolicy. Tam napisal"Pami
tnik wi
znia" (1908). Areszto- 
wany ponownie w 1912 przebywal w wi
zieniu w Moskwie az do 
rewolucji lutowej 1917 roku. Bral udzial w powstaniu zbrojnym w Piotro- 
grodzie. Po zwyci
stwie bolszewik6w zostal czolowym dzialaczem 
Sowieckiej Rosji, a p6zniej ZSRR. Nalezal do WKP (b). Podczas wojny 
polsko-bolszewickiej w 1920 roku obok Juliana Marchlewskiego (prze- 
wodniczqcy) i Edwarda Pr6chnika (sekretarz) wchodzil w sklad 
Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego w Bialymstoku, kt6ry dzialal 
od 30 VII 1920 do 20 VIII 1920. Celem tego organu bylo utworzenie Polski 
w ramach Sowieckiej Rosji, a nie suwerennego panstwa polskiego. Od 
1917 przewodniczyl Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucjq 
i Sabotazem (Czeka, przeksztalcona w 1922 w GPU - Gosudarstwiennoje 
Politiczeskoje Uprawlenije = Paflstwowy Zarzqd Polityczny, istnial w la- 
tach 1922-1934). W latach 1921-1924 sprawowal funkcj
 komisarza 
ludowego (ministra) komunikacji, a od 1924 przewodniczqcego Naj- 
wyzszej Rady Gospodarki Narodowej ZSRR. Zmar} w Moskwie 20 lipca 
1926 roku. 
Na wiese 0 jego smierci gazeta lokalna "Drw
ca" w numerze 91 z dnia 
5 sierpnia 1926 roku zamiescila artykul pt. "Najwi
kszy morderca swiata, 
Dzierzyflski, zamordowany" . Oto jego trese: 
"Jak obecnie donoszq z Moskwy najwifkszy potw6r swiata, najokrutniejsza 
bestia w ludzkim ciele, nie umarl ani na udar serca ani tei nie zostal otruty, 
lecz zostal zasztyletowany. A mianowicie jui przed kilku dniami odbylo sif 
tajne zebranie opozycji, na kt6rym radzono nad usunifciem przyw6dc6w tak 
zwanego "Politbiura". Dzieriyflski, dowiedziawszy sif 0 tym wyglosil przed 
komitetem centralnym gwaltownq mowf przeciw opozycjonistom i domagal 
sif dla nich najsurowszej kary. Mialo to bye najgwaltowniejsze polowanie, 
do jakiego ta jadowita imija byla zdolna. 3 godziny p6iniej znaleziono Dzier- 
iyflskiego siedzqcego z pochylonq glowq przy swym biurku. W jego plecach 
tkwil okrwawiony sztylet. Na biurku leialo pismo przymocowane innym 
sztyletem zawierajqce wyrok smierci wydany przez tajny komitet opozycjo- 
nist6w na Dzieriyflskiego." 


220
		

/Brodnickieulice221_0001.djvu

			" W zwiqzku z wiadomosciq 0 smierci najwi
kszego kata swiata, Dzierzyflskie- 
go, usilujq statystycy wszystkich kraj6w obliczyc liczb
 ofiar jego krwawej 
metody. Znany publicysta angieLski prof SaroLca opublikowal na lamach 
jednego z dziennik6w "bilans' dzialalnosci Dzierzyflskiego do listopada 1923 
roku: 28 biskup6w, 1279 kaplan6w, 6000 profesor6w i nauczycieli, 9000 
lekarzy, 6400 oficer6w, 26000 zolnierzy, 70 tysi
cy wlascicieli ziemskich, 
70 tysi
cy bylych policjant6w, 355.250 inteligent6w 193.290 robotnik6w 
i 850.000 chlop6w. Cyfry te wydajq si
 na pierwszy rzut oka niewiarygodne, 
lecz jest to calkiem mozliwe w odniesieniu do dzialalnosci wszystkich czere- 
zwyczajek rosyjskich, kt6re przez par
 lat nurzyly si
 we krwi, a na kt6rych 
czele stala krwiozercza bestia ludzka, Dzierzyflski." 
Wyehodzqea w latach trzydziestych "Wielka ilustrowana eneyklopedia 
powszeehna" Wydawnietwo Gutenberga Krakow (tom I
 s. 153) 
zarnieseila nast
pujqee haslo: 
"Dzierzyflski Feliks, komunista (1877-1926), dzialal w Polsce i na emigracji, 
1917 przyczynil si
 walnie do zwyci
stwa, nastfPnie ugruntowania rzqd6w 
bolszewickich w Rosji. Jako kierownik "czerezwyczajki" zastosowal najbez- 
wzgl
dniejszy terror, tfPiqc masowo przeciwnik6w, 1921 komisarz ludowy 
do spraw komunikacji, 1924 prezes najwyzszej rady gospodarczej, wraz 
z Stalinem i Zinowjewem przeprowadzil usuni
cie Trockiego." 
Uchwala Miejskiej Rady Narodowej podj
ta w dniu 20 grudnia 1956 
roku przywr6eila tradyeyjnq nazw
: ULICA MAZURSKA. 


Gimnazjum 
Peln q osrnioklasowq szkol
 sredni q dla ehlopeow pod naZWq KONIG- 
LICHES GYMNASIUM - Krolewskie Gimnazjum - powolano w Brod- 
niey w 1873 roku. Poezqtkowo rnieseilo si
 ono w budynku na Kamionee 
18. W 1877 otrzymalo nowe lokum przy uliey Mazurskiej 26 (obecnie nr 
28). Kompleks skladal si
 z ezterech obiektow: glownego gmaehu (aula, 
sale lekeyjne, sala konfereneyjna, gabinet dyrektora, sekretariat), sali 
gimnastyeznej, wilii dyrektora oraz budynku klozetowego (rozebrany). 
Pierwszy egzamin dojrzalosei przeprowadzono w 1876 roku. Po prze- 
j
eiu miasta przez wladze polskie szkol
 uruehorniono 1 maja 1920 roku. 
System osrnioklasowy pozostal, ale z biegiem lat zrnienialy si
 nazwy: 
ZREFORMOWANE GIMNAZJUM NEOKLASYCZNE 1920-1925, 


221
		

/Brodnickieulice222_0001.djvu

			222 


. <\

:., ..., Ii'. y....
..... . . 
.. "
'" 
.
..
't,,: .. ,':
\
h<,: 
 
.., 
 .:'1 :::-"., " 

.. 
" 
 -. f. ::)::
 ;
, 
' , .
 , '
 , . 
 , 
 , : , .
 , t; , i , [ , . , ' : : , . . ' " , 
 , : : ' , : , * :, : , ' : : , ' 
 . .' : 
 , . , i , t , 
 : ' . 
 : : 
 :, : . . , " 
 : ' , ' , . . , 
 : .
 : 
 , . , : , [ " , r .. . " . ;:;. 
,
'; 

;
 .
 
,
' (' ';,' rn
' I. 
 .;;

 
;': i 
--, :: 7'-' 'T 
 _ 

:l;£;

i{

'l';',:::
'::;;:' ' ""':'><:
::,k 
 
.: ,..
, " 
',....'w ,',', ' ' } 
 , ....v....
- 
,.,'.. 
$, ,II 
 ''''z
Wi..''. .t f ', 
.,...

.., :qJ&f.r
- j' J '-:i
"'
,rn,!-$; ";'


'1 i .'==1 ;:1t': -: 'N
<'

.;
 



. ' ., ": :, -<' , 
, · "*;. ;;r
 " 
 ...
 -';;':7, "J.::.
.; i '
':f

 ,

.1r · ,.. ... 
'Y
 
. '",," ,>,.:.< ..' ........, ,..&, 1'''' __v' ... " '., !..-.....
 ¥' 

' 
 ' . - '. ''f. 
"'if r7!:1j
'" 
:=;

..;
.Jii


 

:
} 
 


Gmach gl6wny bylego gimnazjum. Fot. Stanislaw Meyer. 


:::: ,
:.Y\1
.' '




i:, 
:*: :;o..
 ..
. .
... y. 

 , i
 . ,: , ,) , 

 . 
t , '
 , " . 

 , ' , ' , : : ' :'", ',<'N ,...w,w
'.::':.-::;.".n,.,.,.,','".,',', 

 -v ...- Rf 0': ::,:
,:,;::".;:\X
 ,:;:::-",..;,.,:::-
.:,
:,;:,%,
>:<.,
,:,::::::,;<,,:::, 
.#::
,'. '- t 
i
 JI m' 
 
!
 N 




 
f
 
 

;
+:;


 


I ..: 
,
,-, 
W; ..,',.., 
, ,: 
t, 
."...;........ .- 


" J , ), 
*" ........ 
, ::":'''
 


", 


-'-"';
':"'-"''''''''''''. 



%.,: ' 
t" 



' 
",. 
. .
.}:: 
 
f: 


f"'i
'
f::':' :--..... 
"". "- ...,'.. .......,
 


..-.:,.' . 


........ 


,
¥ 


:'"';:::.; 


::'':; .:-

::
 
:


t






:::::::
--::f':-:-: 


Willa dyrektora - obecnie biblioteka ZSZ. 
Fot. Teresa Wultanska 2001. 


f. "".IWt 
..'0''''; . ;>;.. .F 
. . 
:=

 
"". 
................,.. :;.:.-.I"
' . 
 .t;:-":; <;;0. 
t:.... .... .... ........:.:.;::..:::::::."x:::;:.: .:i ...:-: i : .... 
 
 v' .,':- 
ii · 
!:J. '._" 


' l
:
,
>=
j
 
';'
u
 

 , 
 . 
;x,
-,:;,:: j;;,;"s.::'-":'""":{'-;'«":: 




 , 

 , 

 "" ', .. ...... 
 ; . , ::... , :' , :: , ; , .;: , 
:
::: . :: . :
 , :::;:::: .:.:.:-;.:.:-:.:-:.:.:.:.: 
 

 ' ; , ; , ; , 'i 
% . 
f , ; , : : f , .
 : 

 : , : 
 , . ,: , , 
 . " : '
 , ' : ' , ', , ' , < , ' 
 "" , ' : : , ' : ' , ' , ' , ' , ' : " : ; : ' , 
' , ', , " : : , ' : ' : ; , " , ' : : : : , < , " "' , " ' : ' ,, : , : , : , " , :
 , ' " " , 
 : ' , ' , ' : : , 
 , ' , " , ' , . " , : v r , 
*=' , " , " , y : ' , : , 
.
 .:':i
 , 
 
 '":<",:::,:,::,, :;.:. 
.- . ','
 .

 
 Y .'N......-:-"' 
_:, ,,
;:;:?

 r=:
-:.





..._...
;
..


l?
1
lfM

t!

;:: .:.t1}::
:
K ..... . 


Sala gimnastyczna. Fot. Teresa WultaiLska 2001.
		

/Brodnickieulice223_0001.djvu

			PAr\JSTWOWE GIMNAZJUM KLASYCZNE 1925-1929, PANSTWOWE 
GIMNAZJUM MESKIE 1929-1938. Na mocy ustawy 0 ustroju szkol- 
nictwa z 1932 roku szkol
 sredni q og6lnoksztalcqcq podzielono na 
czteroklasowe gimnazjum z malq maturq oraz dwuletnie liceum 
konczqce si
 egzaminem dojrzalosci. W zwiqzku z tym zmieniono nazw
 
plac6wki na PAr\JSTWOWE LICEUM i GIMNAZJUM 1938-1939 Przez 
cale dwudziestolecie mi
dzywojenne dyrektorem byl dr Klemens 
Malicki. Podczas okupacji z dniem 1 kwietnia 1940 roku uruchomiono 
szkol
 dost
pnq tylko dla Niemc6w pod naZWq "STAATLICHE OBER- 
SCHULE fur JUNGEN zu STRASBURG WPR". Ostatnia wojenna matura 
odbyla si
 wiosnq 1944 roku. Latem tegoz roku gl6wny budynek zaj
lo 
wojsko urzqdzajqc w nim szpital polowy dla rannych na froncie 
wschodnim zolnierzy niemieckich. Odtqd lekcje odbywaly si
 w willi 
dyrektora na poddaszu. Szkola ulegla likwidacji 16 stycznia 1945 roku. 
Podczas walk ulicznych 21 stycznia 1945 roku budynki nie ucierpialy. Po 
zakonczeniu dzialan militamych reaktywowano z dniem 1 marca 1945 
polskie liceum i gimnazjum pod naZWq z lat 1938-1939. Zaj
cia 
rozpocz
to 7 III 1945 roku. Funkcj
 dyrektora objql Boleslaw Jastrz
bski 
1945-1952. Dnia 29 maja 1948 roku w ramach obchod6w 650-lecia miasta 
Brodnicy swi
towano jubileusz 75 rocznicy istnienia gimnazjum. Od 1 
wrzesnia 1948 roku zmieniono nazw
 i struktur
 organizacyjnq tej 
plac6wki. Odtqd byla to SZKOLA OGOLNOKSZTALCACA STOPNIA 


Posqg Odysa w holu brodnickiego gimnazjum. Zniszczony podczas 
II wojny swiatowej. Rys. Rudolf Birkholz. 


223
		

/Brodnickieulice224_0001.djvu

			PODSTAWOWEGO i LICEALNEGO z klasami podstawowymi I-VII 
oraz licealnynu VIII-XI. W 1966 roku usuni
to z budynku storien 
podstawowy. Powstalo czteroklasowe J LICEUM OGOLNOKSZTAL- 
CACE (I LO). Z 1 wrzesnia 1967 polqczono [ LO z II LO w jedn q szkol
 
LO przenoszqc jq do gmachu po b
dqcym w likwidacji Panstwowym 
Liceum Pedagogicznym przy ulicy Lidzbarskiej 14. Opuszczony 
budynek dawnego gimnazjum przy ulicy Mazurskiej 28 zajql Zesp61 




' 
l 
t 
 
:!;' ;:
, 
'I: 


"4ih",)t ,', :':":,
 ,"'" , 
r:
'm:' ''!' 
YD 
: i 'iJ 
, ,J{,: 
"l-
 t :/1';".
1i/}
t


"It." 
, . . , :
. , ' . ":" " " ' " ,?4!I- ,, ' :' ,, :' :
 :: : , ' , : , :' . ': " ,', :', ,:t:, " , i ' 
 : : ' : " : ' , , : :..., . : . ::
 . t:' , ",:' : ' , ' , ' ,. .:"::;
,:, '1,: 
 #' ."'
,.. ' '
:I'''''' it,/
' ,;;:;:.:,c ,.',':' ;,: ::::) 

 , - . .:: . _TO ._
, -"-L.::;. ::::'
:::#: , :li:
)
':'
 ::
}
.: .-. ..
 _ 
.. .
.:......;:..::-:'::.- 


r 3 }{"'" 
:,.': 

'1 
M 


0" .....;.: 
:
:
 :' "
i 
..::<1,: ' , :
:::t::,:,::: ' 'j::;'" 
:..; 






 ": .

: :t:.
:}
 ':. ..t
 
 
, ,,:,/' }:,::.., '1'
{:::
:: 
.4;i,,:::':,';:' " 


I
.. ", 



 


,,:,':''-r--r 
;T '' 

t:
:
. 


":"""

di&


t:, 


...:......... 
tt
 
v., 
r 
I 


.,.. -.- 
t=:.
' ....; 


%

:.:...'*'<:: 


.:..:;

f:
.{::... .::::: 
::,,;r::,,';..:',,:::
! 


i:,':'P';'" 




.
 


">;

 


-:-:.:.:.:-:.: 
:,
if:" 



i , ' , :
 , . , . , 
 " " . : ; , j
 , t , ; , '( , J , :

::f\ 1)
; ,J1 
i
'J1T
ii;!

:
' ....""@ 
{f v.. ';:'

rjI;::: ',,:, ::': <:::

:::t::i:::::,t::2'
::i
:::::
:::::::'" ,'" ",.',:.:,:,' 


Kaplica gimnazjalna poswi
cona 13 VI 1937 r. 
Fot. Leszek Adam Zdrojewski. 


224
		

/Brodnickieulice225_0001.djvu

			Schnl..Ortlnung 


r-ar 


das Konigliche Gymnasium 


StrasbUI"g W.-Pr. 


-- 


Str.6burg W.-I>r. 1902. 
:n»::h;1
i 

r< .4.. t:',<},d"J,. 


Strona tytulowa "Statutu Kr61ewskiego Gimnazjum w Brodnicy", 
druk Adolf Fuhrich Brodnica 1902. 


, 


-+., 


, , 
, ' 
;i:

;;" .
::.::/:_.- 
:". . . 
t

;7
,:,;t. 
,
 ::
 
ri::

ii
" : ." .': ;';" 

$':;
t' 
.. 


.....:>( 
.1 ;:;....:::< '

., ,'. 
-,' (:;
::

 ;'i,: ,., 
-:{ 

:

\. - .-... -.;.- \.:: . 

'?" 


,J 


:
 " It. 
"'::' ..

".::, 
;. 

lK"; 
j' 



it. 
'
:',?
:'''
;' 


- :.;.:.. 


;"
" 


, ::$ 


.. .:-: 
.::::. 


Maturzysta Boleslaw Orlewicz. Maj 1916. 
Fot. A. Kozlowski. 


225
		

/Brodnickieulice226_0001.djvu

			i
 fI 
/
; ,', '>>> 



: 


:;:::.:?
 



... 
" 
v: 


:< ','<..', x»:.,«,
,<-> ,,....', , ,!". " > C I "- Wi 
. ; . < 
-;j' t". ,t;j/ , .;
:>,
, .... iJ 
..
 ",
I,..,
 
,.j.., .' .' ."',..' :;Jl. 

:,::ti 


Czlonkowie Gimnazjalnego Klubu Wioslarskiego "Tryton" 16 VI 1936. 
Na lawce od lewej siedz q : uczen NN, Feliks Adamanis, Zyta Hannak, 
Jerzy Koschany, NN. 










,-,
 
1{
{ 
 1
f 


dY
7U)-r
 
" 


a
 '9ZJ
 
dk 
'e4Ze£j'
 <1!tlltltal'isl
/ 


na<.kne 


UP 

.{tJtV 125-1ecia ' 
fff
ju/Jn 
i 
2;auun '

/
talC¥R
 
w PJ3
ic? 



,IZ. (3cu....... J,_ 



k%*<1 ". 
Pa,,",--J

 :: 
r:"
' ',' 


Szk61 Mechanicznych im. Generala Karola Swierczewskiego, noszqcy 
obecnie nazw
 Zespolu Szk61 Zawodowych. Dyrektorem szkoly jest 
Bogdan Dynewski. 
Wymienione na wst
pie trzy budynki przy ulicy Mazurskiej 28 
wpisane zostaly do rejestru zabytk6w z uwagq: IIBez zgody Wojew6dzkiego 
Konserwatora Zabytk6w w w/w obiektach nie wolno prowadzic iadnych prac 
remontowych, adaptacyjnych, ani dokonywac zmian w otoczeniu obiekt6w." 


226
		

/Brodnickieulice227_0001.djvu

			Dawniej ewangelicka ochronka - dzis internat 
Przy uliey Mazurskiej 16 (dawniej 12) jest dzialka nr 684, ktora w czasie 
wpisu do Ksi
gi Wieezystej 314 (nowa KW ma nr 3418) obejmowala 
powierzchni
 00.17.40 ha. W dniu 12 sierpnia 1797 roku (wpis do KW 15 I 
1819) kupil jq za 550 talarow mistrz garbarski Jan Konrad Walter. 
Wsp6lwlascieielami zostaly jego dzieei i pasierbowie. Drogq spadku 
cz
c nieruehomosei otrzymala wdowa po Janie Konradzie - Joanna 
Walter z domu Bischoff, a ez
sc mistrz garbarski Samuel Walter (wpis 24 
IV 1873). Nast
pnie ealq posiadlosc przejql kupiee Ryszard Walter na 
podstawie umowy z 10 ezerwea 1879 roku (wpis 19 VII] 1879). 
W dniu 7 kwietnia 1880 roku nieruehomosc odkupil za 2.400 marek 
wlaseieiel majqtku ryeerskiego w Karbowie Ernst Krieger. Sfinansowal 
on przebudow
 istniejqeego domu, ktory przystosowany zostal do 
nowyeh potrzeb: w roku 1882 umieszezono tam ewangelicki sieroeiniee 
i oehronk
 oraz urzqdzono mieszkania dla diakonis. W dniu 8 czerwea 
1892 roku (wpis do KW 28 II 1898) E. Krieger podarowal nieruehomosc 
Ewangeliekiemu i Ojezyznianemu Stowarzyszeniu Kobiet - Filii w Brod- 
niey (Evangeliseher und Vaterlandischer Frauen-Verein-Zweigverein in 
Strasburg). Organizacja ta na posiedzeniu swoieh wladz 19 lipea 1919 


Ulica Mazurska 16. Ewangelicka ochronka - dzis Internat ZSZ 
Rys. Rudolf Birkholz. 


227
		

/Brodnickieulice228_0001.djvu

			oraz uehwalq walnego zgromadzenia ezlonkin podj
tq w dniu 28 paz- 
dziernika 1919 roku przekazala oblekt Niemieekiemu Stowarzyszeniu 
Kobiet w Brodniey (Deutscher Frauen-Verein in Strasburg). Wpisu do 
KW dokonano 3 I 1920. Zwiqzek ten wladal nieruehomosei q do 1939 
roku; przejseiowo w lataeh 1926-1933 wlaseicielem byl Skarb Pailstwa 
(wpis 30 X 1926, przywroeenie stanu poprzedniego 28 VII 1933). 
W budynku od 1920 do 1923 mieseilo si
 prywatne gimnazjum. 
Zygmunt Zagorowski w swojej praey "Spis nauezycieli szkol wyzszyeh, 
srednich, zawodowyeh, serninariow nauezyeielskich oraz wykaz zakla- 
d6w naukowych i wladz szkolnyeh" (Lw6w 1924) podaJ nast
pujqeq 
informacj
 0 tej szkole: "Brodnica. Niemieckle gimnazjum koedukacyjne ul. 
Mazurska 12, wi. Niemieckie Stowarzyszenie Szkolne. Humanistyczne. Wykle 
j
z. niemiecki. Bez praw gimnazjum panstwowego. 6 klas, 90ddz., 71 uczni6w, 
38 uczennic. Gimnazjum zaloiono w roku 1920". Umieseil rowniez nazwiska 
ezlonkow rady pedagogieznej. Funkcj
 dyrektora pelnil wowezas Erwin 
Oberlaender, a w eharakterze nauezyeieli zatrudnieni byli Alfred 
Cogolin, Anna Kutsehinska i Magdalena Epha (s. 278, dane ze styeznia 
1923). Pozniej obiekt przeznaczono na internat dla pozamiejscowych 
uezniow - Niemeow pobierajqeyeh nauk
 w szkole powszeehnej w Brod- 
niey (1923-1939). 
Nadal dzialal, prowadzony przez jedn q diakonis
, ewangelieki 
sieroeiniec. W "Slowniku geografieznym pailstwa polskiego i ziem 
historyeznie z Polsk q zwiqzanyeh" pod redakcjq Stanislaw a Arnolda 
(Warszawa 1937, torn I, s. 768) zamieszezono nast
pujqCq 0 nim wzmian- 
k
: " ... dwa sierocince, jeden pod kier. SSe sluiebniczek NMP., drugi gminy 
ewangelickiej dla bezdomnych dzieci tego wyznania". (Dane z 1937 roku). 
Mieszkal tarn rowniez senator RP superintendent z Dzialdowa 
w stanie spoezynku, Ernst Barezewski (zm. 1937) wraz z zonq. 
Podezas drugiej wojny swiatowej - jesien 1939 do poezqtku styeznia 
1945 - w budynku znajdowal si
 Powiatowy Urzqd Praey (Kreisarbeit- 
samt), ale dopiero 3 sierpnia 1944 roku wpisano do KW, ze wlaseieielem 
zostal Skarb Rzeszy Niemieekiej. 
Podezas walk ulieznyeh 21 styeznia 1945 roku obiekt nie ulegl 
zniszezeniu, tylko na fasadzie widoezne byly slady kul karabinowyeh. Po 
wojnie przejql go Skarb Pailstwa Polskiego (wpis do KW 21 XI 1957). 


228
		

/Brodnickieulice229_0001.djvu

			W tych czasach dokonano przebudowy wn
trza oraz odnowienia 
elewacji. Zrnieniali si
 kilkakrotnie uzytkownicy. Dnia 1 marca 1946 roku 
uruchorniono w nim Powiatowy Osrodek Zdrowia. Umieszczono tam 
poradnie wzgL przychodnie: dla matki i dziecka, dla kobiet ci
zarnych, 
szkoln q , og6ln q , dentystycznq, przeciwgruzliczq, przeciwjaglicznq, 
wenerycznq. OSrodek dzialal do poczqtku 1950. Od 1950 do sierpnia 1957 
w budynku siedzib
 swojq rnial Kornitet Powiatowy PZPR. Od sierpnia 
1957 do lipca 1968 roku uzytkowalo go I Liceum Og6lnoksztalcqce jako 
mtemat dla zarniejscowych uczni6w. Od 1 sierpnia 1968 obiekt zajmuje 
Zesp61 Szk61 Zawodowych majqc tam takZe sw6j internat (w nieodplatne 
uzytkowanie przekazano ZSZ oficjalnie z dniem 15 wrzesnia 1969 roku). 
Cz
sc terenu od strony ulicy 3 Maja uzyskala Mi
dzyzakladowa 
Sp6ldzielnia Mieszkaniowa w Brodnicy (wniosek z 20 X 1961, wpis do 
KW dnia 15 V 1962). 


ULICA SIENKIEWICZA 


Nazwy: Ulica Sienkiewicz a - Hoffmannstrasse - Ulica Sienkiewicza. 


Uhca ta konczyla si
 kiedys przy ogrodach pracowniczych zwanych 
popularnie "dzialkami". Otrzymala imi
 naszego znanego literata i nob- 
listy. 


Biografia Sienkiewicza 
Henryk Sienkiewicz urodzil si
 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej na 
Podlasiu. Pochodzil ze zubozalej rodziny ziemiafiskiej. Byl synem J6zefa 
i Stefanii z domu Cieciszowskiej. Od roku 1855 mieszkal w Warszawie. 
Tam w 1858 rozpoczql nauk
 w girnnazjum realnym i w roku 1866 
uzyskal swiadectwo dojrzalosci. W 1866 podjql studia w warszawskiej 
Szkole Gl6wnej. Nie ukonczywszy tej uczelni opuscil jq W 1872 roku 
i rozpoczql prac
 zarobkowq jako dziennikarz. Pod pseudonimem 
"Litwos" pisal reportaze oraz felietony do IINiwy". W latach 1882-1887 
byl redaktorem "Slowa". Odbyl wiele podr6zy: 1876-1878 do Stan6w 


229
		

/Brodnickieulice230_0001.djvu

			ZJednoczonych, 1879 zachodniej Europjj 1886 do Konstantynopola, Aten, 
Neapolu, Rzymu. W 1888 zwiedzil w Hiszpanii Barcelon
, Kordob
, 
Grenad
, Sewill
, Madryt. W roku 1889 podjql przez Egipt mysliwsk q 
wypraw
 do Zanzibaru. Jego utwory ukazywaly si
 nie tylko w prasie 
warszawskiej, ale takZe krakowskiej, poznafiskiej, lwowskiej, byly 
rowniez tlumaczone na j
zyki obce. Przynioslo mu to wielk q slaw
. 
Z okazji obchodzonego w 1900 jubileuszu pracy pisarskiej ze skladek 
spoleczenstwa zakupiono oraz ofiarowano mu maly majqtek w Obl
- 
gorku pod Kielcarni. W 1905 roku za powiesc "Quo vadis" uzyskal 
literack q nagrod
 Nobla. W Obl
gorku zastal go wybuch pierwszej 
wojny swiatowej. Na poczqtku dzialan militarnych w roku 1914 wyjechal 
do Szwajcarii i tam razem z Ignacym Paderewskim zalozyl Kornitet 
Pomocy Polskim Ofiarom Wojny. Objql w nim funkcj
 prezesa. Zmarl15 
listopada 1916 r. w Vevey w Szwajcarii. Prochy jego sprowadzono do 
kraju i 27 pazdziernika 1924 roku zlozono w podzierniach katedry sw. 
Jana w Warszawie. 
Henryk Sienkiewicz napisal wiele utworow prozq. Najbardziej znane: 
"Listy z podrozy do Ameryki" (1878), "Listy z Afryki" (1892), "Za 
chlebem" (1880), "Janko Muzykant" (1880), "Latarnik" (1882), "Ogniem 
i rnieczem" (druk w odcinkach w "Slowie" 1883-1884, wyd. 1884), 
"Potop" ("Slowo" 1884-1886, wyd. 1886), "Pan Wolodyjowski" ("Slowo" 
1887-1888, wyd. 1887-1888), "Bez dogmatu" ("Slowo" 1889-1890, wyd. 
1891), "Rodzina Polanieckich" (1895), "Quo vadis" ("Gazeta Polska", 
"Czas", "Dziennik Poznanski" 1895-1896, wyd. 1896), "Krzyzacy" ("Ty- 
godnik ilustrowany" 1897-1900, wyd. 1900), "W pustyni i puszczy" (1911) 


230
		

/Brodnickieulice231_0001.djvu

			Pocztowiec Hoffmann patronem 1939-1945 
W latach drugiej wojny swiatowej ulica nosila nazw
 HOFFMANN- 
STRASSE na czesc Adolfa Jakuba Hoffmanna wlasciciela poczty, do 
ktorego obowiqzkow nalezalo utrzymywanie poczty konnej - przewoz 
przesylek i pasazerow. Na terenie obecnego Parku Wolnosci - rog 
Sienkiewicz a oraz Koscielnej - istnialo male gospodarstwo rome do 
Hoffmanna nalezqce i stqd zwane "pocztowk q ". Po roku 1930 uleglo ono 
likwidacji. Przy koncu stycznia 1945 roku powrocono do przedwojen- 
nego miana ULICA SIENKIEWICZA. 


Szpital wojskowy 
Najstarszq budowlq przy ulicy (Sienkiewicza 1) jest wznleslony 
w 1882 roku z czerwonej cegly obiekt zwiqzany z garnizonem 
brodnickim. Od poczqtku przeznaczony na cele sanitame: do roku 1920 
byl to GARNISONSLAZARETT, w okresie 1920-1939 IZBA CHORYCH, 
1939-1945 MILITARKRANKENHAUS. Po drugiej wojnie swiatowej 
przez pewien czas miescila si
 tam Rejonowa Komenda Uzupelnien, a po 
niej przedszkole PCK. Obecnie - to INTERNAT GARNIZONOWY i sie- 
dziba filii Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Budynek uznany jako 
zabytek. 


Pomniki na skwerze 
W latach trzydziestych XX wieku, z terenu wojskowego przy Izbie 
Chorych wydzielono plac 0 obszarze 0.19.18 ha przeznaczajqc go na 
skwer dost
pny dla ludnosci cywilnej. Na jego skraju postawiono z czer- 
wonego piaskowca pomnik ku czci poleglych zolnierzy 67 Pulku 
Piechoty. Odsloni
cia dokonal w dniu 23 maja 1937 roku wojewoda 
pomorski Wladyslaw Raczkiewicz w obecnosci dowodcy Okr
gu 
Korpusu Nr VIII w Toruniu gen. bryg. Wiktora Thommee oraz dowodcy 
4 Dywizji Piechoty plk. dypi. Mikolaja Boltucia. Monument rozebrali 
hitlerowcy pod koniec 1939 roku. Na jego miejscu wstawiono glaz 
granitowy przekazany 1 wrzesnia 1964 r. Obecnie w centrum skweru 
znajduje si
 pomnik ulozony z trzech element ow. W srodku 
umieszczono wymieniony glaz. Przesuwajqc go wglqb zachowano jego 
ksztalt i napis bez zmian. Jedynie metalowego orla bez korony 


231
		

/Brodnickieulice232_0001.djvu

			Pomnik ku czci poleglych. Rekonstrukcja Edmund Jankowski 


, 
 
 ' " , " ',c. ::,,'.',i;;:;",;:, 
:,;}
' 
r;,::$: " ':':'\_i 
.: 

 ..
:': 
.
" .' 'fIi"{';:j

'" " 
. '", 
",: .
 
,.\,?
. . :;;A',,'A H' 
;r 
: 
fJO<,,:, 
,,
 , t 
 
*'
' :,,: j:
: c.rt:'<.»,: :':
't, 
 ; ,>' 
 .)t:4it:
':
1; .:B 
:! " <
 /
':< 

; '
Ii
;
i
f 
 '
 !.1: 


,: ,.
. " " " , ,: ,:::x:c:,'a , N
ff , 'F'<:::f\!lf:
:?;;

_ " " 


.':.::::'..:-:y: -"
 ..... 



;;.J':: /),,::1,:
:'1f: ': 


:;........ 
v'S": 


h':.."""'-....:;
::;.,:', :':"",.'>':",:,W-':<':
»>:
 , "..,' ,<," . ,:<,(:::'ffi:::y:n:::::li

f:f:"::'" 
_m:. ":":_:- '::':-'
:::::'=:«:'r::""'
::::
:-:


,"


.\::=::':;'
;'''=:'''''''' . 


, , 
-:0{.. 


"j
 
:
 
',*' 

:: .. 


:;:' 


h" ...u....... -::::::,.. . .,....
 :-.'


 
,:
..-' 
 
 i'. '*:.. ..... 
 ..-.
...{. i' :Ai
 ..... .:-.:. 
....
. ':,"::
:""'....:'. ,.
.; ... 
",$i: 
'V0:
"" 
.,."",
.-' ... 
 ;,,,,,,,:,-,, ,< 
""\:...(. >$' ...... +.: ..:; . x  " 

'\'y,;"?
:>";:,, 1
i{:f; :/,

;: '" ,',i?:'
< ,
:' .. 
::

 ,..,': ',
'l'
: .w,
,,",.. ''t'":''''' ,'" ," f'::J
:'1J ' 

 l:
#

:.
;
)f "I'> 

;; ",)\ 
% 
:t 

:t.y:J!frl!

r> ' , 


j'
 
'rii"''tt: ..' 
 
 
:';: ,

;:

:::
::;:;: j', ,: 
 ,,;' ..,
 
t!{''', 
 j 
:,::.':\
tt:
,<
<:
j:D-
'W:<:,:.' " 


-.'!,..."'. 


Uroczystosc odsloni
cia pomnika 23 V 1937 r 


232
		

/Brodnickieulice233_0001.djvu

			>':;.--:::$

":';'..;:'-")o:,,'
' 


..

. 


, 
 
> ;

1t
:}" .' T: :;:;
;:-\'
t:::: ::;::
i\, 
: J!
 .",.., ':.
., ":,:
,,.:::fZ;':;::
'

::

, 
. '1 
 
",!
_,j!;;
, . 


Pamiqtkowy glaz przed przesuni
ciem 5 IX 1998 r. Fot. Jerzy Wultailski. 


zastqpiono tarczq z herbem miasta, takZe metalowq. Nowe elementy 
wykonane zostaly z czerwonego granitu szwedzkiego. Na jednym z nich 
znajduje si
 stylizowany orzel w koronie z rozwini
tym w ksztalcie flagi 
skrzydlem prawym lqczqcym si
 z tekstem intencyjnym: 
POLEGEYM I ZAMORDOWANYM 
ZESEANYM I ZAGINIONYM 
W WALCE 0 NIEPODLEGEOSC 
OJCZYZNY 
W 700 LECIE MIASTA 
WDZI
CZNI 
BRODNICZANIE 
1998 R. 
wyrytym na drugim bloku. Pod orlem umieszczono przedstawiajqce 
najwazniejsze wydarzenia w dziejach miasta daty: 
1298 
1454 
1830-1831 
1863-1964 
1920 
1939-1945 
1946-1956 


233
		

/Brodnickieulice234_0001.djvu

			Uroczystosci odsloni
cia pomnika w dniu 16 wrzesnia 1998 r. 
przewodniczyl burmistrz Waclaw Derlicki, a poswi
cenia dokonal ks. 
pralat Boleslaw Lichnerowicz. Autorem projektu pomnika jest artysta- 
plastyk Ryszard Kaczor z Grudziqdza, a wykonawcq zaklad 
pomnikarski Aleksandra Skowronskiego w Brodnicy. 



Ilt
 


1.
" , ::t b " " . , :, , : , : , " , ;,c.
\4'4
 

 
< I 


,,:.,:,:l;
£' 


'< ;f,t;, '
 


r"o 


",
 


'" 
 


'.
- 


:
"f.'i:;:::'X::«if. 


-'-::-:"'::'::::;:::::::
: 


.-vv...... . . ..-." v;:>,: ".:.........v....;..............................v.-.............-.,;.;;.....
...;,
:
.;,;"::'.......;.;.;;-.;.;.;.;.;;.;;..-....,;:
;.:.;x.:-:.:.:v:w:.;;.x.:-:. :-»"J(.;.;-:.»>
..:.:...:.:.:.:;.:-:.jo:.:-;*::;.
 .
 1 

.;

... ....
...:::::: 


::;'-:'-$;:,:;: 


't:'::::"'
:
 



i:
 



wr!i:
W'
 



%*=. 


r::.
 



if.,; 


"",.-.iik, 


;jf: .-
 .-'-'
_-..' 


::



t:=:
1' 
.-.-...-:.......-:.:,.:..-:,.;...:-.-....-...-.......... 


.......... -'.'. _.__._...-.....


l
L.. 


:,"::': "', 
 t, '"":':',',..,y.y",',' 


, ..:,.:.,<,,,,,,, J!:.

;
 


----.. . 
:.:.:.:.:;.:.:-:.-.-.
;.:-:.:.:.y..:...:.

1
:.:.:Jfu



*
m: 

*
&
i 


Pomnik odsloni
ty 16 IX 1998 r. 
Fot. Teresa Wultanska. 


234
		

/Brodnickieulice235_0001.djvu

			Pracowniczy Ogr6d Dzialkowy 
Dnia 27lipca 1934 roku utworzono w Brodnicy Towarzystwo Ogr6dk6w 
Dzialkowych. Dysponowalo ono w6wczas przy ulicy Sienkiewicza 
terenem, kt6ry mozna bylo podzielic na 40-50 dzialek kazda 0 po- 
wierzchni ok. 450 m 2 . Do Towarzystwa zapisalo si
 wtedy 30 os6b. 
W dobie wsp6lczesnej istnieje Pracowniczy Ogr6d Dzialkowy 
"ZDROWIE i RADOSC". Obejmuje on lqcznie 71 ogrod6w 0 powierz- 
chni 3.24.73 ha, w tym 54 przy ul. Sienkiewicz a (2.90.82 ha) oraz 17 przy 
al. W
dkarzy (0.33.9] ha). 


OSIEDLE GDYNIA 


Osiedle GDYNIA, zwane tez niekiedy Nowq Gdyni q , powstalo 
w Brodnicy w latach trzydziestych ubieglego stulecia. Nazwa wiqze si
 
z Gd)'11i q nadmorsk q b
dqcq jeszcze w pierwszym p6lroczu 1922 roku 
malo znanq wiosk q ryback q . Uchwalq sejmu z dnia 23 wrzesnia 1922 
rozpocz
to tarn budow
 nadmorskiego portu, do kt6rego juz 13 sierpnia 
1923 wplynql pierwszy statek. W 1939 roku byla duzym miastem 
z najnowoczesniejszym portern nadbaltyckim. Wainq rol
 odegral przy 
planowaniu i realizowaniu tego przedsi
wzi
cia mz. Eugeniusz 
Kwiatkowski 6wczesny wicepremier. Gd)'11ia nadmorska byla w przed- 
wrzesniowej Polsce symbolem nowoczesnosci oraz szybkiego, 
racjonalnego i planowanego dzialania. Dlatego wybudowanemu 
stosunkowo w kr6tkim czasie osiedlu w Brodnicy nadano miano 
GDYNIA. Obejmowalo ono w6wczas ulice: Laziennq, ks. Kujota, 
Wybickiego oraz cz
sc ul. Sienkiewicza. 


utica Lazienna 
powstala niedaleko Drw
c
 kt6ra byla najbliZej miasta polozonym 
i ch
tnie przez brodniczan odwiedzanym kqpieliskiem. Nie istnial wtedy 
tam most na rzece, wi
c miejsce bylo spokojne. Szeroka murawa przy 
brzegach zach
cala do korzystania. Nazwa ulicy wywodzi si
 od "lazni". 
"Slownik j
zyka polskiego" (Warszawa 1979, tom II, s. 71) objasnia wyraz 
nast
pujqCo: "Lainia - pomieszczenie lub caly budynek z urzqdzeniami do 


235
		

/Brodnickieulice236_0001.djvu

			kqpieli w wodzie, parze lub gorqcym suchym powzetrzu". Od wrzesnia 1939 do 
stycznia 1945 nosila miano LOTHAR STRELAU STRASSE. L. Strelau 
(1904-1939), ogrodnik z Brodnic
 zginql we wrzesniu 1939 roku. 


Utica Ks. Kujota 
Miala za patrona badacza przeszlosci, ktory wyniki swoje publikowal 
zarowno w czasopismach jak i w wydaniach ksiqzkowych. Ks. Stanislaw 
Leopold Kujot urodzil si
 13 listopada 1845 roku w Kielpinie powiat 
Tuchola na Pomorzu. Byl synem nauczyciela szkoly ludowej Piotra 
i Barbary z Osowickich. Ucz
szczal do girnnazjum w Chojnicach. Pozniej 
nauk
 kontynuowal w Chelrnnie. Tam w roku 1865 zdal matur
. 
W latach 1865-1872 pogl
bial swojq wiedz
. Najpierw przez trzy lata 
w seminarium duchownym w Pelplinie, pozniej przeniosl si
 do 
Munster, gdzie ukonczyl studia teologiczne. Nast
pnie sluchal 
wykladow z filologii i historii w Miinster oraz Berlinie, a takZe filozofii 
w Miinster. Dnia 10 kwietnia 1870 otrzymal swi
cenia kaplanskie. 
Zlozywszy egzamin 27 stycznia 1872 roku uzyskal uprawnienia do 
nauczania w szkolnictwie srednim. W 1872 przez kilka miesi
cy byl 
wikarym w Gniewie. W tym samym roku we wrzesniu zatrudniony 
zostal w charakterze profesora w Collegium Marianum w Pelplinie (tak 
nazywalo si
 biskupie girnnazjum m
skie). Pracowal tam do 1893 roku. 
Z powodu zlego stanu zdrowia musial zrezygnowac z zaj
c dydak- 
tycznych. W marcu 1894 roku objql parafi
 p.w. sw. Michala Archaniola 
w Grzybnie powiat Chelmno jako jej proboszcz. 


..:"'.: . ::

:
'::
lW}Jt
 
f 


:
::::: 



Ij 
......--- 


1
 


..,.:"':?,
 


., 


:-: :
:;
 
.- ..... .
...- 

:( "",:,":"':',:,:;;:'!} '..', 
.. .- 
.. 
 


,'
+r 


:
:: "..:"::' 
· F
; 


,,',} 

:
 


,,:f<:'P- :""""w '.." 


236
		

/Brodnickieulice237_0001.djvu

			Przez caly czas dzialal na spolecznej i pisarskiej niwie. Byl aktywnym 
czlonkiem Towarzystwa Pomocy Naukowej. Zorganizowal komitet dla 
szkol elementarnych. W roku 1875 nalezal do zalozycieli Towarzystwa 
Naukowego w Toruniu (TNT). W 1876 zostal wiceprezesem Wydzialu 
Historycznego TNT oraz kierownikiem edycji "Roczniki" i "Fontes". 
Pod pseudonimem Stanislaw Kostka napisal wiele artykul6w opubli- 
kowanych na lamach "Pielgrzyma" oraz IIRocznik6w Towarzystwa 
Naukowego w Toruniu". W latach 1898-1914, mimo choroby, sprawowal 
funkq
 prezesa TNT. W 1908 roku zainicjowal edycj
 "Zapiski TNT". 
W uznaniu jego zaslug Uniwersytet Jagielloilski nadal mu w 1900 roku 
tytul doktora honoris causa. Zmarl w Grzybnie 5 grudnia 1914 roku i na 
miejscowym cmentarzu przykoscielnym zostal pochowany. 
Do prac ks. Stanislawa Kujota nalezq: "Glowa sw. Barbary. Powiesc 
z przeszlosci Pomorza" (1874), "Pierwsze nawr6cenie Prusak6w. Powiesc 
z XIII stulecia" (1877), "Ojciec Grzegorz, czyli obrona Pucka" (1881), "Kto 
winien?" (1884), "Ze zdrowego pnia" (1886 i 1891), "Margrabiowie 
brandenburscy w dziejach Pomorza za ks. Mestwina II" ("Roczniki TNT" 
1878), ,,0 majqtkach biskupich na Pomorzu" ("Roczniki TNT" 1880), 
"Sprawa toruilska z r. 1742" ("Roczniki Tow. Przyj. Nauk Pozn." 1893 
i 1894), "Kto zalozyl parafie w dzisiejszej dyecezji chelmiilskiej" 
("Roczniki TNT" 1902-1905), "Rok 1410. Wojna" ("Roczniki TNT" 1910), 
"Dzieje Prus Kr6lewskich" (pierwsza cz
sc: "Roczniki TNT" 1913-1914, 
dalsze cz
sci ukazaly si
 juz po smierci autora w "Rocznikach TNT" 
1915-1918 oraz 1922-1924). 
We wrzesniu 1939 roku ulica na czesc ksi
cia pruskiego Hermanna 
Hohenzollerna otrzymala jego imi
 i stala si
 HERMANNSTRASSE. 
Hermann Hohenzollern-Hehingen, syn Friedricha i Ernestine z domu 
Sobeck, urodzil si
 dnia 2 lipca 1777 roku w Toppau. Wybral karier
 
wojskowq. Dosluzyl si
 stopnia generala-majora (generala brygady). 
W dniu 7 listopada 1825 przebywal w Brodnicy. Korzystajqc z tej okazji 
delegacja katolickiej parafii sw. Katarzyny prosila go, zeby przeciwstawil 
si
 planom przekazania ewangelikom kosciola klasztornego. W odpo- 
wiedzi uslyszala, ze on jako zolnierz nie moze nic postanowic, ani podjqc 
si
 przekazania kr6lowi petycji w tej sprawie. Zmarl 7 listopada 1827 
roku w Braniewie (niem. Braunsberg) i tam zostal pochowany. Na terenie 


237
		

/Brodnickieulice238_0001.djvu

			f Ii r bad a 1\ r ft tit t
 U m 
 0 
 tn; 0 tIt t U , , 1 :: ; : 
COlgm(\tiu gtn.. 
J 9f.., 
tt!l
"g.. 4 9tt.e ..td"4, ef"
fa8 bt. 
(tl* '.t\t.tm&«, h'
 ' .1 
11Ika<0 .... 
 =:0 'I> rl 0::: 
tt::"jto ... I>_...._U... . , : :, . ,,
, i :::.:::::::. 
,f.),. i.. i us' $I) tt r 4 hit. I,. '«
"
:SUd1 
n
jifcbt. @}{u(f
l.mi
u It. , Jtpttklt . 
! )(n 1
 .,+ g)t.." 
raf!..t
tfS n. ,oPPf.ttAjtB.. ,iBtm 
tfdrtn 04.!ldmitlitt I ,.
. 
t 6t. J)
.hhjH..t 
u ttt I.... ft.t 
OoftU
ff ""If -4(.1'-9t. '10m ,. bo' 
L.::::
:-=:':

 __O____O___m."..mm__m".m.
 


1m3, 
1 
I 



 ,,,,, 'n
.;"" 
:21 
0 
 t n 
 t 6 f e 


Ogloszenie zaloby w "Tygodniku dla Ksi
stwa Hohenzollern Sigmarigen" 
(rocznik 19, numer 49, niedziela, dnia 9 grudnia 1827): 
,,2 powodu zgonu nash:pcy tronu Jego Ksiqz-:cej Mosci Hermanna Hohenzollem Hechingen, 
pruskiego krolewskiego generala majora, zmarlego dnia ub. m. w Braniewie w Prusach 
Wschodnich na febr-:, Wysoki Dwor Ksiqz-:cy raczyl oglosic osmiodniowq zalob-: dworsk q 
POCZqwszy od 9 bm." 


Prus ogloszono wowczas POCZqWSZY od 9 grudnia 1827 osmiodniowq 
zalob
 . 
Przez pewien czas przed i po wojnie byla ULICA Ks. KUJOTY. Dnia 27 
lutego 1990 roku ustalono ostatecznie konc6wk
 nazwiska na KUJOTA. 


Utica Wybickiego 
nazwana tak na czesc autora "Mazurka Dqbrowskiego", ktory spiewany 
byl w okresie porozbiorowym jako piesn patriotyczna a w II RP od 1926 
stal si
 oficjalnie polskim hymnem narodowym. 
Jozef Wybicki, herbu ROGALA urodzil si
 29 wrzesnia 1747 roku 
w B
dominie powiat Koscierzyna na Pomorzu. Pochodzil ze srednio- 
zamoznej rodziny szlacheckiej. Ucz
szczal do kolegium jezuickiego 
w Gdansku, a w latach 1770-1771 studiowal na uniwersytecie w Lejdzie. 
Bral udzial w zyciu spolecznym oraz politycznym. W 1767 roku byl 
poslem na sejm, w 1768 z ramienia konfederacji barskiej podjql si
 misji 
dyplomatycznej w Berlinie i Wiedniu, od 1777 dzialal w Komisji Edukacji 
Narodowej sprawujqc funkcj
 wizytatora szkol, w latach 1776-1780 
nalezal do grona projektantow tzw. "Kodeksu Zamoyskiego", w pisa- 
nych przez siebie publikacjach popieral reformy Sejmu Wielkiego (1788- 
1792). Podczas powstania kosciuszkowskiego 1794 wchodzil w sklad 


238
		

/Brodnickieulice239_0001.djvu

			.M, 
'
 y 
 ',» 
" 
'\



::
t£
,; 


Rady Najwyzszej Narodowej. Po trzecim rozbiorze Polski 1795 
przebywal na emigracji. W Paryzu pracowal w organizacji niepodleglo- 
sciowej "Agencja". Nalezal do wspoltw6rc6w powstalych w roku 1797 
legionow polskich. We Wloszech w Reggio nell'Emilia ulozyl 
zaczynajqcego si
 od slow ,,]eszcze Polska nie umaria ..." "Mazurka 
Dqbrowskiego" (lipiec 1797). W 1805 zostal czlonkiem Towarzystwa 
Przyjaciol Nauk. W Ksi
stwie Warszawskim wchodzil w sklad 
Tymczasowej Komisji Rzqdzqcej i organizowal administracj
. Byl sena- 
torem. Od 1809 pelnil funkcj
 prefekta departamentu poznanskiego 
(wojewody poznanskiego). W Krolestwie Polskim w latach 1817-1820 
piastowal stanowisko prezesa Sqdu Najwyzszego. Zmarl 19 marca 1822 
roku w Manieczkach powiat Srem w Wielkopolsce. Pochowany zostal na 
cmentarzu przykoscielnym w Brodnicy powiat Srem. Prochy jego 
przewieziono pozniej do Poznania. 
J ozef Wybicki jest autorem wielu publikacji. Napisal: "Listy patriotycz- 
ne" (t. 1-2, 1777-1778), komedi
 "Kulig" (1783), oper
 "Kmiotek" (1788), 
komedi
 "Szlachcic mieszczanin u (1791), prac
 pedagogicznq "Rozmowy 
i podroze ojca z dwoma synami"(1804), pami
tnik "Zycie moje" (wyd. 
krytyczne 1927). Tworca "Mazurka Dqbrowskiego" spokrewniony byl 
z Janem Nepomucenem Wybickim spoczywajqcym na katolickim 
cmentarzu parafialnym w Brodnicy oraz dr. Jozefem Wybickim, 
maturzystq brodnickiego girnnazjum (1888), pochowanym w Mszanie. 
Podczas drugiej wojny swiatowej ulica nosila nazw
 GUSTAV 
SCHMIDT STRASSE (1882-1939, kupiec z Brodnic
 zginql we wrzesniu 
1939 roku). 
Przy koncu stycznia 1945 roku przywr6cono pierwotne miano i odtqd 
jest znow ULIC1\ WYBICKIEGO 


239
		

/Brodnickieulice240_0001.djvu

			Meksyk 
Gd)'11i, a wi
c ulicom Laziennej, ks. Kujota, Wybickiego i Sienkiewicz a, 
a takZe blizeJ stadionu polozonym uL Sokolow, Paderewskiego oraz 
Krolowej Jadwigi (wowczas Jaroslawa Dqbrowskiego), nadano 30 grud- 
rua 1964 roku na okres czteroletni nazw
 MEKSYK. Wiqzalo si
 to 
z organizowanymi wowczas w Brodnicy dwudniowymi III Igrzyskami 
Olimpijskimi Sportowcow Wiejskich MEKSYK'68 (24-25 VIII 1968), ktore 
mialy miejsce w roku majqcej odbyc si
 w Meksyku XIX Olimpiady (od 
12 do 27 pazdziemika 1968). 


.... SPOt1TOWCOW" 
rm....'.._.--, .J'£.,-. 

?1 BRODNICA 
 
 
I- I 
 
 
\H' { , . J'A 
,\


,
{ 24.08.68:-1Or7Jffi 

 ,
 

 
u'
'-:-

 
...l._
 


i 









:E 
I
i&',\\ 
'MEKSYK k/8rodnicy 1 
f!';'
':'.J 
24 - 21S elerpnla 1958 r. Jr . :} , I 

' 


Okolicznosciowy 
datownik pocztowy. 


Stempel. 
Z prawej strony symbol LZS. 


ULICA SOKOLOW 


Nazwy: Ulica Sokolow - Johannstrasse (ul. Jana) - Ulica Sokolow 


Ulica powstala w ostatnich latach okresu mi
dzywojennego. Wybudo- 
wano wowczas jeden dom mieszkalny (Sokolow 1), w ktorym od jesieni 
1939 miescilo si
 wi
zienie gestapo. W 1966 roku miejsce upami
tniono 
tablicq na fasadzie budynku. 


T.G. "Sokol" 
Towarzystwo Gimnastyczne "Sokol" powolano w Brodnicy do zycia 
w 1912 roku. Do momentu zgloszenia wladzom 25 wrzesnia 1913 
dzialalo tajnie. Organizacja skladala si
 z jednego gniazda i liczyla 
wowczas 20 czlonkow. Na czele zarzqdu stal prezes. Funkcj
 t
 pelnil 
wtedy Stanislaw Nawacki. Prace przerwal wybuch pierwszej wojny 
swiatowej w 1914 roku. W 1918 na krotko wznowiono dzialalnosc pod 
przewodnictwem Jana Janaszka jako prezesa. Na ewiczenia przychodzilo 


240
		

/Brodnickieulice241_0001.djvu

			do 200 m
zczyzn. Po kilkumiesi
cznej pracy niemiecka straz graniczna - 
Grenzschutz - zabronila dalszej dzialalnosci. Z inicjatywy Hipolita 
Szatkowskiego w dniu 23 czerwca 1922 reaktywowano T.G. Prezesem 
zostal wowczas Franciszek Rozanski. Powolano tez oddzial zenski pod 
kierownictwem Ireny Janaszkowej. Gniazdo liczylo wtedy 107 czlonkow, 
w tym 33 kobiety. Cwiczenia odbywaly si
 w romych miejscach m.in. 
w szkole powszechnej, strzelnicy ul. Przykop 43, Domu Katolickim, 
lokalu przy ul. Mazurskiej 12. W 1937 rozpocz
to prace przygotowawcze 
zwiqzane z budowq wlasnego obiektu - sokolni. Stqd powstala nazwa 
ulicy. Plan przerwal wybuch drugiej wojny swiatowej. 
Przed wrzesniem 1939 brodnickie gniazdo liczylo 105 osob, w tym 40 
Cwiczqcych. Oddzial zenski mial 11 czlonkin. Ostatnim prezesem, 
wybranym w 1933 roku, byl Czeslaw Balcerowicz. 
Na zebraniu w dniu 24 wrzesnia 1991 roku w Palacu Anny Wazowny 
w Brodnicy postanowiono reaktywowac dzialalnosc T.G. "Sokol". 
Organizacj
 zarejestrowano 17 grudnia 1991 roku. Funkcj
 prezesa 
piastuje Helena Szczepaniak. 


Patron ulicy 1939-1945 
W latach 1939-1945 byla to JOHANNSTRASSE (niem. Johann = Jan) czyli 
ulica Jana. Dr Rudolf Birkholz przypuszcza, ze moze tu chodzic 
o Johanna Sigismunda ur. 8 listopada 1572, ktory w latach 1608-1619 
panowal w Brandenburgii, a w okresie 1618-1619 - w Prusach. Uzyskal 
on Kleve, Mark oraz Ravensberg i zjednoczyl z ksi
stwem pruskim. 
W roku 1613 z luteranizmu przeszedl na kalwinizm. Zmarl 23 grudnia 
1619 roku. 
Pod koniec stycznia 1945 przywrocono przedwrzesniowq nazw
 
ULICA SOKOLOW. Po wojnie ulic
 przedltiZono i powstalo przy niej 
szereg prywatnych domow jednorodzinnych. 


241
		

/Brodnickieulice242_0001.djvu

			1. R. Birkholz ,,700 Jahre Strasburg" Brodnica 1998, s. 55 i 64. 
2. S. Bizan "Powiat i miasto Brodnica w walkach 0 niepodleglosc 1914-1920 rok" 
W qbrzezno 1938-1939. 
3. "Jednodni6wka Sokola. Na pamiqtk
 uroczystosci poswi
cenia sztandaru Tow. Giron. 
"SOKOL" w Brodnicy" Brodnica 1922. 
4. B. Klosowski "Okr
g VI. Lubawski" (w) "Sok61 Lubawski" Nowe Miasto 1936 s.37-54. 
5. A. Ryfowa "Dzialalnosc Sokola Polskiego w zaborze pruskim i wsr6d wychodzstwa 
w Niemczech 1884-1914" Warszawa 1976. 
6. H. Szatkowski "Sok61 w Brodnicy n.Drw." (w) "Sok61 Lubawski" Nowe Miasto 1936, 
s. 124-126. 
7. J. Wultanski "Dzieje brodnickiego "SOKOLA" (w) "Ziemia Michalowska nr 17 
z 19 X 1991. 
8. J. Wultanski "Dzialalnosc "SOKOLA" w Brodnicy" (w) "Sok61" nr 4 z 1991. 
9. J. Wultanski "SOKOL" w Brodnicy (w) "Ksi
ga pamiqtkowa 125lat sokolstwa 
polskiego" Warszawa 1992. 
10. J. Wultanski "Z przeszlosci Brodnicy" Pruszk6w 1993, s. 61-65. 
11. J. Wultanski "Towarzystwo Gimnastyczne "SOKOL" w Brodnicy (w) "Szkice 
brodnickie" Brodnica 1993, tom II, s. 239-253. 


ULICA PADEREWSKIEGO 


Nazwy: Karlstrasse (uI. Karola) - Ulica Paderewskiego - Karlstrasse - 
Robert Ley Strasse - Ulica Paderewskiego - AI. ZMP - Ulica 
Paderewskiego 


Powstala przed pierwszq wojnq swiatowq. Wzniesiono w6wczas przy 
niej kilka dwu-Iub trzypi
trowych blok6w mieszkalnych, kt6re zasiedlili 
urz
dnicy sqdowi, skarbowi, magistraccy oraz nauczyciele. Budynki 
majqce numery 3, 4, 5 i 10 nalezaly do urz
dniczej sp61dzielni mieszka- 
niowej. Nowej ulicy nadano imi
 KARLSTRASSE (niem Karl = Karol) 
na czesc kr6lewicza Karola (1801-1883) syna kr6la pruskiego Fryderyka 
Wilhelma III i jego malzonki Luizy. Nazwa ULICA KAROLA 
obowiqzywala do poczqtk6w 1920 roku. Po przej
ciu Broclnicy przez 
wladze polskie stala si
 ona ULIC1\ PADEREWSKIEGO w dow6d 
uznania dla wielkiego pianisty i kompozytora oraz dzialacza 
spolecznego i politycznego. 


242
		

/Brodnickieulice243_0001.djvu

			, ,:.::.'.:.:
.::: 
......;'...;.:::..: 

 ;', ,_..:.,:::.::.
:.

\ 


;',,:t


:\:.;
;f:::i: 
y.:.:-;,.:.....,' . 



:<:: 



: 


:':':':':':"""
i' " . ., 
.:..
.


 i]$ 




* . . . 
 
;t':: ,y, 


i 

 ft.' " 
.... 
-.-. ... 




 9:':, :",: 


-.
t' . ' 
'"*(:, , , 4" -.: , 
i}
iLlfP 
, . If.:, 


1: 


.

: : 


..., 


Ksicrze Karol. 


Ignacy Paderewski. 


Ignacy Jan Paderewski urodzil si
 6 listopada 1860 roku w Kurylowce 
na Podolu. Studia muzyczne odbyl w Warszawie oraz Wiedniu. Skompo- 
nowal oper
 " Manru", cykl "Album tatrzanski", "Menueta G-dur", 
"Krakowiaka fantastycznego", utwor "Miscellanea" i inne. Dzialalnosc 
spolecznq rozpoczql przed wybuchem pierwszej wojny swiatowej. 
Ufundowal wzniesiony w Krakowie w roku 1910 pomnik grunwaldzki. 
Na poczqtku dzialan zbrojnych zalozyl w Szwajcarii wraz z Henrykiem 
Sienkiewicz em Komitet Pomocy Polskim Ofiarom Wojny. W 1917 byl 
przedstawicielem Komitetu Narodowego Polskiego w Stanach 
Zjednoczonych. W grudniu 1918 roku powrocil do kraju. W 1919, jako 
premier i minister spraw zagranicznych 
 stal na czele delegacji 
polskiej na konferencj
 pokojowq w Wersalu i w imieniu wladz podpisal 
traktat wersalski. W latach 1920-1921 pelnil funkcj
 przedstawiciela 
Rzeczypospolitej w Lidze Narodow w Genewie. W roku 1936 nalezal do 
inicjatorow powolania antysanacyjnego Frontu Morges. Od 1940 roku 
przewodniczyl Radzie Narodowej na emigracji. Zmarl 29 czerwca 1941 
roku w Nowym Jorku. 
Na lata trzydzieste przypada rozkwit budownictwa mieszkaniowego 
przy tej ulicy. Wzniesiono wowczas blok oficerski (nr 7), oraz liczne 
domy prywatne (numery parzyste od 14 do 36). 
J esieni q 1939 roku powrocono do nazwy KARLSTRASSE. Wkrotce 
jednak zmieniono jq na ROBERT LEY STRASSE i tak q byla do stycznia 
1945 roku. 


243
		

/Brodnickieulice244_0001.djvu

			N, 


i
 


wJ



 



 


r;:;':::
 
t'r-'*:'{::
?Jf?J 
p

:
 d:/ 
& 
:'" ' 


...,...u l " , .. , 
" :
 , '¥ ",.,,,;1'.,, At"" 
n 'j; ::
" 



;,: 


':'::':.'."".:'. 


'"_.= J..y'.:'" .{;:' 
(,(>.r,
::: 


Urz
dnicze bloki mieszkalne. Stan przed rokiem 1914. 


e.., 


:1:: ",',--,'.-:,,',.,
 

:' '':::::<.',:",. '<"!f.:...". 
u .,:J(;

; j
1:. :;

[!
I
,
: 
*
.:;' <,.,,i"'
-&,t;
 
 
'$.::: 
L
" 


.... j:". ., .;::. 
('

; 




t

 
..
 .,
 
:::::.t;$.:: 


.
 


w@ 


;$ 


"':.'" :.-, 



':. 


Domy wzniesione w dwudziestoleciu mi
dzywojennym. Fot. Karl Weckner 1941. 


Rober Ley urodzil si
 15 lutego 1890 roku w Niederbreidenbach. Byl 
z wyksztalcenia chemikiem. W 1925 wstqpil do nazistowskiej partii 
NSDAP i zostal niebawem na okr
g Nadrenia jej szefern (Gauleiter). 
W 1932 wszedl w sklad scislego kierownictwa NSDAP. Dnia 2 maja 1933 
objql przewoclnictwo nad zawiqzkarni zawodowyrni, ktore wkr6tce 
rozwiqzal i na ich rniejsce utworzyl nazistowsk q organizacj
 "Deutsche 
Arbeitsfront" (DAF). Oficjalnie rozpocz
la ona swojq dzialalnosc z clniem 
1 stycznia 1934. Powolal dzialajqcq w jej ramach NS Gemeinschaft "Kraft 
durch Freude" (KdF). Byl szefem obydwu stowarzyszen. Napisal 
rozprawy propagandowe 0 tematyce narodowosocjalistycznej: "Durch- 


244
		

/Brodnickieulice245_0001.djvu

			bruch der sozialen Ehre" (1935), "Deutschland ist schoner geworden" 
(1936), "Wir aIle helfen dem FUhrer" (1937), "Soldaten der Arbeit" (1938). 
Podczas drugiej wojny swiatowej powolal centraln 'l inspekcj
 prac)T, 
ktore) celern bylo maksymalne wykorzystywanie sHy roboczej ludzi 
przymusowo sci'lgni
tych z kraj6w okupowanych do III Rzeszy. 
Oskarzony w procesie gl6wnych zbroclniarzy hitlerowskich nie stan'll 
przed Mi
dzynarodowyrn Trybunalem Wojskowym w Norymberdze, 
poniewaz wczesniej - 26 pazdziernika 1945 roku - popelnil w norymber- 
skim wi
zieniu samob6jstwo. 
Od 28 stycznia 1945 roku przez pewien czas w budynku nr 12 rniescila 
si
 glowna kwatera dowodcy 2 Frontu Bialoruskiego sowieckiego 
wowczas marszalka Konstantego Rokossowskiego. 
W latach 1945-1950 obowi'lzywala nazwa ulicy z okresu rni
dzy- 
wojennego. Uchwal'l Miejskiej Rady Narodowej w Broclnicy z clnia 27 
sierpnia 1950 roku dokonano zrniany na ALEJA ZMP. 
Zwi'lzek Mlodziezy Polskiej (ZMP) powstal 21 lipca 1948 roku we 
Wroclawiu w wyniku pol'lczenia pod naciskiem PPR czterech 
samodzielnych dot'ld mlodziezowych organizacji politycznych: Zwi'lzku 
Walki Mlodych (ZWM), Organizacji Mlodziezy Towarzystwa Uniwer- 
sytetu Robotniczego (OM TUR), Zwi'lzku Mlodziezy Wiejskiej 
Rzeczypospolitej Polskiej "WICI" (ZMW RP "WICI") oraz Zwi'lzku 
Mlodziezy Demokratycznej (ZMD). W 1950 roku ZMP wchlon'll 
dzialaj'lce dotychczas odr
bnie Zwi'lzek Akadernickiej Mlodziezy 
Polskiej (ZAMP) oraz Zwi'lzek Harcerstwa Polskiego (ZHP). 
Uchwala Miejskiej Rady Narodowej podj
ta 20 gruclnia 1956 roku 
przywrocHa tradycyjn'l, aktualn 'l do dziS nazw
 ULICA PADEREW- 
SKIEGO. 
Podczas walk ulicznych w Broclnicy w clniu 21 stycznia 1945 roku 
zaden budynek nie ucierpial, ale trzy z nich (nr 5, 22, 32) zostaly 
podpalone i splon
ly. Po wojnie odbudowano je: wojsko (nr 5) oraz 
prywatni wlasciciele (nr 22 i 32). W tych czasach wzniesiono blok 
komunalny (nr 11), dwa spoldzielcze (nr 9 oddany 23 XII 1961 i 13) oraz 
prywatny (nr 26) 


245
		

/Brodnickieulice246_0001.djvu

			.... 
ULICA KROLOWEJ JADWIGI 


Nazwy: Luisenstrasse - Utica Luizy - Ulica Kr610wej Jadwigi - Sportstrasse (ulica 
Sportowa) - Ulica Kr610wej Jadwigi - Ulica Jaroslawa Dqbrowskiego - 
Ulica Kr6lowej Jadwigi 


Najstarsza - nadana jeszcze przed pierwszq wojnq swiatowq nazwa - 
to LUISENSTRASSE czyli ulica Luizy. Tak uczczono c6rk
 ksi
cia Karola 
II wladcy cz
sci Meklemburgii (niem. Mecklenburg - Strelitz) Luiza 
/Luise/ urodzila si
 10 marca 1776 roku w Hanowerze. Od 1793 byla 
zonq kr6la Prus Fryderyka Wilhelma III oraz zostala matk q dw6ch 
p6zniej panujqcych: kr6la pruskiego Fryderyka Wilhelma [V i cesarza 
niemieckiego Wilhelma I. Zwolenniczka reform wewn
trznych, nie 
majqca jednak wielkiego wplywu na rzqdy, ale lubiana przez nar6d za 
sw6j osobisty urok i serdecznosc. Zmarla na zamku Hohenzieritz kolo 
Neustrelitz dnia 19 lipca 1810 roku. Zwloki jej przewieziono do Berlina - 
Charlottenburga umieszczajqc w sarkofagu w mauzoleum. Szereg 
literat6w, a wsr6d nich Henrich von Kleist, poswi
cilo zmarlej kr6lowej 
przepelnione liryk q utwory. 



r"-"""""""''''''-'''''-'-'---'-'-'-'---'---''-'-'-'--........0-.._......""..._ ....... "1t
 "-'''' 

i


l--......... ...t 

 :.:
;..:.-.--.- --"'.::-- 

 r
)jt;!';:
i 
. fuk
")'W0K 
I :, ,:<., '," .,:", 
'
; , . .(' 
, , :' . 

:,.: , : , : ; 
'\"
 I 
.. .;
 
:;


 

 ::::
,,:
.:. ,
.,
 , ,. , :--- : . , ; : :
 , 
' : .
 , : , : :, ;;,

. . ,:;;.:
: : : :, : , " :: :; :. ' , : : ' , 
I 


' v
., i' 
, , ..,' 


Na wydzielonych w roku 1907 dzialkach wzniesiono przy ulicy dwa 
budynkI. Jeden (pod numerem 4) nalezal do gamizonu broclnickiego 
i spelnial rol
 domu mieszkalnego dla sluZqcych w miejscowej jednostce 
wojskowej podoficer6w. Drugi - prywatny, kt6rego pierwszym wlasci- 
cielem byl Stefan Kotkowski z zonq (nr 6). 


246
		

/Brodnickieulice247_0001.djvu

			Na poczqtku dwudziestolecia mi
dzywojennego - w latach 1920-1921 - 
byla to ULICA LUIZY. Wkr6tce jednak nazw
 zmieniono na ULIC
 
KROLOWEJ JADWIGI. Urodzila si
 ona okolo 1374 roku. Byla trzeci q 
i najmlodsz q c6rk q Ludwika W
gierskiego z rodu Andegawen6w oraz 
jego zony Elzbiety ksi
zniczki bosniackiej. Zamieszkala w 6wczesnej 
stolicy Polski - Krakowie. Tam 16 pazdziernika 1384 roku ukoronowana 
zostala na "kr6la Polski". P6zniej wyszla za mqz za wielkiego ksi
cia 
litewskiego Jagiell
, kt6ry na chrzcie przyjq) imi
 Wladyslaw. Slub odbyl 
si
 11 lutego 1386 roku w Krakowie. Dzi
ki temu wydarzeniu nastqpila 
chrystianizacja, poganskiej dotqd Litwy. W 1387 roku Jadwiga brala 
osobiscie udzial w zakonczonej sukcesem wyprawie rycerstwa polskiego 


I 
I \
) 
. ", 
>
 
ki
 

::'

;: 



:i
 


,

 
<
:
:, 

¥i
e{
 
:' " .- "':


:y.
,,, 

 





 
"" t:" 

 :f"I
'(':)'i 


:

':I' 


',:...: 


::-. :: .:
:. 


, ':',,\.\
;':?U 


1



i;:Y 


na Rus Halick q w celu przylqczenia jej z powrotem do Polski. Byla 
zwolenniczk q rokowan z wielkim mistrzem krzyzackim Konradem von 
Jungingen w sprawie zwrotu przez Zakon ziemi dobrzyiLskiej. Przeciw- 
stawiala si
 planom ksi
cia Witolda odlqczenia terytori6w litewsko- 
ruskich od Polski. Brala w obron
 biednych oraz pokrzywdzonych i ich 
wspomagala. Cz
sc swego osobistego majqtku przeznaczyla na odnow
 
b
dqcej w upadku Akademii Krakowskiej. Zmarla w Krakowie 17lipca 
1399 roku. Pochowana zostala na Wawelu. Papiez Jan Pawel II beaty- 
fikowal jq 8 czerwca 1979, a kanonizowal podczas pobytu w Krakowie 
8 czerwca 1997 roku. 
W okresie mi
dzywojennym wzniesiono przy tej ulicy szereg 
prywatnych dom6w mieszkalnych - od nr 8 do ill 14. Teren po jej drugiej 
stronie nie byl zabudowany i nalezal do szkoly powszechnej. 
Uzytkowano go jako dzialki doswiadczalne a cz
sc - jako ogr6dki 


247
		

/Brodnickieulice248_0001.djvu

			nauczycielskie. Dalej w kierunku Drw
cy ciqgn
ly si
 pola uprawne. 
W latach trzydziestych zolnierze stacjonujqcego w Brodnicy 67 Pulku 
Piechoty wykonali tarn wiele prac ziernnych. Dzi
ki nim powstal stadion 
z biezni q , kortem tenisowym, strzelnicq sportowq oraz boiskarni do pilki 
noznej, koszyk6wki i siatk6wki. Uroczyste otwarcie obiektu nastqpilo 
3 maja 1936 roku. Blisko Drw
cy wybudowano tez hangar dla 
szybowc6w. Budynek nr 4 nalezal nadal do garnizonu, a z inicjatywy 
jego dow6dcy plk. dypl. Mieczyslawa Rawicz-Myslowskiego urzqdzono 
w nim na parterze przedszkole wojskowe. Uruchorniono je 15 wrzesnia 
1936 roku. 


- 

'ir
z-u...V«.';;
AKUU
't} 
1;r

k
#;;*

1t' 

f;


:
 


 
to, n...J r i. H' :",:",,_ ',' 
j.
 '
,
::'
, 'Ul 1t [,:: 


Slr;3i$\Sur1L 'l/
>-Pr. 



....w 
f j , · 
'"f!! 
!

>.; ff ft
 t'. 
=-.: ';

;:.-
.-: .
.i.:' 

I

ilr 


.t! 


:
:; 


Administracja garnizonu. Fot. sprzed 1914 r. 


rd[
 
 
''?'.' -.....: . 


::::: "t.1"-«< 






:!
: 
«-., 


""" , /
 , '

 ,. : 

: ' 
,'" 


. :.::t 'Z

..... v:.....x-..:..:.:.;:

..::
:,..
 

: ,

:
:


lli
..:
:

f
 
_:. K. 

::::::.::.:..:::.:.,.,.,... 


«'« «
.: 
:
:1io.,.*:.:. 
:::::
:

::
 


i

 


:::.,...:;:::::;::
..:' :
::::..' ::;: :;.::::: 


Budynek po odnowieniu elewacji. 
Fot. Kazimierz Tkaczyk VIII 1941 r. 


248
		

/Brodnickieulice249_0001.djvu

			W okresie wrzesien 1939 - styczen 1945 byla to ulica Sportowa czyli 
SPORTSTRASSE. W tym czasie nie wykonano zadnych powazniejszych 
inwestycji. Odnowiono jedynie ze wszystkich stron elewacj
 budynku 
ill 4, ktory nadal byl w r
kach wojska. Od 1945 roku obiekt ten sluzy 
nieprzerwanie Wojsku Polskiemu. Najpierw byl siedzib q Rejonowej 
Komendy Uzupelnien (do 1950), pozniej po zmianie nazwy - Wojskowej 
Komendy Rejonowej (1950-1967), nast
pnie Powiatowego Sztabu 
Wojskowego (1967-1975) a od roku 1975 - Wojskowej Komendy Uzupel- 
nien. Komendantem WKU jest plk. dypL Tadeusz Rokicki. W styczniu 
1945 roku wszystkie domy ocalaly; nie ucierpialy ani w skutek dzialan 
militamych, ani tez nie zostaly podpalone przez zolnierzy sowieckich. 
W roku 1945 na pewien czas przywrocono przedwojennq patronk
 i byla 
to znowu ULICA KROLOWEJ JADWIGI. Pozniej - zapewne od 7 
sierpnia 1950 roku - przez wiele lat obowiqzywala nowa nazwa: ULICA 
JAROSLAWA Dl\BROWSKIEGO. 


Jaroslaw Dqbrowski urodzil si
 13 listopada 1836 roku w Zytomierzu. 
Nauki pobieral w korpusie kadetow najpierw w Brzesciu nad Bugiem, 
pozniej w Petersburgu. Po ich ukonczeniu wybraJ karier
 wojskowq. 
Jako porucznik artylerii bral udzial w dzialaniach wojennych na 
Kaukazie. Od roku 1859 studiowal w Akademii Sztabu Generalnego 
w Petersburgu. W 1861 roku mianowany zostal sztabskapitanem. 
Otrzymal skierowanie sluzbowe do Warszawy, gdzie w 1862 zamieszkal. 
Juz wczesniej - w 1861 - nawiqzal kontakt z "czerwonyrni". Przybral 
pseudonim "Lokietek". Z ramienia spiskowcow zostal naczelnikiem 
Warszaw
 a pozniej przewoclniczqcym Komitetu Wojskowego w Komi- 


249
		

/Brodnickieulice250_0001.djvu

			tecie Centralnym Narodowym. Opracowal plan wybuchu powstania. 
Aresztowany 14 sierpnia 1862, osadzony w cytadeli warszawskiej 
i skazany na 15 lat katorgi na Syberii, zbiegl z wi
ziema etapowego 
w Moskwie. Ukrywal si
 w Petersburgu, skqd latem 1865 roku, pod 
przybranym nazwiskiem wyjechal do Paryza. Razem z Waleryrn 
Wroblewskim uczestniczyJ w walkach w stolicy Francji po stronie 
Komuny Paryskiej. Awansowal do stopnia generala. Byl dowodcq 9 
Legionu Gwardii Narodowej, nast
pnie dow6dcq armii zachodniej 
(kwiecien 1871), a w koncu naczelnym wodzem sil zbrojnych Komuny 
(maj 1871). Srniertelnie ranny na barykadzie w pobliZu paryskiego 
Montrmartre zmarl 23 maja 1871 roku. Pochowany zostal na cmentarzu 
Pere Lachaise. 
Po drugiej wojnie swiatowej wzniesiono na stadionie "Dorn 
Sportowca" (oddany do uzytku 1958), ana terenie ogr6dk6w szkolnych- 
PaiLstwowe Przedszkole nr 5 oraz hal
 sportowq (oddanq 1980). Po 
drugiej stronie ulicy wybudowano trzy domy rnieszkalne (nr 2, 6a i 16). 
Z dniem 6 sierpnia 1990 roku przywrocono nazw
 ULICA 
KROLOWEJ JADWIGI i taka obecnie obowiqzuje. 


ULICA 3 MAJA 


N azwy: Schulstrasse - Ulica Szkolna - Ulica 3 Maja - Schulstrasse - Ulica Szkolna - 
Ulica J. Marchlewskiego - Ulica 3 Maja 


Gmach szkolny 
Pierwsza nazwa SCHULSTRASSE (niem. die Schule = szkola) wiqze si
 
z oddanym do uzytku w dniu 12 pazdziernika 1905 roku nowyrn 
obiektem edukacji publicznej Ulokowano tam STADTSCHULE czyli 
szkol
 rniejsk q . W jednym budynku pod wspolnym kierownictwem 
uczyli si
 w odr
bnych klasach chlopcy, a w odr
bnych dziewcz
ta. 
W okresie mi
dzywojennym 1920-1939 nastqpilo rozdzielenie na 
Publicznq Szkol
 Powszechn q M
skq oraz Publicznq Szkol
 Powszechn q 


250
		

/Brodnickieulice251_0001.djvu

			Zenskq.Od 1 wrzesnia 1936 roku szkola m
ska otrzymala ill 1 - PUBLI- 
CZNA SZKOEA POWSZECHNA NR 1 (kier. Jan Cieslak), a zeflska ill 2 - 
PUBLICZNA SZKOEA POWSZECHNA NR 2 (kier. Antoni Sobiech). 
W pazdziemiku 1939 wladze niemieckie uruchomily w budynku szkol
 
pod naZWq VOLKSSCHULE (niem. das Yolk = nar6d, Iud), a wi
c 
"szkol
 ludowq". W roku 1941 oddzielono szkol
 m
skq (Jungenschule) 
od szkoly zeflskiej (Madchenschule) (niem. der Junge = chlopiec, das 
Madchen = dziewczyna). W tym samym roku powolano nowy typ 


Gmaeh szkoly od strony boiska. Rys. Rudolf Birkholz IIDer Kreis Strasburg" s. 144. 


k . ".. .. 
.. ",.. r{;lf;i,>/

i;;:

: , 
,' . ' :': " . : , : ,: ' _ , '.,"'.  :.: . :::. . ::: 
 :, . : : ::" , ::
 , : :: , :: j , '
 . :,:
 , ; , ' . "!Jif.! '() 
...",:., ...
r. . .. 

 '; 
 . 
" ,J ji:!


 ,:
;. 

,:. 
:': 


A,; 
't
 " · ""'lIift'., .
..... -." .. 
t'_

! 

2W ,


,tii
li{1;f
D
 j

 
 



 


 
 
. "__:: _ ".:-:_:.:" ...... ".::_:. '" _::"::"-'::_::::::'
::_;::::-:::_:::':}::'
::
'::::
:::: ::::::::::::::::
:
:::::::::::
0
W$1':

:
:}.
:»
 


/t 
.
., ..:: 


""." - - --- 
: :.:::.::::J

 -.:.:.:::::::::.
*:::.)il:::::::::::::::::.. 


Obiekt szkolny od uliey 3 maja. Fot. Jan Kazimierz Melnieki 1948. 


251
		

/Brodnickieulice252_0001.djvu

			plac6wki HAUPTSCHULE (niem. haupt = gl6wny, og6lny) obejmujqcej 
koedukacyjne klasy V-VIII 0 wyzszym poziomie nauczania i dost
pnej 
tylko dla dzieci niemieckich. Te trzy szkoly miescily si
 w jednym 
obiekcie. Ostatni uczniowie opuscili mury"plac6wki pod koniec marca 
1944 roku. P6zniej przej
lo budynek wojsko urzqdzajqc w nim szpital 
polowy dla rannych na froncie wschodnim zolnierzy niemieckich. Stan 
taki trwal do polowy stycznia 1945 roku. W6wczas, w zwiqzku ze 
zblizajqcym si
 frontem, kontuzjowanych ewakuowano. Przez wiele 
powojennych lat jako "pamiqtka" pozostaly namalowane na dachu 
szkolnym czerwone krzyze. Pierwsze zaj
cia dydaktyczne wsp6lne dla 
wszystkich uczni6w rozpocz
ly si
 w marcu 1945, a 10 kwietnia 1945 
nastqpilo rozdzielenie na PUBLICZN1\ SZKOEE POWSZECHNi-\ NR 1 
(kier. Jan Gulajski) i NR 2 (kier. Antoni Sobiech). W latach pi
cdziesiqtych 
zmieniono nazw
 obydwu koedukacyjnych juz plac6wek na SZKOEA 
PODSTAWOWA NR 1 oraz SZKOEA PODSTAWOWA NR 2. Decyzjq 
z dnia 5 kwietnia 1972 roku polqczono je w jedn q nadajqc wsp6lny 
numer 1. W dniu 11 pazdziernika 1974 roku otrzymala ona Henryka 
Sienkiewicza za patrona. Dyrektorem jest Krystyna Dzur. Gmach uznany 
zostal przez konserwatora za zabytkowy. 


Zmiana nazw ulicy 
Miano niemieckie SCHULSTRASSE utrzymalo si
 do 18 stycznia 1920 
roku. Na kr6tko zostala ULICi-\ SZKOLNi-\, aby niebawem otrzymac 
nazw
 ULICY 3 MAJA dla upami
tnienia uchwalonej przez Sejm 
Czteroletni w dniu 3 maja 1791 roku "Ustawy rzqdowej" zwanej 
powszechnie "Konstytucjq 3-majOWq 11 . Dzien ten obchodzony byl 
uroczyscie w II Rzeczypospolitej; w Brodnicy po raz pierwszy 3 maja 
1920 roku, po raz ostatni 3 maja 1939 roku. W okresie wrzesien 1939 - 


252
		

/Brodnickieulice253_0001.djvu

			styczen 1945 byla to zn6w SCHULSTRASSE W latach 1945-1950 
nazywala si
 kr6tko ULICi-\ 3 MAJA, p6zniej SZKOLNA Uchwalq MRN 
z dnia 7 sierpnia 1950 roku otrzymala ona dzialacza komunistycznego za 
patrona i byla odtqd ULICi-\ J. MARCHLEWSKlEGO. 


. . . .. -.' 
U,S T:'A
,W:.A 
:,;!, ':
 R ":: Z ' " $. ' . D "' O ' W ' :l{ ",,: , r,; 
-- - - .-.- 
. - . . -... 
.- - . - - ... . 
- - .." - 
, . , 
---.- . 
. . . - 
.. -. - 
. .. . ". . . 
- . . - - 
, " 
" " ' :, .'; ';".', ".. " 
, " 
. . . . .. ... '. 
. . .-. .. 
- .. .. 
. '., . ...." . 


',

:
:9=;VA
(

*'*
,,' 


- - - -. - 
- - -- . ." - -- 
. . - - - - - -- ---- - 
- - - - - . - 
, IJR.i\\VO 'lJCIfW".l\kQ1iE:d
 


u.a;"3' jfial
:) :
J
,
:I1rp
!" 


., : 


. ....... 


*.: 


.. , 
#.'t
'A
;1.

?. ' 


 
,..,',.,. , ,,*' ,', ',' " 


it:' 


, ,.<,W WAR.$,
"'
 Wt
:. 
-." -- 
, .. 
- -- - 
, , , 
c U"A


1l1/:
ij,M" 


Karta tytulowa Konstytucji. Wyd. Piotr Dufour 1791. 


. 
Zyciorys Juliana Marchlewskiego 
Julian Baltazar Marchlewski urodzil si
 17 maja 1866 roku we Wloc- 
lawku. B
dqc gimnazjalistq nalezal do k61ek I Proletariatu. Podczas 
p6zniejszej dzialalnosci politycznej przyjql pseudorum "Kujawiak" 
i IIKarski". W 1889 roku byl jednym z zalozycieli Zwiqzku Robotnik6w 
Pol skich. Zostal za to przez wladze carskie aresztowany. W latach 1891- 
1892 przebywal w wi
zieniu. W 1893 roku wyemigrowal do Szwajcarii, 
gdzie studiowal na uniwersytecie w Lozannie. W 1893 roku nalezal do 
wsp61organizator6w SD
 przeksztalconej w 1900 w SDKPiL (Socjal- 
demokracja Kr6lestwa Polski ego i Litwy). W 1902 roku by 1 czlonkiem 
Zarzqdu Gl6wnego tej partii. Reprezentowal jq na kongresach II Mi
dzy- 
narod6wki. Podczas rewolucji 1905 przebywal w kraju. Dzialal najpierw 


253
		

/Brodnickieulice254_0001.djvu

			w Krakowie, p6zniej w Warszawie. W latach 1906-1907 wladze carskie 
ponownie pozbawily go wolnosci. Po opuszczeniu wi
zienia w 1907 
roku wyjechal do Niemiec. W 1916 nalezal do zalozycieli niemieckiej 
organizacji rewolucyjnej pod naZWq Zwiqzek Spartakusa (Spartakus- 
bund). W tym samym roku aresztowany zostal przez Niemc6w 
i osadzony w obozie Havelberg. W 1918 udal si
 do Rosji Sowieckiej. 
Tam wszedl w sklad Og6lnorosyjskiego Centralnego Komitetu Wy- 
konawczego Rad Delegat6w Robotniczych i Zolnierskich. W 1920 roku, 
podczas wojny polsko-bolszewickiej, pelnil funkcj
 przewodniczqcego 
Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Bialymstoku, kt6rego 
celem bylo utworzenie marionetkowego panstewka pod wladz q 
sowieck q , a nie niepodleglej Polski. W 1922 roku wyst
powal w roli 
wsp6lorganizatora Uniwersytetu Komunistycznego Mniejszosci 
Narodowych Zachodu. Byl zaangazowany w charakterze wykladowcy 
pelniqc jednoczesnie funkcj
 jej rektora. Zmarl podczas kuracji kolo 
Nervi we Wloszech dnia 22 marca 1925 roku. 
Jego artykuly na tematy gospodarcze i ideologiczne zamieszczane 
byly w "Przeglqdzie Robotniczym", "Czerwonym Sztandarze", 
"Trybunie", "Przeglqdzie Socjaldemokratycznym". Napisal r6wniez 
szereg rozpraw m.in. "Fizjokratyzm w dawnej Polsce" (praca doktorska, 
1897), "Stosunki spoleczno-ekonomiczne w ziemiach polskich zaboru 
pruskiego" (1903), IIPolskie programy burzuazyjne w kwestii rolnej" 
(1908), "Sprawa rolna a rewolucja socjalistyczna" (1926, wyd. po smierci 
autora). 
Rada Miejska uchwalq w dniu 27lutego 1990 roku przywr6cila nazw
 
ULICA 3 MAJA. 


ULICA PIWNA 


Przez wiele lat byla to piaszczysta nieutwardzona droga lqczqca ulic
 
Mazursk q z 3 Maja. Nazwy wlasnej nie posiadala. Na planie St. Bochniga 
z przelomu lat dwudziestych/trzydziestych XX wieku zadnego w tym 
miejscu przejscia nie zaznaczono. W spisie ulic z roku 1937 nie 
figurowala ("ZM" ill 105 z 12 IX 1937). Kr6tko przed wojnq wzniesiono 
naroznik ulicy Mazurskiej i wsp6lczesnej Piwnej (ul. Mazurska 22) 


254
		

/Brodnickieulice255_0001.djvu

			Wlasciciel J6zef G6rzynski prowadzil tam rozlewni
 piwa i w6d 
gazowanych. Od tego powstala nazwa ULICA PIWNA. Juz wczesniej 
zajmowal si
 on tak q bramq, ale w wydzierzawionym w innym miejscu 
lokalu. Swiadczy 0 tym ogloszenie w "Pami
tniku 50-letniej rocznicy 
istnienia Tow. Spiewu sw. Cecylii w Brodnicy" (Brodnica 1930) 
zamieszczone na stronie 40: 
"W. Pietrowski wlasc. : f6zef G6rzynski Brodnica, ul. Paderewskiego 2. 
Telef 121. Hurtownia piw i w6d mineralnych. Poleca: Piwo kuntersztynskie, 
piwo Karamel i porter browaru torunskiego, piwo prazdr6j marcowe jasne 
matus i porter browaru bydgoskiego oraz oryginalne piwo grodziskie i oko- 
cimskie. Specjalnosc: Woda stolowa." 
W latach 1939-1945 byla drogq bez nazwy. Z okazji obchod6w 650-lecia 
miasta Brodnicy w roku 1948 ulic
 utwardzono. Odtqd mogly z niej 
korzystac wszystkie pojazdy. Po drugiej wojnie swiatowej Sp6ldzielnia 
Mieszkaniowa wzniosla jeden blok mieszkalny (Piwna 3) powstaly tam 
takZe domy prywatne: mieszkalny (Piwna ill 4) obecna siedziba Zarzqdu 
Rejonowego PCK oraz apteka (Piwna ill 5). 


'.:;r!
 .. h....... on ....... ... -. .- 


.. ....' ",:<,' :.:;'" 


W --r. f .. "' I : e '" ..'"'' t ..:' f ''''' 0 ' :: W '::.... ': S '::' , k '::' , .. 1 ': 
. _ ..... . . _ h 
. ..... -- . 
. -- ... . . . .. 
.. . ... - --.- 
- -. . .. . 
'." ., - - .". - ."....". - . - 
_. h .. . . __ 
- "- .. . ..' - - 
..." . .....-- --- 


\\11il

.
 
yz
r 90r?).


r 


Brodnic'l.. '01. Pa4ett

kj
!:Jii:'::
:::;J
Jt1 I:
l..' 


Hurlowni
, piw' i \Vod minetalnych,' 
.. 


,
 


Poleca: 


"Ph';)'} J(nr:{E:i$.tiY
$kie ,H
Wi:) Writ
h
{l 
t'v()rtrf :,
ruw
:ro t

filli
:!tkgi
/::'::P.iwf:i:: 
t-
r

(kM )a
if{;

,,
,.j

!1
 I:{M

;,HAAiS', 
k{ I>t9<»t\r,
f,'P1JtiO$Mrgt1::::::(!.tr
:': 'Qtj/' 
g!i}6ti'1t p'lwd '

j)dZi5kkJ...'tfk&im
kk<:: 



I 

iloSc:W odastolbwa:, 

 


',.. 


::-:;: :>:::'
:" 


Reklama w IIPami
tniku..." s.40. 


255
		

/Brodnickieulice256_0001.djvu

			.- 
ULICA CZWARTAKOW 


Nazwy: Kasemement - Friedrichstrasse (ul. Fryderyka) - Ulica Czwartak6w- 
Friedrichstrasse - Ulica Czwartak6w 


Jej powstanie wiqze si
 z budowq brodnickich koszar kt6re oddano do 
uzytku w 1890 roku. Poczqtkowo okreslano jq jako KASERNEMENT 
(niem. die Kaseme = koszary), p6zniej otrzymala ksi
cia pruskiego 
Fryderyka za patrona i stala si
 FRIEDRICHSTRASSE. 
Ksiqz
 Fryderyk Karol byl wnukiem Fryderyka Wilhelma III kr6la 
pruskiego panujqcego w latach 1797-1840. Urodzony w Berlinie 20 marca 
1828 roku, poswi
cil si
 sluzbie wojskowej i osiqgnql stopien feld- 
marszalka. W 1860 roku zostal generalem dowodzqcym III Korpusem 
Arrnijnym. W 1864 roku w wojnie z Danie} prowadzil szturm na szance 
Diipplera zakonczony zwyci
stwem oraz przylqczeniem Szlezwiku - 
Holsztynu do Prus. Jako naczelny w6dz kierowal w 1866 przeprawq 
przez ciesnin
 na wysp
 Ais i jq zdobyl. Od 1866 roku dowodzil I Armi q . 
W wojnie prusko-francuskiej 1870-1871 na czele III Armii stoczyl 
zwyci
skie bitwy pod Vionville i Gravelotte, a podczas kampanii 
zffi10weJ rozbil francusk q Armi
 Loary. Uwazano go za wybitnego 
wychowawc
 wojskowego. Zmarl 15 czerwca 1885 roku w Klein- 
Glienicke kolo Poczdamu.. 
Jego imi
 nosila ulica do 1920 roku oraz od wrzesnia 1939 do stycznia 
1945 roku. 
Po przej
ciu Brodnicy przez wladze polskie 18 stycznia 1920 roku 
nazwana zostala ULICi-\ CZWARTAKOW na czesc bohaterskiego 4 
Pulku Piechoty Liniowej, okrytego chwalq podczas powstania hsto- 
padowego 1830-1831. Wyr6znil si
 on w bitwach stoczonych w roku 
1831: pod Wawrem 18 II, pod Grochowem 20 i 25 II, pod Wawrem oraz 
D
bem Wielkim 31 III Ostrol
kq 26 V i w obronie Warszawy w dniach 6- 
7 IX 1831 roku. Otrzymal jako jednostka piechoty najwi
cej order6w 
Virtuti Militari: 3 krzyze kawalerskie (III klasa), 41 zlotych (IV klasa) oraz 
114 srebmych (V klasa). Na rozkaz naczelnego wodza gen. Macieja 
Rybinskiego przekroczyl po upadku powstania 5 pazdziemika 1831 
kordon mi
dzy G6lkowem a G6rznem. W "czwartakach" sluzyl 


256
		

/Brodnickieulice257_0001.djvu

			podporucznik Kajetan Wladyslaw Rzepecki, ktory tak przedstawil to 
wydarzenie (cytat z ksiqzki Karola Rzepeckiego "Pulk czwarty 1830-1831 
- wedlug relacji ustnej i pami
tnikarskich notatek Kajetana Wladyslawa 
Rzepeckiego" Poznan 1916, s. 150-154): 
"Armia nasza stanfla w szeregach na polach wsi Jastrzfbie: kaidy pulk 
wyciqgnifty w bataliony. Nadjechal pruski general, pom6wil z naszymi 
generalami po francusku, poczem zaczql wojska lustrowac. Pytal sif 0 ilosc, 
stan zdrowia w jakich bitwach pulk bral udzial itp.. Nast
nie kazal zloiyc 
bron oraz odstqpic od niej killa1nascie krok6w. Na koniec zapowiedzial 
pifciodniowq kwarantannf. Zolnierze bron zloiyli, ladunki zabrali, lecz gdy 
Prusak odjechal, zaczfll lamac bron tlukqc jeden karabin 0 drugi: poniszczyli 
doszczftnie wszystko, aby nic carowi Mikolajowi spowrotem sif nie dostalo./I 
W Brodnicy "czwartacy" zostali intemowani i umieszczeni w obozie 
nad Drw
cq za klasztorem 00. reformatow przy drodze polnej do 
Mszana. Z nastaniem rnrozow zolnierzy zaprowadzono do Fiszewa pod 
Malborkiem. 
Nazwa nadana tej ulicy w 1920 roku utrzymala si
, z wyjqtkiern lat 
1939-1945, bez zmiany do wspolczesnosci. 


I
!;",,


 '. 
,,, .,
>"'»$,' l 
. :{
: :
,%:f 


Kaszkiet oficera 
4 Pulku Piechoty Liniowej 


Koszary 
W roku 1882 oddano do uzytku koszary (wowczas Kasemement, dzis ul. 
Czwartakow 1). Na ich terenie byla wowczas wartownia budynek 
sztabo
 biurowiec, cztery koszarowce, pi
c budynkow gospodarczych 
(stajnia, warsztat, magazyny), kasyno, jeden dom mieszkalny dla 
podoficerow. 


257
		

/Brodnickieulice258_0001.djvu

			Dow6dztwo garnizonu dysponowalo ponadto domem biurowo- 
mieszkalnym (Luisenstrasse, wsp61czesnie ul. Kr610wej Jadwigi 4), 
szpitalem gamizonowym (obecnie ul. Sienkiewicz a 1) oraz wznie- 
sionymi w obr
bie strzelnicy wojskowej w lasku miejskim wartowni q 
i prochowni q . 
W odr6znieniu od obiekt6w w miescie wzniesionych metod q tradycyjnq 
z czerwonej cegly i nieotynkowanych (z wyjqtkiem otynkowanego 
budynku przy ul. Kr6lowej Jadwigi 4) - znajdujqce si
 na terenie 
strzehlicy wojskowej postawiono z muru pruskiego. 
W roku 1890 koszary zajql III batalion 141 Pulku Piechoty (III Batai- 
non Infanterieregiments Nr. 141). Na poczqtku pierwszej wojny 
swiatowej, z uwagi na bliskosc granicy rosyjskiej, garnizon wzmocniono 
jednym szwadronem strzelc6w konnych (Schwadron Jager). W miar
 
oddalania si
 frontu strategiczna rola miasta zmalala. W zwiqzku z tym 
koszary opustoszaly. Urzqdzono w nich szpital polowy dla rannych na 
froncie wschodnim zolnierzy niemieckich, a w grudniu 1917 roku cz
sc 
przeznaczono na ob6z dla oficer6w-jenc6w. Ulokowano tam wzi
tych do 
niewoli okolo 500 Francuz6w, od 120 do 150 Belg6w, a przejsciowo takZe 
grup
 Portugalczyk6w. Opr6cz nich przebywajqcych tam okolo 200 
zolnierzy francuskich i belgijskich pelnilo rol
 ordynans6w. Po 
zakonczeniu dzialan militamych ob6z w ostatnim kwartale 1918 roku 
zlikwidowano, jenc6w uwolniono i przewieziono z Brodnicy kolejq do 
Gdanska, skqd drogq morsk q skierowano do Francji. U schylku wojny az 
do 1919 roku stacjonowal III batalion 176 Pulku Piechoty (III. Bataillon 


Ke18 afentllefi.as': 


Tlumaczenie: 


t 
i 
I 


l 


Zaden publiczny srodek platniczy 
10 fen. 
Dziesi
c fenig6w 
Wainy tylko w obozie. 
Brodnica Pro Zach., dnia 1 grudnia 1917. 
Komendantura 
Oficerskiego Obozu Jenieckiego. 


"y 


-

 


, . 
....-..;,..;,....:... .....,:.:-.:..:.-y.....-...;..." _ ....: _" .-.._..-._ _


 .h..;..-.... -.-__ ""n'-'." ." 


/' 


258
		

/Brodnickieulice259_0001.djvu

			des Infanterieregiments Nr. 176). Od 12 XII 1918 r. rozmieszczono w ko- 
szarach trzy kompanie zolnierzy z 35 Dywizji Grenzschutz (strazy 
granicznej) oraz strzelcow konnych 74 Pulku Strzelcow (Reiswehr- 
Schiitzen - Regiment. 74). Pierwsi z nich opuscili Brodnic
 16 I 1920 roku, 
drudzy - jako ostatni - 18 stycznia ranD odjechali w kierunku Jablonowa. 
Dnia 18 stycznia 1920 w poludnie zaj
li miasto wraz z koszarami 
hallerczycy dowodzeni przez gen. Stanislawa Pruszyilskiego. Koszary 
otrzymaly imi
 Bartosza Glowackiego. Pierwszq stalq jednostk q polsk q 
od konca listopada 1920 roku byl 65 Pulk Piechoty. Po nim od 19 paz- 
dziernika 1921 az do wybuchu drugiej wojny swiatowej stacjonowal 
w Brodnicy 67 Pulk Piechoty (II batalion zajmowal koszary w Toruniu na 
Rudaku). Przy jednostce tej dzialala szkola podoficerska, a w latach 1932- 
1939 Dywizyjne Kursy Podchorqzych Rezerwy. W dniu 22 czerwca 1924 
roku prezydent RP Stanislaw Wojciechowski wr
czyl pulkowi sztandar 
ufundowany przez brodnickie spoleczenstwo, a na terenie jednostki za- 
sadzil, rosnqcy do czasow wspolczesnych, dqb. 
W drugiej polowie wrzesnia 1939 koszary, ktore otrzymaly gen. Ericha 
Ludendorffa za patrona (Ludendorffkaseme), obsadzone zostaly przez 
pododdzialy niemieckiego 1 Pulku Piechoty ill 397 (1. Infanterieregiment 
397), ktore niebawem zastqpil Zapasowy Batalion Piechoty ill 216 
(Infanterie-Ersatz-Bataillon 216). W pierwszej fazie wojny niemiecko- 
sowieckiej, rozpocz
tej 22 czerwca 1941 roku, pojawila si
 w Brodnicy 
wi
ksza jednostka pancema (Panzertruppe). W zwiqzku z tym, ze 
koszary byly dla niej za male czolgi i inne pojazdy rozmieszczono na 
stadionie miejskim oraz boisku pobliskiej szkoly powszechnej, gdzie tez 
wybudowano dwa duze drewniane garaze spelniajqce rol
 warsztatow 
naprawczych. Po "pancerniakach", ktorzy odjechali na front wschodni, 
przybyla w roku 1942 dywizja artylerii przeciwlotniczej (Flakartilleriedi- 
vision), ktora stacjonowala w Brodnicy przez szereg miesi
cy. Kiedy linia 
frontu znacznie od miasta oddalila si
, w okresie 1943-1944 nie bylo 
w miescie zadnej wi
kszej jednostki wojskowej, oprocz kompanii 
wartowniczej, ktora zabezpieczala obiekty wojskowe oraz nadzorowala 
obozy jenieckie w Brodnicy i Szczuce. W koszarach, takZe cz
sciowo na 
kwaterach prywatnych, rozmieszczono of ice row z roznych rodzajow 
wojsk czekajqcych na przydzial do oddzialow frontowych (byla to tzw. 


259
		

/Brodnickieulice260_0001.djvu

			260 



:v\<::

: 


.( - -)2'1 
" " . '., ..' '.' "t;
: 
lkn
";

Ji
lr
't'.
,;!t :":::,,,. ., 

 
:,;1 ;:" --
 
 

/
;, 

::.:. . '
efiF " ,
 ff. j 
 
,,"
t .",('::

:Vi

'i

u
pl" .

! 
. -;.:::;
,..:

:': .,' :" .,>'.:, :" ':;; m;,,-v > "llIlIllllli""'-: '.;.'m
ill+.J< 
'l




'5:7:f.
J1"':""

 "':1i

; 

/;iL-'d
:««,f.:: ',,;.;:'.:, 
t('
v:' "", I 

i
 
, 


.f:" 
fi1
 .. 

f:;';

;: 

,:;

fi.
':
 . 
;
:
:
;;::' :?1;i:W;:;'::
:'::i 
:",. .
-. .' . 


i 
Lxr.t
:}!
\%\.J

i
<:,:,

 
 6}

:,::,
:
:

*t::"r.t
;t

;;-'3t.
 


:t:

;;;

it#

f


 


Brama wejsciowa do koszar. Fot. Edward Osmanski 1924. 



t 


:,:,,

..,. 
, ..:...,..4:;;:::;,** 
'1'" -:
: I I I", .

, 

'+;
:':[: I Tl
 l : 
.' 
.,,;,::, ; 1,..1 j I > ":; ,; " , ,:':::;:' . 
,', ,:',,'; ",,;':t ' 
-- ---- ..::.
.:..: 


."..... .. .
-:-. ..-....."0. . 
.. v.... 


...........No. 


""=' 


,...:',,'-
',',:',' 
.,
- ;:.:: 
'
:':': 


{hW"'. 


:::z,";':-r 


Ta sarna brama w roku 1940. 


e
.t., 
,
 <.- 


- ',' .:
tj::'if 
 
.:';
 ":; 


" :; '
:""';'" ,.'-'..,' " 
'..., ;:
;j
, f . " 


:-';A 


v '
 


Fragment muru z tablic'l pami'ltkow'l odsloni
t'l 20 V 1993 r. 
Fot. Wieslawa Kopiczynska
		

/Brodnickieulice261_0001.djvu

			Fiihrungsreserve). Opr6cz tego w koszarach urzqdzono osrodek 
szkoleniowy dla zenskiej pomocniczej sltiZby lqcznosci (Nachrichten- 
helferinnen, zwanych popularnie "Blitzmadel"). Po likwidacji osrodka 
w sierpniu 1944 roku koszary zamieniono na szpital polowy dla rannych 
na wschodzie zolnierzy niemieckich. Z powodu zblizajqcego si
 frontu 
rannych ewakuowano. Podczas walk ulicznych w Brodnicy w dniu 21 
stycznia 1945 obiekty wojskowe nie zostaly uszkodzone, ani p6zniej 
podpalone przez Sowiet6w. 
Po drugiej wojnie swiatowej przez kilka lat w miescie nie bylo wojska. 
Przez pewien czas pluton piechur6w kwaterowal na parterze 
prywatnego budynku Duzy Rynek 21. W ramach obchod6w 650-lecia 
Brodnicy od 23 do 30 maja 1948 w niekt6rych obiektach koszarowych 
urzqdzono wystaw
 rolniczo-przemyslowq. Z okazji jubileuszu przybyla 
do miasta i czasowo tam si
 zatrzymala 13 Brygada Artylerii Ci
zkiej. 
W jej sklad wchodzil 71 Pulk Artylerii Ci
zkiej, kt6remu w dniu 30 maja 
1948 roku wr
czono ufundowany przez spoleczenstwo brodnickie 
sztandar. Dla jednostki tej Brodnica stac si
 miala miastem garnizono- 
wym. Planu nie zrealizowano. Obiekty w koszarach wykorzystywano 
jako magazyny cywilnych instytucji. W jednym budynku urz
dowala 
komisja poborowa do wojska i "SP". W latach 1948-1951 dawne kasyno 
oficerskie zajmowala Powiatowa Komenda Powszechnej Organizacji 
"SltiZba Polsce". Sytuacja taka trwala do roku 1951. W pazdzierniku 1951 
przybyl z Kwidzyna 21 Pulk Mozdzierz)T, kt6ry po przezbrojeniu 
przeksztalcony zostal w 21 Samodzieln q Brygad
 Odwodu Naczelnego 
Dow6dztwa. W 1955 miejsce rozwiqzanej brygady zaj q l65 Pulk Artylerii 
Przeciwlotniczej z Koszalina. W dniu 26 pazdziernika 1958 roku 
otrzymal on ufundowany przez spoleczenstwo miasta i powiatu 
brodnickiego sztandar. W 1960 jednostk
 przeniesiono do Warcislawia. 
W latach 1960-1963 stacjonowal w brodnickich koszarach 58 Batalion 
Saper6w, kt6ry po zredukowaniu do kompanii przeniesiony zostal do 
L
borka. Dnia 25 pazdziernika 1963 roku dokonano z Torunia do 
Brodnicy dyslokacji 4 Batalionu Zabieg6w Specjalnych i Rozpoznania 
Skazen. Z dniem 11 maja 1967 przeformowano go w 4 Pulk Chemiczn)T, 
a w 1989 stal si
 4 Pulkiem Przeciwchemicznym. Otrzymal on 20 maja 
1995 nowy sztandar oraz nazw
 4 Brodnicki Pulk Obrony Przeciw- 


261
		

/Brodnickieulice262_0001.djvu

			chemicznej im. Ignacego Moscickiego. Dowodzi nim plk dypl. Wojciech 
Lech, a jego zast
pcq jest pplk dypl. Slawomir Kleszcz 


1. Rudolf Birkholz "Der Kreis Strasburg" Osnabruck 1981, s. 280-287. 
2. Jerzy Wultariski"Z przeszlosci Brodnicy" Pruszk6w 1993, s. 80-85. 
3. Jerzy Wultanski "Brodnicki gamizon" (w) IKP ill 111 z 11 VI 1991. 
4. Jerzy Wultariski "Sladami dawnej Brodnicy" Brodnica 1995, s. 114-120. 


ULICA PIASKI 


Niemiecka SANDSTRASSE (der Sand = piasek) oraz polska nazwa 
PIASKJ swiadczy 0 tym, ze ulica powstala na piaszczystym obszarze. Jej 
poczqtki wiqz q si
 zapewne z llruchomieniem w 1887 roku zakladu 
rzeznickiego, do kt6rego prowadzila. 
Nazwy w ciqgu dziesi
cioleci nie zmienialy si
: do 1920 i w latach 
1939-1945 byla to SANDSTRASSE, a w okresie 1920-1939 byla i od 1945 
jest ULICA PIASKI. 


, 
ULICA RZEZNICKA 


Nazwy: Zarowno niemiecka jak i polska nazwa - SCHLACHTHOFSTRASSE 
(der Schlachtho£ = rzeznia) - ULICA RZEZNICKA - nawiqzujq do 
istniejqcego tam zakladu mi
snego. 


Bekoniarnia 
W roku 1887 powstal zaklad rzeznicki, kt6ry w 1899 przeksztalcil si
 
w rzezni
 miejsk q . Rozw6j jej przypada na lata trzydzieste XX stulecia, 
kIedy to powstala BEKONIARNIA. Produkowala ona m.in. konserwy na 
eksport. Blizsze 0 niej informacje podawala na swoich lamach gazeta 
IIDrw
ca" : 
IIBekoniamia w Brodnicy. Rada Miejska na ostatnim posiedzeniu zgodzila 
si
 jednoglosnie na urzqdzenie bekoniarni w Brodnicy. Bekoniarnia miescic si
 
b
dzie w rzezni miejskiej. Poniewai tut. rzeznia jest za mala, przeto roz- 


262
		

/Brodnickieulice263_0001.djvu

			budowana zostanie kosztem przeszlo 100.000 zl. Sprowadzone zostanq zatem 
najnowsze maszyny wraz z urzqdzeniem ehlodni itp. Ub6j tygodniowy na 
eksport do Anglii obliezony jest na 500 sztuk swin... 11 (nr 37 z 28 1111931) 


"Uruchomienie bekoniami. W ub. tygodniu zostala tu uruehomiona 
bekoniarnia, wybudowana na terenie rzezni miejskiej przez angielsko-amery- 
kanskq firm
 H. B. Moeller i Ska z 0.0.. Zakup trzody rozpoezql si
 1 marea. 
Swinie, przeznaezone na bekony, kupuje si
 0 wadze zywej od 75 do 95 kg. 
Zupelnie nowoezesnie i na podstawie ostatnieh doswiadezen teehniki 
urzqdzona ta fabrylill jest w stanie przerobic 3300 sztuk trzody ehlewnej 
tygodniowo. Co do jakosci i wielkosci urzqdzenia jest ona bezsprzecznie 
najwi
ksza z istniejqcych w Polsce. Praca b
dzie si
 odbywala tak zwanym 
systemem tasmowym przy wsp6ludziale szeregu maszyn, pop
dzanych 
motorami elektrycznymi. Oddzielne maszyny ehlodnicze wytwarzajq ogrom- 
nq moc zimna na godzin
. Przewidziana jest r6wniez fabrykacja lodu 
sztucznego dla wagon6w chlodniczyeh. Szesc takich wagon6w chlodni oddalo 
Min. Komunikacji firmie do wylqcznego uzytku dla ruchu mi
dzy Brodnicq, 
a wielkim portem bekonowym Gdyniq. W tej ostatniej bekony zaladowane 
b
dq do Anglii na specjalne okr
ty-chlodnie Polsko-Brytyjskiego Tow. Okr
to- 
wego ... " (nr 27 z 3 II] 1932) 


"Konserwy dla Moch. Jak si
 dowiadujemy miejsc. bekoniarnia otrzymala 
zam6wienie na 24000 puszek konserw dla Wloch, prawdopodobnie na wyw6z 
dla armii wloskiej w Abisynii. Wyw6z wyrob6w naszej bekoniarni jest bardzo 
rozwini
ty i rozprzestrzenia si
 prawie na wszystkie kraje. Bekoniarnia tut. 
jest najwi
kszq w naszym miescie instytucjq przemyslowq, zatrudniajqcq przy 
uboju og6lem 1000 bekon6w tygodniowo okolo 100 pracownik6w." 
(nr 96 z 15 VIII 1935) 


PrzewidujqC mozliwose dalszej rozbudowy zakladu wladze miejskie 
odkupily w roku 1935 z rqk prywatnych dzialk
, kt6rq z 1936 sprzedaly 
firmie "H. B. Moller & Co Sp. z ogre odp.". Teren mial bye przez ni q 
wykorzystany na inwestycje. Prace przerwala wojna. 
Podczas okupacji obiekty rozbudowano, umieszczajqc tam fabryk
 
"ALROHA". Poczqtkowo byla to filia Hamburga, p6zniej po intensyw- 


263
		

/Brodnickieulice264_0001.djvu

			; , ; , 
 , 
 . - , : , : , . , l , : , . , . , j , . , : , : , : , : . 


[ 
I;t E
=

 ;) f;{


 
" 
r:>, 
}
: 
'1
:;.."',':"" .::
. . n' ,,:' 



12 ;ft;
i
' 


>#,; 


,-
,

" 


..-.....; .:.":"' 
,'.', "
" 
d1,:::,.,..,,""'.,':i<:,"'{"

:,:::,:,:::::,,"#

:r:;"",;:
,;l
:':,,:r::{,::::



,..:. 


Rzeznia. Repr. Jan Kazimierz Melnicki 1948. 


nych bombardowaniach alianckich ocalale urzqdzenia przeniesiono do 
Brodnicy. W uruchomieniu pomagali specjalisci dunscy. Produkowano 
tam proszek do pieczenia, budyn oraz mleko, bialko i z61tko w proszku, 
a takZe ciasto w plynie gotowe do pieczenia. Mielono r6wniez cukier 
krysztal na puder. Wszystkie produkty wywozono w glqb Rzeszy. 
W charakterze robotnik6w zatrudniano Polak6w, a takZe jenc6w 
sowieckich, p6iniej - angielskich. 
Nadal pracowala bekoniarnia wyrabiajqc konserwy mi
sne w metalo- 
wych puszkach przeznaczone gl6wnie dla armii niemieckiej. 
Dnia 15 VIII 1949 MRN przekazala Rzezni
 i Targowisko Miejskie 
w zarzqd oraz uzytkowanie Centralnemu Zarzqdowi Przemyslu 
Mi
snego. Cala nieruchomosc przeszla na wlasnosc Skarbu Panstwa. 
Wieczystym uzytkownikiem zostaly ZAKEADY MI
SNE w Brodnicy 
(ul. Piaski 11). Przerabiano mi
so z uboju trzody chlewnej i bydla 
rzeznego. W roku 1947 wybudowano tuczarni
 drobiu. Skupowala ona, 
tuczyla i prowadzila ub6j g
si, kaczek, kurczqt oraz indyk6w. Wyroby 
eksportowano do Wielkiej Brytanii, Kanady i USA. W roku 1986 
zatrudniano 494 pracownik6w oraz 35 uczni6w. 
Cz
sc pomieszczen wydzierzawiono Fabryce Zelatyny (w6wczas 
Przedsi
biorstwo "BACUTIL"). Fabryka ta p6zniej usamodzielnila si
 
i wybudowala wlasne obiekty. 


264
		

/Brodnickieulice265_0001.djvu

			W pazdzierniku 1991 Zaklady Mi
sne przeksztalcily si
 w sp6lk
. 
Aktualna nazwa: "ZAKLADY MIESNE POLMEAT SPOLKA z 0.0.". 
W marcu 1994 roku zatrudniano 508 os6b. Produkowano 50 gatunk6w 
w
dlin, 25 rodzaj6w w
dzonek, mi
so swieze, peklowane, mielone, 
uboczne artykuly uboju oraz tluszcze swieze i topione. 


* '1 
\ @ ''''.. "1887 ! 
., BRODNICA ./ 
>'--_/ 


Ochotnicza Straz Pozarna 
W roku 1937 powolano przy bekoniarni Ochotniczq Straz Pozamq 
Brodnica II. Liczyla ona 20 czlonk6w, a funkcj
 naczelnika pelnil 
Franciszek Warylewski. W 1950 przy Zakladach Mi
snych reaktywo- 
wano Jednostk
. W roku 1986 nalezalo 25 os6b, a naczelnikiem byl 
Franciszek Zielinski. 



;
, 
;
\ 

 


""k ,. 
;: (4;:. .. ..0"Hlf"'w'
 l' ., IC""g''''T''J! 
,1: ... "'

:; , 
. _ . di:

'I
, t
 
'

 , : " , ; , : , ,; , ,
 , : . 
 , r . rw , 
 , w . ' . :." . " , , : . ; : t
 , ' , 
 , - , ; , f , ! , ; , '
 " , ' . : , ' , 
' . 
 , i . : , ' 
,. _ ... ,
::: :.\::r::;" '..
:,: _ . ,:' . " ' - 
. 
..;.. W(. 
 ,« '>,:'::Y
/, 
 1;:::
<:t . 
'* ',,: t ' ,
 , :\:/: , 
 , ...
 , 
 , 1 , 
 

> ., " 



;":}'
 " . " ,::' ..: 
,,;:;::' 
" 
 
'
 


.:..... 
(:
 


a-.:: 
;.:' 


.'# 


..:...... - 
,
 W::,,' 


,
:. 


\.' ...i#'


f{ 
(" '::':'::::'" :;:,:t?r , t , ;i
 , : , ; , 
 , 
 , : , 
 , :? ,, : . . , : , 
 , :':
''- ':::::$\->":: , » , :, . :
 . :L 
::;:;t%
;Z
;:
,{ .. ,,' 


:::,:;$T""
'.." 


" 
> 
J". . 


":::..- :

 


,%:;::', 


:"X:: 


{
 



EI -y..:
:"'-..:
:
7X
. .:
:::
::: 

:
.:};::;

:
;..)::::::,' ,,::,:.<,:::::':.. ,', ":.:::::',w,';',.,""'>;::,:,",,:,,,:,:,:,::,-
:', '::::':': 


:
::

. ::;
 


, ' . 
- .


:;:-: ..
;:

¥#

.:-::!f



=::


:
 . -., .,:
:
:

; 


Defilada na Duzym Rynku w dniu 11 XI 1937. Strazak6w asp Brodnica II 
prowadzi Franciszek Warylewski. 


265
		

/Brodnickieulice266_0001.djvu

			:f:
:m::
:;::,;,;;tr: 
 ig
:::
::::Mi::::*::


::::::::;::::::::::I
:f

:ii:::;::;1:::';:!tii.
i}::ii..
;:
:::::;::f
i:W (
€{iy.:::tj
i1w;
_w:::

::::
':
<=;;"::'<
;:';:'::':;::-'::»""':::::'::;;*:::::::::;;::;

::;:"::i 




i
:; 
:.... 



t.>.: 
::r:

 


@Jf
: 


;....:.: 
;:::,=.1:,: 


W:':::;:;:::':>::':, 


:.::::' 
t	
			

/Brodnickieulice267_0001.djvu

			a polskie - WZCORZE WISIELCOW 2 ). Stala tam murowana szubienica. 
Friedrich August Zermann pisze 0 niej co nast
puje: 
"Przy zalozeniu miasto uzyskalo przywilej posiadania wlasnej reprezentacji 
wybieranej przez rad£; sposr6d jego mieszkafzc6w, a takze sqdownictwa 
majqcego prawo karania na gardle i dlatego w herbie otrzymalo prawq r£;k£; 
na czerwonym polu. Sqdownictwo wymierzalo sprawiedliwose samodzielnie, 
lecz wyroki skazuJqce na smiere musialy bye zatwierdzone przez komtura." 
"Murowana szubienica, kt6ra zachowala si£; jeszcze do 1818 roku na wzg6rzu 
na lewo drogi do Gorczenicy, niedaleko gdzie dzis stoi pierwszy wiatrak, 
dawala temu swiadectwo. Szubienica ta zostala w 1818 rozebrana, a material 
(z niej uzyskany) sprzedano .,,3) 
TakZe Henryk Sienkiewicz wspomnial 0 niej w "Krzyzakach/: 
"Wiosna juz czynila si£; zupelna, wi£;c rozlewy w6d, a mianowicie Skry 
i Drw£;cy, tamowala drog£;, tak ze dopiero dziesiqtego dnia po opuszczeniu 
Plocka przejechali granic£; i znaleili si£; w Brodnicy. Miasteczko czyste bylo 
i porzqdne, ale zaraz na wstfPie mozna bylo poznac twarde rzqdy niemieckie, 
albowlem ogromna murowana szu bien ica, wzniesiona za miastem przy 


,:,
:,,

:&



:

:::: 


I:I
 



.

"1:: 


" 

 



.. 


)
 
? 
ti;Y

 J 


, . 
':' . 
','?
l


f

: $ . ;j. , ::'
'
 : , . , , - , :, , :
 
.
. .....'5{,:.M.-.;'i-...:-;.
. :"v. ... 


 J 
-:...:: 
",;;:::
. 
:::-::
 
{) 
.
 
. 
:
;\\:; $:'i $,. 
,,' ,::
::), '

r< 
..........
 


 :
D:
;:
 '::"'i
], 
}!'hll.(
5'o
<, ,,

JJ', ,.,,



 
.
 w.__ 

i

 ii

 
_ m
 



'
" ",'.' 
,.., "Y¥-' --: .. . I .. I ,,",-,>
';" , 
l' ",':}' : "
, -' , 0' .. '." ',::.,
:, ",,: I ':: - t;
; 
':"::
;' , -
 
::
 ::, ;, 
'1 .,

> 
rr. it 11 ; I !a\" ,. 
!

<
W
Ww

fl¥:a 


-

.. 


.
 .- 
, 
, 


\: I ::
:
'(:::i '''. , 
4"::,
:: 

:::!::!i:@ 
\
 if

! 



-
 
\-E
 


Wieza cisnien. Fat. Teresa Wultanska 2001. 


267
		

/Brodnickieulice268_0001.djvu

			drodze do Gorczenlcy ubrana byla cialami wisielc6w, z kt6rych jedno bylo 
kobiece (...)." 
"Szczqtki tej szubienicy dochowaly sif do r. 1818".4) 


W roku 1910 prawie wszystkie domy w miescie wlqczono do nowej 
sieci wodociqgowej, a na wspomnianym wzgorzu zbudowano wiez
 
cisnien. Przetrwala ona obie wojny swiatowe. Od czasu zastqpienia jej 
przez przepompowni
 jest nieczynna i dawnej swojej roli nie spelnia. 
o dalszych losach wiezy zadecydowac ma zaanonsowany na lamach 
"Czasu Brodnicy" (nr 4 z 25 I 2002, s. 12) przetarg: 
"Zarzqd Miasta Brodnicy, ul. Kamionka 25 oglasza I publiczny przetarg 
ustny na sprzedaz nieruchomosci zabudowanej oznaczonej ewidencyjnie dzialkq 
nr 1606/8 0 pow. 0.1060 ha polozonej przy ul. Podg6rnej w Brodnicy zapisanej 
w ksifdze wieczystej KW 20107. Nleruchomosc zabudowana jest budynkiem 
wiezy cisniefi, zgodnie z miejscowym planem zagospodarowanla przestrzennego 
miasta Brodnicy nieruchomosc wchodzi w sklad teren6w 0 dominujqcej funkcji 
mieszkalnictwo, uslugi podstawowe, wydzielenie 01.2. WZ - wieza cisniefi. 
Wieza cisniefi jest obiektem 0 wartosci kulturowej. Zgodnie z opiniq 
Wojew6dzkiego Konserwatora Zabytk6w dopuszcza sif mozliwosc adaptacji wraz 
ze zmianq funkcji m.in. wprowadzenia kondygnacji w trzonie wiezy oraz 
ograniczonq parterowq zabudowq towarzyszqcq u jej podnuia. Dojscie i dojazd 
do nieruchomosci przez dzialki nr 1605, 1606/7 i 1606/5 pas em szerokosci 4 m." 


1) Rudolf Birkholz "Der KreIs Strasburg" Osnabriick 1981, s. 262. 
2) Piotr Grqzawski "Gwara i germanizmy powiatu brodnickiego" Brodnica 2000, s. 57. 
3) Friedrich August Zermann "Chronik der Stadt Strasburg in Westpreussen " Strasburg 
1851, s. 13. 
4) Henryk Sienkiewicz "Krzyzacy" PIW Warszawa 1969, tom II, s. 112-113. 


Biogram Eckarta 
Poeta i publicysta Dietrich Eckart urodzil si
 w Neumarkt (Oberfalz) dnia 
23 marca 1868 roku. Napisal m.m. "Familienvat er " (1904), "Der 
Froschkonig" (1905), "Der Erbgraf" (1907), "Heinrich der Hohenstaufe" 
(1915), "Lorenzaccio" (1915). W 1918 roku zaczql wydawac pismo "Auf 
gut deutsch". Poiniej zostal naczelnym redaktorem gazety "Volkischer 
Beobachter" (1921-1923). Zwiqzal si
 z ruchem narodowosocjalistycznym 


268
		

/Brodnickieulice269_0001.djvu

			1 Jemu poswi
cil szereg propagandowych publikacji. Wysunql haslo: 
"Deutschland erwache!" (IINiemcy obudzcie si
!"), ktore nazisci przyj
li 
jako swoje zawolanie. W dniach 8-9 listopada 1923 roku bral udzial 
w nieudanym puczu Hitlera w Monachium. Aresztowany za uczestnic- 
two, osadzony w wi
zieniu, zwolniony zostal juZ 23 grudnia 1923 roku. 
Nast
pstwem jego tam pobytu byla rychla smierc. Zmarl26 grudnia 1923 
roku w Berchtesgaden. 


Kirkut 
Przy ulicy Podgomej 7 zalozono KIRKUT czyli zydowski cmentarz. Po 
powi
kszeniu w 1890 i 1917 roku obejmowal powierzchni
 0.78.48, 
a wraz z halq cmentamq, domem stroza i polern - 1.26.09 ha. Wartosc 
calej nieruchomosci wyceniono w roku 1937 na kwot
 15.000 zl. 
W latach 1918-1939 pochowani tam zostali: 
- rentier Louis Silberg, ur. w Gqbinie, syn kupca Israela i Sary Gej naz- 
wisko panienskie nieznane), zam. w Brodnic}T, zmarl w Brodnicy 
5 sierpnia 1918 roku w wieku 70 lat 
- rentier Herman Cohn, ur. w Lidzbarku, syn kupca Beniamina i Joanny 
z domu Kerbs, zam. w Brodnicy, zmarl w Brodnicy 11 pazdziernika 
1918 roku w wieku 431at, 
- Emestina Fink z domu Lachmann, ur. w Lubawie, corka handlarza 
Jakoba i Telli z domu Hirsch, zam. w Brodnic}T, zmarla w Brodnicy 
24 pazdziernika 1918 roku w wieku 691at 
- Waleria Cohn, Uf. w Brodnic}T, corka kupca Leysera Dawida i Joanny 
z domu Boetzel, zam. w Brodnic}T, zmarla w Brodnicy 7listopada 1918 
w wieku 60 lat, 
- Minna Alexander z domu Magdanska, Uf. w Brodnic}T, corka piekarza 
Hirscha i Jeanetty z domu Cohn, zam. w Brodnic}T, zmarla w Brodrucy 
27listopada 1918 roku w wieku 851at, 
- Minna Nast z domu Jastrower, Uf. w Tempelburgu, brak danych 
o rodzicach, zam. w Brodnic}T, zmarla w Brodnicy 16 grudnia 1918 
roku w wieku 83 lat, 
- Margot Joseph, ur. w Brodnic}T, corka kupca Moritza Seeliga i Hann- 
chen z domu Salomon, zmarla w Brodnicy 29 marca 1919 roku 
przezywszy 13 dni. 


269
		

/Brodnickieulice270_0001.djvu

			- Ilbert Klugmann, Uf. W Brodnic
 syn kupca Nathana i Marty z domu 
Salomon, zmarl w Brodnicy 10 lipca 1919 roku przezywszy 7 dni, 
- rentier Jakob Cohn, ur. w Brodnicy, syn kupca J6zefa i Albertyny 
z domu Broh, zam. w Brodnicy, zmarl22 sierpnia 1919 w Brodnicy 
w wieku 741at, 
- powiatowy inspektor budowlan
 radca budowlany Hugo Schocken 
Uf. w Kamieniu Pomorskim, syn kupca Hermana i Henrietty z domu 
Gerson, zam. w Brodnic
 zmarl7 wrzesnia 1919 roku w szpitalu 
powiatowym w Brodnicy w wieku 49 lat, 
- handlowiec Beniamin Wolff, pochodzqcy w Kr6lestwa Polskiego, 
miejscowosc Ufodzenia i rodzice nieznani, zam. w Brodnic
 zmarl 
w Brodnicy 7 marca 1920 roku przezywszy 90 lat, 
- rencistka Janina Wilde z domu Kallmann, Uf. w G6rznie, 0 jej rodzi- 
cach brak danych, zam. w Brodnic
 zmarla 14 kwietnia 1920 roku 
w Brodnicy w wieku 76 lat, 
- kupiec Maks Levysohn, Uf. w Brodnic)T, syn kupca Jakoba i Ewy 
z domu Cohn, zam. w Brodnic)T, zmarl w Brodnicy 12 kwietnia 1921 
roku w wieku 56 lat, 
- Dorota Ascher z domu Joseph, ur. w Szczepankach powiat Brodnica, 
c6rka oberzysty [tziga i Fryderyki, zam. w Brodnic)T, zmarla w szpita- 
lu powiatowym w Brodnicy 27 sierpnia 1921 roku w wieku 651at, 
- kapitalista Louis Bukofzer, ur. w Wysokiej Wsi powiat Tuchola, 
syn Heimana i Miny z domu Gotthlif, zmarl w Brodnicy 4lutego 
1922 roku w wieku 651at, 
- kapitalista Dawid Cohn, ur. w Brodnicy, syn Leysera Dawida i Joanny 
z domu Be)lzel, zam. w Brodnic)T, zmarl1 pazdziernika 1922 roku 
w Brodnicy przezywszy 771at, 
- Jeanny Wolff z domu Gerson, Uf. w Chelmnie, c6rka Israela Gersona 
i Ewy z domu Wolff, zam. w Brodnic
 zmarla 24 pazdziernika 1924 
roku w Brodnicy przezywszy 49 lat, 
- emerytowany urz
dnik pocztowy Salomon Lohde, Uf. w Pro Star- 
gardzie, syn handlarza Szmula i Karoliny z domu Seidler, zam. 
w Brodnicy, zmarl11lipca 1928 roku w Brodnicy w wieku 881at, 
- szklarz Tobiasz Berger, Uf. w Rypinie, brak danych 0 rodzicach, zam 
w Brodnicy, zmarl w Brodnicy 2 sierpnia 1928 r. w wieku 711at, 


270
		

/Brodnickieulice271_0001.djvu

			- handlarz Zajwel Moronowicz, ur. w Kuczborku powiat Mlawa syn 
handlarza Abrama i Chany z domu Wielodrus, zam. w Zurominie, 
zmarl w Brodnicy 6 grudnia 1928 roku w wieku 491at, 
- Bajnysz Berenholc, ur. w Rypinie, syn kupca Abrama i Cecylii z domu 
Berger, zam. w Brodnicy, zmarl w Brodnicy 1 sierpnia 1931 roku 
w wieku 121at, 
- Najbardziej znanq osob q pochowanq na brodnickim kirkucie byl 
emery tow any profesor gimnazjalny Salomon Friedenthal, ur. w Labi- 
szynie pow. Szubin w roku 1857, syn rabina Szaloma i zony jego 
Amalii z domu Lewy, wykladajqcy w brodnickim gimnazjum od 
1906 do 1924 roku j
zyk lacinski, grecki oraz hebrajski. Zmarl w Brod- 
nicy 23 maja 1932 roku przezywszy lat 75, 
- ajent Jakob Cohn, urodzony w Radzyniu powiat Crudziqdz, syn 
kupca Abrama i R6zy z domu Jakobsohn, zam. w Brodnicy, zmarl 
6 sierpnia 1934 roku w Brodnicy w wieku 761at, 
- Awigdor Srebnik, ur. w Brodnicy, syn rabina Mojzesza Srebnika 
i Eliszejwy z domu Berenstein, zmarl w Brodnicy 24 wrzesnia 1934 
roku przezywszy 17 dni, 
- Abraham Hersz Richter, ur. w Brodnicy, syn handlarza lcka i Estery 
z domu Katz, zmarl w Brodnicy 13 marca 1937 roku przezywszy 
10 miesi
cy. 
Handlarz koni Louis Nawratzki, wyznania mojzeszowego, urodzony 
w Jastrz
biu powiat Brodnica, syn zmarlego w Brodnicy handlarza koni 
J6zefa Nawratzkiego i wdowy po nim Marii z domu Salomon zamiesz- 
kalej w Brodnicy, sluiqcy w 5 kompanii 176 Pulku Piechoty jako zandarm 
polowy, w wyniku odniesionych w bitwie na g6rze kolo Lille ran, zmarl 
dnia 26 czerwca 1918 roku w wieku 341at w gl6wnym punkcie opatrun- 
kowym kompanii sanitamej w Armentiers. Na wniosek dow6dztwa 176 
Pulku Piechoty odpowiedni dokument sporzqdzono w Brodnicy 24 
wrzesnia 1918 roku. Czy wiqzalo si
 to ze sprowadzeniem do Brodnicy 
zwlok i pochowaniem ich na miejscowym cmentarzu zydowskirn lub 
wojskowym nie mozna jednak ustalic. 
Od pazdziernika 1939 roku hitlerowcy rozpocz
li systematyczne 
niszczenie kirkutu. Teren ten przez dluzszy czas spelnial rol
 
skladowiska kamieni. Oficjalna likwidacja cmentarza nastqpila w dniu 


271
		

/Brodnickieulice272_0001.djvu

			6 lutego 1962 roku. W lataeh powojennyeh opustoszaly plae zagospoda- 
rowala Rzemieslnieza Sp61dzielnia Branzy Drzewnej w Brodniey a po 
zmianie nazwy - Meblarska Sp61dzielnia Praey, kt6ra wybudowala tam 
w 1975 roku biurowiec i hale produkeyjne. Jej baz
 po prywatyzacji 
przej
la 16 sierpnia 1993 roku firma "CIMIR POLAND" Sp. Z 0.0. 
w Warszawie. 


. .' ... 

",' / ':
-m? 
:":,, " ":,. 
. ..' .'. .', 
..
" :-<:
'
" '. 

" 
 ,..,....... ' ' .' )
.
 

:
t
-
! 
i 
 ;;

,
:!:,:

.. 


,t..." " .' T' , 
'''
...,',',''', ., " ,." 

 '


' ir- 'J"",,
 ', t t111<'; 
.. 
 ':I' a1U
 
i




d


M

 ..;It'
;
 
.:.:::;:
':-;::;'.:.:;Z::; 




 
I 

 
1,...., 



:.-. "' ..;, ..:..:..
 


Ulica Podgorna 7. Siedziba firmy "CIMIR POLAND". 
Fot. Teresa Wultanska 2001. 


Do ezasow wsp61ezesnyeh zaehowaly si
 od strony uliey Nowej 
fragmenty okalajqeyeh niegdys kirkut mur6w eeglanyeh, kt6re p6zniej 
otynkowano. ",,:,'::, .
,«', 


'J' .,...w..'" .,:t
;\ I :' i

' 
""h 
': 
.e ..........';;o"....'$>. ....
.. ........ _ 
:* :
:
::?",....,,: :",: ::';j
i' ::':,: i,: 
.
 i.L.:
,; "':: 
\
;,
 ::, 

. r- mm m_: 
I ,... 
:" I " 
:i'=;:: 
.,:,
.,':.,<, 


.
::
:

:
:::

:

t

:::{{:?

::
i:



 . 
iJt:;:

:*"":
:"M::
,
:. I 


I '''':::.- J 


,..,..l...
 
f
 
j
;

;::'m

. 
:.i,,:: 

.: 

 
 

': 
...": :::::.' 


,.."':.,:'?":

 '-.-"
ft , 

7

.. 


 

 

; 

 
«-::.:0:,:':.;'0":'" 
 . 


.. 
> 


. 
..,. 


,,:
;';';" ;;
,
' 


Zachowane fragmenty murow kirkutu od ul. Nowej i Podgomej. Fot. T. Wultaflska 2001. 


272
		

/Brodnickieulice273_0001.djvu

			ULICA 18 STYCZNIA 


Nazwy: Viktoriastrasse - Ulica Wiktorii - Ulica 18 Stycznia - Viktoriastrasse- 
Ulica 18 Stycznia 


Biogram Wiktorii 
Do roku 1920 wiodqca z Brodnicy w kierunku Szczuki ulica nosila na 
czesc cesarzowej niernieckiej Wiktorii jej irni
. Wiktoria, najstarsza c6rka 
kr6lowej angielskiej Wiktorii (1837-1901) i pochodzqcego z niernieckiego 
rodu ksi
cia Alberta Sachsen-Cobur-Cotha, urodzila si
 w Londynie 
21 listopada 1840 roku. W 1858 wyszla za mqz za nast
pc
 tronu 
pruskiego Fryderyka Wilhelma, kt6ry p6zniej jako cesarz Fryderyk III 
(1888) panowal przez 99 dni. Wiktoria byla ffiqdrq, ambitn q , upart q 
kobietq wywierajqcq duzy wplyw na swego malzonka. W polityce 
reprezentowala postaw
 liberaln q i przeciwstawiala si
 Bismarckowi. Jej 
stosunki z najstarszym synem, p6zniejszym cesarzem Wilhelmem II 
(1888-1918) byly napi
te. Po srnierci m
za wycofala si
 z zycia 
publicznego i osiadla na zamku Friedrichshof (Kronberg w g6rach 
Taunus), gdzie zmarla 5 sierpnia 1901 r. Pochowana zostala w grobowcu 
w mauzoleum w Poczdamie. 


'
'" 


\'\'\
;l
 / i

"


4!1
:.. :,' 
i 
 ' I i \,' t. ;:: '; 
", " t:;

, s:f:,
; ,;,' ,:i :

>: 
 ';

 ;':'
!:: ;i. ' : 
i; nti t(;:
:1,t;:,
\Ai
i: - .. 
." . '\A f ' , , "., '
' 
..., t 
.. 
. J i
,rtl\
 

't
. 
f4. i 
'
 f1 . 

 .
";
;W0j<,


.. 


'::;::":;: 
:m 
I 
:

l::
;.... 
. ..::::*=:::x
: 
.,............:- 
. ,.,:,:.", 


:::;:';,1,' 
"ij:::"t:,\. 
/:::
;:.>'

'i
]', , 
,,',:::

:f:i
 .,.'/: 
 


?g

 

..,y 
':

i;':;::



7- ;' 


; Jo(
" . 
t
 ;i 
 .# 


I 


:« 



 
i 



 .: J ;.......... 
:. ':":-.' "':':::. ," ::: . ....: 
':'(:.:
?:
 '

;r.#. '.,y
 


<



::: 
, , ' 


. ,.': ,;. 
..........:...: .... 
. '.; 

" .
.:
-.' J 


Cesarzowa Wiktoria. 
Mal. Heinrich von Angeli 1874. 


Poczdam. Kru.zganek przy kosciele pokoju. 
W gl
bi mauzoleum z sarkofagami pary cesarskiej. 


273
		

/Brodnickieulice274_0001.djvu

			If .-.::.(.::;;- 
:

:: 
t

, .. 



: - 
 . . .::.
 ..::; 
. ,
: ,'.', :,' <.,;.. ":X'{f "\41:" "" :<,:::;::.: 

 " 
 
t!i kf?



 

,,
:
J.A 


Poczdam. Sarkofagi pary cesarskiej: Wiktorii (zm. 1901) 
oraz jej m
za Fryderyka III (zm. 1888). 


18 stycznia 1920 
Traktat wersalski podpisany 28 czerwca 1919 roku przyznawal Polsce 
tereny nazwane Pomorzem Nadwislanskim Iqcznie z Brodnicq. Polacy 
objqc je mieli w styczniu 1920 roku. Dla sprawnego przeprowadzenia tej 
akcji powolano Front Pomorski z naczelnym dow6dcq gen. J6zefem 
Hallerem na czele. Oddzialy polskie pod rozkazami gen. Stanislawa 



 '

i-7-7::.J
;'.. 
, 
 
r-- '..,". :U'\J '.J ff.8,::.J
i'i.'i!::':" _-= 
.'
 ..' "".' ,
\ \.;,& .I,
'''' U}l t/t . ,': I 
_ . 
,ti
 ..;:'... , .,. ' ',':,' 1 .: .;, 
ill . ... ./[jdrniz
n"'-.; .... . -.
 
.-.... ' ' miasla Ewdrucy, ' "", 
,

-
 PO l}(Jlf'j l(Jborci(
j 
t
 
prus/(;ej amy; .'
 
 f l ' 
,-, ,..... 7, dWQ 18 slljUI1IO 1920r.' ,- 
,'
:, , 0 god
'r
:'J'11
hldr/l( "
'
 ' : ' . ' i 1 , 1 9 
" ' ...,...;..; j grupl1 gell Prus:ljlis/{ieg n , :,:' 
-- 
. ',.:-.. f z..firrrYi (5al!
ra" :,'

, ,
. 

,'. .::.
::
. 


:..,; 


'. '7f .:
 } : :
:" 
;\.:. . ,' " ' . :: _ , . . . ,: ; " , ' :, :: , , , : . ; , 
 , : ,., : , . . . " r, . , : , 
 , } , ' , . :. 7 . ..
 . 
'.. . : ,,
 '., ',t
l.,
:: . 'r.
 
. "'1;2- 
:.,. {
;
.
.::
:l.: ':::.:'.; .'C.1._,
 
";{ 
;ib$
..


 


274
		

/Brodnickieulice275_0001.djvu

			Pruszynskiego wkroczyly do Brodnicy 18 stycznla 1920 roku. Generala 
przywital wr
czajqc mu chleb i s61 oraz symboliczne klucze miasta 
tymczasowy burmistrz Augustyn Gapa. Z tej okazji wydano dokument 
nast
pujqcej tresci: IIGarnizon miasta Brodnicy po bylej zaborczej armii 
pruskiej dnia 18 stycznia 1920 r. 0 godz. 12 00 w poludnie przeJ
la grupa gen. 
Pruszyfzskiego z "Armii Hallera". Na pamiqtk
 tego wydarzenia nadano 
ulicy nazw
 18 STYCZNIA. 


Dokument wystawiony przez 
starost
 brodnickiego Wladyslawa 
Olszewskiego chor. Kazimierzowi 
Wawrzynowiczowi, kt6ry jako 
pierwszy zolnierz polski w kroczyl 
do Brodnicy 18 I 1920 roku. 


Urz£!d Skarbowy 
Mi
dzy Gorczenicq a Osiekiem przebiegala od pierwszego rozbioru 
Polski w roku 1772 granica rozdzielajqca zab6r pruski (niemiecki) od 
rosyjskiego. Po obu jej stronach rozmieszczono posterunki, a dla 
niemieckich celnik6w wyzszego szczebla wzniesiono ok. 1890 roku przy 
dzisiejszej ulicy 18 Stycznia 2 w Brodnicy obiekt zajmujqcy wraz 
z podw6rzem powierzchni
 0.20.60 ha. Na przestrzeni lat budynek 
uiytkowali: 
- 1914 HAUPTZOLLAMT - niem. Gl6wny Urzqd Celny 
1914 -1920 HAUPTPOLIZEIAMT - niem. Gl6wny Urzqd Policyjny 


275
		

/Brodnickieulice276_0001.djvu

			1920 - 1939 URZAD SKARBOWY 
1939 - 1945 FINANZAMT - niem. Urzqd Skarbowy 
1945 - 1950 URZAD SKARBOWY 
1950 - 1973 WYDZIAL FINANSOWY PREZYDIUM POWIATOWEJ 
RADY NARODOWEJ 
1973 - 1975 WYDZIAL FINANSOWY URZ
DU POWIATOWEGO. 
W zwiqzku z likwidacjq powiat6w opr6zniony przez fiskusa budynek 
przydzielono 1 sierpnia 1975 roku Zespolowi Szk61 Zawodowych 
w Brodnicy. Oficjalnie jego przej
cie przez oswiat
 nastqpilo w dniu 17 
maja 1983 roku. Od tego czasu sluzy on celom dydaktycznym - po 
adaptacji w pomieszczeniach urzqdzono sale lekcyjne. Wojew6dzki 
konserwator uznal obiekt za zabytkowy. 


Stn!f!bur!}, \II «(olp!". 
H;;..t,h:"II
'''1 


Niemiecki Gl6wny Urzqd Celny. Widok6wka sprzed 1914 roku. 


:":". . .

\:-:--' . 
:
':""'':'' .i..., ; 
 
'
:. 


;-- "f.. 
r
w::t:.- ,;:2:

!1":::,..>:.jlL<:,::,::f 

 .;::::::;::::::::::::,,-::


:
:::
.:.:-:.:...-_.:::.......,




 .. un. . . ....._ 


: 
". 
.=::::::::::::x:-.:
.:::::::::x::::::::::::::=-:.:»%...&-;x;:;;
..:::.'.:::.=-:..:«-:-:*=*x.:.....J
i



:

-.
.:-:.
;.;
::.:.:*.:;;
..:.:..,.:. ... _ " ..i:
;::::\::


1 : 



, 
' 
 \ 
 
.,(:.", 
,
' : f: 


Ten sam budynek w roku 2001. Fot. Teresa Wultanska. 


276
		

/Brodnickieulice277_0001.djvu

			ULICA LIDZBARSKA 


Nazwy 
Pierwotnie byla to MICHELAUER CHAUSSEE, p6zniej - LAUTEN- 
BURGER CHAUSSEE (niem. Miehelau = Miehalowo, Lautenburg = 
Lidzbark Welski, die Chaussee = szosa, trakt), a wi
e Szosa Miehalowska, 
nast
pnie Szosa Lidzbarska. Po 18 styeznia 1920 roku wprowadzono 
nazw
 SZOSA LIDZBARSKA. Kilka lat przed wybuehem II wojny 
swiatowej otrzymala ona patrona i nowe miano: ULICA PIERACKIEGO. 
Tak bylo do wrzesnia 1939 roku. Od wrzesnia 1939 do styeznia 1945 roku 
byla to LAUTENBURGERSTRASSE. Po 21 styeznia 1945 roku stala si
 
ULICA LIDZBARSKi\. Nazwa wskazuje, ze prowadzi ona w kierunku 
Lidzbarka Welskiego; dodany przymiotnik odroznia miasto od Lidz- 
barka Warminskiego, niem. Heilsberg. 


Biogram Pierackiego 
Bronislaw Pieraeki urodzil si
 w Corlieacl1 dnia 28 maja 1895 roku. 
Wstqpil do Zwiqzku Strzeleekiego we Lwowie. Nast
pnie sluiyl w Le- 
gionaeh Polskieh J6zefa Pilsudskiego W odrodzonym WP w randze 
pulkownika byl zast
peq szefa sztabu. W 1928 roku zostal poslem na 
sejm. W lataeh 1929-1930 sprawowal funkcj
 wieeministra, w 1930 wiee- 
premiera, a od 1931 roku do smierei - ministra spraw wewn
trznyeh. 
Dnia 15 ezerwea 1934 roku zostal w Warszawie zamordowany przez 
nacjonalist6w ukrainskieh. Posmiertnie awansowany do stopnia gene- 
rala brygady. 


Patistwowe Liceum Pedagogiczne - I LO 
Z dniem 1 wrzesnia 1954 roku powolano w Brodniey Panstwowe Lieeum 
Pedagogiezne. Poezqtkowo nie mialo ono wlasnego obiektu 
i przez pierwsze trzy lata - 1954/1955, 1955/1956 i 1956/1957 - zajmo- 
walo trzy sale w I Lieeurn Og6lnoksztaleqeym przy uliey Mazurskiej 26 
(obeenie 28). Wkr6tee, bo jui 1 kwietnia 1956, przystqpiono do budowy 
nowego gmaehu szkolnego przy uliey Lidzbarskiej 14, kt6ry oddano do 
uiytku 2 wrzesnia 1957 roku (40 pomieszezen). W trakeie dalszej 
rozbudowy kompleksu wzniesiono sal
 girnnastyeznq (1958) oraz 


277
		

/Brodnickieulice278_0001.djvu

			, 
l' 


"c' ,l::': 



)
jf 


:
>
 

.... "''''':'-::" 


:11:%:;1< 


Ulica Lidzbarska 14. Siedziba I LO. 
Fot. Teresa Wultanska 2001. 


intemat na 200 rniejsc. Prace przy nim zakonczono 18 grudnia 1959 roku, 
a udost
pniono mlodziezy 16 stycznia 1960 roku. Pierwszy egzarnm 
dojrzalosci przeprowadzono w 1959, a ostatni -1969. Panstwowe Liceum 
Pedagogiczne w Brodnicy ukonczylo 725 maturzystow i maturzystek. 
Organizatorem i dyrektorem PLP przez caly czas jego istnienia byl 
Boleslaw Burczyk. Od roku 1965/1966 nie przeprowadzono naboru do 
klas pierwszych. Placowk
 zamkni
to 31 sierpnia 1969 roku. Gmachy, 
b
dqcego w likwidacji PLP w lipcu 1968 roku przekazano I Liceum 
Ogolnoksztalcqcemu, ktore rnialo dotychczas swojq siedzib
 przy ulicy 
Mazurskiej 28. Przej
lo ono tradycje bylego panstwowego gimnazjum. 
Funkcj
 dyrektora piastuje Kazimierz Soboczynski. 


Od "Unii" do POLMO 
W monogram "Brodnica - siedem wiekow miasta" (Brodnica 1998) na 
stronie 186 podano: "W koncu XIX w. do wazniejszych zaklad6w rzemiesl- 
niczo-przemyslowych nalezaly: fabrylaz maszyn rolniczych istniejqca od 1872 r. 
(...)". P6zniej byla ona fili q grudziqdzkiej "Unii". Pod naZWq IIPomorska 
Fabryka Maszyn dawn. A. VentzkI Tow. Akc. w Grudziqdzu" wystawiala 
swoje produkty na II Targu Poznanskim w dniach 19-27 marca 1922 
(wowczas nie uiywano miana Mi
dz. Targi Poznanskie). W urz
dowym 
spisie wystawcow znalazla si
 informacja, ze w centrali w Grudziqdzu 


278
		

/Brodnickieulice279_0001.djvu

			;J

 
"" I.
 
..... 
 ,; s 
.,

 
... -:trf 
, '.
:"":I 
'. ...


 y 


 . Ai-;*
":$;f-
 

, <


,':;.:,::::':'::::,::,::::,::,':';' " "
" , - 
.. . ...../......" P [] L 
.'.' ".' '.--_._--'-'-
-. ---' 
>. 
 :-::-i,!::":i i
:
:
::;,:::;:::::;" ;;;
 ':";<': ;:":";'!
 


, 


.:::: :' 
:.:'j 


[l S.R. !. :<:1 

A .>.,,<>


Y1«

, ': ': ,!, 
-----<--""" , , ;:::,;:;:
,; 
;f&;:.: 


; 
,::::,
,;.::::::,:,::,::,:::: :i!j 
; ',::. .........,.. :;
: 
j
1f 
'\. 
:
'f::
 
:.
,

,.fu:1>.

 ':;;< 

.... .' 


, 
.
 ,:':'/ 


t . . ...... ..._ ........ ....., . . ft... 
 ..i
%!rtt.. .:Jifl. .'
 ..}tff4:¥;
$1*WlW9

1f


....
..

.
........)

}


t
f
?

 *tl] ...... "' 


Gl6wna brama do zaklad6w "POLMO S.A." 
Fot. Teresa Wultanska 2001. 


(zal. 1882) wytwarzano plugi, kultywatory, brony spr
zynowe i zwykle 
siewniki rz
dowe, grabie konne, pamiki, kartoflarki, pl6czki, gniotow- 
niki, obsypniki, wypielaeze oraz walee ziemne. Natorniast w oddziale 
w Chelmnie (zal. 1864, a wi
e wezesniej od eentrali w Grudziqdzu) 
produkowano wialnie, mlynki, mloearnie, kieraty, sieezkarnie, siekaeze, 
siewniki taezkowe. W spisie wystaweow III Targu Poznanskiego 
trwajqeego od 29 kwietnia do 5 maja 1923 takZe figuruje "Vnia", ale pod 
nieeo zrnienionq naZWq: "Zjednoezone Fabryki Maszyn "Vnia" dawn. 
A. Ventzki, Blume & Peters Sp6lka Akeyjna". W ogloszeniu podano: 
"Najwi
ksze w Polsce specjalne fabryki maszyn i narz
dzi rolniczych do obr6bki 
drzewa. Jedyna polslaz fabrylaz wyrabiajqca siewniki rz
dowe w szerokosci 11/4m 
do 3 m. Eksport do wszystkich kraj6w zagranicznych. Przeszlo 1200 pracow- 
nik6w". 0 brodniekiej filii "na Miehalowie" zadnej wzmianki wowezas 
nie bylo, poniewaz do roku 1932 istniala pod nazwC) "Fabryka Maszyn 
Rolniezyeh i Odlewnietwa Zelaza i Spizu Glogowski i Syn". W 1928 roku 
zatrudniala 70 robotnikow. Dzialala tez w okresie okupacji wytwarzajqe 
niektore elementy narz
dzi rolniezyeh. W dniu 11 pazdziemika 1946 
roku "VNI
 - Fabryk
 Maszyn Rolniezyeh i Odlewni
" przekazano 
Wojewodzkiemu Zjednoezeniu Przemyslu Metalowego. W nast
pnyeh 
dziesi
eioleeiaeh zrnienialy si
 zarowno nazwy jak i profile produkcji. 
Byly to wi
e Zaklady Sprz
tu Motoryzaeyjnego, pozniej Brodniekie 


279
		

/Brodnickieulice280_0001.djvu

			Zaklady Sprz
tu Okr
towego, a na koncu Zaklady Sprz
tu 
Motoryzacyjnego "POLMO" (pierwotnie uL Lidzbarska la, nast
pnie 
zrnieniono numeracj
 na Lidzbarska 15). Po rozbudowie rozpocz
tej 
w 1970 roku "POLMO" stalo si
 najwi
kszym zakladem przemyslowym 
na terenie Brodnicy. Wytwarzano tam m.in. tlumiki i filtry powietrza 
do samochod6w produkowanych w Polsce. Po prywatyzacji dodano 
do nazwy "Sp6lka Akcyjna" (S.A.). 


Tartak 
Zajmowal si
 rozpilowywaniem kl6d na tarcic
 oraz jej przerobem na 
elementy stolarki budowlanej i meblowej. Usytuowanie zakladu rni
dzy 
szoSij a Drw
cq umozliwialo dow6z drewna zar6wno transportem 
kolowym konnym jak i wodnym - splaw tratwami z jezior brodnickich. 
W czasach wsp6lczesnych w gr
 wchodzi jedynie przew6z samocho- 
dowy. 



-.;-oo . 
, '" ":<-" 

 : ':
 ::, '. 
.,', ,'. .' ,.. (:
A


, 
 1 < ..:

 i .;
 ;\
,
 <
*'
{ :. 
,'
" ",.,.,:.' J '. . , i\:'>' '" 
 < 
 . .;.".. ,
t.
 .
't < .
, 
"',y :A;';'

; '
y ., 
 ,:,
:,"
>

'
; 
 . ::t; . ,:. ):{
i
hff;t,*' .,
 ':. 
.: ,,
,.. 


 ,,': 
 "'Y , *?;. <, ""'*'
 p.,.y, : fl' ..;.; y' >ti
ii.I+;I(.: 
"* . a .', 

, 
;,..'. ;, 
;"... :
', > rl'" r. 


.

1it ..' '. 
:
t'
 <. it V'" A.
 

 or ....
:....

4, ....
 ....1'1J,: ..... 
x-
,,

.,.. .:.' ''<:.#
..'. 



..... ,
;
j;;'¥
:;
i
{

 r

:f 



 

2 ;
,

 ' 
k%:
J 
<>-»....... ". ,.": .:;


:.::
::-:." ..;...::
.::....
:::

:::.:<..:..... 
"'."
"-'Y


 , ; , ; , r . : , 
 , ' , . , . , _ , ; . ': , 
 , 
 . ? ' . ;
 , '
: , . , ' ,. ; . ; , ' . . , . , . , . , : , 
 , - , ' , 
 , 
 : 
 , . , . , : :, ' , . , ' , . , 
 , . , . , ' , 
 , - , ;
 , . , . :: - , 
 , 
 , : . 
 
 ' , 
 , ; : . , I : . . : , : : : , . , ': . 
 , _ . : : < , : , : , . , 
 , . , ' . ' , 
 , ; , : : ' : ' , . . ' : : , 
 . . , 
 , '
 , :. : : , " : 1: 
i






;: _


 ;
;,:::::::,
:<,> 
'::':::::: ;"Q,:""':;:;i":!.0< ,,,;::"
:::,:: ......"'=., .....".",,_...., .. ..no ,.' ':.,.,.
 ,_.;"'-' 


Tartak na starej fotografii. Widok od strony skladnicy. 


Wsr6d wlascicieli byli: Donat Hollatz, Barwald wraz z Neumannem 
z Gdanska. Przedsi
biorstwem zarzqdzal od roku 1910 do 1932 Gustaw 
Mahron. W nast
pnych latach firma istniala pod naZWq IITartaki 
Brodnickie Wladyslawa i ElZbiety Powalowskich". W roku 1928 


280
		

/Brodnickieulice281_0001.djvu

			! 
! ' 
1 J Y, '. .""iii',' I 
i;' 
",= ;!WI 
.
__
;
J i
 :.D.:X;;


t
' ;
i
f
 .' . 
. '.:.:
.:.:.:-::
::::::.:_:.:-:.:_;.:-. - -, -. ..' . .. h .._.." ....... ......... _.u. - .-.--.-.".-. 
. :i( v'l" ".,. 
:::,:,::::::::::,:::,:.:,.,:::.:,:,:",:".,:.:,:';::::::;;:;::;;::::::::Y A¥W

e'
::',u :::::'::,:'u,:':.:""'u",, ",u",:"..'-:::',', .::7.,.,.:':
:':.l:i<
,:., ::
:::
?'.:: ':::"1:' . 
 : :,;;;::,.,?:.
 . ,:. ....., .., ',," -
 :.::-::;.;. *

.
" ;:
?:<
. 
tr-.,.....,w,w.w,....,.w,w..,",.....,.,.".,"",.,",..,.',.'. ,....',',,',','....,',,',','.'.. 
:
J;:$:t::*
m:
;
;;f:::;'t:t::!:
:

i
::t:?
w::;;f:W
?
f,
*?:
11
:
:: .::' 


:,P: 


;i 
;:[fi 


:

::::::x
iE



x::;
...-

:::

?*:
:::.
-:

:::::::
:

t:
.::

:?:
: t:
::
:::::::*:

::::::::::
:

::::
<::

:


 ...... 


Tartak. Widok wsp61czesny od uL Lidzbarskiej. 


zatrudniala 15 os6b. W oczasie I] wojny swiatowej kierowal tartakiem 
Treuhander W. Schmelzer ("Treuhander" - komisarz naznaczony przez 
wladze okupacyjne dla zarzqdzania polskim przedsi
biorstwem). 
W latacl1 1945 - 1950 kierownikiem byl Ignacy Janiak. Obecnie jest to 
Torunskie Przedsi
biorstwo Przemyslu Drzewnego S.A. - Zaklad Prze- 
myslu Drzewnego w Brodnicy przy ulicy Lidzbarskiej 45. 


Jagdkommando 
W zwiqzku z nasileniem si
 ruchu partyzanckiego w brodnickich 
lasach wzniesiono przy ulicy Lidzbarskiej dwa parterowe baraki, 
w kt6rych rozmieszczono specjaln q grup
 policyjnq. Tadeusz Jaszewski 
w pracy "Okr
g pomorski Armii Krajowej - Podokr
g poludniowo- 
wschodni" (Torun 1996) na stronie 121 podal nast
pujqce 0 tym 
wiadomosci: 
"W koncu 1943 r. zostala ulokowana w barakach na ulicy Lidzbarskiej 
w Brodnicy jednostka policyjna, okreslona jako zwiadowcza kompania 
zmotoryzowana, pod wodzq mjr Bartscha. Liczyla ok. 300 zandarm6w 
i policjant6w pomocniczych i wchodzila w sklad grupy policyjnej do zwal- 
czania "band" okreslonej jako "Weichsel-Ost". Staly posterunek tej grupy 
zostal umieszczony w Lidzbarku WarmifLskim (powinno bye: w Lidzbarku 


281
		

/Brodnickieulice282_0001.djvu

			Welskim - JW), a grupy poscigowe (Jagdkommando) byly rozmzeszczane 
dorainie w lasach nadlesnictwa Ruda, w siedzibach lesnictw i gmin. Szcze- 
g6lnie silne oddzialy Jagdkomlnando penetrowaly graniczne tereny powiatu 
brodnickiego i dzialdowskiego" . 


NOWA KOLONIA 


Nazwy: Neue Heimat - Nowa Kolonia - Ulica XXXV-lecia PRL - Nowa Kolonia 


Przy Szosie Lidzbarskiej w Brodnicy, nazywanej w latach 1935-1939 
ulicq Pierackiego, na niezabudowanych terenach prywatnych nalezqcych 
cz
sciowo do adwokata Kazimierza Pawlowskiego, a cz
sciowo do 
aptekarza J6zefa Grostego, w pierwszych latach wojny wzniesiono 
dziesi
c blok6w mieszkalnych. Prace przy ich budowie wykonywali 
w latach 1940-1942 junacy z RAD (skr6t od Reichsarbeitsdienst - niemiec- 
kie zgrupowanie paramilitame zblizone do Powszechnej Organizacji 
"SltiZba Polsce" z okresu 1948-1955), skoszarowani w barakach w lasku 
miejskim. Domy, posiadajqce przeci
tnie po dziesi
c mieszkan, byly 


rY' .-.-- 
<: - :-
> ,- '- 
,r . 
--- .._..\....:-..-_"'..._
.
--...
 


:.r
 


Nowa Kolonia 10. "Ostatni Mohikanin". Rys. Rudolf Birkholz. 


282
		

/Brodnickieulice283_0001.djvu

			jednopi
trowe z poddaszem, wzmeslone z cegly oraz otynkowane, 
posiadaly dachy dwuspadowe kryte dachowk q . Caly ten kompleks 
otrzymal nazw
 "NEUE HEIMAT" ("Nowa ojczyzna") i przeznaczony 
byl dla przybylych z Rzeszy urz
dnik6w niemieckich, ktorych 
zatrudniono w Brodnicy. W roku 1942 jako wlasciciela wpisano 
"Reichsgau Danzig-Westpreussen - Gauselbstverwaltung" ("Okr
g 
Rzeszy Gdansk-Prusy Zachodnie - Okr
gowy Samorzqd"). Osiedle to 
podczas dzialan wojennych nie zostalo zniszczone. Od konca stycznia 
1945 nazywalo si
 "NOWA KOLONIA" i obejmowalo domy od ill 1 do 
ill 10. W dniu 27 wrzesnia 1979 uchwalq Miejskiej Rady Narodowej 
dotychczasowe miano zastqpiono nowym: "ULICAXXXV-LECIAPRL". 
Postanowieniem MRN z 27lutego 1990 roku przywr6cono pierwotnq 
nazw
 "NOWA KOLONIA", ktora obowiqzuje do czasow wspol- 
czesnych. 
Od szeregu lat obiekty te Sq modemizowane: nadbudowa, zmiana 
dachu na jednospadowy kryty papq, zwi
kszenie ilosci mieszkan 0 dwa, 
instalacja centralnego ogrzewania, cieplej wody, zbiorczej anteny 
telewizyjnej, domofonow i dobudowa balkonow. Architektonicznie 
dostosowane Sq do duzych, powstalych w latach siedemdziesiqtych, 
blokow mieszkalnych znajdujqcych si
 w poblizu. Na rysunku 
przedstawiono "ostatniego Mohikanina" - jedyny zachowany jeszcze 
dom w starym stylu. W przyszlosci b
dzie on rowmez poddany 
unowoczesnieniu. 


.\
\
 
,\ 'I),
 
 
.
 
t..":' -- .
 


-t 
tY 


..
'. 
t";.."'. 
-r::.... , 


283
		

/Brodnickieulice284_0001.djvu

			INDEKS ULIC - NAZWY POLSKIE 


A 
Aleja ZMP = Paderewskiego 22, 242, 245 
Armii Czerwonej = Mostowa 209, 212 


B 
Bramowa 13 
Buczka = Koscielna 181, 186 


C 
Cicha 12, 94 
Cmentarna 23, 164 
Cukrowa = Kopernika 12, 13, 48, 66 
Czwartak6w 21, 26, 256 


D 
Drwenska = Nad Drw
q 207 
Drw
czna = Nad Drw
cq 207 
Duzy Rynek 12, 13, 26, 29, 30, 32, 33, 36, 37, 45, 48, 49 
Dworcowa 21, 26, 168, 178, 179 
Dzierzynskiego = Mazurska 217, 219 


F 
Farna 12, 13, 21, 26, 78, 79, 81 


G 
Garbarska = Wodna 12 
Garncarska = Zdunska 12, 103, 104 
Gen. J6zefa Hallera 12, 13, 26, 29, 59, 63, 64, 65 
Gdynia 235 
Grobla 26, 94 


284
		

/Brodnickieulice285_0001.djvu

			H 
Hallera = Gen. J6zefa Hallera 12, 21, 60, 174 
Hanki Sawickiej = Kamionka 117, 118 
Hibnera = Sw. Jakuba 27, 109, 110 


J 
Jakuba = Sw. Jakuba 12, 13, 21, 109, 110 
Janka Krasickiego = Przykop 188 
Jaroslawa Dqbrowskiego = Kr6lowej Jadwigi 22, 246, 249 
Jatki 12, 21, 26, 51 


K 
Kamionka 12, 13, 21, 26, 55, 57, 117, 118, 119, 122, 123, 125, 129, 
131, 132, 133, 134, 135, 193 
Karola = Paderewskiego 242 
Katarzyny = Fama 12, 78 
Kilinskiego l2, 13, 21, 26, 95, 96 
Kopemika 12, 13, 21, 26, 29, 48, 65, 66, 68 
Koscielna 13, 21, 26, 181, 186, 187 
Kosciuszki 13, 21, 27, 29, 68, 72 
Kr6lowej Jadwigi 21, 22, 240, 246, 247, 249, 250 
Ks. Kujota 21, 22, 235, 236, 238, 240 
Ks. Sciegiennego = Fama 78, 79 


L 
Lidzbarska 26, 224, 277, 278, 280, 28] 
Luizy 246, 247 


E 
Lazienna 21, 22, 235, 240 


M 
Maly Rynek 13, 21, 27, 52, 54, 55, 57 
Marchlewskiego = 3 Maja 250, 253 
Mariana Buczka = Koscielna 181, 186 


285
		

/Brodnickieulice286_0001.djvu

			Mazurska 21, 27, 217, 219, 221, 224, 227 
Meksyk 240 
Mickiewicza 21, 27, 153, 155 
Mostowa 16, 21, 27, 209, 212, 214, 215 


N 
Nad Drw
cq 16, 21, 27, 207 
Niskie Brodno 21, 22, 170, 171 
Nowa zob. Strzelecka 102 
Nowa Kolonia 26, 282, 283 
Nowe Miasto == Wodna 12, 115 
Nowy Swiat == Nad Drw
cq 13, 16 


o 
Okr
zna == Przykop 188 
18 Stycznia 21, 25, 273, 275 


p 
Paderewskiego 21, 22, 240, 242, 245 
PCK == Wiejska 171, 173 
Piaski == osada 13, 156 
Piaski == ulica 21, 27, 262 
Piekarska == Sw. Jakuba 12, 109 
Pierackiego == Lidzbarska 21, 277 
Piwna 254, 255 
Plac Rewolucji Pazdziemikowej == Duzy Rynek 29, 33, 36 
Plac Strazacki == Stary Plac Szkolny 74, 77 
Plac Szopena == Maly Rynek 52 
Pocztowa 12, 21, 27, 90, 91, 92 
Podg6ma 21, 27, 266 
Przedmiescie Mazurskie 12, 13, 16, 209, 210, 217 
Przedzamcze 12, 21, 27, 114 
Przesmyk 27, 94 
Przykop 13, 16, 21, 27, 188, 189, 192, 193, 194, 202, 205 


286
		

/Brodnickieulice287_0001.djvu

			R 
Rybaki 12, 13, 16 
Rymarska = Przedzamcze 12, 114 
Rynek = Duzy Rynek 12, 21 
Rynek Rybny 46 
Rzeznicka 27, 262 


S 
Sqdowa 13, 21, 23, 100, 156, 157, 158, 164, 167 
Sienkiewicz a 21, 22, 89, 174, 229, 231, 235, 240 
Sokolow 22, 240, 241 
Stary Plac Szkolny 12, 21, 27, 74 75, 77 
Strzelecka 12, 13, 21, 27, 97, 100, 102 
Sukiennicza = Tylna 12, 104 
Synagogi = Strzelecka 13, 97 
Szewska = Kilinskiego 12, 13, 95, 96 
Szkolna = 3 Maja 250, 252 


S 
Slusarska 12, 13, 68 
Srednia 27, 94 
Swierczewskiego 59, 62 
8W. Jakuba 12, 13, 27, 109, 110, 113 
Swiniokqty 19, 21, 28 


T 
Tryfta 16 
3 Maja 21, 27, 229, 250, 252, 254 
XXXV-lecia PRL = Nowa Kolonia 282, 283 
Tylna 12, 16, 21, 27, 104, 106 


W 
Wenecja 16 
Wiejska 21, 23, 171, 173, 175, 176 178 
Wielka = Gen. Jozefa Hallera 12, 59 


287
		

/Brodnickieulice288_0001.djvu

			Wiktorii = 18 Stycznia 273 
Wilhelmowska = Gen. Jozefa Hallera 59, 60 
Wodna 12, 21, 27, 113, 115 
Wybickiego 21, 22, 235, 238, 239, 240 


Z 
Zakqtek 13 
Zamkowa 13, 21, 27, 138, 145 
Zdunska 12, 13, 21, 27, 103, 104 
Zlota zob. Pocztowa 13, 92 


288
		

/Brodnickieulice289_0001.djvu

			INDEKS ULIC - NAZWY NIEMIECKIE 


A 
Adolf Hitler Platz = Duzy Rynek 29,32 
Albert Forster Strasse = Kamionka 117, 118 
Alter Schulplatz = Stary Plac Szkolny 74, 75 


B 
Backerstr. = Sw. Jakuba 12, 109 
Bahnhofstr. = Dworcowa 178, 179 
Bergstr. = Podg6ma 266 
Borgwinkel = Swiniokqty 19 
Briickenstr. = Mostowa 209, 210, 212 
Burgstr. = Przedzamcze 114 
Burgstr. = Zamkowa 13, 138 


D 
Danzigerstr. = Sqdowa 156 
Dietrich Eckart Strasse = Podg6ma 266 
Drebnitzgasse = Tylna 104, 105 
Drewenzstr. = Nad Drw
cq 207 


F 
Fischerei = Rybaki 12, 13 
Fischer Vorstadt = Rybaki 12, 13 
Fischmarkt = Rynek Rybny 46 
Fleischergasse = Jatki 12, 51 
Fleischermarkt = Jatki 51 
Friedrichstr. = Czwartak6w 256 


G 
Gerberstr. = Wodna 115 
Gerichtstr. = Gen. J6zefa Hallera 13, 59 
Gerichtstr. = Sqdowa 156 


289
		

/Brodnickieulice290_0001.djvu

			Goldstr. zob. Pocztowa 13, 96 
Graudenzerstr. = Sqdowa 156 
Grosser Marktplatz = Duzy Rynek 13, 29, 30, 32 
Grossestr. = Gen. Jozefa Hallera 12, 59 
Gustav Schmidt Strasse 239 


H 
Hermann Goring Strasse = Mazurska 217, 218 
Hermannstr. = Wybickiego 237 
Hinterstr. = Tylna 104, 105 
Hochmeisterring = Przykop 188 
Hoffmannstr. = Sienkiewicza 229, 231 
Horst Wessel Strasse = Gen. Jozefa Hallera 59, 61 


J 
Jakobstr. = Sw. Jakuba 13 
Johannstr. = Sokolow 240, 241 


K 
Kamionken = Kamionka 12, 13, 117 
Karlstr. = Paderewskiego 242, 243 
Kasemement = Czwartakow 256 
Katharinenstr. = Fama 12, 78 
Kirchenstr. = Koscielna 13, 181, 182, 185 
Kleiner Markt = Maly Rynek 52 
Kleiner Marktplatz = Maly Rynek 13, 52 
Komad von Thiirberg Strasse = Przedzamcze 114 
Kurt Holtzel Strasse = Niskie Brodno, Wiejska 170, 171 


L 
Langfuhrerstr. = Mickiewicza 153, 155 
Lautenburger Chaussee = Lidzbarska 277 
Lautenburgerstr. = Lidzbarska 277 
Lothar Strelau Strasse = Eazienna 236 
Luisenstr. = Kr6lowej Jadwigi 246 


290
		

/Brodnickieulice291_0001.djvu

			M 
Marktplatz = Duzy Rynek 12, 29, 30 
Masurenstr. = Mazurska 217, 218 
Michelauer Chaussee = Lidzbarska 277 
Mittelgasse = Srednia 94 
Mittelstr. = Srednia 94 


N 
Neue Heimat = Nowa Kolonia 282, 283 
Neue Strasse = Strzelecka 102 
Neustadt = Wodna 12, 115 
Neuwelt = Nad Drw
cq 13 


p 
Pfarrstr. = Fama 13, 78, 79 
Poststr. = Pocztowa 90, 91, 92 
Promenade = Koscielna 181 


R 
Riemerstr. = Przedzamcze 12 
Ringstr. = Przykop 188 
Ritterstr. = Fama 78, 79 
Robert Ley Strasse = Paderews:k1ego 242, 243 


S 
Sackgasse = Grobla 94 
Sandstr. = Pia ski 262 
Sattlerstr. = Przedzamcze 12, 114 
Schlachthofstr. = Rzeznicka 262 
Schlossstr. = Zamkowa 138 
Schlosserstr. = Kosciuszki 12, 13, 68 
Schulplatz = Stary Plac Szkolny 74 
Schulstr. = 3 Maja 250, 252 
Schumachergasse = Kiliflskiego 95, 96 
Schumacherstr. = Kilinskiego 12, 13, 95 


291
		

/Brodnickieulice292_0001.djvu

			Schiitzenstr. = Strzelecka 97 
Seestr. == Niskie Brodno, Wiejska 170, 171 
Spitalgasse = Koscielna 181 
Sportstr. = Kr610wej Jadwigi 246, 249 
Steindamm = Kamionka 13, 117, 118 
Steinstr. = Kamionka 117, 118 
Stillestr. = Cicha 12 
Synagogenstr. = Strzelecka 13, 97 


T 
Torstr. = Bramowa 13 
Topfergasse = Zdunska 103, 104 
Topferstr. = Zdunska 12, 13, 103 
Tuchmacherstr. = Tylna 12, 104, 105 
Turmstr. = Kosciuszki 68, 71 


V 
Verbindungstr. = Srednia 94 
Viktoriastr. = 18 Stycznia 273 


W 
Wasserstr. = Wodna 12, 115 
Wilhelmstr. = Gen. J6zefa Hallera 59 
Winkelstr. = Zakqtek 13 


Z 
Zerrmannstr. = Sw. Jakuba 109 
Zuckerstr. = Kopernika 12, 13, 66, 68 


292
		

/Brodnickieulice293_0001.djvu

			Tegoz autora: 


,,67 PUEK PIECHOTY" 
Brodnica 1989, Warszawa, 1992 


"Z PRZESZEOSCI BRODNICY" 
Brodnica 1991, Pruszk6w 1993 


"KOSCIOE EWANGELICKI W BRODNICY" 
Brodnica 1995 


"SLADAMI DAWNEJ BRODNICY" 
Brodnica 1995 


"DZIEJE SZKOEY ROLNICZEJ W BRODNICY" 
Brodnica 1997 


"HISTORIA EWANGELICYZMU BRODNICKIEGO" 
Brodnica 1998 


, 
"Z DZIEJOW BRODNICKIEGO HARCERSTWA" 
Brodnica 1999 


"ABY PAMI
C 0 NICH NIE ZAGIN
EA" 
Brodnica 2000 


"BRODNICKIE NEKROPOLIE" 
Brodnica 2001 


"ROLA ZIEMI CHEEMINSKIEJ 
W POWSTANIU I ROZWOJU ZWI1\ZKU PRUSKIEGO" 
Brodnica 2001 


"KR1\G SENIOROW ZHP W BRODNICY 1986-2001" 
Zielona Cora 2001
		

/Brodnickieulice295_0001.djvu

			.
 


I' 



' 


.
 
':..
 ...... " . 


...
. 


'"  
 .". (h: 

 "", 
"
. , "'" ;".
 
.,t..
..
: 'J?ti: ,::
 
>
'" 
, <\
. 
\;""" 
 'j: o::
 > '.
 
', 
': . .:.",;. 
". 'i::',;J,!;'

 


).
 
... 


. 
. ..: 
.... " 


'....... 
- ')-.- 


. 
} ".,. 


'.'
.. c __ 


'. 
. 


. .r.t., 



 ;. 


',' 



 
 ' 
;:.
' 
'. '. .,,': 
'. 
 


.

 


\ 
.... 
 ..'" 
, '!-" ,.;-
 


'\ 
.',>\i, 
J. -
-;, :;'" 


;. 
,,\.: . 


.,
'., \:' 


}
 '
,<>-.
 - '", -,
 
. :Yi\:

 :' 
:
/ 
. - ;, . {;\:'
;:. . . 
, \.. .,..... 


,""f!"" 



.\\, 
 


c,:t :;

c
: - 


ISBN 
83-916318-2-6 


3(),OO 


»- 
,", 
'
f,", 

" . 
" .' 


,


 
. 
', -.,\\1\' 
, 

.
; .:
:'" : 
,'., 
 \ ", 

...-." 
At., .,. .' 


1 
ii, 
,
"\. ' 


1- I 
. ',', 
'1> 
 
"\'\I: . 1 
c' .. j. I( . .<, :
<::
,_ 
. ,\ '$. \. 
'" ,. ., 
I "'
'': :.

;.\ t- 
. .

.\.' ',c
 
,': ",,,, ,. 
.'t\ "
C,,'. ':.,:::", ,/ 1 '. 
.r}'j. 
.: 1=
;t;:
 


-- 
It< "
:.... 



/rleJskH I Pm ol .tlatowa Blbl10teka Pubhczna w Br.),lnl':Y 



 


Tot,.><". 


{!
 


,. ;::,. :,;}
? 


Oddzj81 Dzieci
cy