Dzieje Chełmży

DZIEJE 


. 
CHEŁMZY 


pon REOAK :JA 
1\11 ECZYSLA \VA \\'OJf:IECł IO\\TSKIEGO 


#. 


lt. 
J_ 
,nr 
-ł
 
I' 


DII. 
...- ::;. 
- --.. :.
 
l"' .
I :- 
: .
 -: ł- :.:.,.... 
- -.- L : 1 " 
i ,.... .\ ...
.,....:..t.\
......
..,.,\
'\\.l: 
 '. 
. 1 ' ',,- .-"'---........;. ....'}'. .... 
I U - , .IO. .., . "'.f. .... "

."


'. :. 
. T' ł 1 - .' . II .; .. . '.' 
... - .,.
 ..- .. 
.
4-. ,__" 
 . .... a..... 
 ",_ \.:"",&0"'. I 
.
 '1 -. ..-/."", 
'- --

'-
'

'-
'" 
I 
 ł. .::... . t..i;;..... -il -;.. .0- i 
 =-- 1 Ad :
'::''':

''";

-' ..qjJI
':
 ' .... 
- 7'"" ) ... 
 . /
...,.., ".. -- .. - 
_ _ . '
' 
":'...'.
£i
.,
'" !... - 
I .. .. . .. . ,... . -- . . -.. '" ... ... -. ....- ; .. 

 .- .
.
:..:-=:-;! .. 
_-:... - "
4"'
-:' ..-- 
:
, '--; - 

: : . " 
 ':;
;g-'ik ..;;:,: . 
-'. ';

..:o i ...
: _o

:
ii;:.-;'ro ;

'-;i:_ 
.. 
 --' . ".--... .........t.-'.-.../"..,. 
...
......,.........., ,. .-.1 

:..... . , . "........ 
 - 
 . ; ::'
.ł"o__. "....
,;'{

 
lJ
'fJil. ..."-.u'rl':", 
.. ........ ''\ -... .-" .. _'''!!ł_
:'.''-
.I.=-.

''''' .A 1.
l'':.'tI'' '1 
: I 
 " r... _ ;f;
: r 
 - - 
- rł!!f..
AI'
"'
." ':.:-ńJi

:"'" '-"'.-=-. 
 . .-
' . 
 - Id:#,;, . 
r.io - . "-1' -'-;:,. .' 
"" ,. .,. -

.- . .'.--1' 
 I.:L.'" '----ł. 
,.' ,_. .,...... _, '. . -./1: .. 
 
.
. ..,"_ f' _ u. -:----TFIi _ . 
' I 
'
 ...ł .: '4' - .
... -. 
,,
. ..-f. ,..
.';"'''''f 
'. -G...


 .... ł -- :- 
ił . ,So _--.,;4/":".,-4 - 1!t -__-;:.".f$. -o
.. _ =- . -4_ _-=--- -_ 
.'\ ....,: -..-.i.... o,"" ' 
-- . "" -
 -- __ - -- --
 
:=-.( 
;,; 
 --ł_ - _..... 
.":.....' . M;..:- _
' r
:
 ... ....... ---. .-,.. ' 
 __ _ - 
--
 

..
 
- ..........;,...... -r.:i. ...-' ..::- .ł 
-,.. 
 _ -:.
 ._
 - ""C"""" 
 
":.r
_ 2
 - _ .... .. ....... ... -.. .
........_.--..I 
 ..r--- -Z
. 6- _ 
 
..... - -
..::-. ---
......:. -,. - --- _:..

-=-:.-=... ... .::.: -

 .." 
.=..
 
- --, '- 
 .-- 
- - - 
 - - -- -----= - 
--=-. ----- 
- - - - 
 
- - 
 ---I _--::::- 
- -=- - _=-==- ",.'. ł='==- .-1- 
" " ----

 
.L.- -=
____ 
-
 ':. 



 



 


.: J- 
.....,a 

... , 



 --=-=--- , 
-łi- - - 


--=-, 
l==- - 


=
>>>
p " 
___ z 


DZIEJE 
. 
CHEŁMZY 


- 


- 


. 
II I 


..w, 

 I 


fJraz:..l.{d/um Che l (11 Z1l1t
l:..t'ec; c 
Toł..(q
'f51ł..(c, ku/lury,! ff2:.eŁQcr//€. " dqtJl:. 
!3ib/{o fe ca. Gh:J
n e/' Un, 
er5C{ f.el,u 
tlt'k cQfq /c, Kopern" k O( . 
f,'-€ft.{ SI:. €. qCf d q n,:e, ł"Y} V h V 9'; CI f{1 ł I. 
tt j) .:J..1'e.(
 Ch et hJ0 
pod r.ecl. prcD! tffl'eC.C(5fc;t-fQ f(f)(c,,€chc!)t(sŁt'e'jo 
z. .z::.:l1 C-1... e n, qm,' dCtI f)z:.e/ ty GfĆ t P"c{ ar - 


Cńe 'm z:.q ( 
 E. c!) S". 1 j
- Y'.
>>>
Autorzy: 


Ireneusz Czarciński 
Mirosław Golon 
Zbigniew Karpus 
Eugeniusz Lewandowski 
Jarosław Poraziński 
Henryk Rochnowski 
Regina Sakrajda 
Jan Sziling 
Kazimierz Wajda 
Mieczysław Wojciechowski
>>>
1Sy
+ 
i0
ł9 f h} 


7) 


'1c M J r
J'
 u . 


DZIEJE 
. 
CHEŁMZY 


POD REDAKC.L\ 
t\IlECZYSLA \\TA \YOJCIECI-IO\\,SKIEGO 


CIIELt\lŻYŃSKIE 
TO\V.\RZYST\\'O KULTURY 


CHELt\IŻ.\ 199-ł
>>>
Recenzenci: 
I Stanislaw Gierszewski 
Ryszard Kozlowski 


Redaktor techniczny: 
Jadwiga Gosieniecka 


Zdjęcia: 
KazimierL Pająk 


Publikacja częściowo subwencjonowana przez 
Radę Miejską w Chelmży 
Cukrownię Chelmża S.A. 
"Izolację" Chelmża S.A. 


ISBN 83-902342-0-3 


Wydawca: 
ChelffiŻyńskie Towarzystwo KułtuI) 
Chełm2a, PI. Wolności 4 


Skład. łamanie. sknnowanie: 
Courier.exe 
Toruń, ul.Szubińska 16E/37, 227-57 
Druk: 
SALAUS 
Toruli, ul. Czarlińskiego 19 


(;.: 


G
-ł 


i I
ł/
('
>>>
SPIS TREŚCJ 


Przedmowa (MIECZYSŁAW WOJCIECHOWSKI) . . . . 
HENRYK ROCHNOWSKI 
Położenie i środowisko geograficzne Chełmży i jej okolic 
IRENEUSZ CZARCIŃSKI 
Dzieje Chełmży do połowy XV wieku . . . . 
1, Pradzieje Chełmży i najbliższej okolicy 
2. Chcłmża w wickach średnich . . . . 


. . . . . . . 5 


9 


.25 
.25 
. 32 


JAROSŁAW PORAZIŃSKI 
Chełmża pod władzą biskupów chełmińskich (1466 - 1772) . . . . . . 47 
KAZIMIERZ WAJDA 
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r,) . _ . . . . . 75 
l, Chełmża po pierwszym rozbiorze i w okresie Księstwa 
Warszawskiego (1772 - 1815) . . . . . . . 75 
2. Chełmża pod ponownymi rządami pruskimi (do 1914 r.) . 82 
MIECZYSŁAW WOJCIECHOWSKI 
Dzieje ChehllŻY w łatach 1914 - 1920 . . . . . 145 
l. Pierwsza wojna światowa (1914 - 1918) 145 
2. W okresie przełomu (XI 1918 -11920) . 154 
/'BlGNIEW KARPUS 
Chełmża w dwudzieslołeciu mi
dzywojennym (1920 - 1939) . . . . 171 
JAN SZIUNG 
Chełmża w lalach okupacji niemieckiej (1939 - 1945) ., ..,. 201 
EUGENIUSZ LEWANDOWSKI 
Chełmża w latach 1945 - 1985. Zagadnienia guspodarcze i społeczne. 
oświata i kultura . . . . . . . . . . . . . 225 


MIROSŁA W GOLON 
Życie polityczne Chełmży po drugiej wojnie światowej 
(do połowy lal oSiemdziesiąlych) . . . . . . 
REGINA SAKRAJDA 
Chełll1L.a w latach 19
5 - 1992 (kalendarium) . 


263 


305 


5
>>>
SPIS lLUS1RACJI 
INDEKS OSOBOWY 


317 
319
>>>
PRZEDMOWA 


C hełffiŻa - miasto o bogatej tradycji historycznej, ośrodek przemys- 
łu cukrowniczego, szczycące się zaangażowaniem jego mieszkań- 
ców w walce o wyzwolenie narodowe w XIX i XX w. - nie doczekała się dotych- 
czas opracowania monograficznego swoich dziejów, Potrzebę przygotowania takiej 
monografii zgłaszano od dawna, ale dopiero w latach 70-tych grupa chełffiŻynian 
- miłośników swojego miasta - podjęła konkretne działania, których efektem miało 
być przygotowanie i opublikowanie monografii, opartej na zachowanych źródłach 
historycznych. Inicjatorami napisania niniejszej książki były ChełffiŻyńskie Towa- 
rzystwo Kultury i władze miasta ChełffiŻy. Gorącym orędownikicm mającej pows- 
tać monografii był nie żyjący już inżynier Henryk Małewski - wielki miłośnik 
Chełmży, członek zespołu historycznego, funkcjonującego przy wyżej wsponmia- 
nym Chełmżyńskim Towarzystwie Kultury, W tym miejscu nałeży także podkreślić 
zasługi działaczy tego Towarzystwa mgra Jerzego Dąbrowskiego, będącego zara- 
zem naczelnikiem miasta, mgr Reginy Sakrajdy - wiceprezesa, od grudnia 1992 r. 
prezesa Towarzystwa oraz sekretarza mgr Elżbiety Nowackiej, Inicjatywa wyd:mia 
drukiem naukowej monografii spotykała się od samcgo początku z gorącym popar- 
ciem władz miasta, którzy nie szczędzili poparcia finansowego w trakcie reallizacji 
poszczególnych etapów pracy nad dziełem. Wymienić w tym miejscu należy, op- 
rócz wyżej wspollmianego naczelnika lllIasta Chcłn1ZY mgra Jcrzego Dąbrowskie- 
go, jego następcę na tym stanowisku mgra Jana Krajewskiego oraz aktualnych 
członków Zarządu Miasta: mgra Wiktora Mola - burmistrza ChełffiŻy, mgra Wła- 
dysława Porębskiego, Ryszarda Muszyńskiego i mgra inL. Henryka Barnasia. 
Wydanie niniejszcj monografii drukiem stało się możliwe dzięki wydatnemu 
wsparciu finansowemu udzieloncmu przcz zakłady przemysłowe i instytucje z te- 
renu Chełmży, WydLiał Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu oraz 
przez dULą grupę osób - mieszkańców Chełmży, którzy w odpowiedzi na apel 
inicjatorów opracowania monografij miasLa odpowiedzieli dokonując wpłat na 
rzecz monografii, Pełny wykaz zakładów pracy, instytucji oraz osób prywatnych, 
wspomagających finansowo zamysł przygotowania niniejszej monografii, zamiesz- 
czono Ila końcu pracy. 
Monografia została przygotowana przez grono historyków z Instytutu Historii 
i Archiwistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (profesorowie J. Szi- 
ling, K. Wajda, M. Wojciechowski, doktorzy I. Czarcinski, J. Poraziński, Z. Kar- 
pus, mgr M. Gołon), prof. H. Rochnowskiego z Instytutu Geografii UMK oraz 
dwóch autorów ze śrooowiska chcłmżyńskiego (dr E. Lewandowski i mgr R. Sak- 


7
>>>
rajda). Munografia ma charakter naukowy, jcj autorzy st:uali Się dotrzeć du zacho- 
wanych i dostępnych źródeł :uchiwałnych i drukowanych, prasy, pamiętników 
i wsponmień oraz opracowań dotyczących dziejów ChełffiŻy. Nadzwyczaj cennym 
iródłem dla zobrazowania dziejów ChełffiŻy w XIX i XX w. okazał się zachowany 
w dobrym stanie zespół :uchiwalny "Akta miasta ChełffiŻy", znajdujący się w Ar- 
chiwum Państwowym w Toruniu. Poszczególnc opracowania, składające się na ca- 
łość monografii, zostały zaopatrzone w w mi:m; szczegółowe przypisy iródłowe, 
dzięki którym czytelnik będzie mógł /.apoznać się z podstawą źródłuwą. wykorzys- 
laną przez autorów. Przypisy powinny być także wskazówką źródłową dla tych 
spośród czytełników, którzy zechcą samodzielnie badać i zgłębiać w szczegółach 
historię ChełffiŻy od czasów najdawniejszych aż po dzicń dzisiejszy. 
Autorzy poszczególnych rozdziałów monografii dąLyli do całościuwegu przed- 
stawienia dziejów miasta w różnych okresach histuryci'nych, co nie zawsze do 
końca było możliwe z powodu poważnych łuk w materiale źródłowym. Na naj- 
większe trudności natkm;li się autorzy, którzy zajęli się dzit:Jan1i Chełmży po 
1945 r. Brak dłuższcj pcrspektywy historyczncj, dużc braki w zachow:mej bazie 
źródłowej, subiektywna ocena zaw:uta w materiałach dotyczących przeszłości, któ- 
rej współtwórcy i uczestnicy biorą z rcguły nadał czynny udział w życiu publicz- 
nym, nie pozwułiły autorom ostatnich rozdziałów monografii na pełne przedstawie- 
nie poruszonych zagadnień, Próbą zaradzenia tym niedogodnuściom było także 
zobrazow:mie niektórych problemów dziejów miasta po 1985 r. w postaci kalenda- 
rium. 
Niniejsza monografia jest adresowana do n1iłośników ChełffiŻy i ziemi pomor- 
skiej, a z racji swojego naukowego charakteru powinna stać się także elementem 
w:usztatu badawczego profesjonalnych historyków, zajmujących się historią Pumo- 
rza i dziejami n1iast polskich, 


Mieczysław Wojciecltowski
>>>
HENRYK ROCHNOWSKI 


Położenie i środowisko geograficzne 
Chełmży i jej okolic 


P ołożenie geograficzne i cechy otaczającego środowiska nallIra1nego 
są bardzo ważnymi, a często nawet decydującymi czynnikami 
wpływającymi na przestrzenne i funkcjonalne zróżnicowanie każdego obszaru, 
w tym również miast. Także rodzaj działalności gospodarczej człowieka, poziom 
rozwoju oraz struktura ckonomiczna miasta i okalających go terenów są w dużym 
stopniu zdeterminowane oddziaływaniem czynników środowiskowych. 
Jakkolwiek środowisko geograficzne w sposób naturalny podlega bardzo po- 
wolnym w czasie zmianom, to jego znaczenie i przydatność gospodarcza zmicniają 
się dużo szybciej, Związane jest to z ewołucją sposobów i kierunków gospodaro- 
wania, postępem technicznym, Icpszym rozpoznaniem zasobów i rozszerzającymi 
się możliwościami wykorzystania coraz to nowych jego cech. Z drugiej jednak 
strony niewła
ciwa, najczęściej zbyt intensywna gospodarcza działalność człowieka 
może doprowadzić do degradacji naturalnych cech środowiska. Dotychczasowe od- 
działywania antropogeniczne zmierzały przede wszystkim do jednostronnego wy- 
korzystywania pozytywnych dła człowieka ełementów przyrody, a tymczasem win- 
ny one prowadzić do właściwego, racjonalnego jego zagospodarowania 
i przywracania mu naturalnych wła
ciwości. 
W świadomości społecznej środowisko przyrodnicze staje się bowiem coraz 
bardziej docenianą wartością wpływającą na jakość życia, a tym samym coraz częś- 
ciej stajc się barierą warunkującą poziom i strukturę zagospodarowania terenu. 
Do podstawowych elementów charakteryzujących położenie i środowisko ge- 
ograficzne każdego obszaru nałeżą m.in.: budowa geologiczna, rzeiba, wody, kłi- 
mat, szata ro
linna i zwierzęca, gleby i surowce mineraInc. 
Pod wzgłędem geologicznym ChełffiŻa położona jest w regionie zwanym plat- 
formą prekambryjską wschodnicj Europy, graniczącą na linii Szczecinek - Toruń - 
Włocławck z regionem platformy paleozoicznej środkowej Europy. Platforma pre- 
kambryjska zbudowiU1a jest z dwóch różnych pięter strukturalnych: głęboko zi1le- 
gająccgo fundamcntu krystaliczncgo i pokrywy osadowej, Fundamcnt krystałiczny 
jest wieku prekambryjskiego i budują go głównie metamorficzne skały krystaliczne 
(np, gnejsy, granulity, amfibolity, itp.), które w wiełu miejscach lXprzebijane są 
intruzjami kw
nych i zasadowych skał głębinowych i wylewnych (np. granity, 


9
>>>
H. Roclmowski 


sjenity, gabra, porfiry, bazalty itp.). Komplcks lych skał cechuje się niespokojną 
budową geologiczną wyrażoną prekambryjskimi sfałdowaniami i pęknięciami, po 
których nastąpił proces daleko posuniętych zrównań. Mimo wykonania wierceń 
przckraczających 5900 m głębokości (w Toruniu 5904 m, w Chełmży 2500 m) na 
tercnie wojcwództwa toruńskiego nie stwierdzono występowania do tych głębokoś- 
ci skał prekambryjskich, Opisany fundament krystaliczny przykryty jest płaszczem 
młodszych osadów, Jakkolwiek pod względem litologicznym i stratygraficznym 
obszar ten cechuje duże urozmaicenie, to jednak od kambru był on sztywny, tzn. 
pozbawiony ruchów górotwórczych (obszar asejsmiczny). Skały budujące pokrywę 
os.ldową wykształcone są w facjach płytkich mórz epikontynentalnych lub lądo- 
wych. Na powierzchni natomiast występują utwory połodowcowe, eoliczne i rzecz- 
nc, głównie gliny i piaski. 
W 
wielIc regionalnego podziału Polski przeprowadzonego przez J. Kondrac- 
kicgo (1978) Chełmża położona jcst na Pojezierzu Chełmińskim, wykazującym 
cechy krajobrazu mlodoglacjalnego. Jego rzeźba ukształtowana została głównie pod 
wpływem ostatniego zlodowacenia, nazywanego bałtyckim, północno(Xlskim lub 
Vistulianem, Jest to obszar wysoczyzny morenowej, zbudowany z moreny dennej, 
przeważnie głiniastej. Upraszczając, na zachód od miasla przeważa morena płaska, 
natomiast tcrcny Icżące na wschód od Chcłmży pokryte są w większości moreną 
falislą, Rzczbę tego obszaru urozmaicają słabo przekształconc crozyjnie rynny sub- 
glacjalne. Bardzicj zróżnicowana jest rzeźba obszaru położonego na wschód od 
miasta, Olxk wymienionych już form występują tu bowiem również piaszczyste 
równiny sandrowc, pagórki i wzgórza moreny czołowej, a także pagórki kemowe. 
13ezpośrednimi osadan1i lądolodu skandynawskiego, klóry w plejstocenie kil- 
kakrotnie nasuwał się na teren Polski Północnej i który ukształtował naturałną rzeź- 
bę tcgo obszaru, są żwiry zwałowe z głazami i piaski, a przede wszystkim gliny 
zwałowe, których n1iąższośĆ dochodzi do kilkunastu, a nawet więccj metrów. Tym- 
czasem wody spływające z topniejącego lądolodu osadziły głównie piaski i żwiry, 
a lokalnie iły i mułki. W okresach międzylodowcowych tworzyły się osady rzeczne 
(piaski, żwiry, mułki), a w jeziorach i starorzeczach również torfy i gytie. Miąż- 
szo
ć osadów ostaUliego złodowaccnie jest zn1ienna i na wysoczyźnie morenowej 
w okolicach Chełmży wynosi średnio 30-50 m. 
Omówiona pokrótce budowa geologiczna nic stwarza korzystnych warunków 
do występow,mia w sąsiedztwie miasta bardzo cennych surowców mineralnych, 
Z wymienionych wyżej osadów w promieniu kilku, kiłkunastu kilometrów od 
CheltTIŻY znaJdują się jedynie złoża piasków i żwirów oraz eksploatowanych glin 
zwałowych. Surowce tc mają znaczenie lokalne i wykorzystywane są przede 
wszystkim dła celów budowłanych. W jeszcze bardziej ograniczonym zakresie dla 
celów gospodarczych wydobywany jest torf i kreda jeziorna. 
Nieco dałcj, bo około 20 km na południe i zachód od Chełmi:y, Pojezierze 
Chełmińskie kontaktuje się z Kotliną Torunską, a w kierunku południowo - 
wschodnim z doliną Drwęcy. Te jednostki praoolinne i dolilUle stanowią odmienny 
elemcnt krajobrazowy i charakteryzują się przeważnie piaszczystymi tcrasami 


10
>>>
Położenie i środowisko geogmficzne Chełmży i okolic 


i rozłegłymi dnami dolinnymi, często zalcwanymi W czasie powodzi. Granice mor- 
fołogicznc między tymi jcdnostkami są bardzo wyraźne, ponieważ mają charakter 
stromych stopni terasowych o wysokości względnej dochodzącej do 70 m. Rozcięte 
są one licznymi, rozczłonkowanymi dolinkami bocznymi, ułatwiającymi zejście 
z wysoczyzny do dolin. Strefa graniczna między wysoczyzną a dolinami rzecznymi 
wyróżnia się największą kontrastowością tercnową, zwłaszcza w micjscach, gdzie 
do krawędzi wysoczyzny przylcgają wyniosłości terenowe. Bezwzględne wysokoś- 
ci w okolicach Chełn1ŻY wahają się od ok. 90 do ponad 100 m npm., z tym zc 
gencralnie wzrastają onc z zachodu na wschód, 
Ważnym elementem gcograficznym urozmaicającym krajobraz Chcłmi:y i jej 
okolic są wody powicrzchniowe. Wśród nich na szclcgólną uwagę i omówienie 
zasługuje Jezioro Chełn1Żyńskie, rozciągającc się na wschód od miasta. Jcgo pods- 
tawowe dane morfometrycznc są następujące: powicrzchnia - 299,6 ha, maksymal- 
na długośĆ - 6125 m, maksymalna szerokość - 550 m. długość linii brzegowej - 
24660 m, objętośĆ - 17242,5 tys. m 3 ural. głębokość maksymałna - 27,1 m i śred- 
nia 6,0 m, Jezioro ChcłmżYllskie jcstjeziorem polodowcowym, trzecim pod wzgłę- 
dem powierzclmi w województwie toruńskim, Położone jest ono na ohszarze mo- 
reny dcnneJ, wypełniając fragment głębokiej rynny o stosunkowo łagodnych 
zboczach. Wielowickowe rolnicze wykorzystanic pr7ylegającej do jeziora wyso- 
czyzny pozbawiło najbliższc okolice jeziora naturalnej szaty leśnej, z wyjątkiem 
nielicznych drzew rosnących bezpośrednio przy jego brzegach, Niecka jeziora ma 
dobrzc wykształconą płycizn.; przybrzeżną, świadczącą o wczcśnicjsl.ym, znacznie 
większym zasięgu jcziora, Powyżej obecnej powicr7chni je1.iora spotkać można 
bowicm dawnc i współczesne plaże, powierzchnic abrazyjnc i klify, P(xl wodą za- 
lega bardziej mulista częśĆ ławicy, porośnięta roślinnością, która utrudllla naturalny 
dostęp do jeziora. Dno natomiast jest stosunkowo wyrównane i płaskie. Jezioro 
zasiłają małe, nieliczne cieki, odwadniające powicrzchnię około 35 km 2 . oraz wody 
podzienme. Odpływ z jeziora dokonuje się głównie poprzez pobór wody przez 
Kombinat Cukrowniczy oraz miasto, Zanieczyszczona w procesie produkcji i przez 
gospodarkę komunalną woda odprowadzana jcst do Browiny, zanieczyszczając tcn 
ciek na całej jcgo długo
ci. Pobór wody z jeziora przcwyższający wielkość dopły- 
wu sprawił, 7C naturalny odpływ z jcziora ciekiem Miałkusz przcstał funkcjono- 
wać, a zwierCiadło wody zaczęło się systematycznic obniżać, pociągając za sobą 
zmiany poziomu wody gruntowcj w najbliLszym otoczeniu jeziora, W celu ratowa- 
nia jcziora w 1955 r, uruchomiono dopływ wody ze Strugi Toruńskicj. Jakkolwiek 
przyczyniło się to do zahamowania zaniku jeziora, jcdnak nic przywróciło natural- 
nych warunków, zakłÓconych nadmiernym poborem wody. Przy obecnym wyko- 
rzystaniu wód jeziornych trudno spodziewać się zasadniczych pod tym względem 
zmian na łepsze. Woda z jeziora jest bowiem potrzebna nadal i będzie pobicrana 
być może nawct w większych niż dotąd ilościach. W tcj sytuacji należałoby popra- 
wić obecny stan zagospooarowama zlewni jeziora, wprowadzając m.in. zadrzcwic- 
nie jej części, mogące wpłynąć nie tylko na poprawę bilansu wodnego, Iccz takze 
na bardzicj kompleksowe wykorzystanie akwenu. 


11
>>>
H, Rochnowski 


W odległości niespełna dwudzicSlu kilomctrów na północny wschód od Chełm- 
ży połoLone jest naJwiększe pod wzgłędem powierzchni jezioro województwa to- 
rw\skicgo - Wieczno (347,0). Nieco bliżej, na południowy wschód od miasta, znaj- 
duje się natomiast malowniczc Jezioro Kamionkowskie, stanowiącc jedno 
z najczęściej odwiedzanych miejsc rekreacji nic tylko przez micszk:uków Chełm- 
ży, lecz również stolicy województwa - Torunia. 
ChełffiŻa położona jest w bliskości działu wodnego II rzędu, rozgraniczającego 
dorzecza Browiny (Fryby) i Strugi Toruńskiej (Bachy). Sprawia to, iż sieć rzeczna 
w tym rejonie jest uboga. W okolicach ChełfIlŻy znajdują się jedynic źródła dwóch 
wspomnianych wyżej rzek, Browina bierze początck koło wsi Kuczwały na wyso- 
kości 92 m npm. Jej długość wynosi 32 km. a powierzchnia dorzecza 323,7 km 2 . 
W jej zlewni położone są jeziora Chełmżyńskic i Grodzieńskie, a sama rzeka, u- 
chodząca do Wisły, nałeży do najbardzicj zanieczyszczonych cicków w wojewódz- 
twie toruńskim. Tymc7ilscm Struga Torwlska bierzc początck z jcziora Wieldządz, 
na wysoko
ci 100 m npm. Bieg tej rzeki już od średniowiccza ulegał daleko idącym 
zmianom, głównie na skutek gospodarczej działalności człowieka, W sposób natu- 
ralny Struga uchodziła wyłącznie do Drwęcy, natomiast od XIII w, część jej wód 
sztucznie skierowano rowem do Torunia w celu napełnienia fosy zamkowej oraz 
wykorzystania jej siły cnergetycznej do poruszania mlynów zbożowych, kaszo- 
wych, foluszy, piwowarni itp. Rozdzielona po raz kolcjny Struga Toruńska obecnie 
przez centrum miasta płynie skanalizowana pod ziemią, uchodząc do Wisły 
w dwóch micjscach: przy zamku krzyżackim i moście drogowym. Jcj długość wy- 
nosi 51,3 km, a powierzchnia dorzecza 360 km:!. 
Klimat okołic Chełn1ŻY nic różni się zasadniczo od klimatu tcrenów sąsiednich. 
Wynika to z nizinnego charaktcru tego obszaru i braku wyrainych barier topogra- 
ficznych i środowiskowych. Można tu jedynic wspomnieć o wzrastającym ku 
wschodowi kontynentaliźmie klimatycznym. Brak szczegółowych danych pomia- 
rów meteorologicznych z samego miasta nie pozwala na precyzyjne pod.mie tych 
parametrów. Niemniej jednak na podstawie interpołacji danych pochodzących 
z najbliżej położonych stacji można powiedzieć, że średnia roczna temperatura o- 
kolic ChełffiŻy waha się od ok. 7,5 do 8,0.C, przy czym micsiąca stycznia wynosi 
-2,0 - -3,0.C, a lipca ok. 17,5 - 18,0.C. Przeciętna liczba dni z opadcm waha się 
tu od 140 do 160 dni w ciągu roku, a średnia roczna SUI11d opadów dochodzi do 
550 mm. 
Ważnym czynnikiem 
rodowiska naturalnego, mającym istotny wpływ na fun- 
kcje gospodarcze ChełffiŻy i sąsiadujących z nią obszarów, są głeby, Miasto, choć 
samo (Xłożone jest na wąskim pasie słabych glcb bielicoziemnych, oloczone jest 
strefą żyznych gleb brunatnych, do którcj przylegają gleby płowe. Są to bardzo 
przydatne dla rolnictwa gleby powstałe głównic na glinach polodowcowych, które 
przez wieki poro
niętc były micszanymi lasami liściastymi. Ważnymi cechami dc- 
cydującymi o rolniczcj wartości gleb, poza ich przynależnością typologiczną i skła- 
dem granulo metrycznym, są również takie cechy, jak zasobność w składniki pokar- 
mowe, potrzeby wapniow:mia itp. Gmina Chełmża charaktcryzuje się stosunkowo 


12
>>>
Połużenie i środowisko gt:ograticzne Chełmży i okolic 


S1"20' p -.. . 
1\.-' 
. il., 
'.
;) 
I 
I ! 
. I 
I .'. 
,'t..' 
f": 6 92 
J I 
N 
'-:I
 I 
, I I 

, 
1....6"100 
i 
S3'10
.,...' 


, 
q.. 
, 
1- 
I ') 
I 
,/ ą :) I 
/ / 
.-' 6B6/ 



 7 /// / 
Q / 
/ 
2 
 
3 
 b 
ł. ,..-;.:...... .) "-) X 
..... !\-.: C ')( "- "v 'x 
S . Y Y'X,," 
6 . '-" .. 
Q d ' . "- . 
b , " " '\. " ,"\." " 
-------- 
O 
 4 6 8km c ---- ---- 


Ryc, l. Pułożenie i środowisko na1uralne Chcłmży i jej okotic 
1 - midSla-L.abul!owa; 2 - cieki; 3 - jeziora; 4 - lasy; 5 - punkty wysokościowe; 6 - Surowce m.ineratne: 
" - pia
ki i żwiry. b - gtiny zwalowe eksploalowane; 7 - Typy gleb: " - gleby brunatne. b - gleby płowe. 
c - gteby bi...ł oziemne. d - czarne ziemie. e - mady 


- 


13
>>>
H. Rochnowski 


małym udziałem gleb o niskiej zawartości fosforu (30 - 40%), wyższym, bo 60- 
70% udziałem gleb o niskiej zawartości potasu, a tylko 10 - 20% powierzchni głeb 
wymaga wapniowania. O dużej przydatności rolniczej gleb okolic CheiffiŻy świad- 
czy fakt, iż zaledwie kilka procent zajmują gleby o najniższej klasie bonitacyjnej, 
czyli V i VI. 
Z punktu widzenia przydatności rolniczcj, gleby okolic Chełmży, znajdujące się 
zwłaszcza na zachód i północ od miasta, należą do najlepszych, to znaczy do kom- 
płeksu pszennego bardzo dobrego i dobrego. Tymczasem na terenie sim1ej Chełmzy 
występują, jak już wspomniano, gleby bielcozicnmc oraz tak zwane antropogenicz- 
ne, czyli w dużym stopniu przekształcone przez człowieka. 
Istotnym komponentem urozmaicającym środowisko przyrodnicze jesl natural- 
na szata roślinna. jej skład i charakter uzałeżniony jest przede wszystkim od takich 
cZYllIuków jak klimat, głeby, rzeźba tcrenu, warunki wodnc itp. Okolice ChełffiŻy 
nie slmowią pod względem geobotanicznym odrębnej całości, lecz mają wybitnic 
charakter przejściowy. Swiadczy o tym fakt, że jakkołwiek ChełffiŻa położona jest 
w geobotanicznej krainie zwanej Zachodnio-pomorski Pas PrzeJściowy, to już 
w niedalekicj odległości od miasta przebicgają granice takich krain jak Kraina Po- 
jezierze Pomorskie i Kraina Wiełkopolsko-Kujawska. (W. Szafer, B. Pawłowski 
1959). Najbliższe okolice ChełffiŻy nałeżą do naj uboższych w województwie toruń- 
skim obszarów o zachowanej naturałnej szacie roślinnej. Zaledwie 1,6% powierz- 
chni gminy Chełmża zajmują łasy, Jest to głównie następstwem występowarua tu 
żyznych gleb, które picrwotnie porastały mieszane lasy liściaste. Po ich wykarczo- 
waniu, gleby te od stułeci wykorzystywane są pod uprawy rolnicze. Najbliższe 
ChełffiŻy zachowane skupiska łeśne znajdują się na północ od Torunia oraz nad 
Drwęcą na południe od Golubia-Dobrzynia, a większe, zw,ute kompleksy Icśne 
porastają bardziej oddaloną Kotlinę Toruńską i Pojezierze Brodnickie. 
Obok szaty roślinnej ważnym elcmentem środowiska przyrodniczcgo jest świat 
zwierzęcy. Okołice ChciffiŻy nałeżą do zoogeograficznej krainy południowo-bał- 
lyckicj. Otwarte przestrzenie oraz brak zasadniczych przeszkód terenowych spra- 
wiają, że obsz:u ten posiada dogodne warunki do swobodnego przenikania różnych 
ełemcntów faunistycznych, co tym samym nie sprzyja wyodrębnieniu się lokalnej, 
specyficznej fauny. Większość zwierząt pospołitych występujących w Polsce rep- 
rezentowanych jest również na tym terenie. brak w pobliżu ChełffiŻy większych 
kompleksów łeśnych powoduje, iż rzadko można tu spotkać większą zwierzynę, jak 
np. łosia, sarnę, jełenia czy dzika. Częściej natomiast z drapieżców tchórza, z pso- 
watych łisa, z gryzoni wiewiórkę, nornicę rudą i polnika zwyczajnego, a ponadto 
zająca i dzikiego królika. Urozmaicony jest także świat ptaków, spośród których 
najliczniej występują: z ptaków wodnych - wiclc gatunków kaczck (krzyżówka, 
cyraneczka, podgorzałka) z gęsi: gęś gęgawa, czajka, z brodźców mewa śmieszka, 
rybitwa CZan1.1, zimorodek, łabędź niemy, bocian biały. Do ptaków zimujących tu 
należą: kaczka lodÓwka, gęgoł, tracz rurogęś, a na przelotach pojawia się: gęś 
białoczelna i zbożowa, z kaczek świstun, płaskonos i czernica, mewy morskie: pos- 
polita i żółtonoga, a także sowa uszata. na polach spotkać można kuropatwy, ba- 


14
>>>
Położenie i 
rodowisko geograliczne Chełmży i okolic 


żanty, rzadziej przepiórki. Z bardziej znanych ptaków drapieżnych występują: jas- 
trząb, krogulec, myszołów i inne. Zimują lutaj między innymi kc:mia czarna i my- 
szołów włochaty. Do ptaków najczęściej spotykanych w samym mieście należą. 
wróblowate, gołębie sierpówki, grzywacze, rzadziej turkawki. Wśród występują- 
cych tu gadów wymienić nałeży jaszczurki i węże, zaś płazy mają przedstawicieli 
w takich gatunkach ja: kumak nizinny, rzekotka, żaby i ropuchy. W pobliskich 
jeziorach występują: ryby karpiowate, węgorz, szczupak, sum, miętus, okoń, san- 
dacz, cicrnik i innc. Zmiany środowiska naturałnego wywołane gospodarczą dzia- 
łałnością człowiekc:1 prowadzą mestety do zaniku niektórych gatunków świata przy- 
rody ożywionej. W mieście girul motyle, głównie zawisaki, łokałnie zanika trzmiel, 
spada liczebność pszczoły stepowej, przepiórki itp. Przejawem troski o zapobieże- 
nie dałszemu ubożeniu miejscowcj fauny winno być tworzenie rezerwatów, bądź 
wprowadzanie ochrony gatunkowej. Zakres tej ochrony jcst jednak jak dotąd nie- 
zadawałający. 
Omówione w zarysie takie elementy, jak budowa geologiczna, rzeźba terenu, 
hydrografia, klimat, gleby, szata roślinna i zwierzęca, tworzą środowisko naturalne 
lub inaczej krajobraz naturalny. W typołogii krajobrazów naturałnych województ- 
wa toruńskiego R. Galon (WojewÓdztwo toruńskie, 1984, s, 251-259) obszar oko- 
lic Chełl11ŻY zaliczył do I typu krajobrazu naturałnego, Charakteryzuje się on bez- 
leśnymi, głiniastymi równinami wysoczyznowymi z rzadkimi jeziorami, lokalnymi, 
niewielkimi powierzchni:uni piaszczystymi oraz drobnymI wzniesieniami tereno- 
wymi. Jest to równa, prawic bezjcziorna powierzchnia morenowa, rozcięta płytkimi 
dolinami i rynnami, od dawna pozbawiona szaty łe
ncj i dzięki glebom brunatnym 
i płowym, a miejscami czarnym ziemiom, stanowiąca najlepsze w województwie 
grunty orne. Pcwne ozywienie tego monotonnego krajobrazu rolniczego wprowa- 
dzają parki wiejskie oraz niewiełkie remizy łeśne dla zwierzyny łownej. 
Według wyżej wymienionego autora w ramach Pojezierza Chełmińskiego wy- 
różnić można mezoregion zwany Równiną Chełl11Żyńską. Reprezentując I typ kra- 
jobrazu naturalnego. wyróżnia się ona skrajną płasko
cią tcrenu, brakiem łasów 
i ograniczoną liczbą jezior. Jest to typowa wysoczyzna morenowa, pozbawiona 
większych form marginalnych łądołodu, jak również większych dołin. Odwadniają 
ją ł3rowiml i Struga Toruńska. 
Przez wiele stułeci podstawowe elementy 
rodowiska geograficznego Chełmży 
i jej okolic nic ułegły zasadniczym zmianom. Najważniejsza z nich polegała na 
tym, iż tcreny najstarszej czę
ci miasta położone były niegdyś na wyspic otoczonej 
jeziorami, która zanikła na skutek zarastania brzegów i obniżania się poziomu wód 
jeziornych. Pcwne konsekwencje dla środowiska naturalncgo miało także karczo- 
wanie i wypałanie lasów, które SL'lOowiły ochronę przed rozwojem procesów denu- 
dacyjnych i eolicznych. Nieco później zmiany w krajobrazie spowodowały sztucz- 
ne wykopy i nasypy powstałe na skutck budowy stawów rybnych, dróg 
utwardzonych, linii kolejowych itp. Dla potrzeb budownictwa mieszkc:miowego 
i przemysłowego łagodzono spadki i niwelowano teren. Wklęsłc formy terenu są 
skutkiem ekspłoatacji surowców mineralnych. takich jak: torf, kreda jeziorna, pia- 


15
>>>
H. Rochnowski 


sek, żwir, ił, glina. Przekształcaniu przez człowieka ułegała także głeba, przede 
wszystkim w ogrodach przydomowych i na działkach warzywnych, Tak więc obok 
procesów naturalnych bardzo istolnym, zwłaszcza w samym mieście. czynnikiem 
rzeźbotwórczym była bezpo
rcdnia lub pośrednia działałność gospodarcza człowie- 
ka. prowadzona głównie w oSIatnim stuleciu, W wielu przypadkach doprowadziła 
ona do zakłócenia naturalnych procesów, powodując często ujcnme skutki przyrod- 
nicze, a w konsekwencji pogarszając stan środowiska. w ktÓrym żyje człowiek, 
Obok naturalnych, drugą grupą czynników charakteryzującą położenie i środo- 
wisko każdego obszaru są czynniki historycznc i społeczno - gospodarcze. Po us- 
tąpieniu z tego terenu lądołodu w okrcsic preborcałnym (lO 250-9100 lat temu) 
wkraczały tu powszechnie puszcze leśne, Stąd początkowo pierwsze gromady 
łudzkie zajmowały się łowiectwem i rybołówslwem, a następnie hodowlą bydła 
i uprawą roli (od ok, 5 tys, lat). Pierwsze prawdopodobnc ślady bytności człowieka 
na tym terenie pochodzą z epoki neolitu, tj, ok. 4000-1500 lat pne. Przypuszcza 
się, iż we wczesnym średniowieczu pojawili się tu Prusowie, klórych część wygi- 
nęła, a pozostali rozproszyli się w okresie wypraw Bolcsława Krzywoustego. Od 
lego czasu datuje się ekspansja i zajmowanie tych terenów przcz plemiona słowiań- 
skie. 
Obronne położenie Chełmży na wyspie, okoliczne żyzne ziemie oraz możliwoś- 
ci połowu ryb w pobliskich jeziorach sprawiły, że od dawna istniały tu korzystne 
warunki dla osadnictwa ludzkiego. 
W okresie pierwszych Piastów omawiany obsz:u położony był na ziemi 
chełmińskiej, stanowiącej część państwa polskiego, Po sprowadzeniu na te zie- 
mie zakonu krzyżackiego w cełu chrystianizacji pogańskich Prusów, w 1243 r. 
bulla papieska uregułowała organizację Kościoła w posiadłościach krzyżackich 
przez utworzenie czterech biskupstw, w tym chełmińskiego, W 1251 r. biskup 
chełmiński Heidenreich obrał Łozę (dawna nazwa Chełmży) na stolicę diecezji, 
erygując kapitułę oraz rozpoczynając budowę katedry i zamku. Prawdopodobnie 
wówczas ówczesna Łoza wraz z przywilejem lokacyjnym uzyskała prawa miej- 
skie i nową niemiecką nazwę, która powstała z połączenia nazwy Kulm (Cheł- 
mno) ze słowem See Gezioro)-, przybierając w rozmaitej transkrypcji brzmie- 
nia: Culmensee, Culmensehe etc., w końcu nazwę Kulmsee. Chociaż nie 
dochował się do dziś dokument lokacyjny, to urbanistyczny układ miasta świad- 
czy, że założono je według schematu miast średniowiecznych lokowanych na 
prawie chełmińskim, będącym odmianą prawa magdeburskiego. Herb miasta 
z XIII wieku przedstawiał pierwotnie front katcdry, a z czasem upodobnił się do 
bramy miejskiej. 
Dzieje Chełmży wiążą się ściśle z historią ziemi chełmińskiej, Dobre warunki 
życia wynikające ze sprzyjających cech środowiska naturałnego spowodowały, że 
chętnie osiedlałi się tu również mieszkańcy dalej położonych terenów. Około poło- 
wy XIV w. ziemie te charakteryzowały się znaczną jak na owe czasy liczbą łud- 
ności, a gęstość zaludnienia wynosząca 15-20 osóblkm 2 była podobna jak na Ma- 
zowszu, Kujawach czy w Wielkopolsce. Niestety liczne wojny polsko - krzyżackie 


16
>>>
Pułożenie i 
rodowisko geograficzne Chełmży i okolic 


hamowały rozwój miasta. Dopiero w wyniku wojny trzynastołctniej (1454-1466) 
19 X 1446 roku podpisano tzw, drugi pokój 10ruński, w konsekwencji którego Po- 
morzc Gdańskie i ziemia chełmińska, w tym Chclmża, powróciły do Polski. Wów- 
czas to zapoczątkowany został okres pomyślnego rozwoju miasta. który jednak nic 
trwał długo. Do upadku miasta przyczyniły się licznc zarazy i pożary, a do jego 
ruiny najazdy szwedzkie w XVII w. Jakkolwick okupacja wojsk Karola Gustawa 
nie trwała zbyt długo, to jednak dokonanc w tym czasie zniszczenia gospodarki 
i trudna sytuacja polityczna Rzeczpospolitej szłacheckicj doprowadziły w 1772 r, 
do podpisania pierwszego aktu rozbioru Polski. Na mocy jego postanowień ówczes- 
ne wojcwództwo chełmińskie, z wyjątkiem Torunia, zajł;1i Prusacy. Wraz z utrwa- 
1:U1icm się władzy zaborcy silnie wzrastała germanizacja, w odpowicdzi na którą 
wzmagała si.; działalność narodowa ludności połskicj, R:mgę Chcłmi:y obniżyło też 
przcnicsicnie w 1824 r. stolicy diecczji i rezydcncji biskupa chełmińskicgo do Pel- 
plina, Ponowny rozwój gospodarczy miasta związ:my był z budową w końcu XIX 
w, połączell kolejowych z Torunicm i Grudziądzem, a przede wszystkim z wybu- 
dowaniem w 1882 r. dULcj cukrowni, która po pOLaf7e w 1904 r. została rozbudo- 
wana, stając się największym tego typu zakładem w ówczcsncj Europie, Jcdnym 
z wyrazów intensywnego rozwoju miasta na przcłomic XIX i XX w. mogą być 
dane obrazujące ponad trzykrotny wzrost liczby micszkańców w ciągu 30 lat. Jeżeli 
bowiem w 1880 r. Chełmża liczyła 3429 mieszkańców, w 1890 r. - 6327, w 1900 r. 
- 8987, to w 1910 roku już 10 612 (A. Jelonek 1967, s. 6). W okresie zaboru 
Chcłmża położona była w powiecic toruńskim wchodzącym w skład regencji kwi- 
dzynskiej należącej do prowincji Prusy Zachodnic. Po odzyskaniu przcz Polskę 
niepodłcgło
ci w 1918 r. Chełmża wcszła w skład powiatu toruńskicgo, przy czym 
Toruli był jcdnocześnie slolicąjedyncgo województwa nadmorskicgo - pomorskie- 
go, Po zakończeniu drugiej wojny światowej, do 1975 r., omawiane miasto położo- 
ne było nadał na tcrenie powiatu toruńskiego, nałeżąccgo do województwa bydgos- 
kiego. Pierwsza faza reformy podziału administracyjncgo Polski przeprowadzona w 
1973 r. spowodowała likwidację istniejących do tcgo czasu podstawowych jednos- 
tek administracyjnych, jakimi były gromady i wprowadzenic większych jednostek 
- gmin, Wówczas to Chełll1Ża stala się siedzibą gminnych władz miejskich i wiej- 
skich. Druga faza reformy podziału administracyjnego kraju przcprowadzona zos- 
tała z dniem l czcrwca 1975 r. i połegała na likwidacji powiatów i zwiększeniu 
liczby wojcwództw do 49, W jej konsekwcncji utworzono między innymi wojc- 
wódzIwo toruńskie, w którego zachodnio - środkowej części położone są miasto 
i gmina wiejska Chełmża. 
Miasto Chcłmża jest enkławą otoczoną zc wszystkich stron terenami nałeżący- 
mi do gnńny wiejskiej posiadającej tę samą nazwę. Tymczascm gmina Chełmża, 
poczynając od północy w kierunku wschodnim, graniczy z następującymi wicjski- 
mi jednostkami gminnymi: Kijewo Królewsklc, Papowo Biskupic, Lisewo, Płużni- 
ca, Wąhrzeźno, Kowalewo Pomorskie, Łysomice, Łubianka i Unisław. Najbliżej 
Chełll1Ży położonymi miastami są: oddalone u około 20 km Toruń, Chcłnillo i Ko- 


17 


-
>>>
H, Rochnowski 


17 

 /.. 
r ..... ."0 
.....'! :' 
}o. . o" 
....:....... X 
 .AKi J '
w.. 
.\ \0 ." .
 KT(
C' 


:" .
.... 
......i 
........ 
. i 
Ptużn i co ;..: 
. --.-:;-,.,::
----- 
.11 
...."WĄBRZEZNO 
\. .9/ 
--.-==- _.! \.. f

.. /. --r: 
. 
Fbpowo-
;.r 
 
 
iSku p 1-l.../ J t....", i1 
'"
HEŁMłA .-rr-::;-..-:::cF:/ ...../ 
J , ,,,, 
..,..(? ..... "- 

.. j).
 

 .
 

--ł___ r-- 


_:ł----..__ 
ŁUbionk 
 '- .4- \ o : ..'...,..... 
-', _S": 
,
.-'O'" li \
 J 
" 'I l --- 
"- \" ........ !-" 

\..., 
..,}
.
omice 

.. \ 
:"'
 .-== 
............ - :.......... 
,......,....,! \'" /. / 
..';.,....'".._'-- 
:;:.:".;.

... tp.
 .u.tL :L::u:. 
. __ ......):.
e




 


. illsewó- :..... 
"'.".// 


7
 
.1::/1 i;. 
- . 1/ '. 
T \.\ 


,
 


" 
" 



 



 6 
2 . 7 -'-- 
3 o 8 ---- 
...--- 
l. 9 125JJ 
5 --- O 5 ' Q km 10 -ł---+--'-+- 
. , 


Ryc. 2. Położenie administracyjne i transportowe Chełmży 
l - nuasta-ubudowa: 2 - siedziby gmin; 3 - inne wsie: 4 - granice gmin; 5 - granice gminy Chelmza: 6 
- drogi główne; 7 - drogi krajowe; 8 - drogi lokatne; 9 - numery dróg: 10 - koteje 


wałewo Pomorskie, o ok. 25 km Wąbrzeźno oraz o ok. 30 km Golub-Dobrzyń i 40 
km Grudziądz (ryc. 2). 
Chełmża, mimo swej bogatej, wielowiekowej historii, w czasie której pełniła 
ważne zewnętrzne funkcje, zwłaszcza ko
cielne i przemysłowe, po drugiej wojnie 
światowej traciła swe dotychczasowe znaczenie na rzecz innych, bardziej dyna- 
micznie rozwijających się w tym czasie miast. Wyrazem stosunkowo wołnego tem- 
pa przemian miasta może być relatywnie niski przyrost liczby ludności. Jeżeli bo- 
wiem w 1946 r. ChełffiŻa liczyła 10 764 mieszkańców, to po 45 latach, tj. w 
1991 r., ich liczba wzrosła o ok. 4,5 tys., bo do 15 373 osób. Jak się wydaje, jedn.1 


18
>>>
Położenie i 
rodowisko geograticzne Chehnży i okolic 


z głównych przyczyn takiego stanu rzeczy jesl położenie ChełffiŻy w "cieniu" od- 
ległego o niespełna 20 km Torunia, obejmującego zasięgiem swego oddziaływania 
również omawiane miasto. Sama zaś Chełmża pozbawiona jesl iSlolnych, konku- 
rencyjnych, wewnętrznych czynników miastotwórczych. 
Ważnym ełementem wpływającym na współczesne kierunki i poziom rozwoju 
społeczno - gospodarczego miasta jest jcgo położenie i powiązanie transportowe. 
Położenie Chełmży z dała od większych rzek, stanowi:lcych do połowy XIX w. 
główne szlaki transportowe, nie sprzyjało gospodarczemu rozwojowi miasta na 
szerszą skalę, Dopiero uzyskanie pierwszego połączenia kolejowego w 1882 r. 
z Toruniem i Grudziądzem wpłynęło na uruchomienie w lyffiŻe roku dużej cukrow- 
ni, klóra ożywiła gospodarkę ChełffiŻy. Kołejne powiązanic drogą żelazną otrzyma- 
ła ChełffiŻa w 1893 r. przez Unisław z Fordonem oraz w 1901 r. z Mełnem. Do 
dziś są to linie jednolorowe, nie zelektryfikowane. Najważniejszą z nich jest linia 
rełacji Toruń - Grudziądz o charakterze regionalnym. Największą liczbę połączeń 
kolejowych posiada Chełmi:a właśnie z Toruniem i Grudziądzem. Pozoslałe dwie 
linie są znaczme mniej obciąLone i pełnią fUflk:cje lokalne. 
Korzystniejsze wydaje się natomiast położenie ChełffiŻy w sieci dróg kołowych. 
Do lat osiemdziesiątych przez miasto, a nawel SimlO jego centrum, przcbicgała między- 
narodowa droga E75 (dawniej EI6), w klasyfikacji krajowej droga nr l, prowadząca 
z wybrzeża gdańskiego przez Toruń - Łódź na południe Polski. Wówczas to ruch 
kołowy wewnątrzmiejski nakładał się na ruch tr:UlZytowy, co ograniczało ich płynność 
i bezpieczeństwo, a także powodowało znaczne przekroczenie dopuszczalnych norm 
zanieczyszczenia powictrza atmosferycznego i natężenia hałasu. W celu uchronienia 
miasta przed uciążliwym ruchem tranzytowym pojazdów samochodowych, wybudo- 
wano obejście drogowe, przeprowadzając ten międzynarodowy szłak w błiskości po- 
łudniowo - zachodnich granic miasta. Spośród dróg krajowych z Chełmży, przcz Biel- 
czyny do drogi nr l, prowadzi szosa nr 547, a przez Pluskowęsy w kierunku Zeglna 
droga nr 55 I, Ponadto z miasta, idąc od północy na wschód, wychodzą między innymi 
drogi w kierunku: Dubiełna, Grzegorza, Zalesia, Grzywny, Browiny i Kończewic, klÓ- 
rc mają przedc wszystkim charakler lokalny. Chełm7.a posiada kilkadziesiąt połączeń 
autobusowych, w tym nąjwięcej z Toruniem, a następnie z Chełmnem. W typologii 
węzłów transportowych województwa toruńskiego ChełffiŻę można zakwalifikować do 
węzła lypu ponadgminnego. 
Środowisko geograficzne i położenie transportowe są jednymi z podslawowych 
czynników warunkujących kierunki dzialalności gospodarczej i wpływających na po- 
7iom rozwoju społecmcgo i gospodarczego każdego obszaru. Na ogól tereny wiejskie 
pelnią głównie fUflk:cje rolnicze, zaś obszary micjskie funkcje pozarolnicze. 
Analiza zjawisk społeczno - gospodarczych, w lym głównie rolnictwa, przeds- 
tawiona zosIanie według d:mych dotyczących gminy Chełmża, ponieważ informa- 
cje statystyczne ujmowane są zgodnie z podziałem administracyjnym. W 1991 r. 
gmina Chełm1.a zajmowała powierzchnię 17 872 ha, którą zamieszkiwało 9 936 
mieszkańców, co dawało 
rednią gęstość zaludnienia 56 osób na l km 2 . Z pracy 
w rolnictwie i Ie
nictwie utrzymywało się 5R,3% ludności zawodowo czynnej, co 


19 


-
>>>
H. Rochnowski 


Tabela l 
Użytkowanie gruntów w mieście i w gminie Chełmża w 1991 r. 


W)'szczegótnlenle Miasto Gmina 
w hektarach 
Ogólna powlcrzclll1ia gruntów 783 17 872 
Użytki rolnc: razem 368 15 848 
grunty ome 311 14 914 
sady 17 193 
łąki 27 514 
pastwiska l3 227 
Lasy i grun1y leśne 6 241 
Pozostałe grunty 409 l 783 


Źródłu: I'ml..tawowe d,me stalystyczne według miast i gmin za 1991 r., WUS Tonul, 1992, s. 21 


jcst wskaźnikiem wyższym niż przeciętrue w kraju, nawct biorąc pod uwagę tylko 
lcreny wiejskie. Okolice Chcłmży, za które uznano obszar gminy, wyróżniają się 
najwyższym w województwic, bo blisko 90% udzIałem użytków rolnych w ogólnej 
powierzchni gminy. Z tego zaledwie 6,4% st:Ulowią użytki rolne o najniższej, bo 
V i VI klasic honitacyjnej, W strukturze użytkowania ziemi około 80% zajmują 
grunty ornc, co również jest jcdnym z najwyższych wskaźników jakie pod tym 
względem mają gnnny województwa toruńskiego, Spośród pozostałych 20% mniej 
więcej połowa użytkow:U1a jest łącznie przez pastwiska, sady i lasy, a pozostałe to 
tereny zabudowane, komunikacyjne, nieużytki itp. Jeżeli idzie o strukturę wielkoś- 
ciową gospodarstw rolnych, to stosunkowo wysoki jest lU procentowy udział gos- 
podarstw jak na nasze warunki dużych, bo przekraczających 10 ha, a relatywnie 
niski gospodarstw małych, do 5 ha powierzchni. 
Sprzyjającym rołniclwu czynnikom przyrodniczym towarzyszy wysoki poziom 
kultury rolnej nnejscowych rołników. Przcjawia się on między iImymi: w wysokich 
wartościach wskaźników nawożenia, w stosowaniu kwalifikow:Ulego maleriału 
siewnego, mechanizacji, dużym zużyciu encrgii elektrycznej, długości czynnej sieci 
wodociągowej itp. 
Współwyslępowanie tych korzystnych dla rolnictwa uwarunkowań sprawia, że 
okolice Chełn1ZY wyróżniają się, nie tylko w skali województwa, lecz również kra- 
ju, wysokim udziałem w struklurzc zasiewów takich upraw jak pszenicy i buraków 
cukrowych, mniejs£ym j,;cZlluenia i warzyw, a bardzo niskim źyta i zienmiaków. 
Rolnicy uzyskują tu plony pszenicy przckraczające 50 q/ha, a roczne zbiory tego 
zboża wynoszą w gminie ponad 14 tys. ton rocznic. Sposób i kierunki użytkowania 
ziemi i produkcji roślinnej mają także określony wpływ na strukturę pogłowia 
zwierząt gospodarskich. Dominuje tu zdecydowanie hodowla bydła, mniejszą rolę 


20
>>>
Poluzcnie i środowisko geograficznc Chcłmży i okutic 


odgrywa trzoda chłewna, a pogłowie koni i owiec nalt:zy do najniLszych w woje- 
wództwie. 
Z uwagi na wysoką specjalizację i wydajność rolnictwa okolic Chełmży gmina 
ta charakteryzuje się najwyższymi w województwie toruńskim wskainikami pro- 
duktywności Liemi i produkcji towarowej, czyli tej, która zbywana jest poza macie- 
rzystym gospodarstwem. Srednia produktywność ziemi kształluje się tu bowiem na 
poziomie 70-90 jednostek zbożowych (JZ), a udział produkcji towarowej w pro- 
dukcji globalnej przekracza na ogÓł 60%. W użytkow:miu gruntów ornych przewa- 
Lają kierunki pszenno - buraczane z uprawami pastewnymi (koniczyna, lucerna) 
lub pszenno - jęczmienno - buraczane, a w hodowli zwierząt gospodarskich pog- 
łowie bydła, Tymczasem w produkcji lowarowej naj waLniejszą rolę odgrywa ży- 
wiec bydlęcy, mleko, buraki cukrowe, pszenica i jęczmień. 
W sumie, sprzyjające warunki przyrodnicze, dawne tradycje i wysoki poziom 
kultury rolnej sprawiają, że rejon Chelll1ŻY reprezentuje bardzo wysoko produktyw- 
ne, wydajne, 10warowe i intcnsywne rolnictwo, wyróżniającc się pod tym wzglę- 
dem nie tylko w regIOnie toruńskim, lecz równicż w kraju. 
Licząca ponad 15 tys. mieszkańców Chełmża zdjmuje powierzchnię 783 ha, co 
dajc średnie zagęszczcnie 1971 osób/km 2 . Tak jak głÓwną funkcją gospodarczą 
okolic ChełmJ.y jcst wysoko rozwinięte rolnic Iwo, tak w samym mieście z pracy 
w rolnictwie i leśnictwie w 1991 r. utrzymywało się załedwie 7,9% ludnoś"ci zawo- 
dowo czynnej, Od łat osiemdziesiątych XIX w. najważniejszą rolę w strukturze 
zatrudnienia w mieście posiada przemysł, który jednocześnie jest głównym czynni- 
kiem miastotwórczym Chełmi:y. Obok uruchomionej tu w 1882 r, dużej cukrowni 
do pierwszej wojny ś"wiatowcj powsIały w mieście m.in, ełektrownia (1896 r.), 
gazownia 0896 r.), zaklady produkujące papę (1889 r,), cegielnia (1913 r.) i rzcź- 
nia miejska (1914 r.). Do funkcjonujących już fabryk, w okresie międzywojennym 
dołączyły jeszcze m.in. nowo uruchomione zakłady gałanteryjne (1923 r.) i zak1ady 
mlynarskie (1931 r.). 
W 1935 r. na terenie Chelmży 18 istniejących zakładów przemysłowych sku- 
piało ok. 70% łudności zawodowo czynnej, a dalszc 14% pracowało w 83 warsz- 
tatach rzemidlniczych. Po drugiej wojnie światowej nadal największym zakładem 
przemysłowym miasta pozostawała cukrownia, z tym, że dotychczasowy wybitnie 
sezonowy charakter produkcji zmicnił się na całoroczny. Było to możliwe dzięki 
uruchomieniu w 1947 r, Wytwórni Alkoholu Bezwodnego i Rafinerii Soli Potaso- 
wych, w następnych latach Wytwórni Suchego Lodu. Obok tego zak1adu ważną 
rolę odgrywał też przemysł drobny, spółdzielczy i rzemiosło przemysłowe. Stąd też 
struktura gałęziowa przemysłu miasta wykazywała dość wysoki stopień zróżnico- 
wania i choć przemysł spożywczy był najbardziej rozwinięty, to istotnc znaczenie 
miały rÓwnieL przemysł drzcwny, odzieżowy i inne br:mże. Mimo silnego uprze- 
mysłowienia liczba miejsc pracy w Chełmi:y, nawet w łatach siedemdziesiątych, 
była niewystarczająca, o czym świadczy liczba ok. 2000 osób wyjeżdżających w 
1972 r. każdego dnia do pracy poza miasto, głÓwnie do Torunia. Ponieważ w pier- 
wszych łatach dziewięćdziesiątych redukcje miejsc pracy w ościennych miejsco- 


21 


-
>>>
H. Rochnowski 


wościach dotknęły w dużym stopniu ludnoś"ć dojeżdżającą, obecnie Chełmża nale- 
ży do miast mających w województwie toruńskim jeden z najwyższych wska1ni- 
ków bezrobocia. 
Zasadnicze przemiany ustrojowe oraz idące w ś"lad za nimi zmiany podstawo- 
wych zasad ekonomicznych, które zapoczątkowanc zostały w Polsce jesienią 
1989 r., spowodowały znaczne perturbacje w gospodarce miasta, w tym przede 
wszystkim w przemyśle. Połegają one głownie na zmi:mie gospodarki centralnie 
zarządzanej na wolnorynkową oraz przekształceniach struktury własnościowej 
z dotychczas donunującego udziału własności uspołecznionej w kierunku prywaty- 
zacji. W początkowym okresie przekształceń procesy te w powiązaniu z utratą 
dawnych, mal0 wymagających rynków zbytu w byłych krajach socjalistycznych, 
otwarciem na konkurencyjny import towarów oraz niedostatkiem krajowego kapi- 
tału. przyczyniły SIę do znacznej dekapitalizacji maJątku trwałego, zwłaszcza bez- 
pośrednio produkcyjnego, a w konsekwencji spadku ilości i jakości produkcji, ob- 
niżenia zatrudnienia oraz dochodów ludnoś"ci. Te niepomyślne zJawiska zachodzące 
w Chełmży, podobnie zresztą jak niemal w całym kraju, dOlyczą przede wszystkim 
większych zakładów, klóre ze zrozumiałych względów są mniej podatne na różno- 
rodne znuany aniżeli małe wytwórnie, Należy jednak żywić nadzieję, iż transfor- 
macja gospodarki chełffiŻyńskiej nie spowoduje zbyt głębokiej jej depresji, a doko- 
nana zostanie w stosunkowo krótkim czasie, stwarzając pozytywne przesłanki 
pomyślnego rozwoju miasta. 
Ohok przemysłu drugą wazną funkcją ChełffiŻy są szeroko rozumianc usługi, Jest 
10 stara funkcja Chełmży, klórą zazwyczaj pełniły miasteczka feudałnc na terenach 
rolniczych. Ohccnie świadczone w szerokim zakresie głównie w lecznictwie, oś"wiacie, 
kulturze, rzemiośle i h:mdlu. Te i inne usługi adresow,me są nie tyłko do mieszkańców 
miasta, łecz także do ludności rolniczego zaplecza Chełmży. Sprzyjają temu między 
innymi dobre powiązania komunikacyjne miasta z otac7ającymi jc obszar.uni wiejski- 
mi, dla których Chelmża pełni w tym zakresie funkcje ośrodka lokalnego, Szczegółow- 
sze dane charakteryzujące poziom rozwoju wybranych dziedzin usług w 199 I r. zawie- 
rają informacje statystyczne zamieszczone w tabeli 2. 


Tabeła 2 
Wybral1C dane statystyczne dla miasta i gn1iny ChełffiŻa w 1991 r. 


WyszcLcgótnicnie Jcdnustka miary Miasto Gmina 
Ludność os6b 15 373 9936 
Powierzchnia lun 2 7,8 178,7 
Gęstość zaludnienia os6blkm 2 1971 56 
Przyrost na1uralny os6b 26 40 
Saldo migracji osób -21 19 
Dochody budżelów mln zł t5 795 8106 
22 
.- 
-
>>>
Poło1:enie i środowisko gcograficznc Chelmży i okolic 


W)'szczegótnicnie Jednostka miar)' Miasto Gmina 
Wydatki budżctów mln zł 15018 6742 
Abonenci: 
telefoniczni liczba 1232 122 
na 1000 ludności 80 12 
radiowi liczba 4938 2184 
na 1000 ludności 321 220 
telewizyjni ticzba 4543 2079 
na t 000 tudności 295 209 
Długość sieci: km 27,6 74,0 
wodociągowej 
kanalizacyjnej km 10,3 5,8 
Mieszkania liczba 4742 2409 
Szkoły podstawowe liczba 4 10 
Licea ogólnoksz1ałcące liczba l - 
Szkoły zawodowe liczba 3 - 
Przedszkola liczba liczba 6 9 
Biblioteki publicz. liczba 13 21 
Lekarze ticzba 28 l 
Łóżka w szpitalach liczba 168 - 
Przychodnic zdrowia liczba 3 - 
Ośrodki zdrowia liczba - l 


Źródło: PoJstawowe dane statystyczne według miast i gmin za 1991 f., WUS Toruń, 1992, s. 16-46. 


Położenie i środowisko geograficzne oraz aktualny poziom rozwoju ekonomicz- 
nego sprawiają. iż Chełmża, piąle pod względem liczby łudności miasto wojewódz- 
lwa loruńskiego, jest ponadgmirmym ośrodkiem wielofunkcyjnym, a okolice Cheł- 
mży wyróżniają się wysokim poziomem rozwoju rolnic lwa. 


Źródła i literatura 


Atlas przemysł" Poł.rki, (red. S. Leszczycki). IGiPZ PAN, Warszawa 1973. 
Atll/s wojew6dlJwa bydgoskiego, (red. L. Straszewicz), Warszawa 1973. 
Jelonek A., Llldlloft miast i osiedli typ" miejskiego na ziemiacII Polski od 1810 do 1960 T., 
Dokumcmacja Geograficzna, z, 3/4, Warszawa 1967. 
Kondracki J., GeograJia fizyczna Polski, Warszawa 1978, 


23 


-
>>>
H. Rochnowski 


Materiały do monografii geograficzno-gospodarczej CJzełmty, (oprac. W. Jankowska, J. Machin- 
ko), Dokumentacja Geograficzna, z. 4, Warszawa 1964. 
Podstawowe dalie statystycVle wediug miast i gmill za 1991 r" WUS Toru/] 1992, 
Rochnowski H., TorlIIiski o/roJek przemysłowy, Warszawa-Poznań- Torul1, 1978, 
Rochnowski H., Zrótnicowanie stmktllry gałęziowej; przestrzennej przem)'słu miast; terenów 
wiejskich obszam dolnej Wisły, Toru/] 1990. 
Województwo bydgoskie - krajobraz, dzieje, kllltllra, gospodarka, (red. A, Swinarski), Poznall 
1973. 
Województwo tom,rskie - przyroda, llldllo/t; osadnictwo, gospodarka, (red. R. Galon), Warsza- 
wa-Poznal]- T orUll 1984.
>>>
IRENEUSZ CZARCIŃSKI 


Dzieje Chełmży do połowy XV wieku 


I. Pradzieje Chełmży i najbliższej okolicy 


l. Pocątkł I rozwój badań archeologicznych regionu 
P odstawą odtworzenia procesów dziejowych z czasów, kiedy nie 
zn:mo jeszcze pisma, jak i tych, z których zachowało się niewiele 
źródeł pis:mych, są zabytki archeologiczne. Zbiory ich istnieją od dawna, jednak 
istotne znaczenie mają wówczas, gdy są znane okoliczności odkrycia, 
l3Iiższe i dałsze okolice dzisiejszej Chełmży były badane przez archeologów 
w różnym stopniu, ale samo miasto nie doczekało się bardziej systematycznych 
i kompleksowych badań, Rozpatrywanie procesu dziejowego dla tak małego regio- 
nu napotyka na wiele trudności zarówno z powodu braku systematycznych badań, 
jak i różnej pozycji politycznej, gospodarczej omawianego terytorium w przeszłoś- 
ci. Położenie Chełn1ŻY między dwoma najważniejszymi ośrodkami ziemi chełmiń- 
skiej, jakimi były niewątpliwie Chełmno i Toruń, jeszcze bardziej to zadanie utrud- 
nia. Dlatego też wydaje się konieczne przedstawienie badań prowadzonych na 
terenie całego regionu. 
Badania :Lrcheołogiczne ziemi chełmińskiej sięgają drugiej połowy XIX w. 
i związane są przede wszystkim z działalnością powołanego w 1875 r. Towarzyst- 
wa Naukowego w Toruniu l . Z tego okresu pochodzą badania w Chełmnie i Kałdu- 
sie 2 . Badania prowadzono także w okresie międzywojennym 3 . Jednakże nadal kon- 
centrowały się w najbliższych okolicach Chełmna. Po drugiej wojnie światowej 
dopIero pod komec lat pięćdziesiątych wznowiono badania prowadzone wcześniej 
w Kałdusie, jak też rozpoczęto kilkułetnie badania na cmentarzysku w Podwiesku. 
Do pierwszej z wymienionych miejscowości wrócił w łatach 1969-1973 Andrzej 
Kola z Instytutu Archeologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w To- 
runiu 4 . WiełoIetnie badania prowadzono też na grodzisku kultury łużyckIej w Gzi- 
nie 5 . Warto też wspomnieć o badaniach prowadzonych na terenie Torunia 6 . 
Badania wykopaliskowe w ostatnich łatach zostały uzupełnione badaniami po- 
wierzchniowymi, prowadzonymi w ramach tzw. Archeologicznego Zdjęcia Polski, 
które przyniosły znaczące wyniki 7 . 


25
>>>
I. Czarciński 


2. Śruduwisko geograficzne 


Chełmża znajduje się na lerenie Pojezierza Chełmińskiego, jednego 
z sześciu mezoregionów Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego położonego po 
prawej stronic Wisły i obu brzegach Drwęcy. Pojezierze Chełmińskie znajduje się 
na północ od doliny Drwęcy, na wschód od dołiny Wisły i na południe od doliny 
Osy8, Chełmża i Wąbrze:lno Icżą wśród pagórków właściwego pojezierza. 
Warunki klimalyczne i stosunkowo wysoka jakość gleb sprzyjały od najdaw- 
niejszych czasów rozwojowi rolnictwa. 
Zalesienie lego obs7:lfu w średniowieczu było wi.;ksze niż obecnic, ałc zapewne 
nic przekraczało 50% powierzchni 9 . Nie odbiegało wic;c od irmych regionów p:u1S- 
twa polskiego ohjętych rozwijającym SIę osadnictwem. Wpłynęło ono niewąlpliwie 
na dalszc zmi:my środowiska geograficznego omawiancgo regionu, Najbardziej wi- 
doczne zmiany wystąpiły w wielkości zalesienia, co wiązało Sil; z rosnącym od 
wczesnego średniowiecza zapotrzebow:miem na drewno, Znacznc zmiany nastąpiły 
takżc w zakresie układu nawodnienia, Zmiany te miały zarówno charakter nalural- 
ny (zarastanie jezior), jak i wywołany działalnością człowieka (melioracja)JO. 
Kolejnym czynnikiem, klóry wpłynął na środowisko geograficzne regionu, był 
rozwój (od XIII w.) miast, a wśród nich i Chełmży. 


3. Początki osadnictwa na ziemi chdmińskiej 


Ziemia chełmil1ska. podobnie jak Pomorze, zostala pó:lniej zaludniona 
niL południowe obszary Polski. Dopicro gdy lodowiec wycofał się do Skandynawii, 
pojawili sic: tutaj pierwsi nLieszkiU1cY. Prowadzili oni koczowniczy lryb życia, Naj- 
SI:lfSZY dotąd dowód ich pobytu to obrobiony róg renifera z okolic Chełnma. Józef 
Kostrzewski uważał, że można go datować na końcowy okres magdaleński ll . 
LiczlLiejszc znałeziska pochodzą już z późnicjszych czasów i wiąże się je z wy- 
robanli kultury świderskiej, zawdzic;czająccj swoją nazwę przednliolom znalezio- 
nym w Świdrach Wielkich koło Otwocka, Przemysł świdcrski występujc w końco- 
wej fazic paleolitu, Z tego okresu (15000-10000 lat temu) pochodzą znaleziska 
nliędzy irmynli z Chełmna, Rafy i Gołot 12 , Większe obozowisko tej kultury odkryto 
na lcrenic Podgórza, obecnie dziclnicy Torunja 13 , 
Ludność zamies7kująca zIemię chcłnLińską w paleolicie utrzymywała sic: głów- 
nie ze zbieractwa i myślistwa, które zapewne dominowało. 
W kolcjnej epoce - mezolicie (8000-4000 łal p.n,e.) - były one nadał podstawą 
gospodarczego bylu łudności. Na podslawic znalezisk można wnioskować, że islot- 
ną rolę zaczęło pełnić rybołówstwo. Świadczyć o tym może fakt, że miejscowości, 
gdzic odkrylo wyroby z mezolilu, znajdują się nad Wisłą, Chod7i tu m.in. o Cheł- 
nmo, Czarie, Łunawy, Kałdus, Podwiesk. Być mOLe właśnie rybołówstwo wpłynę- 
ło na lym obszarze na ograniczenie koczowniczego Irybu życia zamics7kuj:\cej go 
ludności. 
Na początku młodszej epoki kamienia (neolit, 4200-1700 lat p,n.e.) na teren 
Pomorza i zienli chełmilisKl
j przybyła z Polski Południowej grupa ludności, która 


26
>>>
Dzieje Chełmży do polowy XV wieku 


przyniosła tutaj zdobycze wyższej cywilizacji, między innymi znajomość uprawy 
roli, hodowli, jak też techniki produkcji naczyń glinianych. Tę pierwszą łudność 
rolniczą na omawianym obs7arze stanowią przcdstawiciełe kultury ceramiki wstę- 
gowej, nazywanej tak od charakterystycznej ornamentyki naczyń. Ludność tej kul- 
tury zetknęła się na terenie ziemi chełmińskiej z plemionami zaliczanymi do kultu- 
ry tardenauskiej (od nazwy miejscowości we Francji, gdzie znaleziono stanowisko 
typowe dła tej kultury). Świadczy o tym fakt odkrycia grotów używanych przez jej 
przedslawicieli w ziemiankach należących do kultury ceramiki wstęgowej zlokali- 
zowanych na terenie późniejszej Cheł mży 14. Ludność kultury ceramiki wstęgowej 
we wczesnym okresie neolitu (4200-3500 lat p.n.e,) posługiwała się ornamentem 
rytym, który stał się dła badaczy elementem wyróżniającym. Zasadniczym zajęciem 
łudności tej grupy była uprawa roli. Była to gospodarka żarowa polegająca na 
uzyskiw:Uliu terenu do uprawy przez wypalanie lasu. Po wyjałowieniu głcby przy- 
gotowywano kolejny kawałek gruntu. Można przypuszczać, że rolnictwo osiągnęło 
wówczas wysoki poziom. Na omawianym obszarze uprawi:mo pięć gatunków psze- 
nicy (zbitokłosą, zwyczajną, płaskurkę, samopszę i orkisz), dwa - jęczmienia, dwa 
- owsa, jeden - żyta, a także prosolS. Uprawiano także len i rośliny strączkowe. 
Myśłistwo odgrywało raczej niewiełką rolę. Z rolnictwem wiąże się nierozerwalnie 
hodowla, Wydaje się, że już picrwszym grupom łudności osiadłej towarzyszyły nie 
tylko oswojone w mezolicie psy i udomowione owce, ale i hodowane kozy, krowy, 
świnie. Ludność kuł tury ceramiki wstęgowej rytej na Pomorzu i ziemi chełmińskiej 
mieszkała w ziemiankach, W życiu codziennym posługiwała się narzędziami. Z o- 
sady tej kuIlury odkrytej w Chcłmży pochodzą m.in, kuliste rozcieracze do żaren 
z wydrążonego kamienia l6 . 
Na początku drugiego okresu epoki kamicnia (mlodszej) na ziemię chełmińską 
przybyła łudność, którą zaliczamy do kuIlury ceramiki wstęgowej kłutej, nazwanej 
tak, podobnie jak poprzednia, od ornamentu występującego na naczyniach, układa- 
jącego się w pasma kątów, zygzaków i rombów, Zmienił się równiez kształt na- 
czyń; zamiast kulistych pojawiły się dwustożkowe i gruszkowate. Osada tej kuIlury 
iStnIała również na terenie Chełmży, Gospodarka ludności kultury ccramiki wstt;- 
gowej kłutej oparta była na uprawie roli i hodowli zwierząt. 
Bardziej intensywny rozwój osadnictwa na ziemi chełmińskiej nast.\pił w środ- 
kowym okresie neolitu. Mamy wówczas do czynienia z jeszcze jedną kuIlurą wy- 
wodzącą się z kręgu naddunajskiego, zwaną lendzielską. DUŻl osad!; należącą do 
tej łudności odkryto w Brześciu Kujawskim. Na terenie ziemi chełmińskiej znał c- 
ziono jeden grób należący do tej kultury (Turzno). Ludność tej kułtury mieszkała 
w dużych naziemnych domostwach (o długości 15-39 m). W tym samym czasie na 
omawianym obszarze pojawiły się kolcjne grupy łudności. Pochodziły one z Jutlan- 
dii i p6łnocno-zachodnich Niemiec, a przez archenłogów są określane mianem kul- 
tury pucharów lejkowatych. Wyroby z mlodszego jej okresu znane są równie:! 
z Cheł mży 17. Kultura pucharów łejkowatych objęła swym zasięgiem prawie całą 
Polskę. Ludność tej kultury żyła, podobnie jak i poprzednie, z uprawy roli i hodow- 


27 


-
>>>
I. Czarciński 


li zwierząt. Na Pomorzu stosowała jeszcze uprawę mOlykową, ałe w Wiełkopolsce 
i na południu używano już radła ciągniętego przez WOł y 18. 
Mieszkańcy ziemi chełmińskiej prowadzili wówczas ożywioną wymi:mę hand- 
lową z irmymi regionami. Z Małopołski sprowadzano wyroby z krzemienia pasias- 
tego wydobywimego w Krzemionkach Opalowskich. Zachowały się także groby tej 
kultury, m.in, w Trzebczu, niedałeko Chełmży, Były to długie (od 60 do 130 m) 
nasypy o podstawie wydłużonego trójkąta l9 . 
Mniej więcej w tym samym czasie co kultura pucharów lejkowatych, pojawiła 
się kultura okreśłana od charaklerystycznego kształtu ceramiki kulturą amfor kulis- 
tych. Plemiona tej kultury utrzymywały się również z uprawy roli, ale większe 
znaczenie miała zapewne hodowla zwierząt. Głównym narzędziem a zarazem bro- 
nią były czworosieczne siekiery krzemierme. Z kołei ozdoby wykonywano najczęś- 
ciej z bursztynu. Swoich zmarły
h ludność kultury amfor kulistych grzebała nies- 
palonych. Umieszczano ich bądź w grobach . megalitycznych, bądt 
w wykorzystywanych ponownie kurhanach kujawskich kultury pucharów lejkowa- 
tych lub też budując okrągłe mogiły z potrójnym ogrodzeniem z głazów i kamie- 
niami nagrobnymi w środku (m.in. w Trzebczu), niekiedy w grobach skrzynko- 
wych 2o . Ostatnic badania kurhanów w Łunawach Wielkich wykazały, że można je 
zaliczyć również do kulLury amfor kulistych 21 . 
W późnym neolicie ziemię chcłmińską zamieszkały plemiona, które ze względu 
na rodzaj stosow:mego ornamentu określa się mi:mem kultury ceramiki sznurowej. 
Różnego rodzaju znaleziska do niej należące pochodzą mm.in, z okołic Chełmna 
i Torunia 22 . Była to ludność półkoczownicza, pochodząca z terenów dzisiejszej Uk- 
rainy, żyjąca z łowiectwa i rybołówstwa. Dopiero na zicmiach polskich przyswoiła 
sobie unucJętność uprawy roli i hodowli. Płemiona te posługiwały się jako bronią 
łukami, oszczepami z krzemiermymi ostrzami i krzemiermymi sztyletami (luk zna- 
leziono w Gręłxx;inie niedaleko Torunia). Kułtura ceramiki sznurowej zamyka ok- 
res neołitu, epoki, w której nastilViI intensywny rozwój osadnictwa, również na 
terenie ziemi chełmińskiej. 


4. Rozwój osadnictwa i jego charakter 


Epuka brązu (1700-650 lat p.n.e.). Zaznajomienie się ludności z brą- 
zem st:mowiło istotny postęp w jej dotychczasowym życiu, Uzyskano bowiem dos- 
konałsze narzędzia i skuteczniejszą broń, Nowa technologia z powodu trudności 
z dowozem i wysokieJ ceny wyrobów brązowych upowszechniała się na omawia- 
nym obszarze bardzo powoli. W pierwszym okresie epoki brązu na Pomorzu 
i w sąsiednich rcgionach zyły dwa różne ludy związane pochodzeniem z połud- 
niem Europy. Były to plemiona kultury grobsko-śmiardowskiej (Pomorze Zachod- 
nie) i kultury iwieńskiej (Pomorze Gdańskie, zicmia chełmińska, Kujawy, część 
Mazowsza). Kultura iwieńska powstała zapewne z przemieszania kultury ceramiki 
sznurowej z tzw. kułturą pucharów dzwonowatych 23 . Na ziemi chełmińskIej Znarła 
jest osada kultury iwieńskiej w Kałdusie 24 . 


28
>>>
D£lcje Che/mży do polowy XV wieku 


W drugim okresie epoki hrązu (1450-1200 łat p,n.e.) omawiany region za- 
mieszkiwała łudność mleL.ąca do kuIlury trzcinicckiej25. Obejmowała ona central- 
ną, południową i wschodnią Polskę. Na zachodzic graniczyła z tzw. kuIlurą przed- 
łużycka. Wzajemne oddziaływania obu grup doprowadziły do powstania nowej 
formacji określanej lllIiUlem kuIlury łużyckiej, nazwiUlej tak od typowych dla niej 
znalezisk na Łużycach. Występowała od trzeciego okresu epoki brązu (l20()-łOOO 
lat p.n,e,) az pu wczesną epokę żelaza (650-400 łat p,n.e.). W okresie największego 
rozkwitu zajmowała całość 7iem połskic
, pÓłnocno-wschodnią i wschodnia część 
Czech, Saksonię, Łużyce, wschodnią część Turyngii oraz znaczną część Branden- 
burgii w dorzeczu górnej i środkowej Łaby. 
Ludność tej kuIlury badacze w większości uwaL.ają za prasłowiańską. Opierają 
się w tym sadzie przede wszystkim na zaobserwowanej ciągłG.ci l.ałudnienia 
i niepuerw:mego rozwoju kuIlury materialncj na ziemiach polskich od pojawienia 
się kultury ŁUL.yckiej aż po picrwsze informacje o Słowianach (Wenedach), Jed- 
nakże nadal brak jest jednoznacznych ustalcń 26 . 
Najbardziej charakterystyczna cecha tej kultury jest zwyczaj palcnia zmarłych, 
przy czym zwykle spalone szczątki chowano w popielnicach, 
Stanowiska tej kultury 7nane są z całej ziemi chcłmiJ'iskicj, Są to 7arówno róL.- 
nego rodzaju przypadkowe znaleziska, jak i cmentarzyska czy osady (Starogród, 
Gzin, Toruń, Kamieniec ild.f7. Również na tercnic dzisiejszej Chełm.i:y znaleziono 
zabytki archeologiczne świadczące o zamies7kiwaniu tutaj ludności kultury łużyc- 
kiej. Są to głównic fragmenty ccramiki i broń 28 . 
Zespół źródeł archeologicznych z tcrenu ziemi chełmińskiej wykazuje podo- 
bieńsIwo do znałezisk z ziemi dobrzyńskiej i Kujaw, a różnice w stosunku do wy- 
robów kuIlury łużyckiej zn:mych z innych obszarów. To skłoniło nicktórych uczo- 
nych do wyodrębnicnia z lej kultury grupy kujawsko--chełmińskiej, obejmujacej 
wszystkie trzy wyżej wymienione krainy, a w łatach siedemdziesiątych Jadwiga 
Chudziakowa przyjęła wręcz istnienie grupy chcłmińskief 9 , Pogłąd ten budzi jed- 
n.1k pewne kontrowersje 3o . 
Gospodarka łudności kullury łULyckiej w początkowym okresie jej rozwoju o- 
pierała się na hodowli. W następnych fazach hodowla i rołnictwo pcłniły równo- 
rzędne rołe, Mieszk:uky zicmi chełmińskiej utrzymywali także oLywione kontakty 
h:mdlowe z innymi regionami, Z terenów północnoeuropejskich pochodzi m.in. 
ffiIecz znałeziony w Chełmży, a datowany na trzeci okres epoki brązu 31 . Broń po- 
chod/iła nie tyłko z obszaru d.lisiejszej Danii czy Szwecji, ałe i Rumunii. Część 
hroni (groty oszczepów i włóczni) docierała z Wiełkopolski i Śląska, Podobnie by- 
ło z ozdobamI. 


Epoka żelaza (650 łat p.n.e. - 1250 n.e.). Żelazo odkryto i rozpoczęto 
jego wykorzystanie najpózniej fe wszystkich mctali używ,mych w pradziejach, co 
tłumaczy się przede wszystkim trudnościami w produkcji, Pełnowartościowy suro- 
wiec otrzymywano bowiem dopiero po specjalnej obróbce, drogą kucia i wielokrot- 
nego podgrzewania brył żełaza uzyskanych po wylopie w piecu hutniczym. 


29 


-
>>>
l. CLarciJiski 


Na teren południowo-wschodniej Europy technołogia produkcji żelaza dotarła 
około 1200 łat przed naszą crą. Całą epokę badacze d7ielą na kilka okresów. 
Wczesny okres (650-400 lat p,n,e,) otrzymał nazwę od wielkiego cmcntar.r.yska 
Hallstall w Auslrii. 
W ziemi chełmińskiej w młodszej fa7ie wc/esnego okresu halsztackicgo trwała 
nadal kultura łu;iycka, Na omawianym ohs7arze odnolOwano kilkanaście stanowisk 
osadniczych. Były to zarówno osady otwane, jak i obronne, Jedną z najwit;kszych 
była niewątpliwie osa(1a w G.r.inie, Podobny charakter miały osady w Kamieńcu (w 
pobliżu Torunia) i Kałdusie (niedalcko Chełmna). Równicż w ChehnL.Y odkrylo 

Iady osady z tcgo ,)krcsu, Niewykluczone. ic miała ona charakter obronny32, Gro- 
dzisko było raczej niewielkie, o rozmiarach 80 x 16 m, W podobnej osadzie w Ka- 
mieńcu stwierdi'OIlO, ze wały hyły zbudowane z gliny i umocnionc Otl zewnątrz 
sko
nie wbitymi palami. Odkryta brama miała długość wjazdu około 10,5 m, a sze- 
rokość około 3,5 m, ze ścianami z bali dt;bowych 33 . Być mo;ic podobnic było 
w osadi'ic chehnL.Yllskicj. 
Znaczna liczba osad, szc7eg(
lnie obronnych, świadc/y o dobrze rozwlllięlym 
bmtownictwie, Z kolei badania cmentaf7ysk po/wałają wnioskować, że kultura łu- 
L.ycka osi:u;nl,;ła w lym c7asie s/czytowy okres ro/woju gospodarC7ego3-1. 
Ludno
ć zicmi l"hełminskiej w okresie halSItackim podlegała wpływom lokal- 
nej grupy kultury łu.i:Yl"kiej znancj .lilko kultura wschodniopomorska. Wyodrt;hmła 
sit; ona w młodszcj fazie wczcsnego okresu epoki iela/a (500--400 lal p,n,e.), Roz- 
wint;ła sit; bardlO szybko i zaczt;ła prowadzić eksp:msjt; z Wyiyny Kas.r.ubskiej na 
sąsicdnie tcreny. Sądzi się, ;ie jej pr7enikanie na 7iemię chełmińską miało pokojowy 
charakter, o czym ma świadczyć m.in. równoległe istnicnie cmentarzysk obu kultur 
w jednej micjscowości 35 . Jedną z głównych róinic mi
dzy kulturą lużycką 
a wschodniopomorską był obrządck pogrzcbowy i ccramika z nim związana. Urny 
z kośćmi nic wstawiano bczpo
rednio, jak w kultufle łużyckicj, do jamy w ziemi. 
alc hudowano obstawę 7 dULych głazów. (i roby tc okrc
la się mi:mcm skrzynko- 
wych. Z reguły miały onc charaktcr rod/inny, Charaktcrystycllle dla ceramiki pog- 
rzcbowej kultury wschodniopomorskiej były urny w górnej czt;
ci modelowane 
w ks/tałcic ludlkicj Iwarzy36. Groby skr.r.ynkowc są znanc m.in. z Chełmna, CJrzyh- 
na. Trzcbc7a i ł.unaw'7. 
WSpólislllicnic na /icmi chełminskiej kultury łuiyckicj i wschouniopomOfskiej 
doprowad/iło do powstania nowcgo zespołu kulturowego określanego jako kultura 
grobów klos/owych, Na opisyw:mym obs.r.afle groby tc tworzą odrt;bne cmcnta- 
rzyska (np. Nowe Johra. b, pow. Chełmno)38, RównieL ceramika tej kultury nosi 
cechy /ar(;wno grupy łULyckicj jak i wschodniopomorskicj. I.udność kultury gro- 
bów kloswwych lalicz:ma jest równieL .lo Prasłowian, podohnie jak ludność kolej- 
ncj kultury dominująccj na omawianym obszar7e w nasl.;pnym okresie epoki Leła- 
la. zwanym latcl1skim (125 p,n.e, - poc/ątck n.e,) a na.r.ywanej wencdzką (od 
nazwy używancj pr7c7 pisarzy grcckich i r.r.ymskich) lub od rodzaju poch(
wk(
w, 
kulturą grobów jamowych. 


30
>>>
DzieJe Chełmży do polowy XV wieku 


W jej obrębie wyróżma SIC dwie grupy lokalne: przeworską w Małopolsce i ok- 
sywską na Pomorzu. Kultura wcncdL.ka przetrwała na ziemi chełmińskiej od koń- 
cowych faz okresu lateńskiego poprzez cały okres wpływów rzymskich (do 400 
n.e.). W czasie jej trwania nast:\piły istotne zmi:my kulLurowc, Niewątpliwy wpływ 
na nie mieli Ccltowie, których główne skupiska na zicmiach polskich były na 
terenic Śląska i w okolicach Krakowa 39 . Pojawili się tam już w III w. n.e. Później 
grupy tcj łudności dotarły do innych regionów, m.in. na teren Kujaw. Wpływ Cel- 
tów na kulturę miejscową można zauwal.yć przede wszystkim w metalurgii żelaza, 
ponieważ byli oni znakomitymi hutnikami 4o , Żelaza w tym okresie zaczęto używać 
nie tylko do wyrobu narzędzi czy broni, ale i ozdób 41 . 
Ludność zamieszkująca ziemię chełmińską zarówno w okresie lateńskim, jak 
I wpływów rzymskich prowadziła ożywioną wymianą handlową tak znajbliższymi 
sąsiadami, jak i bardziej odległymi terytoriami. Świadczą o tym m.in. monety róż- 
nych cesarzy rzymskich, wyroby z brązu i szkła znalezione w różnych miejscowoś- 
ciach regionu 42 . W:uto wymienić tu chociażby dzbany pochodzące z warsztatów 
w Kapui, a odkryte w Rządzu 43 . 
Na podstawie posiadanych materiałów :ucheołogicl.uych znacznie trudniej przy- 
chodzi nam określić stosunki społeczne panujące w okrcsic latellskim i wpływów 
rzymskich na ziemi chełmińskiej, Z reguły zróżnicowanc wyposażenie zmarłych 
świadczy, jak się sądzi, o różnej pozycji majątkowej i spolecznej, Nalcży jednak 
pamiętać, że cmentarzyska dostarczają informacji o stosunkach społecznych pop- 
rzez pryzmat zwyczajów pogrzcbowych i ówczesnych wyobrażeń religijnych 44 . 
Zróżnicowanie majątkowe zmiułych mOLna zaobserwować na cmentarzyskach z te- 
renu ziemi chełmińskicj (Chełnmo, Podwiesk, R7ądz). W wyposażeniu grobów 
Spotykamy nie lylko ceramikę, ozdoby, ale i militaria, Szczególnie wyróżniają się 
pochówki wojowników, wyposażone w oszczepy, miecze. ostrogi 45 . Na pewno ich 
status spoleczny był wyższy od reszty ludności, ale trudno nil tej podstawie wnios- 
kować o hierarchii społecznej. 
Na podstawie dotychczas uzyskanych materiałów :ucheologicznych mOLna 
stwicrd7ić, że ziemia chełmińska była w tym okresic dość licznie zaludniona. Naj- 
nlI1iejszą jednostką osadniczą było tzw, gniazdo. Obejmowało ono zapewne osady 
o powierzchni do 2 ha 46 . Ludność takiej osady, odpowiadająca zapewne rodowi, 
liczyła około 60-80 osób 47 i użytkowała jedno cmentarzysko. Większe skupiska 
osadnicze związ:Ule były z tcrytoriami płemiellllymi. 
Trudno
ci sprawia badaczom również określenie przynależności etnicznej lud- 
ności kultury przeworskiej i oksywskiej. Część uczonych (1, Kostrzewski) uwaLa 
jc za prasłowi:UlSkic, Obecnie bierze się tel. pod uwagę obecność innych elementów 
ctnicznych (W. Hensel), Niektórzy uczeni w ogólc powątpicwają w obecność języ- 
kowych przodków Słowian na tcrenie dorzecza Odry i Wisły przed okresem węd- 
rówek ludów 48 . Zasadniczym problemem są r6Lnice między kulturami wpływów 
rzymskich a wczesnośredniowieczną kulLurą słowiańską, Na obsz:uzc ziemi cheł- 
millskiej w V i VI w.n.e. nast:\piło zapewne przcrwanic osadnictwa. Zd:Uliem Jana 
Grześkowiaka istniało ono nadal, ale w ogr:mlcLOnym zakrcsic 49 . 


31 


-
>>>
I. Czarciliski 


Okn:s wczesnuśrt:dniowlt:cwy (570-1250 n.e.). We wczesnym śred- 
niowieczu teren ziemi chełmińskiej zamieszkiwali Słowianie, zapewne z grupy ku- 
jawskieio. KulIurc tego okresu znamy głównie z osad, otwartych lub obrormych 
(grody), Typową wczesną osadę otwartą datowaną na VI-VII w. odkryto w Lubi- 
czu (woj, toruńskie)51. Z VII w. pochod.li osada w Kałdusie (niedałeko Chełmna). 
Zachow:me wyroby świadczą, 'je poziom produkcji zarówno w lak podSL'lwowych 
dzicdzinach jak rołnictwo i hodowla. jak i zajęciach dodatkowych był wysoki. Naj- 
ważniejsz:t rolę w rozwoju ogólnym odcgrały umiejętności ZWht7ane z produkcją 
narzędzi do uprawy ziemi, ponieważ bczpośrcdnio wpływały na wzrost produkcji 
rolnej, Na podstawie źródeł archeologicznych stwierdza się, że pogłębianie różnic 
majątkowych, a tym samym i społec7l1ych, Zmuszało to dysponentów nadwyżek 
produkcyjnych do umacniania swoJcJ pozycji w społeczeństwie. Uważa się, żc wy- 
razem tych lendencji był wzrost liczby wznoszonych grodów 52 . Przykładem może 
być chociażby wymieni:my już Kałdus, jak i liczne osady powstające w całej ziemi 
chełmińskiej, J. Paradowski stwierdził, ŻC w okresie późnośredniowiccznym było 
ich około stu, rÓ.lnego rodzaju 53 . Osady były ro.lmieszczone dość równomiernic na 
całej zicmi chehllillskiej, co świadczy ojej systematycznym i dynamicznym roz- 
woju, Z kolei rozbudow:my system grodów zabezpieczał ludność przed najazdami 
sąsiadów. 
Mieszkańcy ziemi chełmińskiej wc wczesnym śrcdniowieczu n.lIeżeli do gop- 
łimskicgo związku wielkoplemicnnego, w klórym wyodn;bnia się 8 tzw. małych 
plemion 54 . Tcrytorium chcłmil'iskie Iic.lyło około 5200 km 2 , Na północy graniczyło 
z Pomorzem, na wschodzie z Ma70wszcm. Zachodnia granica plemierma biegła 
wzdłuL Ordy, a następnie skrajem PUSi'czy Bydgoskicj ku Wiśle, którą przekraczała 
na północ od Torunia, a dalej wzdłui: Drwęcy do Brodnicy, gdzie łączyła się z gra- 
nicą wielkoplemiclillą Gopl:m 55 . 


II. Chełmża W wiekach średnich 


l. Uwarunkuwania u
(iłnupułitYCl.nt: i ustn'ij miasta 


Pułużt:nit: gt:upułitycznt: rt:giunu w pit:rwszt:j połuwit: XIII w. Związ- 
ki politycznc /icmi chełmil1skiej z p:u1stwcl11 polskim sięgają panow:mia Mieszka 
I. Na początku XIII w. było podohnie. Lici'ni historycy wykanli ponad wS7clką 
wąlpliwość polityc7llą jcdm)ść tcgo rcgionu 7 Polsk ą 56. Jeśli chodzi o ludność za- 
mieszkującą tę zicmię, to uważa się, 'je zachodziła lUlaj wzajenilla penetracja ży- 
wiołu pruskiego i polskiego, niezaleina od pod.r.iałów politycznych 57 . J:musz Bie- 
niak udowodnił istmenie na ziemi chełmińskiej, obok własności książęcej i bisku- 
piej, dóbr rycerskich rod7in Powałów, Rawiczów i Dołiwów 58 . Z całą pewnością 
region ten naldał w omawi:mym okrcsie do dzicłnicy mazowieckiej księstwa Kon- 
rada Mazowieckiego i sl:mowił jcdnostk.; adnunistracyjną na szczeblu kasztcl:mii 59 . 
W początkach XIII w. tereny na północ OtI Osy, zamies/kałe głównie przez 
płcmiona pruskie, stały się przedmiotem akcji chrystianizacyjnej prowadzoncj 


32
>>>
Dzieje Chełmży do polowy XV wieku 


przez cystersów, Pierwsi mIsjonarze działali w okolicach p6tniejszego Elbląga. 
Akcją kierował zapewne brat GoIfryd 6o . Po jego śmierci pracę prowadzili dwaj 
zakonnicy tegoż zgromadzenia, a mianowicie Chrystian i Filip, za zgodą i popar- 
ciem papieża Innocentego III i arcybiskupa gnietnieńskiego Henryka Kietlicza. Na- 
leży sądzić, że akcja misyjna rozwijała się pomyślnie i około 1212 roku działał już 
w Zamyrze klasztor, którego opatem został Chrystian 61 . W 1216 roku cała zachod- 
nia część Pogezanii wraz z ziemią lubawską była schrystianizow:ma. Sukces Chrys- 
tiana spowodował. że otrzymał z rąk papieża sakrę biskupią. Siedzibą pierwszego 
biskupa pruskit:go był zapewne Zantyr, otrzymany jako nadanie któregoś z prus- 
kich naczelników 62 . Gerard Labuda uważał, te akcja misyjna prowadzona przez 
Chrysti.U1a koncentrowała się na pograniczu pomorsko---pruskim, na wschód od 
Wisł y 63. Jednakże ta pomyślnie rozwijająca się działałność została zagrożona. Od 
około 1216 r. na pograniczu mazowiecko-pruskim zaczął narastać opór ludności 
pruskiej wobec akcji misyjnej i represji stosowanych przez Chrystiana. Poza tym 
zbiegła się z tymi wydarzeniami decyzja papieża, który ogłosił, że ci wszyscy, 
którzy nie mogą udać się do Palestyny, powinni bronić chrześcijan przed poganami 
w krajach nadbałtyckich. Wywołało lO wyprawy krzyżowe na teren Prus, a w od- 
wecie najazdy Prusów, którym udało się nawet wziąć do niewoli wojewodę mazo- 
wieckiego Krystyna 64 . Sytuacja pogorszyła się po jego śmicrci z rozkazu księcia 
Konrada. Wówczas na ziemię chełmińską i Mazowsze spadły kolejne niszczyciel- 
skie najazdy (1217,1220). Wyprawy odwetowe poprowadzili ksi:tżęta polscy. Naj- 
większe miały miejsce w 1222 i 1223 r. W pierws7ej wyprawie wzięli udział: Le- 
szek Biały, Henryk Brodaty, Konrad Mazowiccki i liczni biskupi. W następnej do 
wymienionych dołączyli książęta Pomorza Gd:uIskicgo: Świętopełk i Warcisław. 
Dział:mia milit:une nie przyniosły spodziew:mych efektów, a więc z.U1iechan
 
przez Prusów najazdów. Doszło nawct do tego, że Prusowie w jednej z wypraw 
7niszczyli Płock (ocalał tylko gród), a w kołcjnej dotarli na Pomorze, niszcząc 
kłasztor w Oliwie 65 . 
Korzyść z wypraw odniósł jedynic biskup Chrysti:U1, który w 1222 r. uzyskał 
zgodę księcia Konrada na odbudowę grodu w Chclnmic i ustanowienie w nim sta- 
łej rezydencji biskupów pruskich 66 . Równocześnie Chrystian uzyskał zabezpiecze- 
nic materialne w postaci grodów i posiadłości w ziemi chełmińskiej należących do 
Konrada, jak i zwierzchnictwo diecezjałne oraz część dochodów biskupów płoc- 
kich 67 . Fakt, żc stolica biskupstwa pruskiego miała być na obszarze należącym do 
księcia Konrada, mógł mieć istotne znaczenie w przyszłości w przypadku powo- 
dzenia misji. Chrysti:m stałby się de facto biskupcm polskim, Równocześnie ksiąze 
mazowiecki stawał się protektorem w Prusach, a tym samym mógł mieć większy 
wpływ na sytuację na tym terenie 68 . 
Probłem utrzymania ziemi chełmińskiej i dałszej ekspansji na ziemie pruskie 
pozostawał nadal otwarty. Dłatego też po fiasku wypraw krzyżowych zaczęto roz- 
głądać się za ilmymi rozwiązaniami. Próbowano między innymi zorganizować 
w pogr:micznych grodach mazowieckich i pomorskich stałą "strMę" rycerską, jed- 
nak bez znaczących rezułtatów 69 . Chrystian podsunął pomysł wykorzystania ryce- 


33
>>>
I. CZarCiIISki 


rzy zakonnych. W 1228 r. pojawił się oddział rycerzy, którzy zoslali uposażeni 
w ziemi dobrzyńskiej, sląd ich nazwa "dobrzyńcy". Jednakże niewiele zdolali do- 
konać, a w 1235 większość z nich połączyła się z Krzyżakami 7o . Również próby 
ksiąLąt pomorskich z zakonem Calatrava i joannilami nie powiodły sie t . Z kolei 
Konrad Mazowiecki nawiązał w 1226 r. bezpośrednie kOlllakty z Krzyżakami, o- 
biecując im nadanie ziemi chełmińskiej i jakiej
 innej ziemi na pograniczu Prus 
cełem zdobycia lego kraju, W marcu tegoż roku donacja zoslała potwierdzona 
przez ceSarza Fryderyka II, jednakże nie tyłko w odniesieniu do darowizny księcia 
mazowieckiego, bowiem cesarz korzystając ze swoich uprawnień do dysponowania 
ziemiami pogan, nadał Zakonowi we władanie prusy72. Rokowania z Krzyżakami 
wznowiono w 1228 r., kiedy 10 na dwór księcia Konrada przybyli wysł:Ulnicy wiel- 
kiego mistrza. Tym razem nie mówiono o Prusach. Krzyżacy ograniczyli się do 
przyjęcia od księcia ziemi chełmińskiej, a od biskupa Chrysliana dziesięcin z lych 
dóbr, klóre jeszcze należały do Konrada. Poza lym Krzyżacy w następnym roku 
uzyskali wieś Orłowo na Kujawach, a w 1230 r. Nieszawę. Całość układów zal- 
wierdził bullą papież Grzcgorz IX 13 . Dopiero po uzyskaniu tych gwarancji Krzyża- 
cy przyst:wili do dziahmia, osiedlając się w pobliżu dzisiejszego Torunia. Stąd 
prowadzili zbrojne wypady przeciwko Prusom 74 . Równolegle prowadzili rokowania 
z biskupem płockim Gunterem, od którego dostali w 1230 r. wszystkie posiadłości 
diecezji płockiej w ziemi chełmińskiej z dziesięcinami i prawem patronatu z wyłą- 
czeniem uprawnień Iiturgicznych 75 . 
Jednakże ani przywilej cesarski, ani inne dokumellly nie dawały Krzyżakom 
prawa do Prus. Znajdowały się one bowiem od 1206 r. w zasięgu wliwersalnej 
władzy papieskiel 6 . Jej przedstawicielem na lerenie Prus był biskup Chryslian. 
Praktycznie bez jego zgody nie były możliwe działania krzyżowców. Dlatego już 
w 1230 r. Krzyżacy rozpoczęli rokowania z biskupem pruskim. W umowie zawar- 
tej w tym samym roku Chryslian odSląpił Krzyżakom większość posiadłości uzys- 
kanych od księcia Konrada w 1222 r., jak i dobra kościelne otrzymane kiedyś od 
biskupa płockiego 71 . Celem umowy było wsparcie przez Krzyżaków dzialan Chrys- 
tiana. W następnym roku doszło do zawarcia kolejnej umowy, w której biskup 
przyrzekał Krzyżakom 1/3 zdobytego terytorium 78 . Kołejne łata, szczegółowo opi- 
sane w Iileraturze historycznej, przyniosły dalsze starania zakonu krzyżackiego o u- 
mocnienie własnego slanowiska w Prusach. Kilkuletnic uwięzienie Chrysliana 
przez Prusów sprzyjało tym dział:miom. Równołegle z akcją dyplomatyczną Krzy- 
żacy prowadzili działania zbrojne. Już w 1237 r. zbudowali zamek w Elblągu, a o- 
koło 1240 r. Większo
ć ziem pruskich znalazła się pod panowaniem Zakonu 79 . 
Militarna i dyplomatyczna ofensywa KrzyżakÓw w naslępnych dziesięciołe- 
ciach slworzyła polilyczne podslawy istnienia państwa zakonnego, którego częścią 
na ponad dwa stułecia stała sit,; również ziemia chełmińska. 
Ustrój miasta. W cylow:mym już poprzednio dokumencie księcia Kon- 
rada Mazowieckiego dła biskupa Chrystiana znalazła się wicś LOLit wraz z okolicz- 
nymi dobrami 80. Ta miejscowość ma istolne znaczenie dla dałszych rozważań, 
Nieslety nie wiemy, jak była liczna i jak uposaLona w tych czasach. Nieznane są 


34
>>>
Dzieje Chełmży do potowy XV wieku 


losy WSI W okresie rządów biskupa pruskiego, ale z pewnością istniała i rozwiJała 
się, skoro w 1246 r. wielki mistrz zakonu krzyżackiego Henryk von Hohenlohe 
zatwierdził nadanie (sprzed trzech łaL) tej miejscowości wraz z przyłegłymi grunta- 
mi pierwszemu biskupowi chełmińskiemu Heidenrykowi 81 . Lapewne już wówczas 
była ona przewidziana na siedzibę nowego biskupstwa, W 1251 r. znika Łoza, 
a pojawia się nowa nazwa 82 , JUL miasta, "Cułmense" (Chełmno nad jeziorem) os- 
tatecznie spolszczona jako ChełffiŻa 83 . Swoją nazwę miasto zawdzięcza Heidenry- 
kowi, który nawiązywał w niej nie tylko do położenia, ile do pierwotnej siedziby 
biskupiej w Chełmnie 84 . 
Wydaj c się, że wraz z powołaniem w nowej stolicy kapituły, erekcją kościoła 
katedralnego nastąpiła lokacja miasta na prawie chełmińskim 8s . Dlatego też rok 
1251 możemy przyjąć jako początek istnienia ChełffiŻy jako miasta. 
Niestety nie zachował sił; przywilej lokacyjny, spłonął podczas jednego z licz- 
nych w dziejach miasta pożarów, Odnowiony przywiłej wystawił w 1547 r. biskup 
chełmiński Tiedeman Giese 86 . Można jednak przypuszczać, że organizacja władz 
municypalnych ChełmLY nie różniła się w podstawowych kwestiach od innych oś- 
rodków miejskich ziemi chełmińskiej. Naczelną władzą była rada miejska z bur- 
mistrzem, jego zastępcą i kilkoma rajcami 87 . Do władz należał również sołtys, któ- 
ry przewodniczył ławie miejskiej, do której należało sądownictwo niższe. Wyższe 
pozostawało w gestii biskupa chełmińskiego. Można przypuszczać, że wszystkie 
WaLne dla miasta decyzje, podejmowane przez radę, musiały posiadać zgodę ordy- 
nariusza łub jego urzędnika, jak było w innym mieście należącym do tegoż du- 
chownego, a mianowicie w Lubawie. 


2. Rnzw(.j miasta 


Miasto, w którym osiadło wielu przybyszów z Niemiec, na co wskazują 
wpływy architektoniczne, rozwijało się szybko. Po wytyczeniu terenów pod nową 
zabudowę i rozgraniczcniuposiadłości miejskich i kościelnych przystąpiono do bu- 
dowy domów i obiektów pubłicznych. Pierwsza niewątpliwie była katedra i kościół 
parafiałny, Rozbudowa miasta napotykała od pocZ.ltku jego istnienia na przeszko- 
dy. W pierwszych łatach były to przede wszystkim najazdy Prusów. Już w 1268 r. 
pod miastem, zapewne w jakim
 stopniu obwarowanym, pojawili się wojownicy 
z płemienia Sudawów 88 . Kołejne obłężenie mieszk:uky ChełffiŻy przeżyli w 
1277 r., dotarła tutaj wyprawa pruska pod dowództwem Skomanda 89 . Obłężenie 
dzięki umiejętnej obronic zakończyło się sukcesem mieszczan. Jednakże umocnie- 
nia obronnc miasta nic nałeżały do najlepszych, ponicważ gdy zaistniała groźba 
najazdu tatarsklt::go w 1286 r., władze krzyżackie załecały mieszczanom szukać 
schronienia w silniejszych grodach 9o . To, co wystarczało w przypadku najazdu nie- 
wielkiego oddziału pruskiego, mogło nic ochronić w razie napaści większych i łe- 
piej uzbrojonych wojsk. Los okazał się jednak niełaskawy, Wprawdzie do najazdu 
Tatarów w owym roku nie doszło, ale miasto padło wówczas pastwą pożaru 91 . 
Można przypuszczać, że zabudowa była drewniana, sląd i rozmiary pożaru. Miesz- 
kańcy musieli przyst:wić do odbudowy. Nie posiadamy źródeł, które pozwoliłyby 


35
>>>
I. Czarciński 


nam powiedzieć więcej o samych mieszkańcach ChełffiŻy. Te nieliczne informacje, 
które zachowały się, pozwalają przypuszczać, że głównym ich zajęciem, przynajm- 
Illt:J w XIII w., było rolnictwo, Rzemiosło pracowało na potrzeby rynku lokalnego. 
Pochodzenie mieszczan było różne. Nazwiska mieszczan, które znalazły si!; 
w zachowanych dokumentach, wskazują, że byli wśród nich nawet pochodzący 
z Gdańska, alc częściej z najbli7ej położonych miejscowości, jak: Pluskowęsy, Pa- 
powo,Orłowo 92 . 
Budowa miasta, przerywana pożarami, była kontynuowana i w następnym stu- 
leciu, jednakżc nie potrafimy dzisiaj odpowiedzieć na pytanie, jak wygłądało wów- 
Czas budownictwo świeckie. Wydaje się, że obecny układ przestrzenny miasta, 
a przynajnmiej jego centrum, nie odbiega znacznie od średniowiecznego. Na tere- 
nie opasanym murami, obok domów mieszczańskich, znalazły się także budowle 
sakrałne, Główną inwestycją budowłaną do połowy XIV w. pozostawała katedra 
pod wezwaniem Św. Trójcy, Jej budowę rozpoczęto wkrólce po wystawieniu aktu 
erekcyjnego przez biskupa Heidenryka, a zapcwne około 1257 r. część była już 
gotowa 93 . Do 1264 r. musiała funkcjonować przynajnmiej część chórowa 94 . W nas- 
tępnych latach dobudowano transept, wieżę południową i północną95. 
Równolegle budowano świątynię parafialną, która otrzymała wezwanie Święte- 
go Jakuba (obecnie Św, Mikołaja). Początek p,rrafii miejskiej dał również doku- 
ment biskupa Heidenryka z 1251 r 96 . Poza murami zbudowano kaplic!; pod wezwa- 
niem Św. Jerzego, która zapewne pełniła funkcję świątyni szpitalner. W XIV w. 
kontynuowano przede wszystkim budowę katedry98. Nie wiemy nic o rozbudowie 
miasta. 
Po wybuchu wielkiej wojny polsko-krzyżackiej Chełmża musiała wysłać swo- 
ich zbrojnych na polecenic biskupa chełmińskiego do Brodnic y 99. Ta wiadomość 
świadczy o tym, że mieszczanie tutejsi byli zobowiązani do pełnienia służby wojs- 
kowej, podobnie jak w innych miastach państwa krzyżackiego. W następnym roku, 
po grunwaldzkim zwycięstwie, wojska polskie zajęły ChciffiŻę, a biskup Arnold 
Stapił złożył hołd królowi Władysławowi Jagielle 100. W czasie działań wojennych 
zniszczono wiele wsi wokół miasta. 
Po pierwszym pokoju toruńskim (1411) Chełmża, podobnic jak cała ziemia 
chełmińska, pozostała w granicach państwa krzyżackiego, Kolejne wojny połsko- 
krzy Lackie nie oszczędziły również ChełffiŻy. W 1422 r. miasto zdobyły wojska 
polskie wspierane przez TatarówIol. Pożar miasta zniszczył także część katedry. 
Podczas wojny trzynastoletniej miasto uległo dałszym zniszczeniom. Być może 
pewien wpływ na to miała prokrzyżacka polityka ówczesnego biskupa chełmińskie- 
go Jana Marienaua, 
Przez średniowiecze przeszła Chełmża jako miasto szczególnie często dotykane 
kłęskami żywiołowymi. Pożary i wojny niewątpliwie ograniczyły jego rozwój 
i wpłynęły na pozycję materialną mieszkańców. Przyczynił się do tego również fakt 
opuszczenia miasta przez biskupów chełmińskich 102 . W XV w. przybyw:rli oni do 
miasta jedynie z okazji synodów diecezjalnych, 


36
>>>
Dzieje Chełmży do połowy XV wieku 


Drugi pokój toruński formalnit: zamknął dzieje Chełmży jako jednego z miast 
państwa krzyżackiego, jak i średniowieczny etap jej historii. 


3. Guspodarka 
Dokument fundacyjny biskupa Heidenryka uposażał przede wszystkim 
kapitułę katedrałną. Nie posiadając przywileju lokacyjnego miasta, nie znamy dok- 
ładnie jego pierwotnego uposażenia, Z pewnością nie odbiegało ono od wymienio- 
nych w odnowionym przywileju biskupa Tiedemana Giesego 77 łanów ziemi ornej 
i lasów 103 . W średniowieczu należało do miasta również jezioro w obrębie posiad- 
łości, Miasto niekiedy odstępowało prawo łowienia ryb w zamian za roczny czynsz. 
Podobnie postępowano z ziemią. Już w 1275 r. rada miejska odstąpiła to prawo 
oraz 8 łanów Teodorykowi de Wangrin i Henrykowi de Morauia za roczny czynsz 
3 wiardunków od łana po upływie 10 lat wołni zny l04. Byłi oni zapewne mieszkań- 
cami ChełffiŻy. Trudno stwierdzić, czy ich nazwiska odpowiadają pochodzeniu. 
Niektóre łąki wykorzystywanu wspólnie z kapitułą, co niekiedy kończyło się spo- 
rami, jak chociażby w 1399 r. 105 . Podobny spór odnotowano także w 1410 r. 106 . 
Z posiadłości miejskich oraz prywatnych część dochodów pobierał biskup cheł- 
mil1ski w formie różnych świadczeń uiszczanych zarówno w zbożu, jak i pienią- 
dzach. 
Uprawa ziemi, jak już powiedziano, była podstawowym .lródłem utrzymania 
większości mieszczan. W Chclmży działali również rzemieślnicy, związani przede 
wszystkim z produkcją żywności, jak rzeznicy, piekarze, browarnicy, młynarze 107 . 
Istniały leż zapewne inne rzemiosła. Nie mamy informacji o poszczegółnych gru- 
pach społecznych w mieście, nawet o ówczesnej elicie rządzącej. 


4. Chclmża jako ośrodek życia rdigijnego 


Poprzedniczka Chełmży, wieś Łoza, do 1222 r. nalcLała do diecezji 
płockiej, Początki parafii tutejszej niektórzy historycy umieszczają w XI w. IOS . W 
1222 r. wraz z ziemią chełmińską została przekaLana przez księcia Konrada Mazo- 
wieckiego biskupowi pruskiemu Chrystianowi, w którego rękach znalazła się także 
jurysdykcja kościelna i dziesięciny odstąpione przez biskupa płockiego Gicdkę 
(Gedkę)I09. Biskupstwo pruskie przetrwało ostatecznie do roku 1243, kiedy to 4 
lipca łegat papieski Wilhelm z Modeny podzielił Prusy na trzy diecezje, a z ziemi 
chełmińskiej utworzył czwartąllO. Podział ten zatwierdził następnie papież Innocen- 
ty IV bullą z 29 łipca tegoż roku skicrowaną do Chrystiana 111 i kołejną (8 paździer- 
nika) do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego ll2 . Nowa diecezja obejmowała 
nemie między Wisłą, Drwęcą i Osą oraz ziemię lubawską, Te granice umał rów- 
niei. picrwszy biskup chełmiński Heidenryk z zakonu dominikanów. Na podstawie 
ugody z wielkim mistrzem Henrykicm von Hohenlohe przejął w 1246 r. jako upo- 
sażenie diecezji 600 łanów wokół Łozy, Wąbrzeźna i Robrowa ll3 . W 1251 r. bis- 
kup Heidenryk 114 wydał dokument erygujący kościół katedralny i kapitułę, Dawna 
Łoza uzyskała status midSta i stolicy biskupstwa chełmińskiego l15 . 


37
>>>
I. Czarciliski 


Kapituła otrzymała regułę św. Augustyna, a takżc uposażenie w postaci kilku 
majątków w pobliżu Cheimży i w ziemi lubawskiej116. Liczba kanoników z czasem 
miała osiągnąć 40, ałc zamiar tcn pozostał w sferzc planów ll1 . 
Następcą Heidenryka został Fryderyk von Hausen, kapłan krzyżacki, który in- 
korporował kapitułę do zakonu krzyżackiego, uważając że kanonikom jest potrzeb- 
na lepsza ochrona przed najazdami Prusów, a tę mógł zapewnić Zakon. Jednocześ- 
nie biskup ograniczył do 24 liczbę kanoników ll8 . 
Dzięki włączeniu kapituły chełmińskiej do Zakonu Krzyżacy uzyskali bezpoś- 
redni wpływ na wybór biskupów. Do drugiego pokoju toruńskiego połowę (sied- 
nilu) stanowili Krzyżacy, pozostałych mianował papicż, korzystając z prawa pro- 
tekcW 19. 
Diecezja chełmińska wchodziła w sklad mctropolii gnielnieńskiej do około 
1249 r., kiedy pojawiły się pierwsze próby podporządkowani:1 jej arcybiskupom 
prusko-inłlmlckim, a formałnie do 1255 r., w którym to papież Aleksandcr IV włą- 
czył ją do świeżo crygowanego arcybiskupstwa ryskiego 12 o. Akt ten wywołał pro- 
testy ze strony arcybiskupów gnieźnieńskich, ale nic przyniosły one zmian decyzji 
papieskiej I 21 , Odcrwanie od mctropolii w Gnieźnie spowodowało wyst'lPienie bis- 
kupów płockich z pretensjami o dOChody z ziemi chełmińskiej, Rokowania trwały 
latami. W ccłu zaspokojenia prctcnsji biskupów płockich biskup chełmiński Wer- 
ner zrzekł się w 1289 r. na ich rzecz parafii Orzechowo i 300 przyległych łanów. 
Akt ten został zatwierdzony w 1291 r., a dwa lata póiniej granice między diecez- 
jami zostały ponownie uzgodnione i zatwierdzone. Spory odżyły w 1317 r. 
w związku z polityczną ekspansją Zakonu na ziemię michałowską. Jednakże jesz- 
cze w tym samym roku spór został zażegn: my 122. 
Życie religijnc mieszcz:U1 chełmżyńskich koncentrowało się wokół 
wiątyni pa- 
rafialnej i katedry, Obie zostały erygowanc tym samym dokumentem biskupa Hei- 
(Ienryka w 1251 r., O czym już była mowa wcześniej, Oczywiście nie oznacza to, 
że przed tą dalą nie było tutaj nie tylko organizacji parafialnej, ale i chrześcijan. Jak 
już pisaliśmy, chrześcijaństwo na ziemi chełmińskiej sięga XI w., ale w wyniku 
najazdów pruskich nastąpiła przejściowa likwidacja struktury parafialnej, która od- 
rodziła się wraz z napływem nowych osadników, o czym pisał biskup w akcie 
fundacyjnym l23 . 
Kościół parafialny uzyskał zatwierd7enie pierwotnego nadania w 1264 r. Wys- 
tawił je biskup Fryderyk. W 1275 r. jcden z dokumentów wymienia jako świadka 
brala Gerharda, plebana, Sformułowanic to świadczy, że należał on do zakonu 
krzyzackiego I2 .J. Nie może to budzić 7dziwienia, jeśli dodamy, że proboszczem 
świątyni parafialncj był z reguły jeden z kanoników kapituły chełnilńskiejl25. 
Kościół parafialny powstał w dwóch fazach, z których starsza jest datowana na 
trzecią ćwierć XIII w. Istniało wówczas samodzielne prezbiterium l26 . Korpus zbu- 
dowano późnicj. .lego zaloLenia wykazują ścisły związek z architekturą meklem- 
bursk ą 127. Budowla ta reprezentowała nurt mieszcz,uIski w architekturze ziemi 
chełminskiej. Nawiązywał on do rozwiązań prcłktykow:U1ych w północnych regio- 
nach Niemiec, a tym samym midcił się w strefic wymian,)' handłowej H anzy i28. 


38 


..-
>>>
Dzieje Chcłmży do polowy XV wieku 


PoS"rednio zdaje się również wskazywać na kierunki imigracji mieszkańców Cheł- 
mży w XIII w., a może i w następnych. Oczywi
cie ostateczny kształt kościół Sw. 
Mikołaja zawdzięczał też wpływom miejscowym. 
Niestety nie wiemy, jak wyglądało codzierme życie religijne w świątyni para- 
fiałnej. Brak iródeł nie pozwała na jakąkolwiek jego rekonstrukcję. 
Istotną rolę w życiu religijnym mieszkańców ChełffiŻy i całej diecezji spcłniał 
koS"ciół katedralny. Był on miejscem uroczystości o zasięgu diecczjalnym i lokał- 
nym, związanym z działalnością kapituły. 
Katcdra już w kilka lat po rozpoczęciu budowy zaczęła pełnić funkcje religijne. 
Z nią łączy się przedc wszystkim kult błogosławionej Juty. PoSwięcono jej oddzieł- 
nc opracowania, dłatego tutaj przypomnimy tylko naj istotniejsze ustałenia bada- 
czyl29. 
Juta urodziła się w Turyngii. Rodzina jcj męża (Sangerhausen) pochodziła 
z warstwy ministeriałów. Za mąż wyszła bardzo wcześnie, zapewne około 1235- 
1240. Małżeństwo trwało krótko, bowicm mąż zmarł lub zginął w czasie wyprawy 
krzyżowcj albo pielgrzymki do Ziemi Swiętej. Wdowa po odchowaniu dzieci, 
zgodnie z dawnymi zamiarami, rozpoczęła życie piełgrzyma i żehraka. W czasie 
wędrówek zetknęła się ze zmmą już mistyczką Mechtyldą z Magdeburga. Z jej 
relacji wynika, że Juta udała się do Prus, aby swoim przykładem i modlitwami 
wesprzeć tamtejszych chrze
cijan. Data przybycia do Prus budzi nadał spory wśród 
bad aczy 13o. Tradycja hagiograficzna łączy ten fakt z wyborem Anno von S:U1ger- 
hau sen Oak sądzą niektórzy krewnego jej męi.a) na wielkiego mistr7a zakonu krzy- 
żackit:go, Przyjmuje się, że pobyt Juty trwał około czterech łat. Zamiesl.kała w pus- 
telni w Bielczynach pod ChełffiŻą. Tam też spędzała prawie cały czas, wyjątek 
czyniąc jedynie dła wysłuch:mia mszy 
więtej w ko
ciełe w Chełmży, dokąd uda- 
wała się wczesnym r:U1kiem. Swoją opieką olaczała chorych i bezdomnych skupio- 
nych zapewne przy kaplicy S"więtego Jerzego. 
Niewykluczone, że w Bielczynach przebywała z kilkoma zakormicami reguły 
S"w. Auguslyna lub S"w. Dominika. Umarła w opinii S"więtoS"ci prawdopodobnie 
w wigilię Wniebowstąpienia PiU1skiego 12 maja 1260 r. i została pochowana 
w Chełmży, być może w budowancj katedrze. 
Niewątpliwy wpływ na rozwój duchowości Juty, który nastąpił po jej przyjei- 
dzie do Prus, miał najpierw Jan z Łobdowa, fr:mciszk:U1in, póiniejszy błogosławio- 
ny, a następnie, szczególnic istotny, spowiednik i opiekun duchowy biskup chcł- 
millski Heidcnryk. Pod jego wpływem Juta zac7ęła rozważać i oddawać czeS"Ć 
tajemnicy Trójcy Świętejl3l. 
Wkrótce po S"mierci pustelnicy biskup Heidcnryk ro7począł starania zmierzające 
do uzn:mia jej za błogosławioną, ale nie zdążył ich zakończyć. Nie znamy dokład- 
nej daty ogłoszenia Juty von Sangcrhausen błogosławioną, ałe przyjmuje się, że już 
w drugiej połowic XIII w, jej kult odgrywał ważną rolę w życiu religijnym miesz- 
kańców ChełffiŻy i okolic, a także wśród łudnoSci pruskiej i braci zakonu krzyżac- 
kiego 132 . Niewykluczone, że jej postać znalazła się na malowidłach znajdujących 
się w katedrze chełmżYllskiej przed pożarcm w 1422 r. W pierwszej połowie 


39 


-
>>>
I. Czarciński 


xv w. powstała tam kaplica z piętnastoczęściowym obrazem, na którym przedsta- 
wiono sceny z życia Juty, jej działalności i czynionych łask. Źródłem inspiracji 
malarskiej była żywa wówczas tradycja ustna. Z około 1481 roku pochodzi Hym- 
nus et oratio nawiązujący do osoby błogosławionej133. Tradycja trwała i rozwijała 
się w następnych stuleciach. Jej odzwierciedleniem w katedrze był kolejny obraz 
namalowany w XVIII w. przedstawiający Chrystusa ukazującego się błogosławio- 
nej Jucie l34 , 
W katedrze znaleźli także miej!ce wiecznego spoczynku inni, nmiej łub bar- 
dziej znani dostojnicy. W 1263 r. pochowany tutaj został mistrz kr.ljOWY zakonu 
krzyżackicgo Helmerich von Rechcnberg, polcgły w bitwie z Prusanli pod Lubawą, 
następnie Ludwik von Schippen (zm. 1300) i Konrad von Sack (zm. 1309), również 
mistrzowie krajowi I35 . Tutaj pogrzebano zwłoki wielkiego mistrza Zygfryda von 
Feuchtwangen, który przeniósł swoją siedzibę z Wenecji do Malborka 136 . Krzyżacy 
grzebali swoich współbraci w kaplicy, w której z fundacji Zakonu miała się palić 
wieczna lampka, Fundacja ta nie była jedyną, jaką otrzymała katedra. 
Zapoczątkował je w 1257 r. książę łęczycko-kujawski Kazimierz, fundując co- 
dziermą mszę świętą w intencji własnej, dzieci a przede wszystkim 7a dusze zmar- 
łych rodziców i żony Konstancji 137 . Fundację wznowił w 1275 r. biskup chełmiński 
Wemer 13l1 , który z kolei w 1291 ufundował wieczną lampkę przed głównym olta- 
rzem 139 . Biskup Ouo przeznaczył pewne uposażenie na wypominki za duszę własną 
i kanoników l40 . W zamian za codzienn.1 mszę świętą biskup chełmiński Jakub 
przeznaczył w 1359 r, dziesięciny z Torunia i Chełmna l41 . Zainteresowanie powo- 
ływaniem fundacji w katedrze przejawiałi nie tylko duchowni i nie tylko ZWiąZUli 
"urzędowo" z Chełll1Żą. W 1352 r. kapituła poświadczyła fundację wikarii przez- 
naczonej dla jednego duchownego świeckiego przez mieszczkę toruńską Gertrudę 
von Allen l42 . W zamian w intencji fundatorki miała być odprawi:ma msza święta. 
W 1396 r. w testamencie byłego biskupa chełnlinskiego Wikbołda znalazł się 
legat dla katedry w wysoko
ci 300 norenów l43 . Tcn sam duchowny już wcześniej 
(1369) ufundował trzyletnie wypominki za dusze rodziców, jak też przekazał kapi- 
tule katedralnej rentę od kapitału (200 grzywien)I44. W 1411) r. ponowił fundację 
wiecznej łampki Zakon, ponieważ uprzednie uposażenie po wojnie nie było wyp- 
łacane l45 . 
W średniowieczu przy kościołach parahalnych, zakormych i katedralnych dzia- 
łały liczne stowarzyszenia religijne zrzeszające świeckich katolików. przy katedrze 
chełll1Żyńskiej istniało zapewne od XV w. Bractwo św. Huberta l46 . Nieslety nie 
posiadamy bliższych informacji ani o nim, ani o irmych konfraterniach świeckich. 
Trudno dzisiaj rozstrzygnąć, czy jest to skutek zniszczenia źródeł, czy też potrzeby 
religijne mieszcz:m w wystarczający sposób zabezpieczała działałno
ć duszpasters- 
ka kanoników. Fakt istnienia jednej korporacji zdaje Się wskazywać, żc istniały 
irme, chociażby cechowe, które też organizowały życie religijne swoich członków. 
Nieliczne materiały ikonograficzne przemieszane po pożarach i przebudowach 
katedry wiedzy ojej roli w życiu średniowiecznych nlieszkańców Chełll1ŻY rów- 
nież nie poszerzaj ą l47. 


40
>>>
Dzieje Chełmży do połowy XV wieku 


Z życiem rełigijnym w średniowieczu związana była takze oświata, chociażby 
z tej racji, że szkoły działały przede wszystkim przy świątyniach. W ChełffiŻy zor- 
ganizowano ją przy katedrze. Być może była to ta sama szkoła, którą powołał 
jeszcze w Chełnmie biskup Chrystian. Szkołą kierowali kantor i scholastyk (kano- 
nicy kapituły katedralnej)148. Bliższych danych o programie i poziomie nie posia- 
damy. 
ChełffiŻa, mimo swej diecezjałnej pozycji, nie pełniła znaczącej roli w polityce, 
nawet tej lokalnej, biskupów chełmińskich, Heidenryk skupił się przede wszystkim 
na umocnieniu diecezji. Następcy, jak na przykład Herman (1303-1311), który 
rozpoczął budowt; zamku-rezydencji w Wąbrzeźnie, czy Wikbold (1363-13850, 
troszczyli się bardziej o rozwój matcrialny biskupstwa niż o miasto. Zresztą drugi 
z wymienionych popadł w konflikt z ChełffiŻą, gdy doszło do kolizji między przy- 
wilejami micjskimi a interesem dóbr biskupich, Spór zakończył się za pośrednict- 
wem oficjała pomezańskiego wyznaczonego przez papieża na rozj emcę l49. 
W XV w. ChełffiŻa stała się miejscem odbywania synodów diecezjalnych. Ich 
pierwszym organizatorem był biskup Arnold Slapil (1402-1416), absolwent prawa 
na uniwersytecie w Bołonii l5o . Kontynuował je ostatni Qiskup krzyżacki Jan Mor- 
genau (Marienau) (1416-1457). Jego celem była reforma życia kościelnego. Jeden 
z tych synodów odbył się w Chełmży w 1438 r. Siedem łat pózniej miała miejsce 
pierwsza generalna wizytacja diecezji l51 . Oficjał Wawrzyniec spisał wówczas para- 
fie z terenu ziemi chełmińskiej, Było ich wtedy 95 (bez ziemi lubawskiej). W de- 
kanacie chełmżynskim odnotowano 16 kościołów 152 . 
Sumując moma stwierdzić, że ChełffiŻa w średniowieczu nie wyróżniła się 
cZymś specjalnym w zakresie życia religijnego, z wyjątkiem upowszechnienia kul- 
lU błogosławionej Juty. Tym samym nie odhiegała od innych miast o podobnym 
statusie gospodarczym, 


Przypisy 


l J Serczyk, Towarzystwo Nal/kowe w Tomniu, Warszawa 1974, s. 14. 
2 Bardziej szczegółowo omówił to zagadnienie J. Grześkowiak, Najclawniejsze dzieje ChełmIla 
ijego regiollll [w:J Dzieje Clzebll1lO, Zarys mOllograficvlY. red, M. Biskup. Warszawa- 
PoznalI-Toruń 1987. 
3 J. Kostrzewski. Osada starszej ceramiki wstł:gowej w Chebllt.y. Rocznik Muzeum Wielkopols- 
kiego. Poznal] 1928, 
4 J. Grześkowiak. Najdawlliejsze dzieje ChełmIla. s. 39. 
5 J. Chudziakowa. Badallia lIa grodzisku kl/ltl/ry łut.yckiej w Gzinie, pow. ChełmIlo w 1967 r,. 
Zesz, Nauk. UMK, Archeologia 111. 1972. s, 15-25. 
6 K. Żurowski. Najstarsze osadnicrn'o w Torl/lliu lIa tle badań archeologicznych lIa zamku krzy- 
t.ackim. Zesz. Nauk, UMK. Archeologia II. t969; J. Chudziakowa. Źródła archeologicz- 
ne Z terenu zamkI/ krzyt.ackiego w TOr/llliu (badania 1958-1966). Warszawa-Poznań 
1974. Prace Archeologiczne Tow. Nauk. w Toruniu nr 6. 
7 J. Grześkowiak. Najdawlliejsze dzieje ChehIlllO. s, 41--42. 


41
>>>
I. Czarciński 


8 J, Kondracki, Geografia fil:YcvJa Polski, Warszawa 1988, s. 288. 
9 J. Jankowski, Polskie terytoria plemienne w !wietle Ioponimów obronnych, Wrocław 1988, 
s. 71, 56; M. Dobrowolska, Przemiany {rodowiska geogmficwego Polski do XV w" 
Warszawa 1961, s. 44. 
10 Zob, M. Dobrowolska, Przemiany {rodowiska, s. 44 i D. 
lIj. Kostrzewski, Pradzieje Pomorza, Wrocław 1966, s. 9. 
12 J, Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chehnna, s.43. 
13 J. Kostrzewski, Pradzieje, s. 10, 
14 Tamte, s. 15; zob. tamże, przyp. 3. 
15 Tamże, s. 15; j, Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje C/lelllllla, s, 46. 
16 J, Kostrzewski, Pradzieje, s, 16. 
11 Tamże, s, 20 i ryc. 6b. 
18 Tamże, s, 20. 
19 J. Koslrzewski, Pradzieje, s. 21; J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje ChelmlJa, s. 47; zob, 
też W. Chmielewski, Zagadnienie grobów kujawskich w {wietle ostatnich badań, Ł6d:t 
1952. 
20 J, Kostrzewski, Pradzieje, s. 22-23. 
21 M. Rubnikowicz, Wielkie Łllllawy, woj, tomńskie, stan. VI. Infonnator Archeologiczny, War- 
szawa 191:\2. s. 65-66, 
22 J. Kostrzewski, Pradzieje, s, 27. 
23 Tamże, s. 38, 
24 J, Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chehnna, s.48. 
25 Tamże, s. 49; J, Kostrzewski, Pradzieje, s. 44; nazwa kultury pochodzi od miejscowogci 
Trzciniec (woj, lubetskie), 
26 J. Kostrzewski, Pradzieje, s. 45--46; J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chehnna, s. 49; 
K. Godłowski, J, K, Kozłowski, Historia starotytlla ziem polskich, Warszawa t985, 
s. 88-90. 
27 J. Grzeskowiak, Najdawniejsze dzieje Chebnna, s. 49; J. Chudziakowa, Kl/lIl/ra ll/tycka na 
terenie międl:Yrzecza Wisły, Drwęcy i Osy, Warszawa 1974, s. 69-70; J, ('hudziakowa, 
TOTl"f najdawniejsl:Y i wczesno{redniowiecZ1lY [w:] TOTl"f dawny i dziesiejsl:Y. Zarys 
dziejów. pod red. M, Biskupa, Warszawa 1983, s. 15. 
28 J. Chudziakowa, KI/ltl/ra llltycka, s. 142-143; J. KostrLewski, Pradzieje, s. 46. 
29 J. Chudziakowa, Kllltl/ra llltycka, s. 98-101. 
30 J, Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Cheh1l1IG, s. 50, 
31 J. Chudziakowa, KI/ltl/ra llltycka, s, 96, tabl. XX, 2, 
32 Tamże, s. 71. 
33 J, Kostrzewski, Pradzieje, s, 83; J, Chudziakowa, KI/ltl/ra llltycka, s. 70, 
34 J, Chudziakowa, Tomń najdaw1Iiejsl:Y, s, 16. 
35 J. Grześkowiak, NajJawniejsze dzieje Cheh1l1IG, s, 51; zob. J. OSloja-Zag6rski, Przemiany 0- 
sad1licze, demugraficz1le w gospodarce w okresie Ill1lsvackim nCl PomorZl/, Wrocław 
t982, 
36 K. Godłowski, J. K, Kozłowski, Historia slarotytna, s, 101-102. 
37 J. GrLeśkowiak, NajJawniejsze dzieje Cheh1l11l1, s. 51.. 
38 J. Kostrzewski, Pradzieje, s. 93, 
39 J. Godłowski, J. K. Kozlowski, Historia starotytna, s. 109. 
40 J, Grześkowiak, Najdml'niejsze dzieje Cheb1lna, s. 53. 


42 


-
>>>
DZIeJe Chełmży do połowy XV wieku 


41 J, Kostrzewski, Pradzieje, s, 100 i n. 
42 j. Grześk:owiak, Najdawniejsze dzieje ChełmIla, s. 53; J. Kostrzewski, Pradzieje. s. 110-111. 
43 J. Kostrzewski, Pradzieje, s, 109, 
44 J. Godłowski, J. K. Kozłowski, Historia starotytlla, s. 166, 
45 Tamże, s. 168; J. Grześk:owiak, Najdawniejsze dzieje Chełmllll. s. 54. 
46 J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chehnna. s. 56, 
47 Tamże, s. 56; J. God/owski. J, K. Kozłowski, Historia SIarotylIla, s, 168 pod.Jją wielko
ć 40- 
60, a wyją1kowo ok% 100, 
48 J. Godłowski, J. K. Kozłowski. Historia starotytlla. s. 180, 
49 J. Grześkowiak:, Najdawlliejsze dzieje CheblIna, s, 57; J, Chudziak:owa, Tom,f najdawniejszy, 
s, 16; zob. J, Kostrzewski, Pradzieje, s, 125 i n.; zob, M. Biskup. G, Labuda, Dzieje 
ZakOllli krzyżackiego w Prusach. Gdal]sk 1986, s. 47, 
50 J. KostrzewsIu, Pradzieje, s, 128; zob. W. Łęga, Kultura Pomorza we wczesnym fredniowie- 
czu na podstawie wykopalisk, Torul] 1930, s, 398-402; ówczesną sytuację na ziemiach 
polskich omówił H, Łowmiański, Początki Polski, Warszawa 1963. t. 2, s. 295 i n. 
51 J. Kostrzewski, Pradzieje, s, 129. 
52 J. Grześkowiak, Najdmvniejsze dzieje Cheb1l11l1. s. 58, 
53 J. ParadowskI. Osadnicywo w ziemi chebni,iskiej w wiekacII frednicll, Lwów 1936. s, 23. 27, 
140. 
54 J. Jankowski, Polskie terytoria, s, 72 i n.; zob. mapa między s, 24 i 25; tam leż dalsza litera- 
tura. 
55 Tamże, s. 76, 77, 
56 Zob. J. Bieniak, Studia nad dziejami ziemi clzebni,iskiej IV okresie piastowskim, Rocznik Gru- 
dziądzki, t. 5-6, 1970. s, 5-69; J. Powierski, Studia nad struktl/rą administracyjno-tery- 
torialną ziemi clleb'li,fskiej i michałowskiej IV okresie piastowskim, Prace Komisji Histo- 
rii Bydgoskiego Tow. Naukowego, IX, Warszawa 1973, s. 5. 
57 M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu, s. 83. 
58 J. Bieniak:, Studia nad dziejami, s, 67. 
59 Tamże, s. 67 odrzuca tezę o przej
ciowym opanowamu ziemi chełmińskiej przez Prusów 
(s. 68). Wraca do niej G, Labuda Czob. p. 2); J. Powierski, SlIIdia, s. 6. 
60 M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonl/, s. 86; zob. G. Labuda, Polska i krzyżacka misja w Pm- 
sacll do połowy XIII w.. Annales Missitogicae. 9, 1937, 
61 M, Biskup, , G. Labuda, Dzieje zakonu, s. 68, 
62 G. Labuda, Polska i krzyżacka, s. 235; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakJJ1l1l, s. 87, tam też 
datsza literatura. 
63 M. Biskup. G. Labuda, Dzieje zakonu, s. 87-88. 
64 Zob. J. Powierski, Przekaz DI/sbl/rga o najazdach pmskich i przejfciowej okl/pacji ziemi cheł- 
mi,iskiej, Komunikaty Mazursko-Wanniliskie, 1971, nr 4, s. 379--427, 
65 G. Labuda, Ze studiów nad najstarszymi dokl/melllami Pomorza Gdll1fskiego, Zapiski TNT. 
18, 1953, s. 121-122, 
66 Coda diplomaticl/,
 er COllllllelllorati01I11111 Ma.wviae genera/is, wyd. J. K, Kochanowski, War- 
szawa 1919, nr 217; Analiza dokumentu zob. J. Bieniak. Studia nad dziejwni, J. Powier- 
ski, Stl/dia, 
67 Brak jednozl1.Jcznych ustalen dotyczących darowizny księcia Konrada, Omówienie zagadnie- 
nia zob. J. Powierski, Studia. s. 6 i n. 
68J. Bieniak:, Studia lIad dziejami, s, 23. 


43
>>>
I. Czarciński 


69 M. Biskup. G. Labuda. Dzieje zakJJlIII. s, 91. 
70 Tamże. s. 91; tam też literatura; stan dyskusji nad dziejami zakonu prledstawił Z. H. Nowak, 
Mililes Chrisli de Prussia. Der Orden von Dobrin IIl1d seine SIellIIlIg i1l der prellssischen 
Missioll [in:] Die geisllichell Rillerordell Europas, hrsg, von J. F1eckenstein, M. Hell- 
mann. Sigmaringen 1980, s, 339-352, 
71 M. Biskup. G, Labuda. Dzieje zakoli u, s. 92. 
72 Tamże. s, 118, tam też obszerna literatura. 
73 Preussischell Urklmdellbllch. Polilische AbleilulIg. Bd, l. cz. 1. hrsg. von R. Philippi. 
C. B. Woelky, Konigsberg 1882. nr 64. 65, 71-76; (datej cyt. PUB), 
74 M, Biskup, G. Labuda. Dzieje zakonu. s. 120-121. 139-140; K, Górski. Zakon krzyt.acki 
a powslallie państwa pruskiego. Wrocław 1977, s. 26-27; J, Bieniak. Sludia lIad dzieja- 
/IIi. s, 65-66; T. Jasillski, Począlki TOr/lnia. Zapiski Historyczne, t. 46 (1981). z. 4, s. 11; 
pogtądy historyków na temat miejsca osiedlenia się Krzyżaków różnią się w szczegółach. 
75 PUB. Bd. I, cz. 1. nr 77; M. Biskup, G, Labuda. Dzieje zakoli/I. s, 21. 
76 Por, 1. Baszkiewicz, Pm/slwo Sllwerelllle w felldalnej doklryllie polilyclllej do pocz,. XN w., 
Warszawa 1964. 
71 PUD. Bd. I, cz, l. nr 73; M, Biskup, G. Labuda. Dzieje zakoli/I, s, 123-124. 
78 M. Biskup. G. Labuda, Dzieje zakonII. s. 124. 
79 K. Górski. ZakOli. s. 30. 
80 PUB, Bd. 1. cz. 1. nr 41; zob, p. 12, 
81 Urkulldellbllch des Bislhu/lls Culm (dalej cyt. UBC), bearb. v.c.P, Woelky. Bd. 1-2. Danzig 
1885-1887, Bd. l, nr 14: sexcelIlOs IIIClIISOS de fralr/lm noslror/lm consensu el cOllsilio 
assigllavi/lllls in Loza CIIIII slagllo, in quo sila esl villa ... 
82 Tamże, Bd. 1. nr 29, s. 17: ill civilale, Cjlle Culmese appellalllllr, zob. H. Maercker. Gescllichle 
der liilldlicllen OrtscllClfle1l IInd der drei kleinerell Slildle des Kreises T/lOn!. Danzig 
1899-1900. s, 133. 
83 W dokumenlach później używano nazw: Culmen
e, Cutmensee, Cutminse, Culmenze, Kol- 
mense. w 1466 Chelmza alias Culmense. zob. Słownik hisloryczno-geograficZIlY ziemi 
chehllińskiej w iredniowiecVI. oprac. K. Porębska. M. Grzegorz, pod red, M. Biskupa. 
Wrocław 1971. s. 21. 
84 A. Małikowski, Cheł/llW. Ziemia nr lI, s, 211. 
85 UBC, Bd. I, nr 29. s, 18 występuje w jednej wersji sCllllelus Godefridus. a w drugiej Godef- 
ridus sCllllelus nosier, 
86 O ustroju miasta wg tego przywileju. zob, w dalszej części pracy. 
87 UBC. Bd, l. nr 424, s. 328 z 1399 r.: wir Nickel Wygel Burgmeisler Cuncze Rllnge Scllulisse, 
Hannes Orlow bllrgemeisler kU/llpan. Clawes Scllirkenpaz, Hannes Nellemeisler, Cllrcze 
Nickei, HallTles Martzill, rollule... 
88 H, Maercker, Gesclliclue, s. 134; S. Kujot, KlO załotył parafie IV dzisiejszej diecezji chehlliń- 
skiej, Roczniki TNT, R. lI, 1904. s, 60-61. 
89 H. Maercker, Gescllicllle, s, 134. 
90 Tamże. s. 134. 
91 A. Mańkowski, Chełmw, s. 211. 
92 Zob. zes1awienie w: H, Maercker. Gescllicllle. s. 140-141, p. 3. 
93 UBC. Bd. I, nr 51. s. 36; o budowie katedry zob. M. Dorawa, Kaledra iw. Tr6jcy w CheblIty. 
Toruń 1975. 
94 T. Mroczko. Archileklura gOlyckalla ziemi cllehllińskiej. Warszawa 1980, s, 22. 


44
>>>
Dzieje Chełmży do połowy XV wieku 


95 Tamże, s. 26. 
96 UBC, Bd, l, nr 29, s, 17; et civitate Cullllense XII lIIansos ac eillsdem parroeJłiam civitatis; 
S. Kujot, Kto załotył parafie, s. 67; T. Mroczko, Architektura, s. 35. 
97 Słownik geograficzno-historycvry, s. 22; A. Mańkowski, Chebnt.a, s. 211. 
98 T, Mroczko, Architektura, s, 242 i n. 
99 UBC, Bd. I, nr 463. 
100 Tamte, nr 470, 
101 H. Maercker, Geschichte, s, 134; A. Mańkowski, Chehnt.a, s, 211. 
102 Biskupi przebyw w Wąbrzeźnie lub Lubawie, zob. też J. Śliwiński. Lubawa, Olszlyn 1982. 
103 H, Maercker, Gese/lichte, s, 136-137. 
104 UBC, Bd, l, nr 84, s. 57-58. 
105 Archiwum Diecezji Chełmirlskiej w Petplinic (dalej cyt. AOCh), Kap, 10; UBC, Bd, t, 
nr 424, 
106 UBC, Bd. I, nr 466. 
107 AOCh, Copiarium Culmense, p. 41, v, 42; UBC, Bd, l. nr 360, młynarz Johann Cromer. 
108 W, Zaleski, Sanktuaria polskie, oprac. M. i J. Łempiccy, Warszawa 1988, s. 20. 
109 ks. A. Lied1ke, Zarys dziejów diecelji cheb1li,iskiej, Nasza Przcszło
ć, 34, 1971, s, 65; tam 
też potemika (p, 12) z B. Kumor, Granice lIIetropolii i diecel,ji polskieJł, Archiwa, Błb- 
lio1eki i Muzea Kościełne, t 18, 1969, s. 331. 
110 UBC, Dd. 1. nr 9, s. 4; B. Kumor, Granice, s. 331. 
111 Codex Dip/omClticlIs Wanniensis (dalcj cyt CDW), wyli. C. P. Woelky, J. M. Saage, Mainz 
1866, BlI. 1. nr 6, s. 8-9; UB C, Bd. I, nr 8; B. Kumor, Granice, s. 331: A. Liedtke, 
'h/rys dzijeów, s. 67. 
112 UBC, Bd, l, nr 10; B. Kumor, Granice, s. 331. 
113 UBC, Bd. I, nr 14. s. 5-6: sexcentos lIIansos de fratrum nostromm consensll et c01lsilio 
assignavilllus in Loza cum sta8"0. in quo sita est villa. et in Walllbrez et in Boberow; 
A. Lied1ke, Zarys dziejów, s. 69, 
114 W literaturze występuje różna pisownia: Hcidenreich (K, Górski), Heidenryk (G. Labuda), 
Henryk (B. Kumor). 
115 UBC, Bd. 1. nr 29, s. 17; i1l hOllOre Sancte Tri1litatis erigimus cathedralem in civitate, qlle 
CII/lllense appellatllr; crekcję zatwierdził biskup warmiński Anzelm jako legat papieski 
- UBC, Bd. I, nr 71. 
116 A. Lied1ke, Zarys dziejów, s. 70. 
117 Tamże, s. 70; Diecelja cheh1li,iska, Zarys hiscoryczno-statystycz1lY, Pelplin 1928, s. 54; dzieje 
kapituły zob. J. Hoetge, Das KII/lller DOIlIkapitel zu CII/lIIsee illl Miuelalter, Ei" Beitrag 
zur Veifassungs - und VenvaltungsgeseJłichte der DOIlIkapitel des Delllse/lOrdensstaates 
in Preussen. Miueitungen der Liuerarischen GessellschaCl Masovia, H. 18, 1913, s. 134- 
161, H. 19, 1914, s, 116-148; K. Górski, Kapituła chełlllilislw w czasach krzyt.ackich, 
[w:) Studia i szkice z dziejów pOlistwa krzyt.ackiego, Olsztyn 1986, s. 115-121. 
118 UBC, Bd. 1. nr 72, s, 49-50; Diecnja chełm i/iska, s. 54, 
119 A. Lied1ke, Zarys dziejów, s, 71. 
120 Tamże, 
121 Tamże, s. 72, lam tcż datsza lileratura. 
122 ADCh, B. H: UB C, Bd. I, nr 121, 124, 131. t32, 177; A. Lied1ke, Za/ys dziejów, Zarys 
dziejów, s, 72; 1. Kalwasiliska, Sąsiedvwo kujawslw-krzyt.ackie 1235-1343, Warszawa 
1927-1929, s. 20; B. Kumor, Granice, s. 332. 


45
>>>
I, Czarciński 


123 UBC, Bd, l, nr 16; S. Kujot, Kto załotył parafie, s. 65, 66, 
124 UBC, Bd. 1, lir 72, s, 50. 
125 K. Górski, Kapituła, s. 116. 
126 T, Mroczko, Architektura, s. 35. 
127 Tamte, s. 214. 
128 T, Mroczko, Architektura, s, 318; M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zalwnu, s. 236. 
129 Przegtąd literatury zob. W. Sieradzan, Z badań nad błogosławioną lutą von Sangerhausen, 
Studia Pelplińskie, t. 17, 1986, s. 309-317; tam też wykaz biogramów. 
t30 Tamże, s, 313. 
m Tam:re, s, 315. 
132 Zob. W. Sieradzan, 750 lal kldtu błogosławionej Juty von Sangerhausen (w druku), 
133 Tamże. 
134 W. Zaleski, Sanktuaria, s. 20; W, Sieradzan, Z badań, s, 314, 
135 H. Marecker, Geschichte, s. 148; T. Mroczko, Architeklllra, s. 21, 27 
136 T. Mroczko, Architektura, s. 27. 
137 UBC, Bd. I, lir 51, s. 36; pro salute anime nostre necllonliberorum 'lOstromlll, et pro reme- 
dio clllime patris nostri et uxoris 'Iostre Conslancie; rob, J. Śliwiński, Lllbawa, s. 33; 
H. Maercker, Geschichte, s. 146. 
138 UBC, Bd. l, lir 127, s. 90-91. 
139 AOCh, Kap, l; UBC, Bd. l, lir 86. 
140 UBC, Bd. 1, nr 290, s. 218-220. 
141 AOCh, Kap. 5; UBC, Bd. l, lir 302, 
142 UBC, Dd, l, nr 299, s, 226-227; H, Maercker, Geschichte, s, 146. 
143 UBC, Dd. 1, lir 412, s. 320, 
144 UBC, Bd, 1, lir 323, 336; H. Maercker, Geschichte, s, 147. 
145 H. Maercker, Geschiclite, s, 147. 
146 W. Zaleski, Sallktuaria, s, 20. 
147 Zob, D. Zagórski, Zabytki epigraficvle lwledry chełlllt)l,iskiej do 1824 roku, praca mgr, UMK 
1986. 
148 A. Lied1ke, Zarys dziejów, s, 73; A. Karbowiak, Szkoły dieca,ji clleblli,fskiej w wiekach {red- 
nicll, Roczlliki TNT, R. 6, 1899; Diecelja chełmińska, s. 72, 
149 A. Lied1ke, Zarys dziejów, s. 76. 
150 Constitutiones synodales necnon ordinationes dioecesis Culmensis, ed. A. Mankowski, FOII- 
. tes TNT, t. 24, 1929, s. 7, 13. 
151 A, Liedtke, Zarys dziejów, s. 78, 
152 S. Kujot, Kto załotył parafie, s, 72-73.
>>>
JAROSLA W PORAZIŃSKI 


Chełmża pod władzą biskupów 
chełmińskich (1466-1772) 


l. Rozwój miasta po 1466 r. 


D rugi pokój toruński w 1466 r., który zakończył trzynastoletnią woj- 
nę z zakonem krzyżackim, stworzył nowe warunki dla rozwoju 
miasta, Biskupstwo chełmińskie zostało włączone do Królestwa Polskiego i odtąd 
"ze swoją diccezją i wszystkimi grodami, miastami, miasteczkami i twierdzami, 
mianowicie Chełmżą, Lubawą, Kurzętnikiem, Wąbrzeźnem i wszystkimi okręgami 
szlachtą, wasalami, wsiami i przynależnościami wszystkimi, pozostanie pod wła- 
dzą, opieką i ochron.1 wspomnianego p:U1a Kazimicrza króla i KrÓlcstwa jcgo pol- 
skiego"l - stwierdwno w traktacie. 
Prusy Królewskie, bo tak zaczęto nazywać Pomorze Gd.uiskie, zostało podzie- 
lone pod względcm administracyjnym na 3 województwa: chcłmiliskIc, nlillborskie 
i pomorskie. W województwie chełmińskim, na obszarze którego znalazła się Cheł- 
lULa. zajmującym 4654 km 2 , wyznaczono początkowo jeden powiat - chełmiński 
i dopiero w 1560 r. powstał drugi - michałowski 2 . Posiadłości biskupa chełmińs- 
kicgo, obejmujące powierzchnię 916 km 2 stanowiły okręgi osubne. Ogólnie włas- 
ność kościelną stimowiło w tym województwie 5 miast i 150 osiedli (24,1 %)3. 
Dobra te plxlzielone były między his kupa i kapitułę chełmińską. Zwarty kompleks 
tych posiadłości znajdował się także wokół Chełmży - siedziby kapituły. 8 poblis- 
kich osad. 7 wyjątkiem samego miasta, które było własnością biskupa. należało 
właśnic do kapituły. Ten układ stosunków określał warunki rozwoju miasta. 
Podobnie Jak cały rcgion, ChełmLa wyszła z wojny tr zynastołetuiej ogronmie 
zniszc/ona-ł. Rahunki, kontrybucjc, zadłui'enie - to ponury spadek, jaki pozostawiła 
po sobic wojna. Małc o
rodki miejskic regionu. takie jak Łasin, RadzYI} Chełmiń- 
ski, Urodnica czy ChcłnlŻa 5 , ucierpiały szczególnic mocno. Dla dowódców oddzia- 
łÓw zacięLnych były one łatwym łupem. Wprawdzie przejścic biskupa chełmińskie- 
go wraz z kapitułą ju.i. na początku wojny na stronę polską zapobiegło całkowitej 
zagładzie ChełnlŻY, ale w kOlkowym okresie działań wojennych miasto było wy- 
palone i wyludnione 6 . 


47 


-
>>>
J. Poraziński 


W odbudowie Chełn1ŻY i dalszym jej rozwoju w granicach pańsIwa polskiego 
zadecydowało wiele czynników. Mówiąc najogólniej nie były one korzystne. 
Wprawdzie na pozycję i rolę miasta wpływał niewątpliwie fakt, że było ono siedzi- 
bą kapituły chełmińskiej, a zatem jednym z ważnych ośrodków życia religijnego 
prowincji, ale bardziej istotny okazał się przecież wpływ niekorzystnych czynników 
zewnętrznych związanych przede wszystkim z położeniem geograficznym miasta. 
Drugorzędny charakter drogi między Toruniem i Chełmnem, przy klórej leżała 
Chełn1Ża, nie stwarzał warunków rozwoju handlu na większą skalę, rozwój rze- 
miosła lamowany był zaś zarówno przez latyfundialny charakler zaplecza rolnicze- 
go, jak leż konkurencję Torunia 7 . 
W drugiej połowie XV i w XVI w, nie wszystkie jednak czynniki negatywne 
oddziaływały z jednakową siłą. Chełmża odgrywała wówczas jeszcze pewną rolę 
jako miasto rezydencjonalne. Biskupi chełmińscy przebywali wprawdzie od 1402 r. 
w Lubawie, ałe odwiedzali miaslo z okazji uroczystych ingresów; w 1481, 1583 i 
1605 r. odbyły się synody prowincjonalne; funkcjonowało leż szkolnicIwo diecez- 
jalne, a na początku XVll w. podjęta została próba stworzenia w Chelmży rzeczy- 
wistego ośrodka życia religijnego prowincji 8 . W latach osiemdzIesiątych i dzie- 
więćdziesiątych XV w. rezydował tu wojewoda chełmiński Karol vom Felde 9 . 
Miasto go
ciło wówczas zapraszanych przez nicgo dostojników 10. W pobliżu wyz- 
naczała też sobie zjazdy szlachta chełmińskalI. W 1504 r. zatrzymał się w mieście 
Kazimierz Jagiellończyk powracający ze spotkania z Radą Prus Królewskich w To- 
runiu 12 . 
Jednak wszystkie te wydarzenia nie miały istotnego wpływu na życie miasta. 
Chełmża nic zaznaczyła swej obecności w życiu politycznym Prus Królewskich, 
nie uczestniczyła w żadnym z wiełkich konfliktów, które przebiegały na linii kołizji 
interesów między wiełkimi mi asIami (Gdańsk, Toruń, Elbląg) a szlachtą lub władzą 
królewską, czy między miastami wiełkimi i małymi 13 . Ten brak aktywności był 
zapewne konsekwencją nikłego potencjału gospodarczego i demograficznego, ale 
także bardzo silną zależn
cią od biskupa - pana i właściciela Chełn1ŻY. 
Miasto nękały przy tym liczne klęski żywiołowe i zniszczenia wojenne, które 
obracały wniwecz trud jego mieszkańców. Dzieje Chełmży obfilują w takie wyda- 
r zenia. Oto po trudnej odbudowie ze zniszczeń w wojnie trzynastoletniej, już w 
1531 r. wielki pożar pozbawił Chełn1Żan większości domów - spłonęły wówczas 
także księgi miejskie 14 , W 1585 r. ogień strawił 80 stodół wypełnionych ziarnem, 
co było wielką klęską dla żyjących z uprawy roli mieszcz:m, a pod koniec XVI 
stulecia tragiczne żniwo zebrała "czarna śmierć". Równie fatalne skutki miały woj- 
ny polsko-szwedzkie w łatach 1626-1629 i 1655-1660. Oblicza się, że po "poto- 
pie" liczba ludności w zicmi chełmińskiej znmiejszyła się o jedną trzeci ą l5. Uciąż- 
liwe przemarsze wojsk, kontrybucje wybierane z równą bezwzględnością przez 
wojska obce jak polskie, zarazy i epidemie przyczyniły się do kolejnej ruiny miasta. 
W drugiej połowie XVII w. na owe katastrofy nałożyły się niekorzystne dla rolnic- 
twa zjawiska klimatyczne, zreszt;t charakterystyczne dla regionu - ostre zimy, 


48
>>>
Chełmża pod władzą biskup6w chełmińskich (1466-1772) 


przymrozki wiosenne w okresie wegetacji roślin, grady, burze i wichury. Wystąpiły 
one kołejno w latach 1654/1655, 1659, 1662, 1669/1670, 1684 i 1695 16 . 
Słedząc losy miasta od chwili, gdy wraz z całą diecezją chełmińską znalazło się 
w granicach Rzeczypospolitej, trzeba zwrócić uwagę, że pomimo wybitnie nieko- 
rzystnego zbiegu uwarunkowań Chełmża przetrwała jako o
rodek miejski. Czynni- 
kiem decydującym była, jak się wydaje, intensywna pomoc, z jaką śpieszyli miastu 
w krytycznych dlań momentach biskupi chełmińscy. Walka o ocalenie Chełmży, 
jako integralnej części majątku biskupiego, to zapewne jedna z ważnych przesłanek 
podejmowanych przez nich działań. Ale nie mniejszą rolę przypisać tu należy chy- 
ba także motywacjom ideologicznym. Wśród opanowanych przez zwolenników 
reformacji miast Prus Królewskich tylko nieliczne ośrodki biskupie zachowały ka- 
tolicki charakter i tworzyły oparcie dla przedsięwzięć kontrreformacyjnych. 


II. Ludność 


Niekorzystne warunki rozwoju oddziaływały na sytuację demograficzną 
miasta. Według obliczeń Mariana Biskupa w drugiej połowie XVI w. ChełffiŻa 
liczyła 120 domów i 846 mieszkańców 17 , Dła przykładu w Toruniu było wówczas 
12 tys. mieszkańców, w Wąbrzeźnie 1080 (160 domów), w Lubawie 1200 (170 
domów), w Kurzętniku 420 (50 domów). Wyraźny regres nast.wił w XVIlI w. - 
przed 1776 r. liczba łudno
ci spadła do 528 osób i jeszcze na początku XIX w. 
0826 r.) zamieszkiwało Chełmżę 791 ludzi l8 . Pod względem liczby ludności mias- 
to sytuowało się zatem w grupie małych ośrodków, które w całej Rzeczypospolitej 
stanowiły zdecydowaną większość - 86%. Wprawdzie Prusy Krółewskie wyróżnia- 
ły się wśród innych regionów kraju wysokim stopniem zurbanizowania, ale trzeba 
pamiętać, że było to konsekwencją istnienia tu wiełkich ośrodków miejskich - 
Gdanska, Torunia i Elbł:l,ga. Mieszkało w nich bowiem 61,8% wszystkich miesz- 
kańców miast l9 . 
Mieszk:u\cy Chełmży, którzy cieszyłi się pełnią praw miejskich, okreśłani byli 
jako civis (obywatełe)2o. W przeciwieństwie jednak do miast większych, gdzie za- 
sady przynałeŻllości do prawa miejskiego były dokladnie określone, w Chełmży, 
podobnie jak w innych małych miastach, rekonstrukcja struktur społeczno-praw- 
nych jest bardzo trudna. Grupa pełnoprawnych obywateli Chełmży nie była liczna, 
choć jej istnienie najbardziej rzuca się w oczy, Należeli bowiem do niej posiadacze 
gruntów miejskich - ludzie zamożni, sprawujący urzędy miejskie. Ich nazwiska 
najczę
ciej pojawiają się w źródłach, Drugą grupę łudności - liczniejszą, ale nie 
posiadającą pełnych praw miejskich, okreśłano jako incolae (mieszkańcy), Rozróż- 
nienie przynależności do tej grupy, a także do niżej od niej slojącej kategorii ludzi 
"luźnych" - napływowych, którzy tyłko czasowo osiedlałi się w mieście, jest bar- 
dzo trudne. Rzecz w tym, że w księgach sądu ławniczego - podstawowego dla nas 
:iródła informacji - znajdujemy przed nazwiskami mieszczan róLne okreśłenia: fa- 
mati (sławetni), providi (rozważni) czy IlOnesti (uczciwi). Odzwierciedłały owe 
określenia nie tylko status majątkowy, ale także prawny, a ponadto pozycję zawo- 


49
>>>
J, Por.aióski 


dową i społeczną mieszczanina. Z reguły zaznaczano przed nazwiskiem funkcję we 
władzach miasta - burmistrz, sołtys, rajca, ławnik 21 . Przy nazwiskach rzemieślni- 
ków podawano ich specjalność - szewc, piekarz, kuśnierz itd. 
Analizie ksiąg sądu ławniczego - wpisywanych do nich transakcji (umowy 
o kupno, sprzedaż, podziały majątkowe itd.) oraz testamentów i inwentarzy miesz- 
czańskich (niestety nielicznych) - potwierdza istnienie wśród mieszczan chełmżyń- 
skich zróżnicowania majątkowego. W drugiej połowie XVI i na początku XVII w. 
do grupy najbogalSzych mieszczan zaliczyć można: Walentego Żuławę, Wojciecha 
Przerwanego, Błażeja Kąpę, Adama Wiłmę, Tomasza Domżała, Wojciecha Roma- 
na i Walentego Tracza. Wszyscy oni zgromadzili spore majątki. Na przykład, spad- 
kobiercy burmistrza Chełmży W. Żuławy mieli wyegzekwować tylko od dłużników 
sumę ok. 200 florenów - w tym połowę tej gotówki od biskupa chełmińskieg0 22 . 
Majątek zmarłego w 1623 r. B. Kąpy oszacowano na 1500 florenów, Anny Wił mo- 
wej (wdowy po Adamie) na 1694 floreny (do tego u dłużników - 240 floreny)23. 
Dla porównania warto nadmienić, że w tym czasie l łan ziemi można było kupić 
za ok. 400 tlorenów (l łan = 16,8 ha), a dom w mieście kosztował ok. 100 flore- 
nów. 
Mieszczanie ci byli posiadaczami kiłku domów, 2-4 łanów ziemi, ogrodów, 
zabudow:m gospodarczych, bydła i trzody. Pożyczali oni pieniąd/.e na procent, 
z reguły też piastowali urzędy miejskie. Liczebność owej grupy chcłmżyńskich 
patrycjuszy jest trudna do ustalenia; najprawdopodobniej, tak jak w innych mias- 
tach, nie przekraczała 24-28% ogółu mieszkańców 24 . Był to jednak dla miasta 
okres stabilizacji gospodarczej. Już w drugiej połowie lat dwudziestych XVIII w. 
obserwujemy wzrost podziałów owych większych mająlków mieszczańskich mię- 
dzy potomstwo i krewnych oraz stopniowy upadck nicktórych rodów. Nazwiska ich 
przedstawicieli znikają z ksiąg sądu ławniczego, Stopniowa pauperyzacja elit cheł- 
mżyńskich jest w tym okresie wyraźna, Oto zmarły w 1627 r. burmistrz Szymon 
Pomorski pozostawił po sobie majątek szacowany na 463 floreny, ale obciążony 
długami w wysokości 274 florenów 25 . Trzy lata wcześniej od niego zmarła Aooa 
Przerwana - wdowa po Wojciechu, mogła zapisać kościołowi farnemu w Chełmży 
tylko jedną krowę ...26 
Jeszcze gorzej wygłądała sytuacja pozostałych micszczan. Klęski elementar- 
ne i wojenne prowadziły ich do ruiny - na porządku dziennym była sprzeda7 
skronmych posiadłości za długi. W 1588 r. Mateusz Derdulik alias Piotrek zmu- 
szony był sprzedać swój dom za 210 grzywien pruskich 27 . Inny mieszczanin 
Bartosz Gniosek wraz z żoną sprzedał cały swój majątek (dom, stodołę, łan 
ziemi i ogród) szwagrowi za 420 grzywien pruskich, a przecież i tego nie wys- 
tarczyło na pokrycie długów, bo kupujący - ławnik chełmżyński Melchior Jut- 
rowski - zobowiązał się do dalszej ich spł aty 28. Żegnając się z życiem Sebastian 
JarzębillSki wyra7ił w swym testamencie żał wobec żony, ..żem znaczną cząstkę 
z mą wziął, a teraz ją w nędzy i niedostatku spuszczam,,29. W 1591 r. Anna 
Łasiliska zrzekła się nawet praw opiekuńczych nad swymi dziećmi, ho jej ma- 


50 


--
>>>
Chełmza pod władzą biskup6w chełmińskich (1466-1772) 


jątek został sprzedany za długi 30 . Podobnych przykładów można znaleźć więcep1. 
Ilustrują one pauperyzację obywateli. 
W strukturze zawodowej mieszkańców najliczniejszą grupę stanowili mieszcza- 
nie uprawiający ziemię. Rołnictwo było niewąlpliwie głównym źródłem utrzymania 
ChełlTIŻan. Niewielki stosunkowo procent ludności stanowili rzemieślnicy. W dru- 
giej połowie XVI w. było ich, wraz z rodzinami, zaledwie 57 osób 32 i nie ma 
żadnych podstaw, aby twierdzić, że liczba ta uległa powiększeniu w XVII i XVIII 
w. Pomimo tego właśnic rzemieślnicy należeli do bogatszej części mieszkańców 
miasta, tym bardziej że posiadali oni również ziemię. 
Istotne przemiany nast.wiły natomiast, w interesującym nas okresie, w stosun- 
kach etnicznych. W drugiej połowie XVI w. nastąpiła mianowicie cdłkowita polo- 
nizacja ChełffiŻ y 33. Istotnym czynnikiem była tu niewątpliwie polityka wyznaniowa 
biskupów chełmińskich, która doprowadziła do opuszczenia miasta przez łudność 
pochodzenia niemieckiego - sprzyjającą luteranizmowi. Do tego problemu wypad- 
nie jeszcze powrócić. 


III. Życie gospodarcze 


Głównym źródłem utrzymania mieszczan chełffiŻyńskich była praca na 
roli, Gospodarowali na 60 hmach ziemi, łasów i wód biskupich. Doliczając do tego 
obszaru 10 ł.mów będących w użytkowaniu zakonu franciszkanów oraz 4 włóki 
należące do uposażenia kaznodziei uzyskujemy obszar 74 łanów, którc zgodnie 
z przywilejem biskupim nałeżały do mieszkańców, chociaż w nieklórych okresach 
obszar ten powiększał się do 77 łanów. W XVI w. ChełlTIŻanie użytkowali też wieś 
Sugajenko należącą do kłucza kur7ętnickiego
. Posiadacze gruntów płacili bisku- 
powi chełmżyńskiemu - właścicielowi miasta - roczny czynsz w wysokości 2 
grzywien monety pruskiej oraz 2 korce 3s owsa z łanu. W 1614 r. biskup zyski- 
wał w ten sposób 75 florenów i 112 gr, w 1737 r. zaś 90 złp. Nie było to 
nadmierne obciążenie, ałe na mieszczanach ciążyły też inne świadczenia. Cheł- 
mżanie byli więc zobowiązani do wysyłania komorników na tzw. tłokę żniwną 
do Papowa "na l dzień o Pańskiej strawie" oraz do pomocy w zwoLeniu zboża 
zebranego w dobrach biskupich do spichlerzy własnym transportem oraz do 
służby pocztowej - dostarczania przcsyłek konno łub pieszo "iłekroć zostaną 
wezwani" - jednak na odłcgłość nie większą niż 4 mile. Musieli także dostar- 
Czać pewne ilości macy słodowej do biskupiego zamku w Starogrodzie w za- 
mian za otrzymywane stamtąd kamienie do młyna końskiego. Płacili też miesz- 
czanie biskupom czynsz rekognicyjny (tj. z tytułu uznania zwierzchności) 
z każdego domu (zagrody), ogrodu w mieście lub poza nim - l korzec pszenicy 
i l korzec 
yta od pługa lub l korzec pszenicy od radła oraz 6 denarów cheł- 
mińskich. Jak wynika z analizy Inwentarza d6br biskupstwa chełmińskiego 
(F'ontes XXII) zakres zobowiązań w pieniądzu lub naturze ulegał zmianom. W 
1759 r. zostali na przykład opodatkowani chełmżynscy piwowarzy, wprowadzo- 
no też dodatkow.t opłatę za rybołówstwo, miasto miało ICŻ dziełić się z bisku- 


51 


--
>>>
J. Poraziński 


pem po połowie wpływami z opłat targowych. Do tego dochodziły podatki ogólne 
- pogłówne i hiberna. 
Łany mieszczańskie leżały przed bramami miasta, rozciągając się w kierunku 
Pluskowęs, Browiny i Wielkiego Ostrowa. Ów podział na trzy części związany był 
z trójpolowym charakterem gospodarki - poła przeznaczone pod zboża ozime, ja- 
rzynne i ugory stanowiły osobne kompleksy, w których nlleszczanie posiadali po 
1/3 swego nadziału. Ceny ziemi były w całym okresie relatywnie stałe. Z zestawie- 
nia, które w swoim opracowaniu przedstawił Hans Maecker, wynika, że w XVI- 
XVIII w. za I łan płacono 300-400 f1orenów 37 . Jak już stwierdziliśmy, niektórzy 
mieszczanie posiadali po kilka łanów, np. zmarła w 1622 r. Dorota Wałkówna 
zostawiła swoim spadkobiercom 3 ł any 38, znana nam już Anna Wilmowa - 2 łany, 
a Szymon Pomorski aż 4 łany, W wyniku zapisów testamentowych, transakcji wy- 
miennych, podział(
w rodzinnych itd, areał ziemi użytkowanej przez mieszczan 
ułegał ciągłym zmianom. 
Uprawi,mo przede wszystkim zboża: żyto, owies, jęczmień i pszenicę. Część 
zbiorów przeznacz,mo na konsumpcję własną, część zapewne kierowano na rynek. 
W niektórych gospodarstwach były nawet po 2 stodoły. Oprócz uprawy rołi prowa- 
dzono też hodowlę bydła i trzody. Na przykład Anna Wilmowa posiadała w swoim 
gospodarstwie 6 wołów, 3 krowy, I maciorę, 20 owiec i 3 konie. Burmistrz Pomor- 
ski zaś: 12 wołów, 6 krów, jałówkę, 2 cielęta, 20 owiec, 10 jagniąt, 5 koni i 10 
świń, Były to, jak widać, dość duże gospodarstwa, wymagające zatrudnienia pra- 
cowników najenmych. Trzeba przy tym pan1iętać, że wyn1ienieni posiadali także 
ogrody. 
Zdecydow,ma większość n1ieszczan chełmLYllskich znajdowała się jednak w sy- 
tuacji gorszej - nie posiadając własnych nadziałów ziemi musiała szukać innych 
źródeł utrzym:mia. W księgach sądu ławniczego znajdujemy bardzo dużą ilość tran- 
sakcji związanych z kupnem i sprzedażą ogrodów, co wskazuje, że część miesz- 
cz:m żyła z ich ekspłoatacji. Rozpiętość cen ogrodów była bardzo duża - od 15 do 
170 f1orenów 39 , co było związane zapewne zc stancm ich zagospodarowania. Wia- 
domo, że w części tych ogrodów uprawiano chn1iel - niezbędny surowiec dla cheł- 
mżyńskiego browarnictwa. 
Położenie miasta w pobliżu dwóch jezior sprzyjało rozwojowi rybołówstwa. 
Dochód z eksploatacji dzielony był po połowie między biskupa i kapitułę, aczkol- 
wiek w niektórych okresach Jezioro oddawUlo w dzierżawę-łO. Obowiązki rybaków 
zostały szczegółowo określone w Ordynacji rybaków cliełmżyńskicli z 1676 r. 41 . 
Ust:mawiała ona (lub moze potwierdzała?) zasadę picrwokupu złowionych ryb 
przez kapitułę oraz surowy nakaz sprzedaży nadwyżek wyłącznic w Chełmży, 
"żadną miarą w Toruniu, co im się [tzn. rybakom] pod utratą statków [tzn. narzę- 
dzi] zakazuje jako też i potajenmie po kątach". Rybakom wyznaczono też teren 
połowu, zakazywano zatrudniania "pułbratków"([tzn, pomocników), "bo ci są naj- 
szkodliwszymi wydrami na nasze ryby". Nad całością spraw związ,mych z eksplo- 
atacją jezior czuwać miał specjalnie powołany nadzorca - superintendent. Rybo- 
łówstwo przynosiło więc spore dochody, skoro tak precyzyjnie określone zostały 


52
>>>
Chelmza pod władzą biskup6w chełmiliskich (1466-1772) 


zobowiązania rybaków. Związanych też z nim było sporo osób, aczkołwiek, jak 
twierdzi Stefan Cackowski, grupa zawodowych rybaków była ogólnie we wszyst- 
kich dobrach kapituły nieliczna 42 . 
O pozarolniczych zajęciach Chełll1Żan wiemy stosunkowo mało. Nic zachowały 
SIę przede wszystkim statuty cechowe, które spłonęły w 1762 r. Odnowiono je 
wprawdzie dwa lata póiniej, ale w odmiennej już sytuacji. Samowystarczalność 
gospodarcza okolicy, rozwój rzemiosła wiejskiego w otaczających Cheill1Żę dob- 
rach kapituły nie tworzyły korzystnych warunków rozwoju. W źródłach spotykamy 
więc tylko sporadycznie wzmianki o chełll1Żyńskich rzemieślnikach: kuśnierzach, 
piekarzach, kowalach, tkaczach, szewcach i browarnikach, Jak wspominaliśmy, nie 
było ich wielu, a pracowali zapewne przede wszystkim na użytek mieszkańców 
miasta, łącząc rzenuosło z uprawą roli lub h:mdlem 43 . 
Stosunkowo najwięcej informacji posiadamy o cechu piwowarów chełll1Żyńs- 
kich, Stanisław Gierszewski zwrócił uwagę na duże l.nacl.enie produkcji piwa jako 
towaru rynkowego i roli cechów piwowarów w miastach pomorskich 44 . Przykład 
Chełn1ŻY w pełni potwierdza to twierdzenie, W XVI i XVII w. roła tego cechu, 
jako najważniejszego w mieście, nie budziła raczej wątpliwości, chociaż w ]686 r. 
pewne próby podważenia tej pozycji podjęli krawcy45. Organizację cechu poznaje- 
my z powtórzonego w 1764 r. przywiłeju 46 . Każdy mieszczanin zajmujący się pro- 
dukcją piwa powinien więc posiadać prawa miejskie i należeć do ccchu, Raz w ro- 
ku odbywały się wspólne posiedzenia, którym przewodniczył asesor - najczęściej 
był nim burmistrz miasta. Dokonywano na nich rozliczeń finansowych, Cech po- 
siadał swego "starszego" cechmistrza, do którego obowiązków należało między 
innymi kontrolowanie jakości piwa oraz określenie ilo
ci, jaka powinna być produ- 
kowana. Przywilej określał też uposażenie browaru w ziemię - chodziło o zabez- 
pieczenie zaplecza surowcowego. Starsi cechu: Jakub Pomierski i Franciszek Ry- 
manowicz sprzedali w 1686 r. ogród należący do bractwa jednemu z mieszczan za 
200 zł 47 . W 1762 r., po wielkim pożarze miasta, sprzedano browar z zIemią za 1050 
florenów, ale 8 lat później cech ponownie go odkupił, 
Z produkcją piwa związanych było wielu mieszczan chełll1Żyńskich i przynosi- 
ła ona niewątpliwie dobre dochody. Surowcc potrzebne do produkcji - przede 
wszystkim jęczmicń i chmiel - uprawiało wielu mieszczan. Własny chmiclnik po- 
siadała między innymi kapituła. Dokładniejszą informację o gospodarstwie jednego 
z piwowarów zawierają testament i inwentarz Jana J:mkowskiego, który zmarł w 
1740 r. 48 oraz zapisów jego syna Stanisława. Notatki syna dotyczą okresu 1734- 
1740. Był LO okres niespokojny, wojenny, a ponadto właściciel długo chorował, co 
doprowadziło gospodarstwo niemał do ruiny. Jego syn, usiłujący przezwyciężyć 
trudności i uporać się z wierzycielami, przedstawił dła ksiąg sądu ławniczego 
szczegółowy raport ze swojej działalności - bilans przychodów i rozchodów. OtM 
odziedziczony l łan ojcowizny obsiał on żytem, jęczmieniem, owsem i grochem. 
Jęczmień przeznaczył na wyrób piwa, które sprzedał wraz z zebranym żytem. Ope- 
racja trwała w sumie 3 lata, przynosząc w końcu dochód w wysoko
ci 3] 8 zł 25 
gr. Niestety, po odliczeniu kosztów produkcji i przede wszystkim zaspokojcniu 


53 


--
>>>
J. Poraziński 


żądań wierzycieli mJodcmu Jankowskicmu zostało tylko 12 zł 15 gr. Jest to oczy- 
wiście przypadek ekstremałny, ale świadczy on o potenCjalnych możliwoś"ciach u- 
zyskiwania korzyści z produkcji piwa. ChełlTIŻa posiadała ponadto także niezbędne 
zaplecze techniczne - wiadomo mianowicie, że funkcjonował tu koński młyn sło- 
dowy49. Możłiwości browarników chełlTIŻyńskich były chyba dosyć spore, skoro 
mogłi oni w 1721 r. sprzedać pewną ilość słodów browarowi w Kurzętniku so . Obok 
produkcji piwa równie dochodową była produkcja gorzałki. Zmarła w 1666 r. wdo- 
wa po gorzelanym Wycholskim zostawiła w spadku majątek i sprzęty do produkcji 
gorzałki wartości 2277 zł, przy bardzo mały obciążeniu długamiSI. Cały ten majątek 
przejął wraz z długami burmistrz Stanisław Santopski, zobowiązując się do opieki 
nad córką zmarłcj 
Wiadomości o innych cechach są skąpe. W 1686 r. cech szewców zaprotestował 
przeciwko wywożeniu przez rzeźników chcłlTIŻyńskich skór do Torunia, gdzie u- 
zyskiwali oni wyższe ceny za surowiec s2 . Reakcja rady miejskiej - jest to zreszt:
 
jeden z nielicznych przykładów jej bezpośredniej ingerencji w życie gospodarcze - 
była natychmiastowa, W specjalnym dekrecie czytamy: "... stanowiąc wiecznymi 
czasy, aby pomienieni rzeźnicy teraz i n,lpotym będący towar, to jest: skóry woło- 
we, krowic, jałowice, cielęce braci rzemiosła szewskiego podług taxy zaraz przy 
(bramie?) miasta przedawali, a to pod utratą wszystkiego towaru". Zaznaczono przy 
tym jednak, że i szewcy korzystający z tego przywileju kupna nie powinni nad- 
miernie podnosić cen swoich wyrobów. Wprowadzono wówczas taryfę cen za skó- 
ry także dla kuśnierzy. 
Konflikty między cechami lub ich przedstawicielami trwały jednak nadal. Nies- 
tety, trudno zrozumieć ich przyczyny, bo w licznych pozwach nie przedstawiano 
przedmiotu sporów, ograniczaJąc się jedynic do wyszczególniania różnych kalunmi 
i pomówień 53 . 
Oprócz cechów piwowarów, szewców, kuśnierzy, rzeźników, piekarzy, kraw- 
ców i tkaczy spotykamy także informacje o innych rzemicślnikach - garbarzach 54 , 
kowalu pracującym w kuźni zwanej miejsk ą 55 i in. 
Jcszcze mniej powiedL.ieć można o chełlTIŻyńskim handlu. Miał on niewątpliwie 
charakter łokalny - zaspokajał potrzeby mieszkańców miasta. Nie mogło być zresz- 
tą inaczej - przywilej biskupa Tiedemanna Giese zezwalał na odbywanie w mieście 
tyłko 2 jarmarków rocznie. Okołiczna ludnoś"ć wiejska miała zresztą możliwość 
sprzedaży płodów rolnych i kupowania niezbędnych dła siebie towarów w innych 
ośrodkach - główrue w Toruniu, Chełmnie i Grudziądzu 56 . Znamienne, że biskup 
gwarantował dla siebie 1/2 czynszu z bud kramarzy i ze straganów z żywnością 
oraz ze sprzedaży ryb, pozostawiając inne dochody, związane z działalnością 
"handlowo-usługową" mieszczan w dyspozycji władz miejskich. Były zapewne 
niewysokie. Wątpliwe też czy zawodowi kupcy w ogółe istnieli w Chełmży - 
w źródłach brak o tym wzmianek. Handlem zajmowali się prawdopodobnie sa- 
mi producenci. 


54
>>>
Chełmza pod władzą biskupów chełmińskich (1466-1772) 


IV. Ustrój miasta 


Dokument lokacyjny biskupa Hcidcnreicha spłonął podczas wielkiego 
pożaru w 1531 r., toteż najważniejsze wiadomości o ustroju miasta i jego organi- 
zacji wewnętrznej czerpiemy przede wszystkim z przywiłeju, który wystawił dla 
Chełn1ŻY biskup Tiedemann Giese 57 . Biskup ten, człowiek wszechstronnie wyksz- 
tałcony i doskonały organizator, uporządkował zresztą wiele problemów swojej 
diecezji 58 . 
Przywilej stanowił dla mieszczan prawo magdeburskic "do wieczystcgo przes- 
trzegania w postaci, jaka miasllI Chełmnu niegdyś została nadana" (tj. prawo cheł- 
mińskie)59, jako podstawę org:mizacji władz. Głos decydujący należał do samego 
biskupa, który st:mowił O kompetencjach władz miasta i ich składzie personalnym. 
Podobnie jak w innych miastach zorganizowanych według prawa chełmińskiego, 
władze Chełn1ŻY składały się z trzech ordynków. Ordynek pierwszy tworzył magis- 
trat, czyli burmistrz miasta (proconsui, presideus) i rajcy (consules) mianowani 
przez biskupa, Jeden spo
ród rajców sprawował urząd podskarbiego (cQmerarius, 
kamlarz), inny notariusza. Wiadomo, żc jeden z członków rady nosił tytuł burgra- 
biego, ale zakres jego kompetencji i roła, jaką odgrywał w strukturze władz miasta, 
nie jest znana - być mOLe występował on.w roli pełnomocnika biskupa jako pana 
miasta, Kandydata na burmistrza - najważniejszego urzędu w mieście - przedsta- 
wiała biskupowi rada, Znany nam jest tylko jeden przypadek bezpośredniej inge- 
rcncji biskupa w wybory. W 1659 r. zażądał on usunięcia ze stanowiska Macieja 
Petkowskiego, którego rządy w mieście spotkały się zrcsztą wcze
niej z protestami 
części rajców 60 . Dwa lata później zgodnymi głosami wybrano na urząd Jakuba 
Nowackiego, sołtysem Jana Makowskiego, kamlarzcm St:misława S:mtopskiego, 
"których imiona tym sposobem jako wyżcj opisanym wcdług praw i wilkierzów 
naszych Jaśnie Wielmożnej zwierzchności naszej do konfirmacji podajemy" - jak 
stwierdzono w specjalnej notatce 61 . Autorytet burmistrza w mieście był wysoki - 
wspierał go również biskup. Gdy w 1671 r. jeden z rajców chełmi:yńskich - Michał 
Piasecki, skądinąd znany z różnych ekscesów warchoł i awanturnik, obraził słow- 
nie burmistrza, ten spowodował wydanie dekretu biskupiego skazującego winowaj- 
cę na kilka tygodni "wieży" z groźbą, i
 jeśli nie zmieni swego pÓstępowania, 
zostanie "z Miasta relegowany, dobra [jego] wedłe submissji konfiskowane [będą] 
i wedle występku jego serio ukarany [zostanie)'t62. 
Od drugiej polowy XVI w. burmistrzami miasta byli wyłącznie Polacy. Luki 
w materiale źródłowym uniemożliwiają podanie nazwisk wszystkich burmistrzów, 
ograniczymy się zatem do podania tych, których działalność znajduje potwierdze- 
nic, Byli to: Barlholomeus Bartek (1547), Wałe nt y Pikulijk (1554), Walenty Żuła- 
wa (1602), Jakub Nowacki (1661), Andrzej Piasecki (1669), Maciej Petkowski 
(1670), Tomasz Witkuński (1683), Tomasz Kitnowski (1684), Jakub Pomierski 
(1686), J:m Piasecki (1718), Bartłomiej Kowalski (1720), Paweł Komrowski 
(1772), Samueł Zywicki (1730), Ałbert Goslomski (1733), Piotr Jczierski (1738), 
Wojciech Domi:alski (1743), Paweł Kowalski (1756), Jakub Gostomski (?) i Piotr 


55 


-
>>>
J. Poraziński 


Stefański (l762}63. Podobnie było z obsadą innych stanowisk, z wyjątkiem pisarzy 
miejskich. W ich przypadku decydowały bowiem umiejętności fachowe - koniecz- 
ność sporządzania aktów prawnych w języku polskim, niemieckim i łacińskim. 
Drugi ordynek - sąd ławniczy składał się z sędziego (sołtysa) jako przewodni- 
czącego ławy i ławników. Sędziego mianował, podobnie jak burmistrza, biskup, 
a ławników wybierał patrycjat miasta. Początkowo sąd składał się z sędziego, 2 
ławników i rejenta (notariusza). Dnia 9 lipca 1594 r. biskup chełmiński Piotr Kos- 
tka przeprowadził jednak reorganizację ł awy 64. Zwiększona została przede wszyst- 
kim liczba ławników - w różnych okresach było ich odtąd od 6 do 10 osób, Jeśli 
zachodziła potrzeba, rozprawami mógł kierować także przewodniczący ławników - 
szepmistrz (od niem. ScllOjfenmeister) lub jeden z rajców. 
Posiedzenia sądu odbywały się w miarę potrzeb - sesje dzieliły się na zwyczaj- 
ne i nadzwyczajne. Sąd ławniczy rozpatrywał zarówno sprawy karne, jak też liczne 
sprawy niesporne: transakcje, obrót nieruchomościami, ziemią, zapisy testamento- 
we i in" wnoszone przcz mieszcziUl, chłopów i okolicmą szlachtę. Zdarzało się, że 
przed sądem chełmżyńskim stawali obywatele innych miast - na przykład Toru- 
nia 65 . 
Podczas rol.praw określano najpierw strony uczestniczącc w procesie, przedsta- 
wi:Ulo zarzuty - pozew, jeśli była \O sprawa sporna, wysłuchiwimo zezn:uI świad- 
ków, wreszcie zaś wyrokowano. Procedura przygotowawcza była w nicktórych 
przypadkach bardzo rozbudowana - przeprowadzano wizje łokałne, stosowano ob- 
dukcję (liczne były sprawy o pobicie), zbieTiUlo ró7ne oświadczenia, Wiele czasu 
zajmowały sądowi chełffiŻyńskiemu sprawy niespornc - głównie transakcje. W za- 
pisach dokonywanych w księgach sądu ławniczego obowiązywała tu stała formuła. 
Zawierano w niej nazwiska dokonujących tran.sakcji, przedstawiano obiekt - okreś- 
lając go jednak nic miarami wielkości lub powierzchni, łecz usytuowaniem. 
W przypadku 
przedaży (kupna) domu lub ziemi podawano po prostu nazwiska 
sąsiadów. Naturalnie w zapisie sądowym była też cena obiektu, Jeśli przed sądem 
występowała kobieta, towarzyszyli jej "opiekunowie" - najczęścicj przed'itawiciele 
rodziny lub rady miasta, 
W zdccydowiU1ej większości spraw o charakterze spornym z powódzIwem 
występowali sami poszkodowani. Dopiero w 1720 r. spotykamy się z funkcją "in- 
stygatora sławetnego magistratu chełmżyńskiego", czyli oskarżycieła z urzędu. 
Chodziło jednak o przypadek nadzwyczajny - oto pijany rajca miejski przyszedł do 
ratusza i publicznie ubliżał burmistrzowi 66 . 
Kompetencje sądu i sołtysa oraz uposażenie tego ostatniego określał przywilej 
biskupi. Sołtys miał więc prawo zachowywania dla siebie całości grzywien z zasą- 
dzanych kar za przestępstwa o mniejszym ciężarze gatunkowym - do wysokości 4 
szeh\gów. Te kary i grzywny mógł on także darowywać, Większe grzywny przej- 
mował w 2/3 biskup. W tych przypadkach miał on także prawo łaski. Biskup rezer- 
wował dla siebie także orzecznictwo w sprawach zagrożonych karą śmierci ora7 
w przypadkach przestępstw dokonywanych na drogach (rozboje). 


56
>>>
Chełmża pod władzą biskupów chełminskich (1466-1772) 


.lak wspominali
my, wszystkie sprawy rozpatrywane przez sąd wpisywane były 
do ksiąg sądu ławniczego. W Archiwum Państwowym w Toruniu przechowywane 
jest 18 ksi:łg z lat 1534-1772. Od 1578 r. były one podzielone pod względem 
rzeczowym na księgi rozpraw - zawierają one wpisy dotyczące spraw spornych, 
inwenlarzc majątków, wizytacje dóbr itd. oraz księgi protokołów zawierające wpisy 
dotyczące spraw niespornych - główni c transakcje mieszczańskie, szlacheckie, tes- 
tamenlY itd. 67 . Zapisy dotyczące spraw mieszczan chełffiŻyńskich prowadzono 
w pierwszej połowie XVI w. w języku niemicckim, a od drugiej połowy XVI w. 
w języku polskim i łacińskim. 
Tr7eci ordynek wreszcic stanowił trybun łudu wraz z 10 towarzyszami (lribunus 
plebis cum decemviris) - wybierani przez pospólstwo . Trudno nicstety określić 
kompetencje trybuna ludu. Występuje on wraz z kolegami dopicro w XVIII w, jako 
reprezenl
mt inlercsów pospólstwa i całego miasta. W 1762 r. trybun prolestował 
przeciw założonemu w konwencie franciszk:mów chełffiŻyńskich s7ynkowi
 on 
i decemwirowie brali też udział w tr:msakcjach sprzedaży przez władze miasta o- 
sobom prywatnym gruntów w mieście 68 . 
Owe trzy ordynki rozpatrywały wspólnie wszystkie probłemy związane z funk- 
cjonowaniem miasta, oczywiście w zakresie określonym przez biskupa, Nie zacho- 
wały się jednak wilkierzc, dlalego trudno określić uprawnienia adminislracji miasta. 
Dopiero też w XVlIl w, spotykamy się z bardziej widocznymi przejawami jej dzia- 
łalności. 
Egzckucją postanowień władz miasta i umów prywatnych zajmował siG 7aprzy- 
siGżony woźny (bedel/us civilas iurallls). Dokonywał on też obdukcji poszkodowa- 
nych, składając odpowiednie oświadczenia pr7ed sądem. 


V. Chełmża jako ośrodek życia religijnego 


Pokój toruński z 1466 r. sL1nowił st:kularyzację biskupstwa chełmińs- 
kiego i kapituły oraz włączenie do arcybiskupstwa gnieźnieliskiego. Przcz kilka 
następnych lat biskupstwo to podłe gało jednak nadal, podobnic jak diecezja war- 
mińska, arcybiskupowi ryskiemu 69 . Dopiero ok, 1472 r. pierwszy połski biskup 
chełmiński Wincenly Kiełbasa (1467-1478) wyjednał u Stolicy Apostołskicj osta- 
teczną zgodę na podporządkowanie diccezji chełmińskiej arcybiskupowi gnicinień- 
skiemu 7o . Sytuacja kapituły nie była w okresic powojennym łatwa. Zniszczenia 
wojenne dotknęły jej dobra w poważnym stopniu, ograniczając dochody. Z trudem 
próbow:mo także odbudować zrujnowany jeszcze w 1422 r. kościół katedralny Sw. 
Trójcy. Pomocy udzielił kanonikom biskup Kiełbasa. który przckazał na cele cxlbu- 
dowy swój ogród wraz z jeziorem, a także wydobył pewną kwotę pieniędzy od 
rady miejskiej Elbłąga 71 . D7iał:mia te wszakże okazały siG niewystarczające i w tej 
sytuacji biskup zmuszony został do zmniejszenia liczby członków kapituły z 15 do 
4, Wówczas też zrodził się projekt przeniesienia stolicy biskupiej z Chełmży do 
Chełmna. Z propozycją wystąpił na zjeździe stanów pruskich w 1488 r. biskup 


57 


--
>>>
J. Poraziński 


warmiński Łukasz Watzenrode. Wysłano w tej sprawie poselstwo do Kazimierza 
Jagiellończyka 70 , ale projekt ostatecznie upadł. 
Biskupi chełmińscy nadal konsekwentnie zabiegali o odbudowę katedry - bis- 
kup Mikołaj Chrapicki (1496-1507) przeznaczył na ten cel sumę 120 grzywien 
rocznie, z pomocą pośpieszyła też rada miejska Torunia, która wystawiła rewers na 
200 grzywien. 
Tc trudności pozwalają najlepiej uSwiadomić sobie skronme możłiwości kapi- 
tuły. Dopiero też w XVII w., dzięki fundacjom biskupim, zwiększono liczę kano- 
ników. Piątą kanonię ufundował więc biskup Piotr Tylicki (1595-1600), szóstą 
biskup Jakub Zadzik (1624-1635), ale ponowne zubożenie diecezji w okresie woj- 
ny polsko-szwedzkiej zmusiło biskupa Kaspra Działyńskiego (1631-1646) do lik- 
widacji jednej kanonii 73 . W 1650 r. biskup Andr7ej Leszczyński (1646-1652) po- 
wołał prałaturę archidiakona chełmińskiego, biskup Jan Gembicki (1653-1655) 
kanonikat teologa, biskup Andrzej Ołszoowski (1661-1674) penitencjarze, wresz- 
de biskup Teodor Andrzej Potocki (1699-1712) scholasterię. 
Kanonicy z Chełmży nie odgrywali jednak poważnicjszej roli w życiu politycz- 
nym Prus Królewskich i już w drugiej połowie XVI w. nie mieli wpływu na nomi- 
nacje biskupów 74 . 
Godności w kapitule zastrzeżone były głównie dla szlachty, aczkolwiek niektó- 
re z nich mogli też piastować przedstawiciele innych stanów łegitymujący się tytu- 
hm1i naukowymi doktora, W interesującym nas okresie tylko trzej chełffiŻanie - 
synowie mieszczan doszli do godności kanoników w rodzinnym n1ieście. Byli to: 
Gabriel Władysławski (z rodziny Przerwanych), o którego działalności będzie jesz- 
cze mowa, Jan Lechowicz (w latach 1710-1719) i Mateusz Dziemiński (1718- 
1747), Byli oni synan1i chełffiŻYllskich patrycj uszy 7S. 
Jako korporacja duchownych kapItuła miała swoje ustawy, które dwukrotnie 
uzupcłniali biskupi chełmińscy - Piotr Tylicki w 1599 r. i Wawrzyniec Gembicki 
w 1603 r. Kapituła odbywała swoje sesje, samodzielnie zarządzała majątkie
, n1ia- 
hl też prawo posługiwcmia się własnym herbem i pieczęcią. 
Majątek kapituły stanowiły dobra prestymoniałne (alodialne) [X)chodzące 
z pierwotnych fundacji. Nałeżały do nich: ChełffiŻa - wybudowanie, Bielczyny, 
Skąpe, Wrodawki, Nowy Dwór, Biskupicc, Witkowo i Młyn Kończewicki. W jej 
posiadaniu znajdowały się także klucze dóbr: kurzętnicki i gutowski z miastem 
Kurzętniklem i wsiami: Brzozie (od 1546), Gwiździny, Krzemieniewo, Bołeszyn, 
Pudowo, Bratyszewo (1523), Nielbark (1517), Sugajno, Zembrze, Wielkie i Małe 
Leżno, Radoszki, Klonowo, Słup, Zalesie, Gzin, Unisław (1507), Samowo (1576). 
Dobra te zajmowały obszar ok, 600 łanów, tJ. ok. 9 tys. ha 76 . 
Majątek uzupełniały tzw.fwldi, czyli fundacje (odrębnc uposażenia poszczegól- 
nych k
U1onikatów) oraz płużne - dawne dZiesięciny, które zgodnic z polcceniem 
Kazimierza JagiellOl1czyka z 1489 r. miały wynosić po I korcu żyta i pszenicy 
z każdego pługa (= 4 łany)77. Szłachta chełmińska wywiązywała się jednak z tego 
obowiązku bardzo niechętnie, nie zwracając większej uwagi ani na mandat króła, 
ani biskupów chełmińskich. W 1600 r. biskup Piotr Tylicki wzywał szlachtę do 


5R
>>>
Chełmża pod władzą biskupów chełmińskich (1466-1772) 


spłaty kilkuletnich zaległośce 8 , ale jego apel pozostał chyba bez skutku. Rozlicze- 
nia z radą miejską ChełffiŻy były jeszcze bardziej powikłane, przede wszystkim ze 
względu na liczne pożyc7ki, jakich kapituła udzielała miastu. Do tej sprawy jeszcze 
POwrócimy. 
Kapiluła n1iała ponadto prawo do połowy dochodu biskupiego z eksploatacji 2 
jezior i, jak już wiemy z omawianej wcześniej "Ordynacji rybaków chełffiŻyńs- 
kich", prawo do pierwokupu złowionych ryb. Ści:\,gała też opłaty od ogrodów miej- 
skich na utrzymanie szkoły parafialnej. 
Obok katedry Św. Trójcy - siedziby kapituły, drugim waznym ośrodkiem życia 
religijnego miasta był kościół parafiałny pod wezwaniem Ś, Mikołaja, Parafia cheł- 
nlŻyńska obejmowała swoim zasięgiem samo miasto oraz okoliczne wsie: Skąpe, 
Dziemiany, Witkowo, Obromb, Pluskowęsy, Głuchowo, Biełczyny, Windak i Koń- 
czewice, Uposażenie tego kościoła st,mowiło 12 łanów, z których 3 użytkowali 
mieszkańcy chełmżyń scy 79. W 1647 r. komunię wiełkanocną przyjęło w kościele 
Pdfafialnym 600 osób, w 1667 r. ok, 750, Związki mieszczan z parafią były różno- 
rodne i obejmowały nie tyłko sferę religijną 
Stusunki wyznaniowe skomplikowały się w XVI w, wskutek pojawienia się 
reformacji. Jej wpływy zaznaczyły się w Prusach Królewskich przede wszystkim 
wśród niemieckiej ludności miast Gdańsk, Toruń i Elbląg stały się rychło ważnyn1i 
ośrodkami luter:Ulizmu, a hasła reformy kościoła zyskały szerokie oparcie społecz- 
ne, tym bardziej że spotkały się z nasiłeniem kon11iktów wewnętrznych w mias- 
tach 8o . ReformaCJa nie ominęła również miast małych, w tym biskupich 81 . Postawa 
biskupów chełmińskich była jednak w tym przypadku zdecydowana. W 1580 r. 
luteranic - przede wszystkim Niemcy - musieli opuścić na żądanie biskupa Cheł- 
mn0 82 . O działalności protest:mtów w ChełffiŻy wiadomo niewiele. W początko- 
wym ukresie mieli oni zapewne znaczne wpływy, skoro doprowadzili do usunięcia 
z miasta zakonu fr:Ulciszk:mów. Marcin Czema, administrator diecezji z ramienia 
biskupa J,ma D:mtyszka (1530-1538), wskazywał w swoim memoriale z 1531 r. na 
"zagrożenie" tutcjszych mieszczan herezją, ale podkre
łił teL, że przeciwdziała się 
lemu surow0 38 . Prawdopodobnie i tu luter:mie zmuszeni zostali w końcu do opusz- 
Czenia miasta - wyrugow:mo ich także z Lubawy i Kurzętnika. Przywilej wyzna- 
niowy Zygmunta Augusta dotycLYł bowicm tylko wiełkich ośrodków 84 . W każdym 
razic od 1582 r. nie spotykamy już w księgach sądu ławniczego żadnych wpisów 
w języku niemieckim 85 . 
Synod diecezjałny, który w 1583 r. zwołał do ChełffiŻy biskup Kostka, jeden 
z głównych zresztą orędowników kontrreformacji, obradował na pewno w mieście 
Wolnym od "heretyków". Epizod reformacyjny trwał więc w ChełffiŻy bardzo krót- 
ko i nie wywarł wpływu na dalsze dzieje miasta, 
Na przełomie XVI i XVII w. zaobserwować można natomiast próbę aktywizacji 
rcligijnej mieszcziUl chełmżyńskich, Już w końcu XVI w. biskup Kostka podjął 
mianowicie zabicgi mające na celu ponowne wprowadzenie do miasta zakonu fr:m- 
ciszkauów konwentualnych. Kontynuował te zabiegi kanonik Gabriel Władysławs- 
ki - postać niezwykłc interesująca - chyba najwybitnicjszy Chełmżanin w imere- 


59
>>>
J. Porazillski 


sującym nas okresie 86 . Pochodził on ze znanej nam już rodziny Przerwanych. Po 
studiach w Akademii Krakowskiej Uego nazwisko podawano w złatynizowanej 
postaci: Preneratius Johannes Ambrosii) i uzyskaniu tytułu bakałarza zajął się, z i- 
nicjatywy żony Zygmunta III Wazy Anny, nauczaniem ubogiej mlodzieży na dwo- 
rze królewskim. Następnie studiował w Rzymie, gdzie zdobył tytuł doktora teolo- 
gii, a po powrocie do kraju zajął się kształceniem dzieci królewskich - królewny 
Anny Marii i królewicza Władysława. W nagrodę za tę działalność został w 1609 
r. nobilitowany przez króła. Wówczas też przyjął nazwisko Władysław ski na czcść 
królewicza. Przez następnych 15 lat pracował w prywatnej szkole akademickiej 
w Krakowie, W 1619 r. otrzymał kanonikat chełmiński i tytuł sekretarza królews- 
kicgo. Po śmierci biskupa J,ma Kuczborskiego (1614-1624) Władysławski został 
administratorem diecezji i powrócił do Chełmży. Właśnie on doprowadził do intro- 
dukcji przez biskupa J. Zadzika zakonu franciszkanów w 1625 r., zatroszczył się 
także o odbudowę znajdującej się poza murami miasta kaplicy Św. Jerzego, wzbo- 
gacając miasto o nowy ośrodek religijnyB7. 
Bardziej doniosłe znaczenie miały jednak przedsięwziQcia związane z odnowie- 
niem kultu bługosławionej Juty (Jutty, Judyty) sięgającego swymi korzeniami XlII 
w. 88 . Protektorem tego kultu stał się sam Zygmunt III Waza, który w celu jego 
umocnienia przybył w 1627 r. do ChełmLY wraz z królewiczem Władysławem. 
Stało się tak niewątpliwie wskutek starań k:rnonika Władysławskiego, który na 
cześć świętej ufundował ołtarz i kaplicę oraz osobnego kapcIana, zapisując mu 
swoją wid Drużyn 89 . Nad dalszym umocnieniem kultu błogosławionej Juty praco- 
wał też biskup Jan Lipski (1635-1639) zabiegając zresztą także o popułaryzację 
postaci innych świętych ziemi chełmińskiej - Jana Łobdowczyka w Chełnmie 
i błogosławionej Doroty w Kwidzynic 9o . Dnia 3 maja 1637 r., w najwiQkszym koS- 
ciele diecezji - św. J,ma w Toruniu, odbyło się z inspiracji biskupa ośmiodniowe 
nabożeństwo ku czci błogosławionej Juty. Podobne uroczystości odbyły się także 
w Chełmży, Biskup Lipski złecił ponadto jezuicie Fryderykowi Szembekowi opra- 
cow,mie żywotu świętej, Zarządzone przez niego w 1637 r. poszukiwania jej szcząt- 
ków w katedrze Św. Trójcy nie dały jednak rezultatów. Wzniesiono nalomiast ku 
jej czci kaplicę wBiclczynach - w miejscu,gdzie stała jej chatka. 
Kilka lat później ponownie spotykamy się z próbami wzmocniema roli miasta 
jaku oSrodka życia religijncgo, W 1647 r. mianuwicie biskup Andrzej Leszczyński 
założył w Chełmnie seminarium duchowne, uposażając je z własnych dóbr dzie- 
dzicznych. Jego następca bisk'1lp Jan Gembicki przeniósł tę uczclnię do ChełffiŻy. 
Aby zapewnić 12 alumnom, bo tyłu miało kształcić się w seminarium, najlepsze 
warunki i wysoki poziom nauczania, biskup nakazał kapitule sprowadzenie do 
miasta magistra i doktora z Akademii Krakowskiej lub poznańskiell . Najazd 
szwedzki i wojna 1655-1660 uniemożliwiły jednak realizaCję tego zamierzenia 
i seminarium ponownie wróciło do Chełmna 92 . 
Pomimo więc rozlicznych zabiegów zmierzających do podmesiema rangi Chel- 
mży jako formalnej stolicy diecezji cełu nie udało się osi:\gnąć. Skronmy potencjał 
miasta - zarówno gospodarczy jak i demograficzny - nie sprzyjał tcgo rodzaju 


60 


.....
>>>
Chełmża pod władzą biskupów chełmiliskich (1466-1772) 


iniCJatywom. Naturałnie o poważniejszym wsparciu ich przez chełmżyńskich 
mieszczan nic mogło być mowy. Przypadki fundacji mieszczan na rzecz kościoła 
były niezwykle rzadkie i skromne. Wspominaliśmy już o Annie Przerwanej, która 
7apisała kościołowi parafialnemu jedną krowę. Bardziej hojny okazał się burmistrz 
miasla Wałemy Żuława, który w testamencie z 1607 r. przeznaczył część z sumy 
1000 florenów, jaką pożyczył biskupowi, na ufundowanie ołtarza w kościele para- 
fialnym 93 . Egzekucja tej fundacji ciągnęła się wszakże jeszcze kilka łat, bo opieku- 
nowie kościoła pokwitowali odbiór gotówki dopiero w 1612 i l622 r. 94 Ołtarz 
jednak rzeczywiście stanął 95 . Zarówno w tym przypadku, jak też wcześniejszym z 
1608 r., gdy kowal Nowaczyński zapisał kościołowi parafiałnemu swój dom 
w spadku 96 , zaznaczyli swą rołę i wytrwałość Wojciech Roman i Wojciech Przer- 
wany występujący w roli "opiekunów kościoła farnego". Przeważały jednak zapisy 
drobne - nieruchomości, biżuteria łub niewielkie sumy pieniędzy, którym towarzy- 
szyły prośby o pochówek w kościcłe i modli twy 97. 


VI. Kultura i życie codzienne 


W XVI-XVIII w. układ przestrzenny miasta nie uległ wiQkszym prze- 
obrażeniom, Miasto zachowało więc średniowieczny charakter zabudowy, aczkol- 
wiek wielokrotne odbudowy musiały wpłynąć na architekturę budynków. Domy 
mieszczańskie budowano w tym okresie niemal wyłącznie z drewna i nie odbiegały 
one swoim wygłądem od rezydencji wiejskich - rycerskich czy sołtysich 98 . Domy 
te miały konstrukcję szachulcową, kryto je dachami ze słomy lub trzciny, co two- 
rzyło naturałnie stałe zagrożenie pożarem. Rozmiary zniszczcń były, jak wiemy, 
zawsze ogronme - pożary niszczyły zwykle większość budynków. Nie dziwi zatem 
Ostrożność mieszkańców. W 1762 r., na krótko przed wielkim poLarem miasta, 
burmistrz Piotr Stefań'iki "zabiegając dalszemu niebezpieczeństwu tak domów Bo- 
gu poświł;:conych jako też swego i wszystkich obywatelów tutecznych", protesto- 
wał w sądzie przeciw Jakubowi Gostomskiemu, który w porywie jakiejś złości lub 
Szału usiłował podpalić swój dom i zagrody sąsiadów 99 . 
Ubodzy mieszczanie nie mieli wystarczających środków na konserwację budyn- 
ków, co dodatkowo pogarszało sytuację. Ogromna rozpiętość cen nieruchomości - 
za dom płacono od 20 do 400 florenów loo - odzwierciedla najlepiej stan, w jakim 
znajdowały się poszczegółne budynki. Nie dysponujemy niestety żadnym opisem 
domu mieszczańskiego w Chełmży, pewne jednak wyobrażenie o warunkach 
mieszk:miowych bogatych mieszczan można wyrobić sobie na podstawie opisu 
domu ks. Szczawińskiego z pierwszej połowy XVII w.: "Na dole po prawy stronie 
sIeń, z którey są trzy izby na krzyż. Izba czeladna od bramy, w niej piec zielony 
[...] w izbie murowana przegroda skłepista tyłko jedno okno z podwórza jedno [...] 
a z tumu drugie za piecem [,..] Podłe tey izby obok Izdebka [...] podłe izdebki zaś 
obok jeziorowi druga izba [...] Z izby do skłepu drzwi [..,j w sklepie okno jedno 
z kratą [...] z tego sklepu sklep sklepisty i do niego drzwi [...] przed sienią pod 
wschodem komórka. Na górę wschod dobry [...] Drzwi do izby zielone na zawia- 


fil
>>>
J. Poraziński 


sach [...] w izbie piec wielki białopstry [...] okien od tumu trzy [...] Podle drzwi od 
sieni Izby drugie drzwi zielone od sionki [...] a sionki drzwi zielonc do izdebki [...] 
z tey izdebki drzwi do sieni [...] Przy tych drzwiach w boku ku jeziorowi kownata 
[...] Drzwi na sałę [...] Sała długa, w niej okien dookoła 7 [...] Wszystko to budo- 
wanie z pułapem drewnianym. Pawiment [posadzka] w izdebce y kownacie drew- 
niany, w inszych miejscach jastrych [wl. astrych - zaprawa z potłuczonych kamie- 
ni, cegły i wapna] Spiżarnia [...] kuchnia [...] piwnica [...] Podle piwnicy wozownia 
[...] Nad dwoje sypanie [...] Kuchnia przy węgłe wozownicy [...] Wrota do Jeziora 
jedne do kuchni [...] Drugie wrota w murze nad jeziorem [...] od bramy tey do 
bramy podnoszoney [chyba zwodzonej?] ścieżka od której po obiedwie stronie 
ł'agrodzony sad a do koła od Jeziora oparkaniony. Przy kamienicy w sadzie sklep 
o trzech piętrach [...] Przy tym sklepiku jest stainia niedobm [...] Podwórze od tumu 
oparkanione ...',101 Dom położony był nad jeziorem, w pobliżu katedry, gdzic 
mieszkali też irmi kanonicy. Bogatsi mieszczanie chełll1Żyńscy mieli swoje domy 
(czasami 11.1wet 2 lub 3) w rynku, 
Domy ubogich mieszczan były naturalnie skronmiejsze. Trzeba przy tym pa- 
miętać, że spełniały one dodatkowe funkcje, związane z charakterem pracy ich 
właściciela - stanowiły po prostu także warsztat pracy. 
Wyposażenic w sprzęty domowe było skronme. Z zachowanych inwentarzy 
i testamentów wnioskować można, że używano naczyń i sprzętów gospodarstwa 
domowego cynowych bardzo rzadko 102 , natomiast w powszechnym użyciu były 
sprzęty drewni:me 103 . Prawdopodobnie niewiełka ich wartość powodowała, że na- 
der rzadko wyszczególniano je w dokumentach o
eślających masę spadkową. Sta- 
rarUla spccyfikacja obejmowała przede wszystkim narzędzia pracy i urządzenia pro- 
dukcyjne 1 ().ł. 
Glmożność mieszczan miała wpływ na jakość i poziom konsumpcji. Podstawę 
wyżywienia stanowiły produkty zbożowe - chleb i piwo warzone z jęczmienia 
i pszenicy, mięso jadano rzadziej105. Informacji na ten temat zachowało się niewie- 
le, stąd trudno oszacować koszty utrzymania. Dzięki szczegółowym notatkom Sta- 
nisława Jankowskiego z 1740 r. możemy natomiast wyrobić sobie pogląd o kosz- 
tach uroczystości pogrzebowych, Jankowski zapłacił zatem: notariuszowi za 
sporządzenic tcstamentu (ch łeb i wódka) - 18 gr.
 stolarzowi, za wzięcie miary do 
trumny i jcj malowanie (ch łeb i wódka) - l zł; ubogiemu, który pilnował ciała 
przez dwa dni - 18 gr.
 slolarzowi za wykon:mie trumny - 1,16 zł; grabarzowi za 
wykopanie dolu - 12 gr
 za ceremonie kościełnc - 6,12 zł; za wódkę dłatowarzyszy 
cechowych zmarłego - 3 zł (wódka) ichłeb 1,6 zł; wreszcie za stypę, na której 
podano chleb i śłedzie - 6 gr. 106 
Życie codzierme mieszkańców Cheill1ŻY zdominowane było troską o zapewnie- 
nie materialnych warunków egzystencji. Miało to oczywiście przemożny wpływ na 
obyczaje. KWtnie i spory mąiątkowe były zjawiskiem częstym - ich rozpatrywanie 
i rozstrzyganie stanowiło codziermy chłcb dla sądu. Liczne były przede wszystkim 
przejawy agresji fizycznej i słownej. Dużo awantur było zresztą rezulIatem nadu- 
żywania ałkohołu - w mieście było przecież wiełe szynków. Zdarzało się, że w pi- 


62
>>>
Chełmża pod władzą biskup6w chełminskich (1466-1772) 


jackich ekscesach uczestniczyła także okoliczn.1 szłachta. W 1584 r. dwaj pijani 
Szlachcice sterroryzowali bronią kilkunastu mieszczan, domagając się darmowego 
IXCzęstunku I07 . O "wyczynach" niektórych rajców miejskich i burmistrzów już 
wspominaliśmy. Stały niedostatek gotówki, pragnienie wzbogacenia się i poprawy 
warunków życia rodziły też konflikty o charakterze pokolcniowym. Skomplikowa- 
ne były głównic podziały majątkowe, Oto na przykład, zięć Macieja Górzyńskiego 
- Janek Szewc żądał od swego leścia spłaty nalcżnej mu sumy z posagu, za którą 
pragnął zbudować własny dom. Działał korzystając z pomocy pośredników. Jeden 
z nich przytoczył przed sądem taką oto replikę Górzyńskiego na te pretensję: "co 
mnie ten łotr tak często łud1mi nasyła, wszak ma mieszkanie dobrowołne, mieszka 
jako w swem. daniny nie daje. Ałe po mej śmierci niech bierze równo, bo jego dział 
będzie z drugimi lO8 . Podobnych pretensji majątkowych było więccj. 
Na tle owych antagonizmów ciekawie przedstawia się działałność magistratu 
chełmżyńskiego, Szczególną troską otaczano kobiety, osoby slarsze i dzieci. 
W micście istniał pewien system opicki nad sierotami. Rada wyznaczała opicku- 
nów "z urzędu", którzy nlieH obowiązck Iluormować ją o każdej decyzji dOlyczącej 
Spraw majątkowych sierot. Opiekunowie ci występowali więc jako rzecznicy inte- 
resów dzieci - dbali o spłatę długów pozostawionych przez ich rodziców, egzek- 
WOwali nałeżności, administrowali gospodarstwami itd. 109 . Zdarzało się, że starsze 
dzieci osobiście stawały przed sądem wraz z opiekunami, potwierdzając odzyska,; 
nie swego majątku. Rada zlecała funkcje opiekunów przede wszystkim mieszcza
 
nom zamożnym, o ustalonym autorytecie. W grę wchodziły niejednokrotnie dość 
duże sumy pieniędzy. W 1600 r. opiekunowie dzieci zmarłej Ewy Garowej zgodzili 
się na sprzedaż całego majątku (2 domy, l ł:m ziemi obsianej, stodoła, szopa i og- 
ród) za 1000 grzywien Wojciechowi Pr7erwanemu, który zobowiązał się do spłaty 
długów i stałych świadczeń na rzecz sierot 11o . 
Opieką społcczną z:ymował się równicż szpital miejski w Chcłmży, który pełnił 
rołę przytułku dla ubogich, Informacje o jego istnieniu znajdujemy w dokumentach 
z 1538 r., gdy otrzymał on darowiznę w wysokości 100 łlorenów lJ1 . Darowizny 
były w ogóle podstawą jego utrzym:mia. ale szpitał posiadał też, jako uposażenie, 
2 ogrody w mieście oraz dysponował pewnym kapitałem 1l2 . Budynek szpItalny nie 
był dULY - skladał się z hallu, l izby i spiżarni, W 1647 r. przebywało w nim 10 
Ubogich. Nadzór nad szpilałem sprawowałi opiekunowic wyznaczeni przez radę 
oraz kurator z ramienia kapituły, 
O szkolnictwie chełlTlŻyńskim znajdujemy niewiele informacji w 1ródłach. 
Wiadomo, żc w XIV i XV w, istniała w mieście szkoła katedralna (diecezjalna), 
którą kierowali kantor i schołastyk kapitul ny ll3. O nieudanych próbach utworzenia 
W Chcłmży senlinarium duchownego już wspominaMmy. Potwierdzenie istnicnia 
szkoły dla dzieci mies7czan znajdujemy natomiast w drugiej połowic XVII w. 
Związana ona była z kościołem par,uialnym Il4 . Niestety, nie udało się odnale1ć 
żadnych informacji o jej funkcjonow:miu. W każdym razie krąg jej oddziaływania 
nie mógł być szeroki, skoro w XVII i XVIII w. wielu micszczan chełmżyńskich nic 
unliało ani czytać. ani pisać, Nawet przedstawiciełe ówczcsnej elity władzy podpi- 


63
>>>
J. Poraziński 


sywali ważne dokumenty "trzymaną ręką" łub krzyżykami. Niełicznym też synom 
mieszczańskim udało się podjąć studia wyższe. W pobliskim ginmazjum akademic- 
kim w Chełmnie kształciłi się: Antoni Lichtański (1693-1695), Stanisław DOll1Żał- 
ski (1722-1723 i 1728), Paweł Lcchowicz (1743-1744) i Antoni Nurowski (1744- 
1745)115. W Akademii Krakowskiej studiowali: Ałbertus Nicołai (1511), Gabriel 
Ambrosii (Ambroży - 1589), Johannes Blasij (Błażej - 1594), Jan Przerwany 
(1593), Gabriel Przerwany i Jakub Sabatkowic (1606)1l6. O działalności Gabriela 
Przerwanego (Władysławskiego) już wspominaliśmy. Drugi przedstawiciel tego ro- 
du - Jan, po ukończeniu Akademii Krakowskiej, kontynuował studia w Rzymie, 
gdzie w 1604 r. zdobył doktorat obojga praw, a po powrocie do kraju został prepo- 
zytem lubawskim. Ilość mieszczan chełmżYllskich, którym udało się ukończyć stu- 
dia wyższe, nie jest więc duża - Marian Pawlak lloliczył się zaledwie 7 chełmzan 
wśród studentów z Prus Królewskich. Dła porównania w tym samym okresie 
(1501-1772) studia ukończyło 36 synów mieszczan z Brodnicy, 26 z Chełmna, 36 
z Lubawy, 8 z Nowego Miasta ll1 . 
Rolniczy charakter miasta powodował, iż tryb życia jego mieszk:uków był zbli- 
żony do lrybu życia ludności wiejskiej. Pomimo tego Jednak mieszczanic chełm- 
żyńscy uświadamiali sobie odrębność własnego położenia. Przedstawiciele warstw 
bogatszych korzystali więc na prl.ykład z możliwości zastępstwa w świadczeniu na 
rzecz biskupa obowiązków odrobku p:UIszczyzny i innych świadczeń. Funkcjono- 
wał też, jak sil; wydaje, pewien ideał życia mieszl.L:mina. Oto w 1685 r. Andrzej 
Kalmarski oskarLył swego ojczyma Michała Piaseckiego o krzywdy przy podziale 
majątku po zmarłym ojcu, a ponadto konstatował gorzko: "do tcgo łala życia u nie- 
go mamie strawiłem, b o m i a s t o ć w i c z e n i a n a I e ż y t e g o m i e j s - 
k i e m u s y n o w i [podkr. - J.P.] słuLYć mu z młodości za chłopca w dałszym 
zaś za parobka musiałem, za które usługi tak: w młodym wieku jako i w dorosłym 
żadnym nie wziął nagrody"ll8. Ideał życia godnego mieszczanina trudno oczywiś- 
cie zdefiniować - zapewne mieściło się w jego pojęciu zarówno posiadanie jakicM 
dóbr i związ:ma z tym niezależność materiałna, jak również przynalcżność do ok- 
reślonego "bractwa" czy korporacji - nil przykład cechu. Związane to było z ko- 
niecznością ofiar i wyrzeczeń. W 1732 r. czeładnik szewski Szymon Błędowski, 
"nie mając sposobu wyzwolenia się w bractwie szewskim", zmuszony był sprzedać 
swój ogród 1l9 , 
Poczucie odrębności i walka o utrzym:mie statusu społecznego mieszcz,mina to 
niewątpliwie ważne czynniki okreśłające motywy działań. Górny pułap kariery 
w mieScie osiągali ci, którzy wchodzili w skład jednego z trzech ordynków. 


VII. Upadek miasta w XVIII w. 


Niekorzystne dla rozwoju zJawiska i wydarzenia towarzyszyły dziejom 
Chełmży także w XVIII w., aczkołwiek w niektórych okresach lego stułecia zaob- 
serwować mOLna pewne przejawy ożywienia gospodarczego i tworzenie się nowe- 
go układu stosUflków. Początek wieku był jednak niefortunny . Na Rzeczpospolitą 


64
>>>
Chcłm7a pod władzą hisku(X'w chcłmilbkich (1466-1772) 


spadł kolejny kataklIzm wojcnny. Ro/poc/ęta pr/cL Augusta II i cara rosyjskiego 
Piotra I wojna ze Szwecją już w 1702 r. ogarnęła cały kraj pomimo deklarowanej 
przez Polaków ncutrałności. Walny dla walczących stron obszar Prus Królewskich 
objęty został szybko działcUliami wojskowymi 120. Wojska saskie. szwedzkie, pols- 
kie i rosyjskic tu właśnie wY7naczały sobie miejsca zimowego wypoczynku. rege- 
ncrując siły przed kolejnymi kampaniami. W 1702 r. w Prusach Królewskich "od- 
poczywali wi.;c Sasi, w 1704 r. Szwedzi, w 170ó r. po zaopatrzenie dła armii 
Stanisława LcszczYI1skiego wpadł tu wojewoda kiJowski Józef Potocki, rok później 
Wojska rosyjskic. Po rcstauracji r Lądów Augusla II w 1709 r. ponownic wkroczyły 
na leren prowincji wojska s.lskic, a w nasl.;pnych łatach ponownie wOJska polskie, 
rosyjskic i saskie. Równie dokuczłiwe dla mieszkanców były krótkotrwałe wizyty 
różnych "partY7antów" - sprtyjających LcszczYllskiemu łub konfederacji sando- 
micrskiej, Wojska IC zupełnie helkarnie wybierały ogromne kontrybucjc , nakłada- 
ły podatki, rabowały i ruszczyły mienie mieszkańców. Małe miasta tradycyjnie 
stanowiły dła nich łatwy łup, W latach I 70H-171O do tych nieszczęść doszła jesz- 
czc cpidemia dżumy, która ogarn.;ła cały kraj, Wsic i miasta zaczęły się wyludniać, 
bo ich mies/k:lIlcy Opus7c.
ali /agroLone miejsca. ratując resztki swego dobytku. 
W niektórych rcjonach straty sięgały 1/3 liczby ludności 12l. W 1713 r. w Chełmnie 
PozosIało Lalcdwie 50 mieszcl.:U1, w Tucholi i Kow.1lewie po 20. W Chclmży pożar 
/llis/.czył al'. 3/4 budynków mies/.kalnych I22 . 
Powi.;kslająca Się z roku na rok ruina 
osp(xtarcza oraz wzrastający ucisk 
wojsk saskich, dla klt'irych R/ccLpospułita SI lo Iwiła główne /aplec/c w toczącej 
si.; nadal w(
inic, wywołał wybuch konfedcraCJ1 tarnogrod/kicj - Ihrojncgo pows- 
tania pflcciw wojskom królewskim. I tym ra/em. w latach 17 I 5-1716, działania 
wojenne obj.;ły obs/ar Prus Krółcwskich, 
Okres spokoju wewnętrl.1lcgo nie był długi. ho podc/as wojny sukcesyjnej, 
w latach 1733-1735, na tercnie Prus Kn'ilcwskich operowały ponownie wojska 
polskie, rosyjskie i francuskie. Nie Iepicj było w okresic wojny siedmiołctniej 
1756--1763, 
Wydaf/cnia tc prLycLyniały :-.ię do regrcsu gospodaroego miasta, pogłębiały 
jcgo matcrialnc trudności, \V 1743 r. dłu
i miasta u kapituły były jui: tak wielkie, 
jc la pośrcdnictwcm swcgo prokuratora - ks. WawuYllca Żmijewskiego - wystą- 
piła ona na drogę sąd OWą l23. Spór I.ałagod/ono jcdnak mctodą wspólnych ncgocja- 
cji. Sprawa hyła o tyle trudna. ie chod/ilo o wycg7ekwowall.ie od miasta zwrotu 
pOiYClck. które wral. I. prowi7j.lIni od 1663 r. (g!')wnie jcdnak z łat 1733, 1740 i 
ł 741) wynosiły ogromną sum.; 3692 71. Jej spłata pfl.ckrac/ała natUfałnie mOLIi- 
wości rady miejskicj, z c/cgo kapituła doskonale /dawała sobie sprawę, Ks. Żmi- 
jcwski wyncgocjował wi.;c z rajcami dogodne dla ohu stron warunki uregulow:mia 
nałciności. Zrcdukowano pr/cdc ws/ystkim ogólną sum.; ladłuienia do 2544 zł- 
kapituła Irel.ygnowała 7 dawnych prctcnsji, /ałowalając si.; Iylko spłalą długów 
zaci:lgnil;tych w ostalnich latach, Płatności roIł%

no na raty platnc co roku I. czyn- 
s/.u u/.ys"iwancgo pr/c/ miasto / d/icrżawy Sugajenka (200 Ił) i podatku od wa- 
r/cnia piwa (takżc 200 /ł)12.J.Na:-.tl;pnic rada micjska. kh'irą kicrował w tym czasic 


65
>>>
J. PuraLiński 


burmistrz W
Jciech Domlalski l25 , zapewniła sobie możłiwoŚ-ć zwłoki w spłatach 
kolejnych rat, "skoro się zaś suma na kapitał obracać będzie" oraz w przypadku 
ewentualnych nieurodzajów, klęsk wojennych, elementarnych itd. Po uzgodnieniu 
tych warUflków podpisany został układ, a kapituła zrezygnowała z dalszej procedu- 
ry sądowej. Warto podkreSlić ten fakt, pomeważ rzuca on także światło na wzajem- 
ne stosUflki pomiędzy miastem i kanonikami. Dominowało w nich poczucie współ- 
noty interesów i zrozumienie. 
Ze zniszczeń wielkiej wojny północnej miasto zdołało odbudować się naj praw- 
dopodobniej w latach dwudziestych, Właśnie w tym okresie obserwujemy zl1.1czny 
wzrost transakcji dokonywanych przez mieszczan. Starali się oni wszelkimi sposo- 
bami zdobyć środki umożliwiające inwestycje, Sytuacja przypominała trochę po- 
czątek XVII w., ale widać też odmicnność warwlków. Otóż w przeciwieństwie do 
tamtego okresu, kiedy pożyczek udzielano sobie na ustalony procent. w łatach dwu- 
dziestych wierzyciele żądali od dłul:ników konkretnych gwarancji spłaty. Warun- 
kiem uzyskania pożyczki było więc udzielenie pożyczającemu zastawu - najczęś- 
ciej ziemi lub ogrodu. W 1729 r. rodzina DOn1Żalskich pożyczyła Santopskim 40 
florenów - "a ponieważ każda suma zaciągniona profit jaki czynić powinna oraz 
na gruncie jakimś dła bezpieczności wszelkiej zapisana być ma" - jak stwierdzano 
w akcie sądowym, S:mtopscy zapisali wierzycielom 1/2 swego łana ziemi do użyt- 
kowania przez rok, oczywi
cie w przypadku zwrotu sumy. Gdyby spłata nie nastą- 
piła w wyznaczonym czasie. Domlalscy mieliby prawo nadał użytkować zicmię - 
'-awsze w części uprawncj, :: nic leiącej ugorcm l26 . Podobnic było w innych przy- 
padkach, Gwarancją bezpicczeństwa dla wierzycieli stawała się więc Licmia. Kon- 
sekwencją tych transakcji było z jednej strony zuboienie części mies7c7:m. którzy 
nie mogąc podołać spłatom, tracili cały swój majątek i z drugiej strony bogacenie 
się pozostałych. Społeczellstwo Chcłmży rMnicowało się l'atem pod względcm 
majątkowym. 
Nmurałnie mo;.Jiwości udziehmia pożyczek przez samych mieszczan chełn1Żyń- 
skich były ogr:miczone -liczba "kredytodawców" była niewielka. Na tym Ile zwra- 
ca więc uwagę rosnąca aktywizacja kościołów, które przejęły w Chełmży te funk- 
cje. Zarówno kapituła, jak kaznod7ieje ko
cioła parafialnego występowali często 
w roli "bankierów", udzielając poiyc7ck me tylko radzie miejskiej, ałc także posz- 
czegółnym nJ.ies/.czanom czy okolicznym chłopom. W 1731 r. ks, Fabian Cybul- 
kowski. kaznodzieja katcdr,llny, pożyczył mieszk:ukom Gogołina Dolnego sumę 
1300 florenów (na 6%), asekurując ją na całej wsi 127 . W tr:msakcji tej pośredniczył 
Teodor Straszkicwicz - trybun łudu z Chełmna. Ks, Cybulkowski występował 
w tej roli wielokrotnie - jego nazwisko spotykamy jeszcze w 1752 r 128 . Podobnie 
postępował Andrzej Woytaszewski - organista kościoła parafiałnego l29 . Część swo- 
ich kapItałów przeznaczał on na wykup ziemi od mieszczan. Wielu z nich, nie 
mogąc podołać spłatom, pozbywało się swoich dóbr. W 1741 r. Joanna Ciężka, 
Lona zmarłego "dzwoniarza tUffi'ikiego", sprzedała nałeżący do niej łan ziemi - 
"włókę długiem ko
cioła farskiego onerowaną" oraz cały swój skromny majątek l30 . 


66
>>>
ChełmLa pod władzą biskupów chelI11l1iskich (1466-1772) 


Takich przykładów było więcej. Niektórzy mieszczanic pożyczali też pieniądze od 
proboszczów kościoła w Papowie Biskupim\31. 
Prawdopodobnie cały ten ruch kapitałów i zmiany stanu posiadania poszczegól- 
nych mieszczan skłoniły biskupa Wojciecha Leskiego (1747-1758) do ustanowie- 
nia, nie istniejącego wcześniej, urzędu fiskała chełmżyńskiego I32 , Biskup wyzna- 
czył mu podwójną rolę, Fiskał więc, dzialając zgodnie z połeceniami biskupa 
i w myśl wilkierzy, miał dbać o porządek w mieście -"występki jakiekolwiek aby 
bez należytej i przykładnej kary w osobach skonwikowanych nie zostawały 
i wszelkiej obrazy boskiej pilnie doglądać" - nadzorując życie mieszczan, z drugiej 
zaś strony miał też egzekwować obowiązki ich wobec biskupa 133 . Kompetencje 
fiskała były wicc szerokie - pozwałały mu na bezpośrednią ingerencję w sprawy 
wewnętrzne miasta. Za swoją pracę miał prawo do pobier:mia 1/3 wpływów z tar- 
gowego' łopatkowego (podatek w łopatkach bydlęcych od przywożonego na targi 
mięsa) i tzw. kaduków (majątki bez dzicdzictwa i testamentÓw). Biskupowi chodzi- 
ło zatem najwyraźniej o wzmocnienie kontroli nad mieszczaństwem i działalnością 
rady. 
Ta ostatnia zasługujc na szczególną uwagę, Otóż właśnie w tym okresie zaob- 
serwować mOLna bardziej aktywną działalność magistralu chełmżyńskiego, która 
obejmuje takLc sprawy gospodarcze. Wyrażało się to najpicrw w próbach rozst- 
rzygnięcia sporów o podział gruntów miejskich i ogólrue w troscc o ich właś"ciwc 
wykorzystanic. Wolne place w mieście zostały spr7edane zainteresowcmym. 
a wpływy z tego tytułu skierowano do kmnlarii 13 -ł, Nastcpnic w 1734 r. rada pod- 
pisuje zn:Ule nam jUt porozumicnic z kapitułą w sprawic I:adłui.cnia. W 1755 r. 
rozpoczyna walkę z nielegalną spr7edaią wÓdki na tcrenie miasta, C/ęść micszc7an 
sl:ynkowała trunki nic płacąc podatk()w, co naturalnie odbijało si.; na dochodach 
miasta. Proceder tcn tępiono s7c"ególnil' ostro, choć nie wiadomo 7 jakim skut- 
kiem, Tymczasem w 1762 r. pojawił sic na rynku chełm7yńskim nowy konkurent 
- zakon fr:mcis"kanÓw. Otóż ojcowie "IllC pami.;tając o swcj regule, która nakazuje 
im życic w ubÓstwie" - jak stwierdl:ali pr/ed sądcm trybun ludu Błażej Kanlakie- 
wicz i deccmwir Michał Szymański - 7ałożyli w swoim konwencic szynk, w któ- 
rym zaczęli sprzedawać winom. Konłliktu nie udało się załatwić polubownic. Na 
życzenic rady miejskiej przybył do ChcłmLY prowincjał zakonu, ktÓry zakazał fran- 
ciszkanom szynkowania, ale jcgo decyzja nie od razu została przyj.;ta, bo protcsty 
pr,lCciwko "szynkowi w konwcncie" znajdujcmy nadal. Pojawienie siC wina na 
rynku chełmżYI1skim było Związ:U1e prawdopodobni c z narastającą w XVlIl w, pe- 
netracją kupców toruńskich spucdających tcn trunck do wiciu miast Rzeczypospo- 
litcj. w tym równicż do Chcł mży 136, 
W XVIII w. latcm, s/czególnic Laś w jcgo drugiej połowie, mOLna zauwai.yć 
wyrainc symplOmy przemian w iyciu miaMa. 
ciśle zwi:l"ane zresztą z przemiana- 
mi kapitalistycznymi w całej prowincji. Nicstety i tym ra/cm na pr7eszkodl:ie dal- 
szego rozwoju stanął nicszczęśliwy przypadek, który ostatecznie prlekreślił szanse. 
W 1762 r. wiclki poi.ar obrócił Chcłnvę w ruinę i /.glis"cl:a, P%stało w mieście 
zaledwie 67 domÓw, kl'irych mics/kańcy, wraz, radą, rozpaczliwie podjęli trud 


67
>>>
J. Porazillski 


od budow Y 137. Z pomocą pośpicszył mieszczmlom biskup chełmiński, dostarczając 
drewna budowłanego, rada miejska u7yskała też kredyty od wła!icicicla Dubielna _ 
Nosarzcwskiego (600 florenów) i od kościoła parafialnego - 200 florenów, Sumy 
tc ok.1zały się wszakże niewystarczające. Miasto nie zdołało podnicść się z ruiny 
i w 1772 r. przeszło w rozpaczliwym stanic pod władzI; pruską, 


Przypisy 


l Cyt. za: Ziemia cllełmi,iska w pneszJofci. Wybór tekstów źródłowyclI , pod reJ. M, Diskupa, 
Toruń t961, s. 105-106. 
2 Por. Atlas lIistorycVlY Polski. Prusy Królewskie w dmgiej połowie X\'J 11'., "pr. M. Uiskup przy 
współudziale L. Koca, Warszawa t96l. s. 2R-29; M. Biskup. 1''''.'0' Królew.tkie i Krzy- 
t.ackie (1466-1526), [w:] Historia I'omor:.a. I. 2, cz. I (1464/66-1648/57) pod red. i ze 
wstępem G. La"udy . Poznań 1976, s, 42-45. 
3 M. Biskup, ROVI/ieszczel/ie własl/oki ziemskiej wojewodzt1l' chełmi,iskiego i lIIalbor.tkiego w II 
poło XV} w. Mapa i materiały. Torul! 1957, S. 19 i n. 
4 Por, tenże, Trzynastoletnia wojna Z ZakonellI Krzyzackim 1454-1466, Warszawa 1967; tenże, 
Pmsy Królewskie i Krz.yt.ackie, s. 55-59, 
5 Z, H. Nowak, Dzieje Cllełmna do kmiell XVIII w., [w:] Dzieje Cllełlllna. 7nr)'s mOl/ograJicz,l}', 
wyd. II, zmienione, pod red. M. lliskupa. Warszawa-Poznall-TorUJl 1987, S. 96 i n. 
Chełmno powróciło do PlIbki ostalecznie dopiero w 1479 r. po wykupie z rąk dowodcy 
wojsk zacięLnych DemarJa Szumbor!ikiego, 
6 Por. H. Macreker, GesclliclJte der Icmdlidlen OrtsdwJinl IIml dCl drei kleil/erm Stiidte des 
Kreises TIJoru, Danzig lX99-J900, s, 134. 
7 Warunki rozwoju małych miast pI'Lcdstawia S. GicrsLcw!iki, l'mMemlllyka roZll'ojll ml/iej.tz.ycIJ 
miast Prus KrólewskiclJ w X\lJI i X\'Jllw.. ZCSLy1y N.lUkowe Akadcmii Eh,twmiczncj 
w Krakowie. nr 70. 1974; por. 1ci.: S. Cackowski. Gospodarstwo I\'iejskie I\' dobradl 
bisklIpstwa i kapitllły cIJełmi,iskiej IV X\lJI-XVIlI 1\'., Cl- l, (;o.tpodar.ttwo cIilopskie, To- 
ruń 1961. s, 155-157, 
8 Por, Diecezja cIJehni,lska. 7..mys IJislorYCZl/o-sW1yslyczny, Pelplin 1928, s, 55 i n. 
9 Por. Fon1es 41, s, 219 i 529; Fontcs 50, S. 3-4; P. CJ'aplcwski, Senatorowie fwieccy, /,odskar- 
biowie i starostowie I'ms KrólewskicIl1454-1772, Roczniki TNT. Torull 1921. s. 4. 
10 Fontes 57, s, 152-158. 
11 FOllles 71, s, 58-59; w 1516 r. odbył się zja7d szlachty uburwncj na (,dańsk. którcgo rada 
konsekwen1nie realizował mandat krlSlcwski z 1515 r., 7czwałający jcj na ściganic i ka- 
ranic rozbójników każdcgo stanu. 13 I 1576 r. lja7d do Chcłmi'y 7wołal s...-J7ia chclmll!- 
ski Maciej Rychnowski. który usilował zdobyć poparcic sLl:ldlly dla Std.ma nalorcgo, 
PrLybyło nall jednak tylko :m l's6b W. OJynil.'C. Nil drod:.e k" ""iJikilcji ( 1570-J6ń(J). 
[w:] Dzieje 1'011/017.0 Nad\l'islllli,tkiegu od \'1111'. do J945 r., (il);lIlsk 197X. S. t55; sJ'crzcj 
na lcn tcmal: T. Glcmma, StallY I',-,ukie i bisk"" che/mi,hki I'iot,. KOSIJ..iI wobec d/l/gie- 
go bezkrólewia (1574-1576), Kmkciw 1928, 
12 Fontes 57. s. 152. 
1:'1 Por. M. Biskup, Pmsy Królewskie i Krzyt.l/ckie. S. 73 in. 


()X
>>>
Chełmża pod władzą biskupów chcłmil
skich (1466-1772) 


14 H, Mael'cker, Geschie/Ile, s. 135; Materiały do monografii geograficl./W-gospodarczej Chełm- 
ży, opr. W. Jankowska i 1. Machinko, Dokumentacja geograficzna, z, 4, Warszawa 1964, 
s, 15. 
15 S. Hoszowski, Zniszczenia w czasie wojny szwedzkiej IW terenie Pms Kr61ewskie/I, [w:] Pol- 
ska w okresie dmgiej wojny p6łIWcnej 1655-1660, t. 2, Rozprawy, Warszawa 1957, s. 
383--426. 
16 Por, S. Namczyńska, Kronika klęsk elementarnych w Polsce i krajach sąsiednich w latach 
1649-1696, Lwów 1937, s. 33-53; S, Cackowski, Gospodarstwo wiejskie. s. 56-58. 
17 Atlas historyczny Polski, s. 67 (labeta). 
t8 Tamze; przed 1776 r. liczba ludności Chełmży wynosiła 528 osób - M. Bar, Westpreussen 
111Iter Friedrich dem Grossen, Leipzig 1909, Bd, l, s. 392, 
19 Por. M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszcznńsIWa w Polsce przedrozbiorowej. 
Wrocław-Warsznwa-KralWw
dańsk-U5dt 1986. s. 373 i n, 
20 H. Mael'cker. Geschic/Jte, s. 140. 
21 Tamże. 
22 Archiwum PalJslwowe w Toruniu, Akla miasta Chełmży, sygn. 6, k, 845-847 (datej cyt. 
ArnCh i numer sygnatury). 
23 ArnCh 9, k. 478--479 i ArnCh nr lO, k. 202. 
24 M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast, s. 465. 
25 ArnClt nr lO, k, 288-289. 
26 AmCh nr 9, k. 636-637. 
27 ArnClt nr 4, k, 273-275. 
28 AmCh lU' 3, k. 669-671. 
29 ArnCh nr 4, k. 475. 
30 Tamic, k. 469--470. 
31 W dalsLym ciągu opracowania będziemy do h:j sprawy powracali. 
32 At/as historyczny Polski, s. 116. 
33 H. Macrcker, Geschichte. s, 140, 
34 PUl'. Maleria/y do monografii s. 14. 
35 Powinności mieszczan okreslal przywitej bpa Tiedemanna Giese - H. Maercker, Geschichte. 
s. 136-137,671; tłum. polskie: Ziemia elle/mil/ska. s, 125-127, 
36 Tamże. 
37 H. Maercker, Gese/lichte, s. 143-144 (labela). 
38 Arn('h lU' 9. k. 396. 
39 Pur. prLYP, 37. 
40 S, Cackowski. GotpodarslWo wiejskie, s. 139-140. 
41 Fonles 23, s, 121-123. 
42 S. Cackowski. Gospod?rstwo wiejskie, s. 139-140. 
43 POL A. Mączak, M. Bogucka, PTllsy Kr6lewskie, s. 241 i n. 
44 S, Gierszewski. .'itrukIlIra gospodarczn i funkcje I)'lIlwll'e mniejszye/I miast wojew6dztwa 1'0- 
murskiegu II' XV/ i XW/w.. Gd.llisk 1966; lenże. Problematyka rozwoju. s, 200-201. 
45 Am('h nr 12. k. 292-293, 
46 H. M.lercker. Gese/lie/lte, s. 145. 
47 AntCh nr 12. k, 175. 
48 ArnCh lU' 13. k. 257-269. 


69 


--
>>>
J. Poraziński 


49 S, Cackowski, Gospodarstwo wiejskie, s. 161-163. 
sa tamte, s. 150. 
SI ArnCh nr II, k, 233. 
S2 ArnCh nr 12, k. 289. 
S3 Por. np. pozew cechmistna rybak6w Antoniego Skibickiego i Andrzeja Włodarskiego przeciw 
cechmistrzowi kuśnierzy Janowi Szulterowi z 1722 r. - ArnCh nr 13, k, 62, 
S4 ArnCh nr tl. k. 122-123. 
SS Tam1.e, k. 183. 
S6 Por. S. Cackowski, Gospodarstwo wiejskie, s, 188-193. 
S7 Por. przyp, 35. 
S8 T, Borawska, Tiedemann Giese (1480-1550) w tyciu wewnętrVlym Wami;; i Prus Królews- 
kieJl, Olsztyn 1984, s. 217 i n. 
S9 Por. np. M, Borzestowski, Sprawa uchwalenia kJJrektury pruskiej w obradach sejmiku gene- 
ralnego Prus Królewskich (1580-1599), (w:) Studia Culmensia Historico-Juridica czyli 
Księga pamiątlcowa 750--lecia prawa chełmińskiego, t. 2, pod red. Z. Zdr6jkowskiego, 
Toruń 1988, s, 235 i n, 
60 ArnCh nr II, k. 41; Petlcowski zaskarżył jednego z mieszczan, kt6ry zwrócił się doń słowami: 
"katem tobie być, nie burmistnem!" Ale pozwany odpowiedział na to własną skargą. 
Podobnie inni oskarżali burmistrza o gwałty, samowolę i nadużycia (k. 45--47 i 63). 
Stefan Chudy - ławnik i Jakub Nowacki - sołtys zaprotestowali przeciw opuszczeniu 
przez Petkowskiego obrad rady, na kt6rej dokonywano "na rozkaz biskupa chełmińskie- 
go" nowego wyboru. Krewki eks burmistrz wychodząc z ratusza pobił interweniującą 
straż miejską (k. 27), 
61 ArnClt nr II, k, 159, 
62 Tamże, k, 475. 
63 Nazwiska ustalone przez H. Maerckera. GeseJlic1lte, s. 141 uzupełniamy na podstawie analizy 
ArnClt. 
64 Por, Z. Łukomski, Księgi c1lełmZYlfskiego sądu ławniczego w XVI w. jako [ródło do badalf 
stosunków obyczajowych, gospodarczych i narodowofciowych miasta; odb. Słowo Po- 
morskie z 9 VI 1935 r., s. 10. 
6S W 1627 r. przed sądem zezna wal Adam GoliaIiczyk w sprawie zarządzenia przez władze 
Torunia wobec cechu piekarskiego "pospolitej miejskiej składki" (akcyzy) - AmCh nr 
lO, k, 355. Rada Torunia uzurpowala sobie prawo nakładania dodatlcowych opłat wbrew 
zakazom królewskim, Protestując przeciw tym praktykom rzemieślnicy - nie mogąc 
doczekać się sprawiedliwości w sądach toruńskich - wnosili swoje skargi do sąd6w 
w Kowalewie, Podg6rzu czy właśnie w Chełmży - por, S. Herbst, Toruńskie ceeJlY 17.e- 
mieflnicze. Zarys przesz/oki, Toruń 1933, s. 101-102. 
66 AmCh nr 13, k. 1. 
67 W Archiwum Państwowym w Toruniu przechowywanych jest 5 ksiąg rozpraw - Verhandtun- 
gen vor de!TI Schoppen - Gericht Culmsee i 11 ksiąg protokołów - Protocolle des 
Schoppengerich1e zu Culmsee, W pierwszych pięciu księgach - za lala 1534-1558 i 
1578-1587 i 1578-1596 tego podziału jeszcze nie ma: por. Z. Łukomski, Księgi chełm- 
tyńskiego sądu; Z. Zdr6jkowski, Kilka uwag o występowaniu języka poslkiego w aktach 
miast ziemi chebllińskiej, Zapiski TNT, l. 13:1947, s. 83 i n. 
68 AmCh nr 15, k, 10. 
69 Por. Diecelja cllełmińska, s. 55; M. Biskup, Pmsy Królewskie, s. 45. 
70 Tamże. 


70
>>>
Chełmza pod władzą biskupów chełmińskich (1466-1772) 


71 Por, M. Dorawa, Katedra Św, Trójcy w C1rebllty. Dzieje budowy - architektura - wyposat.enie, 
Warszawa-Poznań-Toruń 1975, s, 15 i n, 
72 Reces stallów Prus Królewskich do Kavmierza Jagiellończyka w Piotrkowie, 2l TV 1488 r., 
Akta Stan6w Prus Królewskich, t. I, s, 499. 
73 Por. C. P. Woelky, Der Karalog der Bischofe von Culm, Brunsber 1878; ks. A. Liedtke, Zarys 
dvejów diecelji chebllińskiej, Nasza Przeszłość, R. 34, 1971, s. 21 in. 
74 Por, A. Mańkowski, Kapituła katedralna chebllińsko od r. 1466-1821, Zapiski TNT, t. 5, 
1921, s. 74-99, 105-120 i 124-129; Diecelja chełmińsko, s. 54 i n. 
75 A. Mańkowski, Prałaci i kanollicy kotedralni chebllińscy, Roczniki TNT nr 23 i 34, Toruń 
1926/1927, s. 36, 290,402-404, 
76 Por. tenże, Kapituła katedralIla, s, 118 i n. 
17 Tamże. 
78 ArnCh nr 5, k, 477-478. 
79 H. Maercker, Geschichte, s. t49. 
80 W. Odyniec, Dzieje Prus Królewskich (1454-1772). Zarys monograficzny, Warszawa 1972, s. 
103 i n.; M. Biskup, Prusy Królewskie, s. 88 i n. 
81 Tamże. 
82 Z, H. Nowak, Dzieje CheblIna, s. 105-106, 
83 Vrklllldenbllch des Bistllllms ClIlm. bearb. von C. P, Woelky, Th. II, Danzig 1887, s. 729-730. 
84 A. Lied1ke, Zarys dziejów, s. 26. 
85 Por. Z. Zdrójkowski, Kilka IIwag, s. 84, 
86 A. Mal1kowski, Prałaci i kallollicy, s. 402-402. 
87 Diecelja elle/miliska. s. 64. 
88 Por. np. J. Fankidejski, Obrazy cudowlle i miejsca w dziesiejszej diecel,ji ellebllińskie}, Pelplin 
1880, s. 200 i n. 
89 Por. przyp, 86. 
90 A. Mańkowski, Jan Lipski bisklIp cheblliński. Zapiski TNT, t. 5. 1922. nr 9, s. 147-149. 
91 Por. A. Lied1ke, Zarys dziejów, s. 30-31. 
92 Z. H, Nowak, Dzieje Cheb/llla, s. 141. 
93 ArnCh lU 6, k. 845. 
9-ł ArnClt nr 8, k. 602-603 i ArnCh nr 9, k. 362, 
95 Por. Katalog zabytków sztllki IV Polsce, t. lI, WojewódzlWo bydgoskie, pod red. T. Chrzanow- 
skiego i M. Korneckiego. z. 16, Powiat toruński, Warszawa 1972, s. 22. 
96 ArnClt nr 8, k. 217-218. 
97 Por, np. ArnCh nr lI, k. 49; Maria Zabiegalonka zapisała w 1659 r. dwa srebrne pasy, złoty 
pie
cionek i korale. W 1737 r. piwowar Jan WycIlatski dał na kościół 100 zł, przezna- 
czając prowizję od tej sumy (6 zł rocznie) na msze, które w intencji zbawienia jego duszy 
miały odbywać się co kwarlał - ArnCh 15, k, 120. 
98 M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast, s, 92 i n. Na początku XVI w. w polskich 
mias1ach, na ogólną liczbę 90 tys. domów, było tylko 500 budynków murowanych, 
99 ArnCh nr 18, k. 532-533. 
100 Por. H. Macreker, Gesellichte, s. 143-144. 
101 Fontes 23, s. 69-70. 
102 Znana nam już Anna Wilmowa zosIawiła w spadku 10 cynowych półmisków których war- 
lośĆ oceniono na 15 grzywien (tyle samo kosztowały 2 spośród 3 pozostawionych przez 
niot dum,Sw). 


71
>>>
J. Poraziński 


103 Por. np, Inwentarz dóbr zmarłej Zofii Gortatowej z 1699 r. - ArnCb lI, k, 383, Wśród 
sprzętów domowych wy
zczegółniono: 6 drewnianycb talerzy (6 gr), prześcieradła cien- 
kie (1,18 zł), 3 pierzyny bez powłok (2 zł) i 3 poduszki (l zł). 
104 Por, Testament Marcina Niedtwiedzkiego z 1661 r. - ArnCh nr lI, k. 122-123. Zmarły był 
garbarzem. Przeciwko wyprzedaty przez wdowę niektórych narzędzi garbarskich protes- 
tował syn zmarłego (k. 126), 
105 H. Samsonowicz, Warl/lIki tycia, s, ł46 i n, 
106 ArnCh nr 13, k, 263-264. 
107 ArnCh nr 3, k. 285 i n. 
108 Tamże, k. 663-664. 
109 Por. np.: Pozew opiekunów Mateusza Santopskiego i Arnbrotego Przerwanego przeciw Za- 
chariaszowi Brzemiliskiemu z 1587 r. - ArnCh nr 3, k. 704; Pozew Krzysz10fa Mrowili- 
skiego i Jana Leskiego o zwrot sum pożyczonych od Sebastiana Browiliskiego w 1587 
r. - ArnCb nr 4, k. ł99-200, 
110 ArnCh nr 5. k. 437-438. 
111 H, Maercker, Gescllichte, s. 150-151. 
112 W 1760 r. prowizor szpitala Jakub Gos1omski wystąpił o prowizję od sumy 230 zł, którą 
szpital pożyczył Michałowi Komorowskiemu - ArnCh ł8, k. 418. 
113 Por, Diecezja chełmi/iska, s. 72-73, 
114 H. Maercker, Geschichte, s. 151. 
115 AlbIIm lIcl/liów chebll;,iskiego gimnaljllm akodelllickiego (1692-1816), wyd. Z, Nowak i F. 
Szafran, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdalisk 1975. 
116 Nazwiska 1e podaję korzystając z karloteki Mariana Pawtaka, autora pracy: S",dia III/iwersy- 
teckie lIIłodziety Z Prl/S Królewskich w XVI-XVIII w., Toruri 1988. Przy okazji serdecz- 
nie dziękuję Mu za Udos1ępnicnie danych. Por. takżc: S",delllell aus Ost - IIl1d Westp- 
rellssen an allsserprellssischen Universilclten vor 18/5. Anhand der gedruckten 
Matrikelll, bearb. und herausgegebcn von Kenkel, Hamburg 1981. 
117 M. Pawlak, Studia uniwersyteckie. Aneks (lab. 1). 
118 ArnCh nr 12, k, 131. 
119 ArnCb nr 15, k, 28. 
120 Por. A. Merten, Das KonigLiche oder Polnisch - Preussen wiihrend der Zeit des Nordischen 
Kriegs, diss., Culm t875; J. Wimmer, Wojsko Rzeczpospolitej w dobie wojny północnej 
(1700-1717), Warszawa 1956; E, Cieślak, Powojenne znłalllanie gospodarcze - pienvsze 
przejawy ot)
vienia gospodarczego w połowie XVIII w. [w:] Historia POII/orza, t. 2, cz. 
2, Poznali 1984, s, 75 i n. 
121 Por. J. Gierowski, Między saskim absollltyvnem a zlOIą wolnolcią, Z dziejów wewllętrVlych 
Rzeczypospolitej 1712-1715, Wrocław 1953, s, 11. 
122 Por. E. Cieślak, Powojenne załamanie, s, 85. 
123 ArnClt nr 16, k. 142-146. 
124 Fontes 22, s, 41. 
125 Wraz z Oomżalskim dokument podpisali: Piotr Jezierski (były burmistrz), Adam Lechowicz 
(sędzia), Stanisław Dziemski, Michał Chrzanowski rajca i kamlarz, Mikołaj Brułkowski 
szepmistrz, Józcf Santopski ławnik i cechmistrz bractwa krawieckiego, Bar1łomiej Mi- 
łewski cechmistrz bractwa kuśnierskiego, Antoni Kwiatkowski ławnik, Tomasz Piechow- 
ski ławnik, Bartłomiej Jeziorski ławnik, Bar1łomiej Jankowski cechmistI'L bractwa szew- 
skiego, Andrzej Szutc cechmisu'z bractwa tkackiego, Józef WoylUszewski cechmistrz 


72
>>>
Chełmza pod władzą biskup6w chełmiliskich (1466-1772) 


bractwa kołodziejskiego i Walenty Romanowicz - ArnCh nr 16, k. 146. Zwraca jednak 
uwagę brak podpisu starszego cechu piwowarów, 
126 ArnCh nr 14, k. 641. Por. np. tamże. k. 633-635: w 1729 r. Piechowscy pożyczyli od 
Żywickich 80 florenów pod zastaw swego ogrodu na 4 lata; ArnCh nr 15, k. 49-50: w 
1733 r. kuśnierz Szymański pożyczył od Wojciecha Domżalskiego 34 zł pod zastaw 
swego ogrodu na l rok, i in. 
127 ArnCh nr 15. k. 237-238. 
128 ArnCh nr 17, k. 164-165. 
129 Tamże. k. 138, 
130 ArnCh nr 15. k. 237-238. 
131 Tamże. k. 38-39: w 1733 r, Franciszek i Barbara Żegłowscy pozyczyli od kościoła parafial- 
nego w Papowie 100 zl asekurując tę potyczkę na wszystkich swoich dobrach, 
132 ArnCh nr 18. k, 234-237. 
133 Fontes 22, s. 141. 
134 ArnClt nr 15. k. 72: w 1735 r, magistrat zarządził pomiar i ponowny podział placów miejskich 
będących przedmiotem sporu między Adamem Moskowskim i PiOlrem Jankowskim; 
tamże. k, 156 - magislrat sprzedał w 1738 r. dwa wotne place miejskie, 
135 ArnClt nr 18, k. 539, 
136 Por. J. Woj1nwicz. Stlldia nad kształtowaniem się IIkładll kapitałistycVlego w Toruniu. Sto- 
sll/Iki przemysłowe miasta TO/linia w XVIII w.. TorUlt 1960. s. 166-168. 
137 Por. H. Marcker. Gescl1icl1te, s, 135. 


73 


--
>>>
KAZIMIERZ WAJDA 


Chebnża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


I. Chełmża po pierwszym rozbiorze i w okresie Księstwa 
Warszawskiego (1772-1815) 


W wyniku traktatów rozbiorowych z 1772 r, ChcłffiŻa, podobnie 
jak prawie całe Prusy Królewskie (z wyjątkiem Gdańska i Toru- 
nia), została zagarnięta przez Prusy. Już 15 wr7eśnia 1772 r. miasto zostało przcjęte 
przez przybyłą tutaj rządową komisję pruską. Przejęto również pocztę w ChełffiŻy, 
którą prowadził ówczesny burmistrz miasta Piotr Stefański l . W dniu 27 września 
1772 r. w akcie hołdowniczym na zamku malborskim wzięli udział w imieniu 
miasta jego burmistrzowie - Piotr Stefański i Antoni Nurowski, a także pisarz 
miejski Andreas Meller 2 . 
W okresie pierwszego panowania pruskiego na czele administracji miejskiej stał 
burmistrz policyjny, władzę sądowniczą sprawował dominialny urzędnik sądowy 
rezydujący w Brodnicy, a od 1802 r. sąd zlokalizowany w Chełmży (Land- und 
Stadtgericllt), który obejmował swoim zasięgiem również Kowalewo i obszar urzę- 
dów dominialnych w Chełmży i Brzezinku 3 , Ze spisu ewangelików w 1797 r. wy- 
nika, że burmistrzem policyjnym ChełffiŻy był wówczas niejaki Wałch. Z Jcolei 
w początkach XIX w. urząd burmistrza sprawował Ludwig Gołcke z Fordonu, któ- 
ry w 1803 r. uzyskał prawa obywatelskie ChełffiŻ y 4. Klęska Prus po wojnie z na- 
poleońską Francją w 1806/1807 r. uwolniła spod panowania pruskiego także 
i ChełffiŻę. W wynik.'u traktatów pokojowych zawartych w Tylży w dniach 7 i 9 
lipca 1807 r. miasto weszło w skład powołanego do życia Księstwa Warszawskie- 
go. Należało ono do powiatu toruńskiego w departamencie bydgoskim, Okres ten 
trwał jednak niczbyt długo, gdyż w wyniku klęski Napolcona w wojnie z Rosją w 
łHI2 r. nastąpiła inwazja rosyjska, a wojska rosYJskie obIegające m.in. Toruń (od 
lutego 1813 r. aż do jego kapitulacji w dniu lH kwietnia 1813 r.) okupowały ziemię 
chełmillską aż po łH15 r. Okupacja ta oznac7ała faktyczny upadek Księstwa War- 
sl'awskieg0 5 . 
Liczba mies7kaóców Chełmży u progu panow:mia pruskiego jest trudna do us- 
talenia w sposób precyzyjny. Otóż według spisu przeprowadzonego w grudniu 
1772 r. miasto miało 79 dymów, a liczyło 637 mieszkańców, w tym 337 mężczyzn 
i 300 kObiet 6 , Z kolei parę miesięcy później, według spisu przeprowadzonego wios- 


75 


--
>>>
K. Wajda 


ną 1773 r. były W mieście Chełn1ŻY 52, a na przedmieściu 2 domy mieszkalne. 
W mieście było wówczas 53 obywateli, a w ich rodzinach 53 mężczyzn i 76 kobiet 
oraz 142 dzieci (67 chłopców i 75 dziewcząt), dalej 4 czeladników i 84 osoby 
służby (41 mężczyzn i 43 kobiety), a więc łącznie 359 osób (165 mężczyzn i 194 
kobietyi. Spis ten obejmował więc jedynie obywaleli miasta, ich rodziny oraz 
służbę. Pomijał natomiast bez wątpienia ludno
ć roboU1iczą, gdyż nie zarejestrował 
rodzin robotniczych mieszk:lJących jako lokatorzy u posiadaczy domów, o czym 
świadczy wykaz głów rodzin z 1781 r., który zarejestrował 79 rodzin, w tym 49 
posiadaczy domów (wśród nich 4 Niemców), l piekarza i l rzeźnika, którzy nie 
mieli własnych domów, 15 posiadaczy ogrodów i wreszcie 13 robotników dniów- 
kowych 8 . Jest też charakterystyczne, że spis z 1774 r. podawał liczb; 528 miesz- 
kaików Cheł n1Ży 9. Mozna więc przyjąć, że w pierwszym dziesięcioleciu rządów 
pruskich miasto liczyło 500-600 mieszkańców, Z kolei według spisu z kwietnia 
1812 r., a więc u schyłku Księstwa Warszawskiego, było w Chełmży 673 miesz- 
kańców. w tym 657 chrześcijan i 16 osób wyzn:mia mojżeszowego. Miasto łiczyło I 
99 dymów, w tym 48 związanych z posiadaniem ziemi oraz 51 dymów bez ziemilO. 
Oznaczało to niewielki stosunkowo, jak na trzydzieści blisko lat, rozwój łudnościo- 
wy miasta ChełffiŻy. 
Temu skronmemu wzrostowi towarzyszyły jednakże znaczące zmiany w skła- 
dzie narodowościowym mieszkańców miasta, I tak już w 1797 r, było w ChełffiŻy 
158 ewangelików, w tym 28 rodzin o łącznej liczbie 125 osób, 4 osoby samOU1e 
oraz 29 osób służby domowej wyznania ewangelickiego. Imiona i nazwiska dowo- 
dziły, że byli to wyłącznie Niemcy. Z kolei dane o miejscu pochodzenia i roku 
uzyskania pr:tw obywatelskich w mieście wskazują, że była to ludność pochodząca 
w większości wypadków spoza gnmic dawnej Rzeczypospolitej, która napłynęła do 
miasta głównie od połowy łat 80-tych XVIII w. I tak na 24 głowy rodzin (względ- 
nie osoby samotne) przybyło w latach 1786-1797 z Wirtembergii 15 osób, dałej 3 
osoby z Prus Wschodnich (w tym 2 osoby w 1793 r.), ł osoba z Hesji (w 1794 r.) 
i wreszcie I osoba z Brandenburgii (w 1797 r.)1I. Podobnie w 1806 r. wśród nie- 
mieckich osadników w Chełn1ŻY, którzy pochodzili spoza Prus Zachodnich, w licz- 
bie 38 rodZIn łącznie łiczących 142 osoby, aż 2R osadników wywod7iło się z Wir- 
tembergii, skąd przybyli w latach 1786-1802, natomiast 6 osadników 
przywędrowało w latach 1793-1801 z Prus Wschodnich l2 . 
Dane tabeli I pozwalają nam zorientować się o miejscu pochodzenia i narodo- 
wości przybyszów osiadłych w Cheill1ŻY w okresie do 1815 r. Oczywista, że jest to 
obraz przybliżony, gdy dane dotyczą tych tylko głów rodzin względnie osób samot- 
nych, które nabyły prawa obywatelskie w mieście Chełmi:y. Z danych o zawodzie 
wynika, że praw obywatelskich nic nabywała m.in, służba domowa. Br:tk daty 
nabycia praw dla okresu przed 1779 r. nie pozwala stwierdzić jednoznacznie, kiedy 
zaczęto dokonywać wpisów do księgi obywateli 13 . W każdym razie do 1778 r. 
przybyszami byli prawie wyłącznie Polacy, pochodzący głównie z miast Prus Kró- 
lewskich, CI zwłaszcza ziemi chełmińskiej. Z kolei w łatach 1779-1795 narodowoś- 
ciowy przybyszów do Cheln1ŻY zmienił się radykalnie, gdyż aż 56% wśród nich 


76
>>>
Chelm:l:a pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Tabela 1 
Liczba osób (głów rodzin łub osób samotnych) według miejsca urodzenia, ktore 
przybyły do Chełn1ŻY i uzyskały prawa obywatelskie w tym mieście od łat sześć- 
dziesiątych XVIII w. do 1815. 


W ciągu calego Do 1778 1779-1795 1796-1006 1807-1815 
Miejsce okresu 
urodzenia ogó- Pola- Niem ogó- Pola- Niem ogó- Pola- Niem ogó- Pola- Niem og6- Pola- Niem 
łem cy cy łem cy cy łem cy cy łem cy cy łem cy cy 
Ziemia 44 29 15 7 6 1 9 8 1 15 10 5 13 5 8 
Chełmińska 
w tym: 24 14 10 2 1 1 4 4 - 13 8 a 5 5 1 4 b 
wieS 
miasta 20 15 5 5 5 c - 5 4 d 1 e 2 2 - 8 4' 4 g 
Inne rejony 
Prus 32 15 17 4 4 - 13 7 6 10 2 8 5 2 3 
Zachodnich 
w tym: 11 2 9 - - - 6 2 4 3 - 3 2 - 2 
wieS 
miasta 21 13 8 4 4 - 7 5 2 7 2 5 3 2 1 
Wielkopolska 8 7 1 2 2 - - - - 2 1 1 4 4 - 
Inne ziem ie 
dawnej 19 17 2 2 2 - 13 12 1 2 1 1 2 2 - 
RzecZYPospol. 
Prusy 11 - 11 - - - 4 - 4 5 - 5 2 - 2 
Wschodme 
Sląsk 4 1 3 - - - 1 - 1 1 - 1 2 1 1 
Wirtembergia 48 - 48 - - - 15 - 15 28 - 28 5 - 5 
Inne kraje 17 - 17 - - - 5 - 5 9 - 9 3 - 3 
niemieckie 
Inne panstwa 2 - 2 - - - 2 - 2 - - - - - - 
Razem 185 69 116 15 14 1 62 27 35 72 14 58 36 14 22 


a) Grzywna _ 3. Lisewo - I. Ostaszewo- l. Plutowo _ I; b) Brzozowo k1Chelmna _ 2; c) Toruń _I. d) Toruń 
- 3; ej Toruń _ t: O Toruń _ I: 8J Toruń - 2. 
Źródło: Akta m. Chełmży nr 52 (lliirge,.bllclr). 


st:Ulowili Niemcy. Pochodzili oni głównic z ziem niemieckich, w pierwszym rzę- 
dzie z Wirtembergii (15 osób). Polacy przybywający do Chełmży rekrutowali się 
przede wszystkim z Prus Zachodnich, a zwłaszcza z miast tego regionu (9 osÓb), 
w tym 3 osoby z Torunia, a poza tym z różnych rcgionów ziem Rzeczypospolitej, 
poza Wielkopolsk ą l4. W latach 1796-1806, a wit;c w okresic mit;dzy trzecim TO/- 
biorem Polski a wejściem Chełmży w skład Księstwa Warszawskiego, napływ 
Niemców jeszcze bardzicj się nasilił, gdyż przybyło ich 58 (w ciągu 11 lat) w po- 
równ:U1iu z 35 w poprzcdnim okresie (w ciągu 17 łat), przy czym stanowiłi oni 4/5 


77 


--
>>>
K. Wajda 


osób, które przybyły do miasta i nabyły w nim prawa obywatelskie. Prawie połowa 
niemieckich przybyszów pochodziła z Wirtembergii, a 1/4 z Prus Wschodnich i in- 
nych krajów niemieckich. Wśród Polaków nabywających prawa obywatelskie 
w Chelmży dominowali przybysze z ziemi chełmińskiej, głównie ze wsi. Ale 
i w latach Księstwa Warszawskiego Niemcy stanowili 3/5 przybyszów, którzy na- 
byli prawa obywatelskie. Wśród Niemców połowa pochodziła z Prus Zachodnich, 
głównie z ziemi chełmińskiej. Po cześci był to napływ z tych wsi okolicznych, 
które w poprzednich dziesięcioleciach zasiedlili przybysze z krajów niemieckich. 
I tak, dwóch Niemców, którzy w tym czasie przybyli do Chełmży, pochodziło 
z Brzozowa pod Chełnmem, gdzie w okresie do 1786 r. osiedliło się 156 rodzin 
przybyłych z zachodnich krajów niemieckich l5 . Toteż już w 1797 r., jak wynika 
z przytoczonej wyżej liczby 158 ewangelików, Niemcy stanowili około 1/4 miesz- 
kańców Chełmży, której ludność liczyła wówczas około 600 osób. 
W okr
sJe do 1815 r. nabyło prawa obywatelskie w Chełmży 185 przybyszów, 
w tym 69 Polaków (37%) oraz 116 Niemców (63%). Wśród Polaków przeważali 
przybysze z Prus Zachodnich, głównie z ziemi chełmińskiej, natomiast wśród 
Niemców przybysze z Wirtembergii i innych krajów niemieckich (łącznie 65 osób) 
oraz 11 osób z Prus Wschodnich. Jeśli idzie o przybyszów z Wirtembergii (48 
osób), to w odniesieniu do 9 osób ze znaną nam miejscowoS"cią urodzenia, miejs- 
cem tym był Stuttgart (l osoba) oraz miejscowości położone w okolicach tego 
miasta (7 OSÓb)16. 
Księga obywateli nie objęła Żydów, mimo iż pojawili się w Chełmży już pod 
koniec XVlIl w., gdyż nie mogli oni nabywać praw obywatelskich. Nie mamy 
danych o przybyciu do miasta pierwszych Żydów, musieli się jednak pojawić przed 
1792 r., gdyż wówczas uzyskali za zezwoleniem króla pruskiego zgodę na założe- 
nie w ChełffiŻy własnego cmentarza na działce o powierzchni 54 prętów (ok. 1 ha). 
Działka ta położona była przed ówczesną Bramą grudziądzką obok drogi do Wit- 
kowa (na początku obecnej ulicy l Maja). przy tej okazji wyliczono jako członków 
miejscowej gminy żydowskiej takie osoby jak Markus Wolff, Elias Sałomon i Jo- 
sef Tobias l1 . Z kołei w 1809 r., a więc za czasów Księstwa Warszawskiego, wy- 
mieniono w rejestrze podatku rekrutowego dwie rodziny żydowskie zamieszkałe 
w Chełn1ŻY, a mianowicie Lachmanna Sałomona z żoną i synem Hirschem Lach- 
mannem oraz kupca Markusa Meyera (urodzonego w 1778 r. w Złotowie) wraz 
z żonąl8. Ale wspomniany już spis z 1812 r. wykazał w Chełmży 16 osób wyznania 
mojżeszowego l9 . Wreszcie spis rodzin żydowskich z końca 1823 r. wymienił trzy 
rodziny żydowskie, których głowy rodzin przybyły w latach 1802-1805, dalej trzy 
rodziny dla lat 1809-1812 i wreszcie pięć rodzin dla lat 1813-1815 2 °. 
Jak wynika z tabeli 2, to w 1781 r. spośród 79 głów rodzin aż 64 osoby posia- 
dały ziemię i domy, w tym 46 osób jedno i drugie. Posiadaczy gruntów, którzy nie 
mieli własnych domów, było w Chełn1ŻY 18. Według spisu podatkowego z 1785 r., 
a więc o parę lat p6zniejszego, 41 gospodarzy zatrudniało łącznie 31 parobków, 23 
dziewki oraz 29 młodocianych służących obojga płci, łącznie 83 OSOby21. Swiad- 


I 


I 
I 


78 


l
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Tabeła 2 
Głowy rodzin w ChełffiŻy wg stanu posiadania w 1781 r. 


Ogółem Polacy Niemcy 
Grupa w tym w tym w tym 
liczbo właściciele liczba właściciete liczbo włlłŚciciele 
domów domów domów 
Bezrolm robotnicy 13 - 13 - - - 
dniówkowi 
Rzemieślnicy bez ziemi i 2 - 2 - - - 
domów 
Bezrolni wlaściciele 3 3 2 2 1 1 
domów 
Posiadacze ziemi 61 46 58 43 3 3 
w tym 29 20 28 19 l l 
poniżej l ha 
1-2 ha 19 15 17 13 2 2 
2-5 ha 9 7 9 7 - - 
5-10 ha 3 3 3 a 3 - - 
powyżej 10 ha I l l b l - - 
Razem 79 49 75 45 4 4 


aj Piotr Stefański _ 6.26 ha: Jakub Gostomski -7,72 ha; Franciszek Pasiński - 8.28 ha: bj Antoni Nurowski 
- 15.30 ha, 
Źródło: Aktd m. Chelmży nr 190 (Klimmerei-Elals) rejestr czynszu gruntowego, 


czyło to bez wątpienia o podstawowym znaczeniu rolnictwa jako źródłe utrzymania 
mieszkańców Chełmży na przełomie XVIII i XIX w. 
Wśród gospodarzy chełffiŻyńskich występowało jednak duże zró7nicowanie sta- 
nu posiadania, Według tabeli 2: 48 osób (79%) posiadało działki w gr:micach do 
2 ha, w tym 29 osób do l ha, dalej 9 osób (15%) gospodarstwa od 2-5 ha, a po- 
zostałe 4 osoby (6%) gospodarstwa od 6,3 do 15,3 ha, Do tej ostatniej grupy nale- 
żeli Piotr Stefański i Antoni Nurowski, którzy w 1772 r. występowali jako burmis- 
trzowie miasta Cheł ffiŻy 22. 
Z kolei rzemiosło odgrywało wówczas rolę drugoplanową. Dla 1781 r. mamy 
dane o dwóch rzeinikach, w tym Janie Durczyńskim przybyłym przed 1779 r. 
z Łążyna, oraz dwóch piek.uzach, Był to przybyły w 1780 r. Józef Bełau z Warmii 
oraz Wałenty Kuszykowski ze Świecia, Ale musieli być wówczas w ChełffiŻy rów- 
nież i inni rzcmieślnicy, skoro wśród osób, które do 1781 r. zostały wpisane do 
księgi obywateli, było ich 10, a mianowicie 4 szewców, 3 krawców, l śłusarz, l 
kuśnier7 i l mal:uz 23 . Z kolei z projektu budżetu miejskiego z 1810 r. wynika. że 
było wówczas w Chelmży 4 piekarzy i 3 rzeiników 24 . Umieszczenie ich w projek- 
cie budżetu wynikało z tego, że jatki rzeźnickie i piekarnie podlegały opodatlcowa- 


79 


......
>>>
K. Wajda 


niu, Obok nich było wówczas wielu ilmych rzemieślników, u czym pośrcdnio 
świadczyły d:me o liczbie 69 rzemieślników (27 Polaków i 42 Niemców), którzy 
przybyli do Chcłmży i uzyskali prawa obywatelskie w tym miegcie w latach 1783- 
1809. Było wśród nich m.in. 17 szewców, 11 krawców, 10 tkaczy i 5 stolc uzy 25. 
Oczywista, żc nie wszyscy z nich musieli pozostać na stałc w Chełmży, ale mog- 
łoby to świadczyć o wzroście rołi zajęć pozarolniczych w początkach XIX wieku. 
Dowodzi tego pośrednio fakt, że według spisu z 1812 r. było 48 dymów związa- 
nych z posiad:miem gruntów oraz 51 dymów bez ziemi 26 , podczas gdy w 1781 r. 
było w Chcłmży 61 rodzin posiadających ziemię oraz 18 rodzin bez ziemi, w tym 
ł 3 rodzin robotników dniówkowych, 
U progu rządów pruskich funkcjonował w Chclmży brow:u należący do liczą- 
cego 16 członków cechu browarników i przez nich użytkowany, Według staty
tyki 
z 1812 r. browar chełmżYlIski produkował rocznic 495 hl piwa, którc było konsu- 
mowanc na miejscu. ChełmLa była miejscem, w którym corocznie oJbywało się 5 
jarm:uków. Projekt budżetu z 1810 r. wymicniał 4 kupców. Wszyscy byli Niemca- 
mi, w tym 3 przybyszami spoza Chełl11Ży27. 
O dominującej roli rolnictwa w Chcłmży świadczył pośrednio budżet miasta. 
I tak według projektu budżetu miejskiego z 1810 r. z 2363 złotych dochodów mias- 
ta, aL 1393 zł pochodzily z czynszu gruntowego, w tym 919 7ł ze wsi Sugajenko i 
474 zł od mieszczan chełmżyńskich, a 293 zł z opłat od piekarni, jatek rzeźnickich, 
h,mdlu, a także z opłat ściąganych z wyrobników i słuLby. Do tego dochodziło 
557 zł opłat takich, jak brukowe. mostowc, targowe, Jegli idzie o wydatki miejskie, 
to aL 1224 zł (52%) puchhUliały płacc urzędników miejskich, w tym płace burn1is- 
trza 936 :Ił rocznie. Poza tym różne naprawy pochł:U1iały 400 zł, wydatki na ratusz 
226 zł i wydatki nadzwyczajne 472 zt2 8 . 
Chcłmża w wyniku przcjścia pod rządy pruskie przestała być miastem bisku- 
pim, a z drugiej strony nast:\piły istotne zmiany w życiu Kościoła i jego syluacji 
malerialnej. Przejęcie majątków kościelnych przez państwo pruskie spowodowało 
zmnicjszenie dochodów Kościoła, gdyż odtąd otrzymywał on od p:uIslwa tytułcm 
odszkodowania rcntę roczną w wysokości połowy Cf.ystego dochodu (po potrąceniu 
kosztów produkCJi) ustalonego w momcncie przcj.;cia dóbr kościeInych 29 . Stąd też 
ze względów oszczędnościowych zlikwidoWiU10 dotychczasowe sicdziby biskupów 
chcłmiJ'iskich w St:uogrodzie k. Chełmna i Lubawic, a ówczesny ordynariu
z chcł- 
n1illski ks. biskup Andrzej Ignacy Baier pr7cniósł swoją rezydcncję do ChełmLY, 
gdzie zan1ieszkał w kanonii sufrag:u'iskicj przy katcdrze. Tutaj teL zm:uł 31 stycz- 
nia 1785 r. Natomiast jegu następca w latach 1785-1795, p6:tniejszy biskup war- 
n1iński, JOhUlIl K:uł von Hohenzollern przybył co prawda do Chcłmży na swój 
ingrcs w dniu 16 lutego 1785 r., jednakże przez cały czas rezydował w Oliwie. 
Podobnie kolejny ordynariusz chcłmiński ks, biskup Fr:mciszek Ksawery hr. Ry- 
dzyński (1795-1814) rezydował w swoim majątku rodowym w Nieżychowie, 
a rządy w diecczji sprawował za pogrednictwem swoich wikariuszy generalnych, 
którymi byłi ks. biskup sufrag:m Iwo Onufry Rogowski (do 1806 r.), a następnie 
ks, biskup sufragan Jan jerzy Nał«;cz--Wilkxycki 30 . 


RO
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Za rządów biskupa Rydzyńskiego nastąpiła kasata domu zakonnego 00. Fran- 
ciszkanów w Chełll1ŻY. I3yła to jedna z najwcześniejszych kasat dokonanych przez 
władze pruskie w Prusach Zachodnich, a do tego o tyle nietypowa, że nast,tPiła ona 
nie z inicjatywy rządowej, lecz na wniosek samego biskupa. Wystąpił on 21 grud- 
nia 1797 r. do pruskich władz rejencyjnych w Kwidzynie z wnioskiem o zniesienie 
chełll1Żyńskiego domu zakonnego, uzasadniając lO potrzebą 7ilłożenia w budynku 
klasztornym domu dla księży emerytów i inwalidów. Sprawa ciągnęła się jednakże 
ponad 5 lat, gdyż rokowania prowadzone przcz ordynariusza z kapitułą prowincji 
zakonu w sprawie przekazania klasztoru i kościo!a Sw. Jerzego wraz z przyłegłoś- 
ciami długo nie przynosiły rezultatu, Dopiero rozporządzeniem króla pruskiego 
z dnia 7 łipca 1803 r. kłasztor chełll1Żyński zoslał zniesiony, Decyzja o kasacic 
klasztoru i przekazaniu jego budynków i kościoła Sw. Jerzego pod nadzÓr bi
kupa 
chełmil1skiego została /akomunikowana zakonnikom w dniu 26 wrześma 1803 r. 
w obecności przybyłego z Pozmmia prowincjała o, Antonicgo Nowackiego. Prze- 
bywających w klasztorzc 5 kapł:mów i 2 braci mi:U10 przenieść do domów zakon- 
nych w Chełnmie, Ooornikach i Dobrzyniu 31 . Ta ostatnia decyzja nie została chyba 
WÓwczas zrealizowana, gdyż według spisu z 1812 r. w toruńskim powiecie był 
jcden klasztor 00, Franciszkanów z 6 7akonnikami, a klasztor chełll1Żyński był je- 
dynym fr,Ulciszkańskim domem zakonnym w granicach tego powiatu. Wskazywa- 
łoby to, że mimo kasaty domu zakonnego franciszkanie przebywali w 1812 r. 
w Chełmży, tym b:udziej, że w 1818 r. zmarł również w Chelll1ŻY ostatni z zakon- 
ników 32 . 
W związku z napływcm Niemców, w Chelmly wzrastała liczba ewangelików, 
których JUL w 1797 r. było 158 osób, a co najmniej od 1795 r. mieli swój dom 
modliIwy w budynku ratusza chełmLYllskieg0 33 . Od 1803 r. funkcjonowała tu gmi- 
na ew,mgelicka, obejmująca oook miasta okoliczne wsie zamiesl.kane przez kolo- 
nistów niemieckich, przybyłych głÓwnie z Wirtcmbergii. Nabożeństwa odbywały 
sil; w przystosowanej do tego ccłu szopie, Następnie uzyskali około 1 H20 r. kościół 
pofranciszkański Sw. Jerzego, usytuowany na Chełmińskim Przcdmieściu, przed 
ówczesną I3ramą Chełmińska 34 . 
Jak wiadomo, za czasów Rzeczypospolitej istniała w XVIlI w. szkoła elemen- 
tarna związana z parafią rzymsko-katolicką w Chcłll1ŻY. Nalcży przypuszczać, że 
funkcjonowała ona równicż w pierwszym okresie rządów pruskich (do 1807 r.) i za 
czasów Księstwa Warszawskiego, choć brak na to bezpośrcdnich dowodów, I tak 
np, w budLecie miasta z 1810 r. brak jest wydatków na szkolnictwo, jednakże nie 
świadczy to jeszcze o niczym, gdyi: zgodnie z obowi'lzującym w tym czasie usta- 
wodawstwem pruskim koszty utrzymania szkół ponoszone były przez tzw. zwiąlki 
szkolne (ScllUlsozielllten) obejmującc mieslkańców jednej, czy też paru, gmin, 
a nauczyciele pobierali swoje płace ze składek mieszkańców danego związku 
sZkolneg0 35 . Jesttyłko infonnacja z 1795 r., że w budynku ralusza chełmżyńskiego 
funkcjonowała ełementarna szkoła ewangelicka, a miejscowi ewangelicy przepro- 
wadzili zbiórkę fundus7ów na budowę szkoły. Wiadomo teL, Le od 1791 r. zatrud- 
niony był w Chełll1ŻY na stanowisku nauczyciela ewangelickiego Christian Fried- 



H 


.......
>>>
K. Wajda 


rich Nischwitz Z Prus Wschodnich, przysłany tutaj przez władze pruskie i wpisany 
do księgi obywateli miasta w 1793 r. 36 . Natomiast pośrednio o istnieniu obu szkół, 
tj. tak ewangelickiej, jak i katolickiej świadczyło stwierdzenie autorów spisu z 
1812 r., że w 4 miastach powiatu toruńskiego (Toruń, Chełmża, Gołub i Kowale- 
wo) było w 1812 r. łącznie 9 szkół ełementarnych 37 . 


II. Chełmźa pod ponownymi rządami pruskimi 
(do 1914 r.) 


l. Ohraz przemian z miasteczka rolniczego w ośrodek 
rLemieśłniczo-handlowy (1815-1881) 


Chełmża wraz ze znajdującą się w ramach Księstwa Warszawskiego 
częścią ziemi chełmińskiej weszła po trwającej od 1813 r. okupacji rosyjskiej po- 
nownie w sklad państwa pruskiego na podstawie układu o granicach między Rosją, 
Prusami i Austrią z dnia 3 maja 1815 r., który z kolei stał się częścią składową 
zawartego w dniu 9 czerwca 1815 r. aktu końcowego Kongresu Wiedeńskieg0 38 . 
Rozporządzenie ministeriałne z 7 maja 1817 r. pozostawiało Chełmżę w granicach 
powiatu toruńskieg0 39 . 
Mimo ponownego wcielenia Chełmży do państwa pruskiego musiało upłynąć 
kilkanaście lat, zanim wprowadzono w niej pruską ordynację miejską z 1808 r., 
która dawała gminom miejskim dość znaczny zakres autonomii, Uroczyste wpro- 
wadzenic tej ordynacji w mieście Chełmży nast;\piło w dniu 7 łistopada 1834 r. 4O . 
Zgoda króla pruskiego na wprowadzenie ordynacji nastąpiła prawdopodobnie 
w pierwszej połowie 1832 r., a 19 maja 1832 r nadprezydcnt prowincji pruskiej 
v. Schon wyraził zgodę na przeprowadzenie wyboru 9 radnych miejskich, Z kolei 
31 stycznia 1833 r. I:mdrat toruński wyznaczył tc wybory na dzień 12 lutego 
1833 r. Krąg wyborców był do
ć ognmiczony, w związku z tym, że prawa wybor- 
cze załeżne były od cenzusu majątkowego, gdyż wymagały posiadania nierucho- 
mo
ci (domu lub ziemi), wzgł
dnie dochodu rocznego powyżej 150 talarów 
(450 marek), I tak według listy uprawnionych do głosowania, sporządzonej 30 lip- 
ca 1832 r., było w Chcłmży tylko 71 głów rodzin, głównie rzemieślników i rolni- 
ków, mogących wziąć ud7iał w wyborach do rady miejskiej, W sytuacji, gdy mias- 
to liczyło 1200 mieszkańców. a więc gdzieś ponad 200 rodzin, oznaczało to, że 
wyborcy stanowili mniej niż 1/3 ogółu głów rodzin, Cenzus majątkowy sprawił, żc 
wśród wyborców było tyłko 32 Polaków na ogólną łiczbę 71, mimo iż wśród ogółu 
mieszkańców st:U1owili większo
ć (patrz tab. 3). Z tego też względu spośród 9 
wybranych radnych tyłko 3 było Polakami, a pozostałych 6 Niemcami. Wśród Po- 
łaków byli to: Jan Drążkowski - rolnik i właścicieł dwóch domów, Jan Jesionow- 
ski - kuśnierz i właściciel domu oraz Benedykt Zdrojewski - rolnik i właścicieł 
domu, Dominacja rzemieśłników wśród niemieckich wyborców spowodowała, że 
na radnych wybrano aż pięCIU rzemieśłników nicnueckich 41 . W konsekwencji zde- 
cydow;mą przewagę we władzy samorządowej ChclffiŻy uzyskali Niemcy. 1 tak w 


82
>>>
Chelmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


1834 r. rada miejska wybrała ponownie dotychczasowego burffilstrza, którym był 
Karl Kaun, a wśród 4 wybranych członków magistratu było 3 Niemców i tylko l 
Polak (kołodziej Antoni Modrzyńskit 2 . 


Tabela 3 
Osoby uprawnione w 1832 r. do udziału w wyborach do rady miejskiej w Chelmży 
wg narodowości i zawodu 


Grupa społeczno-złlwodowa Ogółem l'olacy Niemcy 
Mieszczanie-rolnic'l 25 19 6 
Mieszczanie b (bez zicmi) 3 l 2 
Nauczyciel l - t 
Aptekarz l - l 
Rzemieślnicy 40 11 29 
Handtarze l l - 
R a ze m 71 32 39 
. .. D) .. 


Ackeroorhgr. Burger 
tródło: Akta Landratsamt Thorn nr 219 


W okresie tym przywiązanie do statu:su miasta ani też zrozumienie pozytywów 
rozszerzonej autonomii, jaką dawała ordynacja miejska z 1808 r., nic były chyba 
mocne nawet wśród tej części społeczności chełll1Żyńskiej, która miała prawa wy- 
borcze, a więc jej części posiadającej oraz dysponującej samodzielnymi :[ródłami 
utrzymania. Swiadczył o tym fakt, że w 1838 r. radni wystąpili z propozycją zrze- 
czenia się praw miejskich przez Chelll1Żę i przekształcenia jej w gminę wiejską, 
gdy stan
1i w obliczu konieczności podwyżki podatków komunalnych na skutek 
cofnięcia dotychczasowej dotacji państwowej i konieczności budowy studni miejs- 
kiej'H. Niewątpliwie grała tutaj rolę nadzicja na obniżenie nakładów finansowych 
na administrację w wypadku przekształcenia w gminę wiejską. 
Kolejna pruska ordynacja miejska z 1853 r., która rozciągała prawo wyborcze, 
ograniczone dotychczas do grupy właścicieli nieruchomości lub płatników podat- 
ków, osi
l,gających roczny dochód powyżej ł50 tałarów (450 marek), również na 
osoby utrzymujące się z osiadłego rzemiosła, nie przyczyniła się jednak do rozsze- 
rzenia kręgu wyborców, także i w Chełmży. Jak wynika bowiem z tabeli 4, to w 
1864 r. były tutaj 132 osoby uprawnione do udziału w wyborach do rady miejskiej. 
Biorąc pod uwag
, że według spisu z 1864 r. było w Chełll1ŻY 466 rodzin, ozna- 
czało to, ze w wyborach mogło wziąć udział zaledwie 28% głów rodzin. Ze wzglę- 
du na to, że w społeczności polskiej silniej reprezentowane były warstwy utrzymu- 
jące się z pracy najemnej, Polacy stanowiący w 1864 r. 56% ogółu mieszkańców 
Chełll1ŻY skupiali załedwie 40% ogółu wyborców, Wyborcy podzieleni byli na trzy 
klasy równe sobie nic liczbą osób, lecz sumą płaconych podatków. Każda z tych 
klas wybierała 1/3 ogółnej liczby radnych miejskich, I tak w I klasie było 11, w II 


83 


........
>>>
K. Wajda 


klasie 33, a w 1II klasie aż HH wyborców. System ten dyskryminując mniej zamoż- 
nych, działał również na niekorzyść Polaków, (lak w I kurii było zaledwie 2 pol- 
skich, wobec 6 nicmieckich oraz 3 żydowskich wyborców. Podobnie w II kurii 
było 13 połskich, 12 niemieckich i 8 żydowskich. Ale nawet i w ostatniej kurii było 
tylko 38 polskich wobec 44 niemieckich i 6 żydowskich wyborców, Wynikało to 
z liczniejszego udziału nmiej zamożnych grup społcczno-zawodowych wśród Po- 
laków, na co wskazują dane tabeli 4. 


Taheła 4 
Osoby uprawnione w 1864 r. do udziału w wyborach do rady miejskiej w Chełmży 
wg narodowości i przynależności społeczno-zawodowej 


Klasy podatkowe i suma podatków w talarach 
Grupa 1- 384 11-380 111-370 Łącznie 
Pola- Nie- ly- Ra- Pola- Nie- ly- Ra- Pola- Nie- ly- Ra- Pola- Nie- ly- Ra- 
cy mcy dzi zem mcy dzi zem cy mcy dzi zem cy mcy dzi zem 
Przedsię- - 2 - 2 1 1 - 2 - 1 - 1 1 4 - 5 
biorcy 
Kupcy - - 3 3 2 - 7 9 - 2 5 7 2 2 15 19 
Mieszczanie. 2 2 - 4 6 - - 6 6 3 - 9 14 5 - 19 
rolnicy 
lekarz, 
aptekarz. - 1 - 1 1 1 - 2 - - - - 1 2 - 3 
weterynarz 
Urzędnicy - 1 - 1 - 1 - 1 - 3 - 3 - 5 - 5 
Właściciele 
gospód. - - - - 1 3 - 4 - 2 - 2 1 5 - 6 
szynkarze 
Rzemieślnicy - - - - 2 6 1 9 9 15 1 25 11 21 2 34 
samodzielni 
Rentierzy - - - - - - - - - 2 - 2 - 2 - 2 
Rybacy - - - - - - - - 4 - - 4 4 - - 4 
Zagrodnicy - - - - - - - - 16 8 - 24 16 8 - 24 
HarKJlarze, - - - - - - - - 2 2 - 4 2 2 - 4 
kramarze 
Właściciell!l - - - - - - 
 - - 2 - 2 - 2 - 2 
Czeladnicy - - - - - - - - 1 4 - 5 1 4 - 5 
Razem 2 6 3 11 13 12 8 33 38 44 6 88 53 62 17 132 


aj WI
ciciele (Besitzer) bez bliższego określenia. 
Źródło: Akta m. Chelmży nr 6-1 


84
>>>
Chelmza pod zaborem pruskim (do 1914 r,) 


Toteż w czasie wyborów do rady miejskiej w grudniu 1864 r., w których do 
obsadzenia była 1/3 mandatów, a więc po jednym w każdej klasie wyborców, 
w I klasie wygrał Niemiec Albert Pichert, mistrz murarski, w drugiej klasie Żyd 
Samuel Lane, kupiec, a tylko w III klasie udało się zdobyć mandat Polakowi Ste- 
fanowi SObieckiemu, rolnikowi'
ł. 
Władze miejskie Chełn1ŻY były np. w 1865 r. reprezentowane przez burmistrza, 
jego zastępcę oraz kamlarza, tj. kierownika finansów miejskich (wszyscy trzej op- 
łacani z kasy miejskiej), dwóch honorowych członków magistratu oraz przewodni- 
czącego rady micjskiej. Wszyscy byli Niemcami, gdyż Niemcy i Żydzi łącznie 
wzięci nlieli przewagę w radzie nliejskiet 5 . 
Jeśli idzie o burmistrzów chcłn1Żyńskich po ponownym przejęciu miasta przez 
Prusy. to następcą L Gołckego, sprawującego tę funkcję za czasów Księstwa War- 
szawskiego, był EichsUidt. Z kolei w latach 1819-1826 burmistrzem był Radzig, 
a po nim aż do przejścia na emeryturę w 1852 r. Karl Kaun. Jego następcą aż do 
1870 r. był Julius Rosenhagen. Po dwóch kolejnych burmistrzach, również Niem- 
cach, piastujących swoje funkcjc w okresie do 1875 r., wybrano burmistrzem Kuc- 
kerta z Kowalewa, który pozosL1wał na swoim stanowisku do 1882 r. 46 . 
W 1879 r. funkcjonował w Chełn1ŻY sąd rejonowy (Amtsgericlll) z dwoma sę- 
lIziami. Jego siedzibą był budynek przy ul. Sądowej 2 (obecnie Komisariat Policji), 
zbudowany w 1879 r. przez miasto i wydzierżawiony sądowi 47 . 
W połowie XIX w. nasIąpiło wyburzenie murów miejskich w Chełn1ŻY, czemu 
towarzyszyło wyj
cie zwartej zabudowy miejskIej poza dotychczasowy obszar 
miasta ograniczony tymi obwarowaniami. 
Rozwój przestrzenny miasta był jednak w tym czasie dość umiarkowany. 
Świadczył o tym fakt, że jeszcze w 1862 r. prawie wszystkie ulice Chełn1ŻY, któ- 
rym władze miasta nadały wówczas nazwy, mieściły się w ramach dotychczasowe- 
go obszaru ograniczonego murami, a tylko ulica Toruńska (ob. gen, Wt. Sikorskie- 
go) wybiegała po7a ten obszar w kierunku południowo-zachodnim aż do, jak to 
określono w protokole rady miejskiej, ..zakrętu szosy Toruńskiej", tj, do rogu ulic 
gen. W, Sikorskiego i ul. Toruńskiet 8 . 


TalJeła 5 
Budynki micszkalne i powierzchnia miasta Chełl11LY 1831-1871 


lH31 1834 1837 l IWO lIW3 lIWii lIW9 1852 1H55 185H 1864 lH71 
Budynki 128 130 131 138 t43 145 149 166 176 178 180 200 
miesLka1ne 
Powierzchnia 1920 
w ha 


Źródło: Steinmann, Der Krcis T/lOn!, Thorn t 866. s, 57: E. Jacobsen, Topogmphisch swtistisches }/{",db"ch 
fiir dell Regienmgsbez.irk M{lriełnverder, Danzig 1868: Akta m. Chdmży nr 147; Geheimes Staatsarchiv - 
Preussischer Kulturbesitz Berlin, Rep. A t8t numery: 2212, 22\3, 2214, 2215, 22t6. 2217, 22t8, 2219, 2220, 
2221. 


85 


.......
>>>
K. Wajda 


Tabeła 6 
Ludność miasta ChełffiŻy wg płci w latach 1812-1880 


Wska1nik liczby 
Rok liczba Sredni przyrost roczny w Mę2czy1ni Kobiety kobiet na 100 
mieszkaoców 'fa mę2czyzn 
1812 673 5,1 
1816 820 1,2 
1828 942 7,9 
1831 1185 2,6 
1834 1281 2.3 659 622 94,4 
1837 1372 3,8 697 675 96.8 
1840 1535 2,0 776 759 97,8 
1843 1631 3,3 800 831 103.9 
1846 1798 1,9 944 854 90,5 
1849 1904 1,5 951 953 100,2 
1852 1992 -0,1 968 1024 105.8 
1855 1984 3.0 972 1012 104,1 
1858 2170 1.7 1073 1097 102,2 
1861 2200 3 1.4 1129 1151 101.9 
1864 2378 3 5,1 1154 1224 106,1 
1867 2759 2,0 1363 1396 102.4 
1871 2982 1,4 1425 1557 109,3 
1875 3153 1.7 
1800 3429 


a) Wg Preussische Statistik, tom 5, było w Chelmży w 1861 r. 2288 mieszkańców, w tym 8 wojskowych. 
a wg Preussische Statistik. tom 10 było w 1864 r, 2383 mieszkańców, w tym 5 wojskowych. 
tródło: Geheimes St.ł.1tsarchiv - Preussischer Kulturbesitz Berlin, Rep, A t81, numery: 2212, 2213, 2214. 
2215,2216.2217,2218.2219,2220.2221.2223.2231; SllIrysrykll departlImelItu bydgoskiego. Warszawa 
1972; E. Jacoosen, Topographisch-statis/isches Halldb/lchfilrdell Rcgienlllgsbezirk Man"ellwerder. Danzig 
1868; W. Dieterici. Neueste Obersicllt der Bodellf/itche, dell Bevolkenlllg {...J Nach dem zu Ellde des }ahres 
1843 amtlich au!gelJO"""eJJeIl VerzeicllllisseJI. Berlin 18-łY; Tabel/ell ",ul amtliclle Naclln"clltell fi,r dell Pre- 
/lSS. SWat. Berlin 1851; W. Dieterici. Uber die Z/IIlOhme der Be,'ó/kcnlllg iII pre/lssischCJI StlIlIte. Berlin 
1867; GcmcillClc Ulu1 G/ltsbezirkc der PTl1ViIlZ I'reussCII ",ul ihre Bc,.olkenlllg. Berlin 1874; Preussische 
Slatistik, t. 5, 10; Polas7ek, Geschichte der Stadt Culmsee [w:] Festzeitung zum 25-jahrigen Stirtungsfeste 
des Kriegervereins Cutmsee. [Culmseel 1907. [w:] Archiwum Państwowe w Toruniu. Landratsamt Thorn nr 
152; Bericht fiber die Verwaltung und Gemeindeangelegenheiten der Stadt Culmsee pro 1884/85. s. 2 [w:1 
Landratsamt Thorn nr 223; Akta m. Chelmży nry: 147, 148. 1020. 1558. 1869; Landratsan1l Thorn nr 219; 
J. Marchlewski. Dzieła wybraJ/e. t. I. Wars.lwa 1952, s. 229, 


86
>>>
Chełmza pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Jak wynika z tabeli 5. w latach 1831-1871 wzrost liczby budynków mieszkal- 
nych nie był równomierny. I tak pewne przyspieszenie nasuu:iło na przełomie lat 
30. i 40-tych XIX w. i o wiele wyraźniejsze w łatach 1849-1855, co wiązało się 
prawdopodobnie z likwidację murów miejskich. Silny stosunkowo wzrost nast
u:ił 
w drugiej połowie lat 60. Kierunki północno-zachodni, a następnie południowo- 
zachodni stały się w niedalekiej perspektywie głównymi dla rozwoju przestrzenne- 
go miasta. Wynikało to z położenia Chełmiy, usytuowanej na wywyższeniu bieg- 
nącym z południowego wschodu ku północnemu zachodowi, które było otoczone 
od południa i wschodu przez Jezioro Chełmiyńskie, a od północy przez jez. Miał- 
kusz, mające wówczas większą powierzchnię. 
Już pobieżny rzut oka na tabelę 6 wskazuje, że średni wzrost ludności miasta 
ChełffiŻy w poszczegółnych okresach łat 1812-1880 wynosił często znacznie ponad 
2% rocznie, a więc powyżej rocznej stopy przyrostu naturalnego, występującej ów- 
cześnie w Prusach Zachodnich, a więc w prowincji, do której nałeżało to miast0 49 . 
ł tak w latach 1812-1916 średni wzrost roczny wyniósł 5,1%, w 1828-1831 aż 
7,9%, 1837-18403,8%, a w latach 1864-1867 również 5,1% rocznie. Niewyklu- 
czone, że wysoki wska:tnik w łatach 1837-1840 mógł się wiązać z poprawą rejes- 
tracji spisowej, jaka generalnie wysuu:iła w 1840 r. w państwie pruskim, dzięki 
wprowadzeniu przy sporządzaniu spisu ludnościowego imiennych list mieszkań- 
ców, a nie tylko głów rodzin, jak to było dotychczas so . Byłby to więc czysto sta- 
tystyczny wzrost ludności w porównaniu z nmiej starannym spisem z 1837 r. Po- 
dObnie wysoki wskaźnik wzrostu w latach 1864-1867 mógł być rezultatem 
wprowadzenia ze spisem w 1867 r. rejestracji ogółu ludności obecnej w danej miej- 
scowości w dniu spisu, a więc również ludności tylko czasowo tam obecnejSI. Op- 
rócz tego pewien wpływ mogła mieć również wojna przeciwko Danii w 1864 r., 
w wyniku nieobecności pewnej liczby mężczyzn w momencie przeprowadzanego 
w początkach grudnia 1864 r. spisu. Wskazywałby na to wskaźnik kobiet wyższy 
w 1864 r. w porównaniu z latami 1861 oraz 1867 (ta. 6). 
Natomiast osłabienie wzrostu ludnościowego w latach 1849-1852 wywoływane 
było zwiększoną śmicrtelno
cią w wyniku epidemii chołery. I tak od 2 września do 
20 pa:tdziernika 1852 r., a więc przed spisem grudniowym, zachorowało w Chełm- 
ży aż 160 osób, spośród klórych zmarło 106 osób, tj. 5-6% ogółu mieszkańców. 
Szczególne nasilenie zgonów wysUu:iło wśród ludności katolickiej, a więc dominu- 
jąco połskiej, a do tcgo o większym udziałe warstw uboższych, jeśli wziąć pod 
uwagę skład polskich prawyborców w 1863 r. Hab. 15). I tak od 4 września do 
l ł października 1852 r. zmarło w ChcłffiŻy 74 katolików, co stanowiło około 70% 
ogółu zgonów na cholerę, podczas gdy IGltolicy stanowili w 1849 r. 57%, a w 
1852 r. 55% ogółu mieszkańców (lab. 9), Spadek liczebny ludności w latach 1852- 
1855 wiązał się zapewne z epidemią chołery w 1855 r., w wynik'U której do dnia 
26 grudnia 1855 r. zmarło w powiecie toruńskim (poza miastem Toruniem) 237 
osóbs 2 . Natomiast epidemia cholery jesienią 1831 r. (6 września do 25 październi- 
ka) pochłonęła 90 istnień ludzkich, tj. 9,5% ogółu mieszkańców Chełm7Y wg stanu 
z l H28 r. Zachorowało natomiast na cholerę 151 mieszkańców miasta S3a . Mimo to 


87 


........
>>>
K. Wajda 


jednak w latach 1828-1831 statystyka wykazała dla Chełmży najwyższe tempo 
wzrostu ludnościowego w pierwszej połowie XIX w. Być może, że był to rezul- 
tat tak udoskonałonej rejestracji spisowej, jak i napływu przybyszów z zew- 
nątrz. 


Tabeła 7 
Liczba gospodarstw domowych, rodzin, osób samotnych i mieszkańców ChełffiŻy 
ogółem w łatach 1858-1871 


Grupa 1858 1861 1864 1867 1871 
Gospodarstwa 511 546 655 
domowe 
Rodziny 416 443 466 619 
Osoby 45 36 
samotne 
Mieszkalicy 2170 2280 2378 2759 2982 
ogółem 
Osobl na 5.01 4,76 
l rodzinę 
. 


I 
I 


bez osób samołnych 
Źródło: Akta m. Chelmży nr 147 


Dane tabeli 7 wskazują, że w 1867 r. na jedno gospodarstwo domowe przypa- 
dało 5,05, podczas gdy w 1864 r. 4,65, a w 1871 r. zaledwie 4,55 osób. Ten niższy 
wska:tnik w latach 1864 i 1871 wiązał się zapewne z powołaniem mężczyzn do 
wojska w okresie wojny z Danią oraz wojny francusko-pruskiej. Jeśli założyć, że 
w 1867 r. było w Chelmży około 500 rodzin, to na l rodzinę przypadało 6,4 osoby, 
podczas gdy w 1864 r. wskaźnik ten wynosił 5,01, a w 1871 r. 4,76. Oczywista, że 
rodzina obejmowała nie tylko osoby związane węzłami pokrewieństwa, ale i służbę 
domową oraz uczniów rzemieśłniczych przebywających w gospodarstwie domo- 
wym swoich pracodawców. 
W latach 1816-1850 trwał nadal znaczny napływ ludności co Chełmży. I tak 
o ile do 1815 r. (od lat sześćdziesiątych XVIII w. poczynając) przybyło do 
miasta 195 osób, względnie rodzin (tab. l), tj. 185 wpisanych do księgi obywa- 
teli urodzonych poza Chełmżą oraz 10 Żydów, którzy przybyli tutaj w latach 
1803-1815, to w latach 1816-1850, a więc w okresie krótszym uzyskały oby- 
watelstwo 224 osoby (tab. 8), w tym 10 wsponmianych Żydów, a więc w osta- 
tecznym rozrachunku napłynęło wówczas do miasta 214 osób wzgłędnie rodzin. 
Liczby te nie obejmowały ogółu osób przybyłych do Chełmży, gdyż dotyczyły 
głów rodzin lub osób samotnych, a poza tym prctwa obywatełskie nabywały 
osoby będące właściciełami nieruchomości łub prowadzące samodzielną działal- 
ność gospodarczą. Stąd też księga obywateli nie obejmowała służby domowej, 
uczniów, ani ludności robotniczej. 


88
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Tabeła 8 
Liczba osób (głów rodzin lub osób samoU1ych) według miejsca urodzenia (poza 
Chełmżą), które uzyskały prawa obywatelskie miasta Chelmży 1816-1850 


w ciągu całego okresu w tym 
Miejsce 1816-1819 1820-1846 1847-1850 
urodzenia 
ogó- Po- Niem ly- og6- Po- Niem ly- ogó- Po- Niem og6- Po- Niem ly- 
łem lacy cy dzi łem lacy cy dzi łem lacy cy łem lacy cy dzi 
Ziemia Chel- 113 46 63 4 8 1 7 90 40 50 15 5 6 4 
mińska - 
w tym 93 39 53 1 6 1 a 5 b - 78 33 c 45 d 9 5 'ł 1 
wi
 
miasta 20 7 10 3 2 - 2 - 12 7 1 5 g 6 - 3 3 
Inne rejony 
Prus Zachod- 26 6 13 7 5 - 1 4 17 5 12 4 1 - 3 
nich 
w tym 13 4 9 - 1 - 1 - 11 3 8 1 1 - - 
wieś 
miasta 13 2 4 7 4 - - 4 h 6 2 4 3 - - 3 1 
Wielkopolska 28 3 6 19 6 2 - 4 i 6 1 5 16 - 1 15 k 
Inne ziem ie 10 4 3 3 2 2 4 2 2 4 2 1 1 
polskie' - - 
Prusy 7 - 7 - 1 - 1 - 6 - 6 - - - - 
Wschodnie 
$Iąsk 1 - 1 - - - - - 1 - 1 - - - - 
Wirtembergia 1 - 1 - 1 - 1 - - - - - - - - 
Inne kraje 8 - 8 - - - - - 7 - 7 1 - 1 - 
niemieckie 
Inne państwa 3 1 2 - - - - - 2 1 1 m 1 - 1" - 
Brak danych 
lub miejsco- 
wość niezi- 27 6 18 3 4 1 - 3 21 5 16 2 - 2 - 
dentyfikowa- 
na 
Razem 224 66 122 36 27 4 10 1:f 154 54 100 43 8 12 23 


O) Skqpc _ t; b) Skąpe _ 1; Kamionki - I: e) Skąpe - 2. Pluskowęsy - 2; d) Sk.tpe - 6. Kamionki - 5. Brzozowo 
klChełmna - 5. Pluskowęsy - t; e) Pluskowęsy - t; I) Toruń - 4; B Toruń - 2; b) Zlotów. Sępólno - 1; i) 
Złolów _ 3; j) Fordon - 3; t) Fordon - 13; I) w granicach dawnej Rzeczypospolitej; m) Szwajcaria - l; n) 
Szwajcaria - I: o) Spośród nich przybyło do Chełmży przed 1816 r, 10 056b. w tym t 803-1805 - 3. 1809- 
1812 - 3. a 1813-1815 - 4 osoby. 
Źródło: Akta m. Chełmży nr 52 CBiirgerbuch), 


89
>>>
K. Wajda 


W okresie po roku 1815, podobnie jak w okresie poprzednim, Niemcy domino- 
wali wśród przybyszów do Chełmży, obejmując 57% ich ogółu, podczas gdy Żydzi 
stanowili 12% (tab. 8). Jeśli idzie o pochodzenie Niemców, to po 1819 r. nie nap- 
ływają już z Wirtembergii i zmniejsza się ich napływ z innych ziem niemieckich. 
Zwiększa się natomiast liczba przybyszów tej narodowości z ziemi chełmińskiej, 
głównie ze wsi. I tak, o ile do 1815 r. tylko 14 Niemców pochodziło z tego regio- 
nu, w tym 9 ze wsi, to w lalach 1816-1850 spośród 122 niemieckich przybyszów 
do Chełmży 63 urodziło się w ziemi chełmitiskiej (poza Chełmżą), w tym 53 na 
wsi. W pierwszym rzędzie były to wsie zasiedlone przez kolonistów niemieckich 
po pierwszym rozbiorze Polski. I tak, ze Skąpego zasiedlonego przez przybyszów 
z Wirtembergii pochodziło 7 osób, z Kamionek 6 osób, a z Brzozowa k. Chełmna 
5 osóbs 4 . Również wśród społeczności polskiej narastała liczba przybyszów z ziemi 
chełmińskiej, Po 1815 r. spośród 69 Polaków przybyłych do Chełmży pochodziło 
stąd 29 osób, w tym 14 ze wsi, to w lalach 1816-1850 na 66 Polaków, którzy 
nabyli prawa miejskie w Chełmży, aż 46 osób pochodziło z ziemi chełmińskiej, 
w tym 39 osób ze wsi. Zmalało natomiast w tym okresie znaczenie napływu z in- 
nych rejonów Prus Zachodnich, Wielkopolski, tudzież innych ziem połskich. Spoś- 
ród 23 Żydów, którzy nabyli prawa ohywatelskie w latach 1847-1847 z Fordonu 
pochodziło 13 osób, a ze Złotowa 3 osoby. 
Napływ Niemców i Żydów do Chcłmży powodował dalsze zmiany składu wyz- 
naniowego i narodowościowego mieszkańców tego miasta, Najsiłniej wzrósł udział 
ludności żydowskiej, bo z 2,4% (16 osób) w 1812 r. do 13,9% (265 osób) w 1849 r. 
(tab, 9). Wzrost liczby Żydów w latach 1812-1823 wiązał się głównie z imigracją, 
gdyż w 1823 r. spośród 20 głów rodzin i 4 osób samotnych aż 17 przybyło do 
Chclmży w latach 1813-1823, Z kolei w lalach 1824-1829 wśród Żydów chełm- 
żyńskich nadwyżka urodzeń nad zgonami wyniosła 17 osób, podczas gdy ich liczba 
wzrosła w lalach 1823-1829 ze 101 do 137 osób. W lalach 1825-1827 przywędro- 
wało tu 10 głów rodzin, względnie osób samotnych wyznania mojżeszowego. Na- 
tomiast w łatach 1830-1845 nadwyżka urodzeń wśród chełmżyńskich Żydów wy- 
niosła 83 osoby, podczas gdy ich ogólna liczba wzrosła z 137 osób w 1829 r. do 
218 w 1845 r., a więc 081 osóh ss . 
Dla 1812 r. ZIlamy tylko łączną liczbę ludności chrześcijańskiej (bez wyodręb- 
nienia katolików i ewangelików) wynoszącą 657 osób, a więc 97,6% ogółu miesz- 
k:uICów Chełmży, Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że w 1797 r. było tutaj 158 ew.m- 
gelików, a więc około 1/4 ludności, to ich udział wynoszący w 1831 r, 30% ogółu 
micszkańców Chcłmży nie świadczył o jakimś szczególnie wydalnym wzrościc tej 
społeczności. Natomiast udział ludności katolickiej spadł z 3/4 ogółu mieszkańców 
w końcu XVllI w, do 59% w 1831 r. (tab, 9). Z kolei w 1849 r. przy udziale Ży- 
dów wynoszącym 14%, katolicy st.U1owili 57%, a ew.U1gelicy 29% ogółu miesz- 
kańców. W latach pięćdziesiątych XIX w. nast:\piło wyralne przesunięcie w skła- 
dzie wyzn:miowym ludności Chelmży na rzecz ew:mgelików, a więc Nicmców, co 
świadczyłoby o ich wzmożonym napływie do miasta. I tak w łatach 1849-1861 
liczba ew.mgelików wzrosła z 561 do 773 osób (o 38%), a ich udział wzrósł do 


90
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r,) 


Tabela 9 
Ludność ChełffiŻy wg wyznania w latach 1812-1871 


w t)'m 
Rok Ogółem katolicy ewangelicy wyznanie mojżeszowe 
hczba % liczba % liczba % 
1812 673 (chrzegcijan łącznie 657) 16 . 2,4 
1823 101 
1831 1185 700 59,1 354 29,9 131 11,0 
1834 1281 736 57,5 414 32,3 131 10,2 
1837 1372 792 57,7 414 30,2 166 12,1 
1840 1535 930 60,6 425 27,7 180 11.7 
1843 1631 939 57,6 488 29,9 204 12,5 
1845 1704 1040 61,0 446 26,2 218 12,8 
1846 1798 1033 57,5 522 29,0 243 13.5 
1849 1904 1078 56,6 561 29,5 265 13,9 
1852 1992 1094 54,9 633 31.8 265 13,3 
1855 1984 1084 54,6 650 32,8 250 12,6 
1858 2170 1169 53,9 729 33,6 272 12,5 
1861 2280 1263 55,4 773 33.9 244 10,7 
1864 2378 1342 56,5 807 a 33,9 229 9,6 
1867 2769 1572 57,0 92d' 33,3 267 9,7 
1871 2982 1725 57,8 1023 c 34,3 234 7,9 


a) W tym 7 dysydentów; b) w tym 21 innych: e) W tym 2 dysydent6w 
Źródło: Statystyka dcpartamc/IIu bydgoskiego, s. 78: Akta m. Che/mży nr I.H, 148,219,340, 1020, 1351: 
Geheimes Staatsarchiv- Preussischer Kulturbesitz Berlin. Rep,A.l8t nr 2212. 2213, 2214, 2215. 2216, 2217, 
2218,2219,2220.2221.2223,2231. 


34% ogółu mieszkańców, Liczba Żydów w tym czasie spadła o 8%, a ich udział do 
11 % ogółu. Liczba katolików wzrosla w tym okresie zaledwie o 17%, natomiast 
ich udział obniżył się z 57% do 55% ogółu mieszkańców ChełffiŻy (tab, 9). 
Niewątpliwie sporo Żydów chełffiŻyńskich przybyło spoza miasta, gdyż jak 
wynika z tabeli 8, to w latach 1847-1849 nabyło prawa miejskie 23 Żydów uro- 
dzonych poza Chełmżą, przy czym były to w większości osoby żona te, posiadające 
rodzinę, skoro od chwili wpisu do księgi obywateli Chełmzy 17 osób liczyło 311at 
i więcej, a 6 osÓb było w wieku od 24-29 lal. 
Wyraźne odwrócenie dotychczasowych tcndencji kształtowania siC składu wyz- 
naniowego i narodowościowego Chełmży dokonało się w łatach sześćdziesiątych 
XIX w. W pierwszym rzędzie nast:\pił spadek liczby Żydów na skutek ich emigra- 


91
>>>
K. Wajda 


cji, trwający do połowy łat sześćdzIesiątych 56 . Z kolei w latach 1864-1867 niez- 
naczny wzrost liczby Żydów zapewnił tylko ulrzymanie się na tym samym pozio- 
nlie ich udziału wśród ogółu nlieszkańców nliasta, ale już w latach 1867-1871 
następuje ponowny spadek liczebny i zmniejszanie się ich udziału do 8% w 1871 r. 
(tab. 9). Jeśli idzie o ewangelików, to ich udział wśród mieszkańców utrzymuje się 
w latach 1861-1871 w granicach 33-34%, przy wzroście o 32%, natonliast liczba 
katołików wzrosła o 37%, a ich udział do 58% ogółu mieszkańców. 


Tabela 10 
Ludność Chełmży wg używanego języka w latach 1834-1867 


Potski Niemiecki Miszkuńców 
Rok JL-dn. ogółem 
liczbu % IiCLbu % 
1834 Osób 730 57,0 551 43,0 1281 
1837 Osób 792 57,7 580 42,3 1372 
1843 Osób 928 56,9 703 43,1 1631 
1846 Osób 1033 57,5 765 42.5 1798 
1849 Usób 1046 54,9 858 45,1 1904 
1852 Osób 1094 54,9 898 45.1 1992 
1858 Osób 1127 51.9 1043 48.1 2170 
1861 Rodzin 253 57.1 190 42,9 443 
1861 Osób 1234 54,1 1046 45,9 2280 
1864 Osób 1342 56,4 1036 43.6 2378 
1867 Rodzin 333 61.0 213 39,0 546 
1867 Osób 1572 57,0 1187 43,0 2759 


Źródło: Akta 111. Chełmi:y nr 147. 148,868: Geheimes Staatsarchiv-Preussischer Kutturbesitz Berlin, Rep,A 
t81 nr 22\3, 2214, 2216, 2217, 2218, 22t9, 2223, 


Podobne tendencje wykazywał również skład narodowościowy ludności Cheł- 
mży. Otóż o ile w latach 1834-1846 udział osób używających języka polskiego 
utrzymywał się w granicach 57-58%, to w latach 1846-1858 spadł do 52% ogółu. 
Z kolei w latach sześćdziesiątych nasliwił ponowny wzrost udziału ludności pols- 
kiej do 57% w 1871 r. (tab. 10). Na odwrót, udział osób używających języka nie- 
mieckiego, do których zaliczano również Żydów, wzrósł w łatach 1846-1858 z 
42,2% do 48,1%, aby spaść następnie do 43% w 1871 r. Porównanie danych z ta- 
bel 9 i 10 wskazuje, że liczba o!ób z językiem polskim była równa liczbie katoli- 
ków w spisach dla 1837, 1846, 1852, 1864 i 1867, natomiast wg spisów z lat 1843, 
1849, 1858 i 1861 nieco niższa od liczby katolików chełmżyńskich. Ta druga 


92
>>>
Chcłmża poJ 7.1burcm pruskim (do 1914 r.) 


sytuacja wydaje sit; być hIiis;ra rLcc/ywistosci, a to ;rc w/gh;du na lo, 7C w Chcł- 
mży, podohnic w innych miastach Prus Zachodnich. istniała pcwna lic/ha katoli- 
ków narodowości nicmicckiej. Świallctyłyby o tym ta"ic danc dla picrws/ej poło- 
wy XłX w. I tak np. w pochod/ącym ;r 1826 L wy"a/ic d/icci katolickich 
podlcgających ohowiązkowi szkolncmu, a obejmującym dla Chcłmiy 78 oS(Jh I. 50 
rod/in. H dzicci pochodt.iło z 5 rod/in o nicmicckich nazwi);kach 57 . Podobnie 
w wyka7ie katolickich micst.kańców miasta Chcłmiy t. 1832 L. w
rÓd 139 głów 
rodzin było co najmniej 10 Nicrnców 58 . Z kolei w wyka/ie kalolików miasta Chcł- 
mży, obejmującym ł509 osob i spouąd/onym puez magistrat w łH72 r., wyodręb- 
niono l7 katolików (6 roł;rin) niemieckicgo pochod;rcnia. ktÓrl.Y władali wyłąClnic 
j.;zykiem niemieckim, oraz 110 usÓb (28 rod/in) niemieckiego pochod/cnia. ktore 
władały /arówno niemicckim jak i polskim .it:/ykicm
9. Jeśli wit;c nawct ta druga 
grupa obejmowała nie tylko samych Nicmc(Jw, to i tak świadCl.yło lo o istnicniu 
pewncj łic/hy katolików narodowo
ci niemicckicj, Jest jednak charaklcrystYl"lnc, 
jc nawct władzc micjskic identyfikowały katolikÓw wyłąc/nic / Polakami, gdyż 
magistrat chełmiYI1ski w pi
mie do landrata torunskicgo w dniu 2H marca 1846 r. 
stwicrd/ał. żc: "Tutejsi mics7k:uicy składają sit; w 2/:' 7 katolikÓw, ktouy wł;ldają 
tyłko jt;;rykiem połskim'.(jo. Jeieli jcdnak ;rgod/imy sit; z tym, ie w Chcłmiy była 
pewna licl.ba Nicmców-katoli"Ów, to w 18ó I r. Chcłmia lic/yła 1234 Polaków 
(54,1 (fi,), 802 NicmcÓw (35,2%) oral. 244 ŻydÓw (1O,7{;f). 
Proccs puckształcania sit; Chchllży 7 agrarncgo miastcClka w ośrodck r7emic
- 
IniclO-handłowy. jaki 7achod7ił tutaj w ciągu XIX w. ai do momcntu upuemys- 
łowicnia, nic ;rdołał w spos(Jb iSlotny narus;ryć tradycyjncgo charaktcru micjscowej 
społecmości. ŚwiadClyła o tym pozycja, jakil utr/ymywaly pod konicc omawianc- 
go okrcsu grupy spoJccl.ntJ-l.awtxłowe składajilCe sit; na s/croko pojt;tc droono- 
mics;rc/anstwo. I ta" według spisu z 18fi7 r. (ta. II) sal\lod/ielni wc wSlystkich 
działach gosplxlarki oraz iyjący I. kapitału stanowili wśnxł /awlxlowo c/Yllllych 
:,()(k, natomiast wśr(Jd ogÓłu mics/kancÓw, a wit;c wra/ / c/łonkami nxllin, nawct 
4 ł %. Z llruglCj strony ludność robolIliCla (w Slcrs/ym ;rnac/cniu) stanowiła 64 (A, 
/awodowo czynnych. aJc jui tylko 52(A ogtJłu mics!k:llktJw, gdyi lIlaclllY udl.iał 
wśród rohotników mieli pracownicy najcmni w uemioslc i handlu, nie posiadający 
własncj rodl.iny. ;1 takie słuiba domowa. W
r(xl samod/iclnych dominowało ue- 
miosło, drugic miejscc /ajmowały handcl i gastronomia, a na tuccim lIlajdowały 
sit; rolnictwo i rybokiwstwo. 
WśrÓd samodzielnych po/a rolnictwclll donunowali drobni produccnci w/glt:d- 
mc drohni kupcy. Świadctył o tym stosunck lic/by mob sanllxl/iclnych do pracow- 
nikÓw najemnych w tych d/iałach (I.N i 170 w rt.clll1o
le orał 58 i 17 w h;ullIu 
i gastronomii), S;reść lat wc/csnicj. tj, w łł\61 r. na III) samod/ielnych r/cmicślni- 
k(JW prl.ypadało It)I pracowników najc.nnych. Jeśli jcdnak wyo/ielic hudownict- 
wo, którc rcpre/cntowane było puc/ 4 pucdsit;biornJw /alrudniających 38 osób, 
to na p%stałych I 15 samodzielnych ucmieślnik(lw pr I.ypadało jui tylko ł 23 pra- 
cowników najemnych 61 . UUt;dnicy, J unkcjonarius/c, atakic duchowicl1stwo, nau- 


93
>>>
K. W.ljda 


czyciele i służba zdrowia stanowili łącznie 4% zawodowo czynnych oraz 5% ogółu 
mieszkańców (tab. 11). 


Tabeła 11 
Ludność Chełmży w 1867 r. wg przynałei'ności społeczno-zawodowej 


Zawodowo Członkowie Łą,-:znie 
Grupa społeano--zawoduwa cz)'nni rodzin 
licLba % liczba liczba % 
SamodzielIlI w rzcmiośle 149 16,3 450 599 21,7 
Samodzielni w h.mulu. gastronomii i SR 6,3 199 257 9,3 
komunikacji 
Samodzielni w rolnicIwie 30 3,3 130 160 5,8 
Samodzielni w l'yboł6ws1wie 13 1.4 58 71 2,6 
DuchowicI1st wO,administracja, 35 3,8 93 128 4,6 
oświata i służba zdl'Owia 
Rcnticrzy, osoby na dożywociu 22 2,4 32 54 2,0 
Bez zawodu 23 2,5 29 52 1,9 
Czeladnicy i robotnicy w rzemioślc 170 18,5 111 281 10,2 
Pracownicy najemni w handlu, 17 1.9 24 41 1,5 
gasu'onomii i komunikacji 
Czcladi i I'Obutnicy w rolnictwie 158 17,2 429 587 21.3 
Robotnicy dni6wkowi i służba 218 23,8 2R5 503 18,2 
U1rzymujący się Le wspolrcla 24 2,6 2 26 0,9 
Razem 917 100,0 1842 2759 100,0 


Źródło: Akla 111. Chd mży nr 148. 


Wśród ludności robotniczej najliclIliejszą grupę stanowili roootnicy i czeladi 
zatrudniona w rolnictwie (17% zawodowo czyrmych i 21 % ogól u mieszkańców). 
Co prawda robotnicy dniówkowi imający się różnych zajęć i służba domowa sta- 
nowili w IX67 r. 24% czynnych zawodowo, ale już tylko 18% ogółu mieszkańców. 
Z kolei robotnicy i czeladnicy w rzemiośle st:mowiłi 18,5% ogółu zawodowo czyn- 
nych, ale zalcdwie 10% ogółu mieszkańców Chełmży. 
Samodzielni i najcnmi w rolnictwie i rybołówstwie łącznie wzięcie stanowili 
24% ogółu zawodowo czynnych i 30% mieszkańców Chełmży, co świadczyło, że 
jeszcze w latach s7eśćdziesiątych XIX w, ta gałąź produkcji nie utraciła swojego 
maczenia dła miasta Chcłmży. Należy bowiem wziąć pod uwagę, że samodzielni 
i najenmi w rzemiośle, handlu, gastronomii i komunikacji st:Ulowili 22.6% czyn- 
nych zaw(x1owo i 3 I % ogółu mies/k:uIców miasta (tab. 11). 


94 


......
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


Tabeła 12 
Katołicy (głowy rodzin i samotni) w Chelll1ŻY w I H32 r. wg przynależności spo- 
leczno-zawodowej i narodowoS'ciowcj 


Grupa spoh.'Czno- Polacy Niemcy ł.qcznie 
zawodowa 
Mieszczanie-rolnicy 10 2 12 
Mieszczanie b 11 - 11 
Rzemieślnicy 23 2 25 
Rybacy 6 - 6 
Handtarze 2 - 2 
Zagrodnicl 6 - 6 
Czeladnicy w rzemiośle 3 - 3 
Wyrobnicl 58 4 62 
Parobcy i dziewki 10 2 12 
Razem 129 10 139 


" 


a) Ackerbiirger: b) Biirger; e) Kiithncr; d) Einlieger. Einwohner 
Źródło: Akta Landratsanu Thorn nr 1107 


Przcdstawiona dla 1867 r. struktura społeczno-zawodowa dotyczyła ogółu 
mieszkańców, hcz wzglt;;du Ha ich narodowość, natomiast skład poszczególnych 
społec7ności narodowościowych Chcłmży był różny. Trzeba przy tym pamiętać, że 
dime zawarte w tabelach 12-14 dotyczące składu społeczno-zawodowego katołi- 
ków, a więc gencralnie Polaków, ew:mgelików, a więc Niemców, oraz Żydów nie 
są w pełni porównywalne, gdyż nie dotyczą tych samych przekrojów czasowych, 
a także określenia przynależności społeczno-zawodowej nie zawsze są w pełni po_ 
równywalne. Poza tym liczba czynnych zawodowo katolików chełmżyńskich jest 
zaniLona, gdyż nie uwzględnia słuLby domowej lego wyznania, co ogranicza po_ 
równywalność z danymi dla ludności ewangclickiej. W kaLdym razie porówmmie 
danych dla poszczególnych narodowości wskazuje. że w porównaniu z Niemcami 
i Żydami wśród Polaków był większy odsetek ludności robouliczej. I tak wśród 
129 głów rodzin wzgłędnie osób samotnych społeczności połskiej było 71 osób 
żyjących z pracy najemnej, a więc 55%. Z kolei wśród c7ynnych zawodowo wyz- 
nania eWiU1gelickiego (156 osób) żyły z pracy najenmej 84 osoby, a więc 54%, ale 
i w ich liczbie byli również mlodociani pracownicy najcmni (Bursc!len), których 
nie ujęto w spisie kalolików. Bez nich pracownicy najemni w liczbie 64 stanowili 
tylko 48%. Niewielki był natomiast udział pracowników najemnych wśród społecz- 
ności żydowskiej (tab. 14). Porowmmie danych z tabel 12 i 13 wskazuje na zdecy- 
dowanie większy udział czcładników rzemieślniczych wśród Niemców. Dotyczyło 
to równicż samodziclnych rzemieślników, Wreszcie urzędnicy i służba zdrowia to 


95
>>>
K. Wajda 


wylącznic Niemcy. WśrÓd PolakÓw natomiast był o wiele większy ud/iał rolników 
i rybakÓw. Kupcy i handlarze 7aS odgrywali dominującą roIł: w obn;bie społecz- 
ności i:ydowskicj. 


T.łh
ła U 
E waJlgelicy (głowy rodzin samotni) w Chcłmiv w 1843 r. wg pr7ynałc:iności 
SP( ))CCIIIO-/ a WOlI )wcj 


Urz..unil:Y, naul:J'Yl:lclc. uudlUwni 4 
Slu;;ba J'dnlwia 4 
Micszclanic-n'lnicy. 2 
Mie
J'CJ'anic'-' 15 
Wlaśl:il:iclc gusp..d 2 
Kupcy l 
l{J'em ic
lnicy 41 
Osoby na dOJ'ywol:iu 3 
CLcladnil:Y w rlcJIliu
lc 25 
Wyrobl11l:l 16 
SIULący 3 
l'arobl:Y i dLlewkl t7 
J\1lodocial11 sluJ'.lcyd 23 
Razem 156 


aj Ad.
ł-hilr

ł-; hl 1I1Ił-

r: ej Finti
g.:r; d, Rursch.:n 


Pon'm nanic danych dla ludności /ydllwskicJ / lat I X2l)-18ól (tah. 14) 
wiadl7Y 
II /mianach w skladJ'ic spolcc/no-/awodowym tcj spolccl.JlOści. I tak przcl cały 
oas WtrOI stal mlJ'iał kupcÓw kOSltcm uhogich handłaf/Y dowod/ący w/rostu Ia- 
moi:ności ŻYl/!)W chcłmiYI1skich, PorÓwnanic danych (lIa lat IR45 i 18ól wskawjc 
na to, ;ic lIlaC/ny odpływ łudnosci i:ydowskicj / miasta na przcłomie lat picćdzic- 
siątych i s/csl\łlicsiątych spowodował nie tylko Wlfost ud/iału kupców, ale prl y 
IIllnieJs/oncj Iiabie samodliclnych f/cmi6lnikÓw w/rostud/iał c/c1adnikÓw. jeś- 
li dodac dll tego spadck ud/ialu ludności robotniC/cj, wska7uje to, ;ic odpływ ten 
ohjął pf/cde ws/ystkim uboislych r/cmicslnikÓw i robotnikÓw. 
Danc talx:1i 15 obcjmujące J I O prawyhorc'iw w Chclmiy w I XfiJ r. nie obcj- 
mują og(Jlu głllw rod/in i osÓh samotnych, jcsli w /iąć pod uwag\;, :ic w 18tH r. 
hyło w tym nllcście 5 ł I gospodarstw domowych. w tym ..łó6 rod/in. w porowlliUliu 
l +.H rod/i nami w I X61 r. Pominit:ta /ostala lIJaC/na C1
Ś
 ludJl()sci robolHic/ej, 
nie posiadająca praw wyhorc/.ych, C(J ogramCIa pf/ydatnośc tych danych dla uS\a- 
I;Ulia składu spllłcC/no-/ilwodowcgo kaidcj / osoima w/I\;tej narodowo
ci, plJlWa- 
la jcdnak na uchwyccnic lOinic. jakie wystl;plJwały pomil;d/y tymi Społcclno
cia- 


lJó
>>>
Chdmża pod zaborcm pruskim (do 1914 r.) 


Taheła 14 
Ludność żydowska Chcłmi:y w latach 1829, H(45 i 1861 wg przynależnoS'ci spo- 
leczno-zawodowej 


1829 1845 1861 
Grupu społl.'CLno- 
zuwodowu zawodowo Luwodowo członkowie zuwodowo 
czynni cz} nni rodzin ruzem cZJnni 
Kupcy 5 8 25 33 17 
Właściciele domów - l 7 8 - 
Rzemiestnicy 5 16 60 76 9 
Szynkarze 2 2 8 10 3 
Nauczyciele l 2 7 9 l 
Handtarze 17 3 8 34 42 11 
Czeladnicy w rzemiosle 2 2 - 2 11 
Wyrobnicl 4 7 25 32 2 c 
Parobcy i dziewki l - - - 4 
Utrzymujący się ze wsparcia - - - - 3 
Razem 37 46 166 212 61 


a) W t829 r. określani iako Pendeljuden; b) Einwohner,Einlierer; e) W 1861 r. okreśtani jako Ta£e1ohner. 
Zri,dłu: Akta m. ChelnlZY 147.340. 1351 


mi, Obraz, jaki otrzymujemy, potwierdn wyniki poprzedniej analizy. Otóż wśród 
Niemców b}ło proporcjonalnie więcej rzemieślników niż wśród Polaków i Żydów, 
a także więcej inteligencji, urzędników i funkcjonarius7Y nii. wśród Polaków, pf/Y 
zupełnym braku lej warstwy wśród Żydów. Na odwrót wśród Polaków udział lud- 
ności robotnic7ej (49%) był zdecydowanie większy ni.. wśród Niemców (18%) 
i Żydów (6%). Wreszcie wśród Żydów chcłmżyńskich dominowali kupcy i h,md- 
larze, którzy wówczas nie odgrywali większej roli ,Uli wśród Niemców, ani wśród 
Polaków, 
Dominację Niemców w rzemiośle potwierdza fakt, że wcdług spisu czeladni- 
ków rzemieślniczych z sierpnia 1861 r. obejmującego 61 osób, było tylko co naj- 
wYLej 18 Polaków 62 . 
Według kalastru podatkowego na rok 1865 było w Chełmzy II podatników 
posiadających rocmy dochód w wysok
ci co najmniej 1000 talarów (3000 ma- 
rek), Wśród naj zamożniejszych mieszkańców Chełmży było 3 kupców żydowskich, 
w tym naj bogatszy ówcześnie obywatel ChełmLY Caspar Gerschon Hirschfeld ma- 
jący roczny dochód w wysokości 2000 talarów oraz Samueł Laue i Moses Braun. 
Wśród 6 podatników narodowości niemieckiej byli m.in. Albert Pichert mistrz mu- 
rarski, Karł Wełdc mistrz ciesielski i posiadacz gospodarstwa o powierzchni 25 ha, 
Karl KaUl1 b. burmistrz, poczmistrz i posiadacz gospodarstwa o powierzchni 68 ha, 


97 


.......
>>>
K. Wajda 


Tahehl 15 
Prawyborcy (do rady miejskiej) w Chcłmży w 1863 r. wg narodowości i przyna- 
leżności społeczn(}-zawodowej 


Grupa spolccrn()-'zawodowa I l otaq Nicmcy Żyd7i Łącznic 
Przedsiębiorcy budowlani - 4 - 4 
Kupcy l - t5 16 
Handlarze 3 4 7 14 
Właściciele gospód i szynkarze 2 4 l 7 
Rzemiestnicy 28 50 5 83 
Mieszczanie rolnicy 16 8 - 24 
Rybacy 8 - - 8 
Właścu.:ide domow i rentierzy l 3 I 5 
Lekarze, weteryn.!rze, aptekarze l 2 - 3 
Duchowni l l 2 
Nauczyciele l 2 - 3 
Urzędmcy - 5 - 5 
Funkcjonariusze pocztowi 4 3 - 7 
Zagrodnicy 11 4 15 
Murarze i cicsle 4 8 - 12 
Wyrobnicl 78 22 2 102 
Razem 159 120 31 310 


· Einwohncr, 
Źródło: Akta m. Chelmży nr ć3 


Bcrnhard Voye aptekarz. v. Truchcs wdowa po wła
ciciclu zicmskim oraz wdowa 
po rolniku Karlu Riefflin, właściciclka gospodarstwa o powierzchni 102 ha, Pola- 
ków było tylko dwóch, a mi,mowicie łgnacy Jesionowski młynarz i posiadacz gos- 
podarstwa o powier7chni 128 ha oraz Marcin Popiółkowski właS'ciciel gospodarst- 
wa o powierzchni 76 ha 63 . 
Ocenę o znacznej jeszcze roli rolnictwa dla gospodarki Chełmży sformułowaną 
Ha podstawie wyrlików spisu z I g67 r. potwierdza fakt, że jeszcze w 1865 r. było 
w tym mieście 126 posiadło
ci rolnych, w tym 69 powyi.cj 10 mórg (2,5 ha). 07- 
naczało to pewien wzrost Iic7by gospodarstw w ciągu popr7cdnjącego ćwierćwie- 
cza, gdyż w 1840 r. w trakcie separacji gruntów miejskich, st:mowiących dotych- 
czas wsp6łnotę gruntową, było w Chełmży 108 posiadłości rolnych6-ł. W 1861 r. 
samodzielna praca w rolnictwie była zajęciem głównym dła 52 mieszkańców Cheł- 
mży, Wra7 z członkami rodzin (233 osoby) było to 285 osób, tj. 12,5% ogółu 
lnieszkańców miasta, których było wówczas 2280. Do tego dochodziło YI osób 


9H
>>>
Chcłmża pod zaborem pruskun (do 1914 r.) 


c7eladzi i 72 robotników dniówkowych zatrudnionych w rolnictwie, łącznie 163 
osoby. Wrcszcie dla 12 osób samodzielna praca w rolnictwie stanowiła zajęcie 
uboczne, prLY czym wraz z 80 członkami rodzin dawało to 92 osoby, tj. 4% ogółu 
mics/kańców miasla 65 . O wadze rolnictwa świadczyło równicż to, że w 1861 r, 
były w Chełmży 202 konie, w tym 132 u:iyw:me do pracy w rolnictwie, 407 sztuk 
bydła rogatego, w tym 307 krów i 38 wołÓw, 796 owiec (w 1864 r. 1I80 sztuk) 
i wreszcie 380 świń 66 . 
W sferze poz:uolniczej dominowało wyraźnie rzemiosło, l tak w IH67 r. 
(tab. 11) 149 samodzielnych rzemieślników zatrudniało 170 pracowników najem- 
nych, W 1861 r. (tab, 16) było w ChełIT1ŻY 120 zakladów rzemieśłniczych 7atrud- 
niających 161 pracowników n:łjemnych (czeladników i uczniów), a bez budownic- 
twa ł 16 zakładów ze 121 pracownikami najemnymi. Wyrainie dominowała br:mLa 
od7ieżowa zatrudniająca 55 samodzielnych rzemieślników i 5 I pracowników na- 
jemnych, co świadczy, :ie zaspokajała ona potrzeby mies7kańcÓw nic tylko samcj 
Chcłmży i najhli7s7ej okolicy, Podobną funkcję pełniła zapewne także branLa 
ducwna i takie specjalności waLnc dla rolnictwa. jak rymarstwo i kołodzicjstwo. 
C/tcry nkłady brani.y hudowlanej 7atrudniające 37 pracownikÓw najenmych. co 
świadczyło, 7C nic miały one już charaktcru rl.cmieślniczego, LIlajdowały się w rę- . 
bch niemicckich. Byli lo mistrzowie murarscy Albert Picherl i BcrnhaId Ulmer 
oru mistr70wie cicsielscy C:ul Wcldc i Heinrich Kaun 67 . 
Jeśłi wezmiemy pod uwagt;, że w 1832 r. było w Chełm7Y 25 rzemicślników i 
3 c/cladników wyzllimia katolickiego. w 184
 r. 41 rzemieślników i 25 c7eladlll- 
ków wyzn:U1ia ew:mgclickicgo, a jcśli Idzic o Żydów, to w 1829 r. 5 r7cmicślnikó'" 
i 2 czcladników, natomiast w 1845 r. 16 rzemieślników i 2 c7e1adników (tah. l" 
ł-ł), to porównując te liczby ze sl:mcp z lat sześćd7icsiątych możemy stwierd/ic 
rozwój r/.en1iosła i wzrosl jego znaczenia dla gospodarki Chchni.y. a tym samym 
w ullocnienie roli tcgo mIasta jako ośrodk.t r7emieślnic7ego. tak w 7akresie pnxluk- 
cji jak i uSlUg, /.nacLący udział bliUli obsługujących rolnictwo wskazywał na to, LI.- 
rozwój gospodarczy Chełmży wiąl.ał się od lat trzydzieslych XIX w. z intensyfika- 
cją produkcji rolnicLcj w be/pośrednim 7apleczu n1iasta, początkowo w wielkich 
majątkach ziemskich, ale z czasem również i w gospodarce chłopskiej, jaka nastą- 
piła w wyniku przcprowadzenia reform agr:unych pierwszej połowy XIX w. 
Spis z 1861 r. zarcjestrował ponadto w Chehnży istnienie 5 wiatraków, w któ- 
rych pracowało 3 majstrów i 6 robotników, ccgiełni z 5 pracownikami oraz browa- 
ru, który zatrudniał I majstra i 2 robotników, ł:lc7llie było wit;c 13 robotników fi8 . 
W 1875 r. r07poczt;ła w ChełnlŻY produkcjt; mlcczarnia parowa z maszyną o mocy 
4 KM, ktÓra 71lajdowała sit; w posiad:U1iu spÓłki 7ałoLonej w ł 874 r. 69 . Na dzicll 
30 listopada 1880 r. hyły w Chcłmiy następujące. niewielkie zres7tą, 7:tkłady puc- 
ll1y
lowc: zakład budowy mas7yn Augusta Lohrka (5 robotników), 3 cegiełnic (Hc- 
inrich Goeritz, Hcinrich Blaurock orał Adolf Schmicttgall) 7atrudniające łącznie 8 
roboUlików, dalej wspomniana mleczarnia (5 roboUlików), browar nałeLący do 
spółki Wol[f & Wcldc (9 robotnikow), 4 rzeinic (łącznie 16 roboUlików), z tego 3 
w rękach nien1icckich. a jedna w polskich (.Jakub Mondraszkicwicz) i wreszcie 5 


lJl)
>>>
K. Wajda 


Tahda 16 
Zatrudnieni w rzemiośle w Chełmi:y w 1861r. 


Branża i spccjatność Samodzielni .)rucownicy t.licznie 
rzcmicśtnicy najemni 
Branża spożywcza (piekarstwo i rzeźnicIwo) 11 14 25 
Branża odzicżowa 55 51 106 
w tym: 32 30 62 
szewstwo 
lcrawiec1wo 15 15 30 
kac Iwo 3 4 7 
kuśniers1wo 2 2 4 
inne 3 - 3 
Branża drzewna 18 19 37 
w tym: 11 12 23 
stolarsIwo 
kołodziejstwo, slelmachowie 3 6 9 
!IIne 4 I 5 
Rymarstwo. siodtarstwo, powroźnictwo 8 11 19 
Branża metalowa 8 12 20 
Branża budowlana 14 47 61 
w tym: 2 25 27 
murarstwo 
ciesieisIwo 2 15 17 
innc 10 7 17 
Inne branże 6 7 13 
Razcm 120 161 281 
w 1ym bez murars1wa i ciesielstwa 116 121 237 


Źródło: Akla m. Chdm.i:y nr 147: Akra Landrdtsamt Thorn nr 637. 


młynów (łącznie 5 robotników) - wszystkie w rękach niemieckich. Łącznie było 
wówczas w Chełn1l.Y 15 zakładów zatrudniających łącznie 48 robotników 70. Swiad- 
czyło to, że przed uruchomieniem cukrowni przemysł i to drobny odgrywał w po- 
równ:miu z rzemiosłem rołę drugorzędną, 
W omawianym okresie rozwijał się również handel. I tak o ile w ł H32 r. wśród 
uprawnionych do głosow,mm w wyborach do rady miejskiej Niemców i Połaków 
był tylko] h:mdlarz (Połak), nalomiasl w 1829 r. wśród ŻydÓw 5 kupców i 17 


100
>>>
Chcłmż.l pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


h:mdlarzy, to według spisu prawyborców z 1863 r, było 16 kupców, w tym 15 Ży- 
dów i l Polak, oraz 14 handlarzy, w tym 7 Żydów, 4 Niemców i 3 Polaków, Spis 
ludnościowy z ł861 r. wykazał 18 kupców z 7 pomomikanl1, 12 h:mdlarzy oraz 8 
agentów handlowych i komiw
jażerów71. Wrcszcie według spisu z 1867 r. 
(tab, 11) było w handlu, gastronomii i komunikacji 58 samodziełnych (wraz 
z c/łonkami rod7in 9,3% ogółu mieszkańców) oraz 17 pracowników najenmych. 
W Chclf1lŻY odbywały się regularnie jarmarki. I tak np. w 1820 r. było 8 regu- 
łarnych jarmarków połączonych z targami kcJllmi i bydłem, natomiast w łatach 
s7eśćdziesiątych XIX w. 4 jarmarki w ciągu roku oraz cotygodniowe targi byd- 
łem 72 , 
W związku z 7apotrl'ebowaniem okolicznego rolnictwa na krcdyt picniężny 
powstał w 1865 r. b;mk kredytowy w Chełm/y, I'ałożony z inicjatywy okolicznych 
wielkich właścicieli liemskich, którzy zreszlą 7asiadali w jego radzie nadzorc7ej. 
Właścicielem tego btUlku I kapitałem akcyjnym 10 000 lałarów (30 O()O marek) był 
Caspar Gerschon Hirschfeld, kupiec żydowski, który przybył przed I X46 r. zc Zło- 
towa. W niecałe dzicsic:ć lat później, a miimowicie w ł 874 r., powstała w Chcłnuy 
kolcjna instytucja kredytowo-oszczędnościowa: ChclmżYllski Bank I,udowy (Cul- 
msec'r Vołksbank) Julius Scharwcnka & Co 73 . 
W 1826 r. przy około won nueszkiu1cach funkcjonowało w Chełm;iy kilkanaś- 
cic sZYIlk(
w, Z kolei w 1865 r. było 8 gospód. 5 rcstauracji i szynków oraz 1 
lakłady drobnego hiUldlu napojami alkoholowymi 7 -ł. 
Obok istniejącej od dawna slacji pocztowcj w ChcłrnLY f(vpoClda 00 1862 r. 
swoH działalność slacja telegraficzna I jednym aparatcm. W 1864 r. wysłano 
7 Chclm2y 398 dCPCS7, a odchr;Ulo 4n, Poc/ta zatrudniała w 1864 r. 3 uf/t;dni- 
k()w, 5 funkcjonarius/Y kontraktowych oral 5 pllc/tylion()w, a dysponowała 7 wo- 
I'ami i 12 końmi. W tym samym roku puyj;ła 4Y tysi.;cy krajowych pr7csyłck 
listowych dla Chcłmi.y i okolic 75 
Poprawę komunikacji z Toruniem przyniosła miastu Lbudowana w łatach 
ł gS4-1 857 szosa fXlwialOwa z Łysomic do Chcłmjy i dalej do Biclcl'yn na granicy 
z powiatcm chcłmillskim. Stanowiła ona pf7cdłujenie najstarszej w powiecic to- 
rUllskirn S/OSY, jaką był zbudow:my w lalach I H22-1830 odcinck z Torunia do 
Łysomic 76 , 
Jdli id/ic o służb«; zdrowia, to w 1826 r. uąskal koncesjt; na załojcnie aptcki 
w Chclmży aptckau z Fordonu niejaki Bekkcr. W 1827 r. przejął j
l Carl "l. Sche- 
iding ze Str teIna, '/ kolci w 1847 r. aptckt; o
iął Leonhard Carl Voye I Krobi 
(Wielkopolska). W spisic eWiUlgclików l' 184
 r. wystt;powało dwoch fclcterów 
i jedna akusLerka. W I X65 r. hyły w Chehn/Y dwic akuszerki. Według wykalu 
wyborców do rady micjskicj L 1864 r. mics/kali wÓwczas w Chcłmjy łckar L 
dr Lissewski (Polak) oraz weterynarz Heinrich Halm. Dr Lisscwski dtiałał przcz 
cały omawiiUlY okrcs, gdyż zmarł 26 paźdLicmika 1882 r. 77 . Z 7achow:Ulych wak- 
tach informacji wynika, jc np. w 1838 r. poddano 
zcLepieniom przeciwko usple 
58 dzicCI, glt"iwnic nicmowhlt, a w 1839 r. 42 dLicci chcłmżyńskich 78 . 


101 


........
>>>
K, Wajda 


W omawianym okresIe funkcjonowało nadal hospicjum dla ubogich, b«;dące 
fundacją kościclną, W przytułku było 8 miejsc (dla 4 mężczyzn i 4 kohiet), klórzy 
otrzymywali bezpłatne mieszkanie w budynku huspiCJum, a według stanu z 1828 r. 
rocznie 10 talarów na utrzymanie. 1 talar 15 groszy srebrnych na opał, a na od/.ież 
i obuwie męLczyźni dostawali 4 talary 20 srebrnych groszy, a kobiety 3 talary 
25 groszy srebrnych, Do tego dochodziło 19 prętów (0.38 ha) ziemi pod ogród. 
Poza tym na koszt hospicjum utrzymywano 2 krowy dla potrzeb pensjonariuszy. 
Podstawę utr zym,mia hospicjum st:mowiły odsctki od kapitałów, W 1825 r. było to 
9135 talarów, którc przynosiły rocznie 435 talarów. W 1827 r. został sprzcdany 
sIary budynek hospicjum, a w zamian za to nabyto za 300 talarów dom, w którym 
zamicszkiwał hiskup sufragan pf7ed przeniesieniem kapituły katedralncj do Pelpli- 
na. 13ył to nic istnicjący już dzisiaj budynek połoLony równolegle do katedry, po 
jej stronie pÓłnocne/ 9 . 
W 1855 r. powstała w Chclmży obowiązkowa kasa chorych dla pracowników 
naj en mych rzcmiosła. Liczba członków wzrosła z 20 osób w 1864 r. do 172 osób 
w 1878 r. KaLdy członek wpłacał 5 groszy srehrnych wpisowego. a następnic po 
2,5 srehrnego grosLa miesięcznie, w zanu:m za co w razie choroby względnie wy- 
padku otrzymywał niezbędną opickę lekarską, a w razie niczdolności do pracy po- 
wyżej 3 dni zasiłck wynoszący 5 srebrnych groszy dzielUliel!o 
O agrarnym charakterze Chcłmi:y w początkach ponowncgo panow,mia prus- 
kiego świadczyła struktura dochodów miejskich, OtóL według bud7etu miejskiego 
na lata 1819-1824 wśród rocznych dochodów miasta w wysokości 770 lalarów na 
czoło wybijały się wpływy z czynszu wieczystego i czynszu d/ierżawnego z grun- 
tów miejskich w wysokości 316 talarów, natomiast podatki i opłaty komunalne 
przynosiły zaledwie 182 talary, Ponadto miasto uzyskiwało od p:mstwa 251 talarów 
dotacji, z tego 36 talarów na celc szkolnc. klóra jednakżc 7o
tała cofnięta najpóź- 
nicj w 1838 r. Jeśli idzie o wydatki, to podobnie jak w poprzednim okresie główną 
pozycję stanowiły płacc urzędników micjskich na łączną sumę 468 talarów, z czego 
burmistrz uzyskiwał z tytułu swojej funkcji 300 tałarów ora
 Iil jednoczcśnic peł- 
niony urząd kamlarza, tj. kierownika gospodarki miejskiej, dalsze 60 talarów, Do 
tego dochodziło jeszczc 47 talarów emerytury dla byłego burmistrza 81 . O postępu- 
jącej zn"lianie gospodarczego charaktcru miasta świadczył budżet na lata 1848- 
1850, 01ÓL na 1020 tałarów dochodu roczncgo (380 talarów ściągane przez miasto 
z tytułu podatków panstwowych, a mianowicic ofiary i podynmego, hyło prawie 
w całości przekazywanc do kasy państwowej) czynsz wieczysty i dzierżawny 
z grwltów miejskich wynosił 335 talarów, jednak główną pozycję stanowiły podat- 
ki i opłaty komunalne w wysokości 63] tałarów. Po stronic wydatków nadal domi- 
nowały płace urzędników miejskich w wysokości 658 talarów, ale jednocześnie 
200 talarów sIanowiły płace dla dwóch nauczycieli, W porównaniu z hudżetem na 
lata 1819-1824 wzrosły wydatki na remonty z 66 do 137 tałarów. Pojawiła się też 
nowa pozycja w postaci 34 talarów dotacji na cele opicki społccznej. Jeszcze wy- 
raźniejsze znuany wykazywał budżet micjski na rok 1865, kicdy to na 2262 talary 
dochodu rocznego aż 1845 talarów stanowiły podatki komunałne, które były narzu- 


102
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


tem W wysokości 100% od podatków państwowych płaconych przez mieszkańców 
Chełmi:y (tzw, podatek klasowy i dochodowy), natomiast czynsz dzierżawny 
z gruntów miejskich oraz kary policyjne przynosiły zaledwie 84 talary. Inne opłaty 
miejskie (targowe i za uzyskanie praw miejskich) przynosiły łącznie 179 talarów. 
Wśród wydatków płace urzędników miejskich i emerytura b, burmistrza wynosiły 
7Y9 talarów, dotacja na szkolnictwo 671 tałarów, utrzymanie budynków i dróg 
miejskich 247 talarÓw, opieka społeczna 142 talary, JednoczCŚllIc pojawiła się no- 
wa pozycja świadcząca o podejmowaniu przez miasto inwestycji, a mianowicie 
190 talarÓw na pokrycie odsetek i spłatę kredytów zaciągniętych przez nliasto na 
zakup budynku na ratusz (1000 tałarów) oraz na budowę szkoły (1500 talarów)82 


Tahela 17 
Obszar administracyjny miasta i liczba budynkÓw mieszkalnych w Chełll1ŻY w la- 
tach 1871-1910 


1871 1885 1895 BI05 1910 
Puwierzchni.! w ha 1753 1753 1752 1787 
Budynków mieszkalnych 200 268 348 427 459 


Źr,.dł..: palrz tab. 18. 


Ze względu na wyburzcnie znajdująccgo się na rynku ratu
za miejskicgo, wła- 
d7e nabyły w 1857 r. dom Rozncrskicgo, który majdował sie,; w nliejscu, gd7i 
ohecnie jcst ratusz chcłll1ŻYIISki. W domu tym 7nalazły pomies7czcnie hiuro magi
- 
tratu, mieszk:Ulia burmistrza i wachmistrza micjskiego, areszt i jedna klasa s7koł} 
ludowej. W 1874 r. zbudowano na rynku studnię public7llą o głębokości 60 Slop 
(19 metrów), Bel.picczeństwo przeciwpoiarowe zapewniała ochotnicza straż pożar- 
na, która powstała w 1868 r. 83 , 
Po 
Illlerci ks, biskupa RyJZ}llskicgo .v IHI4 r. lIąJy w diecezji chcłnliihkicj 
pr7ejął w charaklerlc administratora generalnego dotychczasowy wikariusz gene- 
ralny ks. bp Wilkxycki rezydujący w Chcłmi.y oJ lH06 L funkcje,; te,; sprawował do 
3 sicrpnia 1824 L, gdyż wówczas pr zenicsiono do Pelplina stolicę diccezji chełmiń- 
skicj posl.cr LOnej na podstawic bulli papicskicj De sa/Ule allil1l11rWIl z 1821 L Ulo- 
kowano lam zarÓwno siedzibe,; biskupa. jak i kapituły kalcdralnej8-ł, Dotychczasowy 
kościół katcdralny p,w. Sw. Trójcy stał Się chełll1Żyńskim kościołem parafialnym. 
Z kolei dotychczasowy kościół parafialny p,w, Sw. Mikołaja został w 1827 L ku- 
piony za 1300 talarów przcz króla pruskiego i podarowany miejscowej gnlinic 
cw.mgelickiej, gdyi w nocy z 15 na 16 czerwc:l tegoż roku spalił się pofrancisl.- 
kański ko
ciÓł p, w, Św, Jerlego, kt()ry cwangclicy uzyskali około 1820 r., względ- 
nie w l H23 L Ten oslatni kościół został naste,;pnie fO/ebr: Uly 85. 
Proboszczem parafii chcłmLyńskiej był od lHI5 r. h. Stanisław Oekowski. W 
1 H36 r. wstał on wikarius7em generalnym w Pelplinic, a adnunistrację paratli po- 
wicrzono dotychcza
owemu wikaremu ks. Andriejowi Czaykowskicmu, ktÓry peł- 
nił tę łunkcjl; do 1840 L RtI, W łatach 184t}-1843 prohos/c/em chcłmzYliskim był 


103 


........
>>>
K. Wajda 


ks. Ałeks:mder Klossowski. Po jego śmierci administratorcm parafii w latach 
1843-1844 był ks, Andrzej Berendt 87 . Z kolei w latach 1844-1851 proboszc7em 
był ks, Lconard Kłossowski, a po nim w latach 1851-1866 ks. franciszek Wyczyń- 
:ski R8 . Jego nast
pcą został w 1866 r. ks, Antoni Kamiński, który pozostawał na 
swoim stanowisku aż do śmierci w 1899 r. 89 . 
Wyra/cm ożywienia rcligijnego chełffiŻyńskicj społeczności parafialnej był roz- 
wój bractw ko
ciełnych od lat czterdziestych XIX w, I tak w 1842 r. powstało 
bractwo MaIki Boskicj Rói.:Ulcowej, w I R55 r. Bractwo Żywego RMańca Panien 
oraz Bractwo Trzcźwości, w IR69 r. Towarzystwo Śpiewu Kościelnego p.w. Św. 
Cecylii 9o . 
Dawny kościół katołicki p.w, Św, Mikołaja przcjęty przcz ew:mgelików zoslał 
rozhudow:my w 1854 r. i wzbogacony o wieżę, Z kolei w 1867 r. zbudow:mo przy 
rynku dom dla pastora, W latach 1874- ł 888 pastorem był friedrich R.C. Wiebe 91 . 
Żydowska gmina wyznaniowa w ChełmLY zbudowała pod koniec lat osierndzic- 
:siątych XIX w. synagogc,;. Znajdowała się ona na rogu ulic Hallcra i Szewskiej 
(obecnie placyk przy szpitalu dziecięcym). Jeszcze w latach s7eśćd7iesiątych chel- 
mŻYllską gminę Lydowską obsługiwał rabin rezydujący w Toruniu 92 . 
Wyrazem napit;ć iSlniejących pomit;dzy polską w swojcj masic społeczności:t 
katolicką a ewangelikami i Żydami była sprawa procesji Boiego Ciała w 1865 r. 
Otóż gdy probuszl;L chełmżYliski ks, fr:Ulciszck WyczYllski zwrócił si.; o zezwole- 
nie na odbycie procesji ulicami ChełmLY po raz pierwszy od lat trzydziesty, w cią- 
gu których procesja odbywała się w obrębie murÓw okalających ko
ciÓł, wówczas 
burmistrz Rosenhagen, sam zresztą cwangelik, odrzucił tę prośbę. Motywował to 
naciskicm ze strony ewangelików i ŻydÓw, którzy jakoby się obawiali zaburzen na 
tłc wyznaniowym, a z drugiej strony uważali, że zgoda na odbycie procesji ulicami 
ChełmLY byłaby uprzywilejowimicm katolików 93 . 
Po l R 15 r. istniały w ChcłmLY nadał dwie s7koły ełernentame katolicka i ewan- 
gclicka. które stimowiły części składowe szkoły micjskiej. Frekwencja szkolna była 
nie najłepsza, gdyż np, w 18 I 5 r. Christiim F. NischwiIl. nauczycieł szkoły ewan- 
gelickiej skarLył się w pismic do władz rejencyjnych w Kwidzynie: "moja szkoła 
składa się z 40 dzieci w wicku szkolnym, które nalcżąc w czt;ści do szkoły, uc/ęsz- 
czają do niej nieregularnic ',!b też wcałe nie ucz.;szczają"9-ł. S7koła katolicka ohej- 
mowałd w ł 823 r. 74 dzieci (III kłasa: 40 dzieci, a klasy I-H po 17 dzieci) oraz 4 
dzieci, z Pluskowt;s. Z kolei w 1826 r. w ramach związku szkolnego w ChcłffiŻy 

)bejmującego obok samego miasta folwark Chałmi:ę, Archidiakonię, Pluskowęsy 
oraz folwark i wieś Kończewice było łąc70ie 211 dzieci w wieku szkolnym (6-14) 
łat. W samej ChełmLY było 123 dzieci. w tym 78 katolickich (8 dzieci niemiec- 
kich)95. 
Obie szkoły znajdowały się niewątpliwic w trudnych warunkach łokalowych, 
gdyż w 1819 r. opracowano projekt budowy budynku dla obu o salach dla 80-90 
dzieci cw:mgelickich i tylu dzicci katolickich wraz z mieszkiUli:uni dla 2 nauczy- 
cieli. W 1820 r. zakupiono nawet dl.iałkt; pod budowę s7koł y 96. Koncepcja ta nie 
zoslała jednak zrealizowana, a w 1830 r. miasto kupiło jeden z budynków nałeżą- 


104
>>>
Chełmża pod zaborcm pruskim (do 1914 r.) 


cych do pr7eniesionej do Pelplina kapituły gcneralnej, płacąc 252 talary. Jest to 
hudynek przy ul. Tumskiej 12. W budynku tym ułokowano obie szkoły, jednakże 
jak wynika ze sprawozd:mia magistratu z 184ti r., były tam dwie sale klasowe 
i mieszkania dla ohu nauczycieli, natomiast mimo jego kubatury nie można tam 
urządzić trzeciej sali klasowcj ze względu na rozplanowanie tego budynku. Toteż 
ze względu na rosnącą liczbę dzieci, nadbudowano w 1858 r. jedno piętro. Dopiero 
w 1877 r. zhudowano obok (ul. Tumska 10 - obecne przedszkole) nowy budynek 
szkol ny 97. 
Jeśli iltzie o dzieci żydowskie, to jeszcze w roku szkolnym 1838/1839 uczęsz- 
c7ały one do prywatnej żydowskiej szkoły ełementarncj, prowadzonej przez nau- 
c7yciela RypiIlskiego, natomiast od 1839 r. zaczęły się uczyć w szkole miejskiej, 
pobierając tylko naukę religii w prywatncj szkole żydowskiej, prowadzonej przez 
nauczyciela Lasker:l. I tak w 1839 r. było w szkołc ewangelickiej 80 uczniów i u- 
czennic, w tym 60 dzieci ewangelickich i 20 żydowskich, a w szkole katolickiej 75 
uczniów, w tym dzieci katolickich 70 i 5 żydowskich, W szkole tej nauczycicłcm 
był Józef Karliński, a w ewangelickiej Carl Gall (od 1843 r. Abraham Doring). 
Z kołei w 1847 r. w szkole ewangelickiej było 118 uczniów i uczennic, w tym 70 
ewangelickich i 48 żydowskich, a w katolickiej 112 uczniów i uczcnnic 98 . Według 
spisu z 24 kwietnia 1846 L było w szkole kalolickicj 51 uczniów i 57 uczennic;, 
razem 108 katolików, w tym 5 dzieci niemieckich. Z kolei w szkole ewangelkkici 
było 76 uczniów wyznania ewangelickiego (41 chłopców i 35 dzicwcząt), a ue 
niów wyzn;mia mojieszowcgo 40 (ll) chłopców i 35 dziewC/ąt), OprÓC/ tego było 
w ChełmLY szkoła prywatna prowadzona przez nauc7yciela Nagclschmieda, do 
której uczęszczało 18 chłopców, w tym dzieci cw.mgelickich 10, żydowskich 6 
oraz 2 katolickich, Łącznie uczęszczało do s7kÓł chełmi.Yllskich 242 dzieci (129 
chłopców i 113 dziewcząt)99. 
W ] 864 L, a więc pr7cszło dwadzieścia lat pÓtniej, w szkole ew:mgelickll'1 
o dwóch klasach i 2 nauczycielach było 112 uczniów i uczennic, a w katolickicj 
równieL o dwóch klasach i 2 nauczyciełach 210 uczniów i uczennic i wreszcie 
w szkole żydowskicj z jcdnym nauczycielem 46 dzicci, z tym że s7koły ewange- 
licka i katolicka były w jednym budynku. Z kolei w 1877 L połączono organin- 
cyjme szkołę cw.mgclicką i Lydowską, wykorzystując npewnc oddanic do użytku 
nowego budynk.u s7kolnego lOO . 
WiOSIl.1 Ludów 1848 r. ujawniła narodowe oblicl.c społeczności połskiej miasta 
Chełmży, Wyrazcm tcgo było powstanic łokalncj Ligi Polskiej, która w kwietniu 
l H49 r. liczyła 80 członków i kierowana była przcz proboszcza ks, Leollarda Kłos- 
sowskiego, nauczycicla Józcfa Karlińskiego oraz krawca Stef:ma Sobieckicgo. 
W listopadzie lH49 r. spośrÓd 52 członków 50 było mies7kańcami Chcłrnży. POl.a 
4 członkami zarządu (czwartym był Antoni Roznerski handlarz bydłem) było wśrÓd 
nich 11 szewców, l krawiec. 3 rzczników, I pickarz, 3 stolarzy, 2 rymarzy, 2 
murarzy, l kuśnieu, a więc łącznie 24 rzemieślników, dalej I karczmarz, I hand- 
larz, 5 mieszczan-rolników, 3 mieszcz:m bez zicmi, 5 rybaków , l zakrystian, I 
komornik oraz 5 osób bez pod:mia 7awodu. IVuca się tutaj w oczy prawie zupcłny 


105 


.ł...... 


...
>>>
K. Wajda 


brak łudnoS'ci robotniczej, Spoza Chełn1ŻY należeli do Ligi fr:mciszek Mausolf 
nauczycicl z pobliskiej Grzywny oraz drukarz Julian Prejs pochodzący z Papo- 
wa lO1 . Julian Prejs syn org,misty z Papowa I3iskupiego, później właściciela drukarni 
w Toruniu, studiował na uniwersytccie we Wrocławiu, lecz studiów nic ukończył. 
W Toruniu załoLył własne piscmko "Biedaczek" przcznac70ne dla szerokich 
warstw społecleństwa połskiego Prus Z1chodnich, Pierwszy numer z 5 stycznia 
l H4Y r. i parę kolejnych ?Ostało wydrukow,mych w toruńskiej drukami jego ojca, 
a naslt;pnie pismo zostało przeniesione do Chcłn1ŻY, gdzie kontynuowano jego wy- 
dawanie. Juli:m Prejs okre
lony jako "lilerat" został wpisany do księgi obywalcli 
miasta Chcłn1ŻY w dniu I września I 
49 r. 102 , Podjęta w dobie porewolucyjnej rc- 
akcji finmIsowa polityka władz pruskich dąLących do likwidacji c7asopism, zwłasz- 
cza polskich, spowodowała, że i chcłn1Żynski "Biedaczek" przestał wychodzić 
w końcu czerwca lH50 £.103. 


Tabda 18 
Ludność miasta Cheln1ŻY wg płci w latach ł H71-19 I O 


Średni Wskaźnik 
LicLba kobiet n.. 
Kok mieszkańcow pr L)'rost M'tLc-L)'źni Kobiet)' 100 m'tżcz)'Zn 
nx."zny w % 
1871 2982 1425 1557 109.3 
1,4 
1875 3153 
1,7 
1880 3429 
8,6 
1884 4769 
4,2 
1885 4968 2'\40 2428 95,6 
5.0 
1890 6327 
3,7 
1895 7579 3807 3772 Y9,l 
3,4 
1900 8987 
2,2 
1905 1()(x)7 4886 5121 104,8 
1,2 
1910 10612 5112 5500 107,6 


Źródłu: I'r.:ussische St.llistik. t. 30. 66. 121.1. t77.1: Sllllislik dcs DCIII..cllclI Rcie/IS, Neue Folge, t. 32: 
Gcmei/ltlclIlI1w GlIlsbczirkc der Pm,'iIlZ PrclI.uclIlI1ld i"rc RnMkcrr/llg. Berlin tS7..: Gc'mdlldclnikonfiir 
clic Pro,'illZ IVcslprclIssm. AlIf Gnllul cler MllIcria/im der VU/SZiilr/ll1I[; \'0111 / Dczcmber 18ł5. Berlin 1887; 
GCl1lcilldelc.\"IkUII filI' clic Pm"1I1Z lVeslprclIs.fclI. AlIf Gnl1ld cler Malcria/im der Vo/hzalr/I/II[; "0111 Z Dczcm- 
ber 1895. B.:rlin t898: Gcmci/ltJdcxikoll fiir clic Pm,'ill::' IVcslprclI.fsCII. AlIf Gnllul ciel' Maleria/iclI cler 
Vo/ksziilr/ll1I[; "om / Dczcmber /905, Rer/ill 1907; Gcmci1wclcxikOlJ. AlIf Grlllul cle/" Ergcblli....e cia Vo/k- 
szali/liII/; "um / Dczcmber /910. H. 111. Regiemngsbezirk MMienwenJer. Berlin 1913: Polaszek. Geschichte 
(patrz tab. 6). 


106 


........
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


W okresic masowego rozwoju polskiego ruchu narodowego w Prusach Zachodnich 
od lat sześćdLiesiątych XIX w., również w Chełmi:y należy odnotować pierwsze jego 
oznaki, I tak w 1866 r, powst.1I0 tUt.1j Towarzystwo ROlniczo-Przemysłowe dla powia- 
tu toruńskiego z siedzibą w Chcłmży. Skupialo ono w pierwszym u..ędzie polskich 
ziemian i zamożnych gospodarzy polskich z północnej części powiatu toruńskiego. 
Obok nich nalezało do Towarzystwa 9 osób z s:m1ej ChełmLY, w tym rolnicy Stefan 
Sobiecki i Bolesław Dźwierski, piekarz Antoni Przybyszcwski, krawicc Józef Zaręba, 
siodlarz St;misław Mączyński ordZ lekarz dr Lissewski. Zebrania odbywały 1ię w gos- 
podzie Franciszka f'iryna w Chełmży. W 1879 L W liczącym 32 członków Towarzys- 
twie było 8 osób z miasta Chcłmży, a mianowicie: dL Lissewski, St:misław Mączyńs- 
ki, Antoni Przybyszewski, Stefan Sobiecki. Józef Zaręba, szewc Józef Sobiecki oraz 
rolnicy Ignacy Jesionuw
ki i Paschalis Katlewski 104 . Jest charakterystyczne, że nie- 
micckie 10warzystwo rolnicze (LandwirlsclwJllicller Vereil1 Jur Culll/see und Umge- 
gend) powstało w blisko 10 lat później, bo w 1875 r. W początkach lH82 r. liczyło ono 
61 członków. Obok 32 członków spoza Chełmży, w tym 21 nicmicckich właścicieli 
zicmskich, skupiał on 29 osób z samcgo miasta. w tym 24 Niemców, 4 Żydów i l 
Polaka. Było wśrÓd nich m.in, 8 przedsit;biorców, w tym 4 budowl:mych, 6 samodziel- 
nych rzemieślnikÓw, 3 kupc6w, l wł;tscicicł ZiCIll
ki oraz 3 urz.;dników lO5 , Z kolci w 
1879 r, powstał w ChełmLY Handwerkerverein (Towarzystwo Rzemieślnicze), organi- 
lacja o charakterze kulturalmH.)światowym i towau.yskim. Wśród 6ó Clłonków towa- 
rzystwa obok 39 Niemców było 19 Żydów, przy czym wśród 7 członków zarządu było 
3 Żydów, w tym wiccprezes i sekretarz, Świadczyłohy to o dal ck o posuniętcj intcgracji 
Żyd6w w ramach społeczności niemicckicj, jaka si.; dokonała w Chcłmży w okresie 
po Wiośnie Ludów. Pozostale R osób to c7łonkowie o polskich na/.wiskach, m.in. 
Przybyszcwski, Matlcwski, Radzicjewski i MaClkicwicz lO6 . Mogłohy \O w jakim.';- 
stopniu świadczyć, ie jes7c/.c w6wC7aS nie wystt;powaly 7hyt ostre px17ialy mit;d/y 
polską a niemiecką społcc7łllJ.cią Chełmiy. Z drugicj jcdnak strony wyhory parlamen- 
tarne do....od/iły, :ic na pł;lvl'l.yinie plityczncj pxl/iały te hyły jui do
ć wyraJnc, 
I tak w c7:l"ie wyhorów do parl:unentu IVcszy (xlbytych w dniu 10 styclllia l H74 r. 
padlo w Chclmży (która należała do okrt;gu wyborc7ego Torun-ChclnUlo) 220 głosów 
(57,3%) na polskicgo k;mdydata Scz:Ulieckiego i 164 głosy na nicmieckiego k:Uldydata 
Meyera lO7 . .Jeśli porównamy proccnt głosów oddanych na k;mdydala polskiego z u- 
dzialem katolików (57,8%) w swoJcJ masie Polaków. wśród ogółu mies7kańców Chcł- 
mLY w 1871 L, to dowodziłoby to daleko psunit;tej mobilii'acji polskich wyborców 
na rzeC7. swojego kandydala, 


2. Chdmia w dubit: uprLt:mysłO\\it:nia 


Uruchomicnie cukrowni w 1882 L otwort.yło nowy okres w d/icjach 
Chcłmży - przckształccnia miasta z ośrodka r7cmicślniczo-h;mdłowcgo w lokalny 
ośrodek prlcmysłowy. Ro/.w6j gosplxlarczy miasta zW1ą/any z upuemysłowie- 
nicm wywarł istotny wpływ na s7creg d/icdzin życia społec/nego i gospodarc/ego, 
w tym zwłas/cza na rozwój ludnościowy ChcłmLY oraz skład społeczno-zawodo- 
wy i narodowościowy jcj micszkouków, 


107 


........
>>>
K. Wajda 


Ustrój miasta Chełnuy nie uległ aż po pIerwszą wojnę światową żadnym istot- 
nym zmianom, tote.l wpływ Polaków na działalność samorządu miejskiego nie 
tylko się nie zwit;kszył, ałe miał wręcz tendencjI; małejącą, Rozwój gospodarczy 
miasta od lat osiemdziesiątych XIX w. przyczynił si.; bowiem do wzmocnienia 
pozycji ekonomicznej społec7ll0ści niemicckiej i żydowskiej, natomiast w (xInie- 
sieniu do Połaków zaowocował przede wszystkim rosnącym udziałem łudności 
robotniczej, a w konsckwencji malejącym udl.iałcm polskich wyborców, mimo 
wzrostu udziału PolakÓw wśród mieszk:u'iców Chełmży, W 1885 r. liczba wybor- 
ców do rady miejskiej wynosiła w Chclmży 270 osób, co przy około 1000 rodzi- 
nach (patrz tab. 19) w tymże roku oznaczało, że st:mowili oni 1/4 mieszk:u'iców 
miasta, W I klasie było 18 wyborców, w II kłasie 47, a w III klasie 205 wyborców. 
Wśród 18 radnych miejskich było wówczas 10 Nicmców, 3 Żydów i 5 Połaków. 
Toteż nie tylko burmistrz i kamlarz, ale wszyscy czterej członkowic magistratu byli 
Niemcami 108 , Z biegiem czasu sytuacja Polaków wyraźnie się pogorszyła. I tak w 
19 12 r, na liście wyborców było łącznic 726 osób fizyc7l1ych i jedna osoba prawna 
(cukrownia), co przy 211 I rodl.inach i 147 osohach samotnych w 1910 r. omacza- 
ło, żc nmiej niL 1/3 głÓw rod7in była uprawniona do udziału w wyborach. W I kla- 
sie była tylko cukrownia i jej dyrektor dr Heinrich Jacobson, klórzy łącznie płacili 
1/3 ogólncj sumy podatków w mieścic Chcłmży, W tej sytuacji Jacobson pcłniący 
jednocześnie funkcję pełnomocnika cukrowni po prostu mianował czterech radnych 
nar()(towości niemieckiej (w tym przedsiębiorcę budowlancgo, adwokata i księgo- 
wego cukrowni). Z kolei w II klasie, która wybicrała 3 radnych, było 97 wybor- 
ców, z tego 51 Niemców, 19 Żydów oraz 26 Polaków, totcż od razu w pierwszej 
turzc wybr.Ulo dwÓch Żydów (ohaj kupcy) oraz dra Jacobsona. Wrcszcie w III kla- 
sie, która liczyła 629 wyborców, wzięło udział w wyborach 296 osÓb, wybrano 
w pierwszej turze dwóch Niemców (kupiec oraz właściciel ogrodownictwa), 
a w drugiej turze Niemicc (mistrz ślusarski) dostał 138 głosów wobcc 102 głosów 
odd.mych na połskiego kandydata kupca Bolesława Dzil;gielcwskicgo 109 . 


Tabda 19 
Liczba gospodarstw domowych, rodzin i osób samotnych w Chcłnuy w łatach 
1871-1910 


1871 1885 181J5 łIJ05 IIJ(o 
Gospudarstwa domowe 655 1059 t589 2139 2258 
Rodziny 619 1515 1993 2111 
Osoby samotne 36 74 146 147 
MieszkaIicy 2982 4968 7579 10007 10612 
w tym bez osób samo1nych 2846 7505 9861 10465 
przecię1na liczba osób w rodzinie 4,76 4,95 4,95 4,96 


Źródło: patrz tab. t 8. 


108 


......
>>>
(,helmża pod z.Jborem pruskim (do 1(114 r.) 


Również i w omawi:mym okresie funkcję 'bunnistrzów pełnili w Chcłmży wy- 
łącznie Nicmcy. I lak po Kuckercie, który w 1882 r. przeniósł się do I3r:mdenbur- 
gii, gdzie w Gransee pow. Ruppin objął lakie samo st:mowisko, burmistrzem został 
wybrany w grudniu 1882 r. na lal 12 Hugo MOlier b, burmistrz miasteC7ka Vicrra- 
den koło Schwedt n. Odrą. jednakże w listopadzie 1886 r. został on zmuszony 
przez władze pruskie do rezygnacji ze swojcgo stanowiska, gdyż obawiały się one, 
że ze względu na zadłużenie u miejscowych Żydów i Polaków będzie ulcgał ich 
wpływom. Jego następcą został wybnmy w 1887 r. Wilhelm Hartwich z Lędyczka, 
ktÓry po kolejnych wyhorach został wrcszcie w 1911 r. wybrany dOLywotnim bur- 
mistrzem Cheł mży 11O. 
Uprzemysłowienie ChełmLY, klóre wiązało się pr7cde wszystkim z uruchomie- 
mcm cukrowni, i wynikający z tcgo wzroslludnościowy, przyczyniły się do wydat- 
nego rozwoju przestrzennego Iniasta od lat osiemdziesiątych XIX w. Świadczy 
o tym wzrost łiczby budynków mieszkalnych w łatach 1871-1910 z 200 do 459, 
przy czym były one 7aZwyc7aj o większej niż w popr7ednim okrcsie kubaturze. 
Zwarta zabudowa miasta objęła przede wszystkim tercny na północny zachód od 
st:uówki, wzdłuż ul. Hallera, Paderewskiego i Sicnkiewicza, jak i na południowy 
zachÓd oraz w kierunku cukrowni W południowo-zachodniej C/ęści mia
la skupi- 
ła się większo
ć zakładów pr7emysłowych (po/a cukrownią) Chcłm7Y. ł lak pr7Y 
ul. foruńskiej (ówc7csna Smsa TorUliska) ga/Ownia ora7 tartak Weldcgo, przy 
ul. Ko
cius/ki cegielnia chełmLYJlska oraz przy ul. Bydgoskiej fabryczka papy bra- 
ci Pichert III , 
D:mc tabeli IH wskazują na szczególnie silny Wl.rost ludności Chclmiy w picr- 
wSIej połowic lat osiemdziesiątych, 7Wią7:U1Y 7 uruchomicnicm cukrowni, Wyso- 
kie tempo wzrostu utrzymuje się jeszcl.c w drugIej połowie lat osicmdziesiątych, 
po czym 7acl.yna ono maleć ai do 1,2% wC/nie w latach 1905-1910. Gcncralnie 
biorąc IUl1ność miasta potroiła się w latach 1880-19lO, w tym prawie podwoiła 
w latach osicmdziesiątych. 
Spisy łudnościowe przeprowadz:me były w dniu I względnic 2 grudnia. a więc 
w momencic, kicdy znajdowali się w Chełmiy robotnicy zatrudni:U1i sc/onowo 
w clasie kampanii cukrowniczej, To dlalego spis I ] 8H5 r. wykazał w porównaniu 
I.C spiscm 7 I H7I r. wyraźną nadwyzkę męiczyzn. w 1895 r. następujc wynJwna- 
nic, a w latach 1905 i lYIO ponowme było więcej kobiet. Świadczyło to, że w póź- 
nicjsl.ych dziesięcioleciach nast:\piło znmiejs/cnie sezonowego napływu robotni- 
ków do pracy w cukrowni. dane labcli IY wska7ują, 7e w łatach IHY5-191O lic7ba 
usób przypadająca na jedno rodzinne gospod:ustwo domowc ulfl.ymywała się na 
tym samym poziomic. 
Siłny wzrost ludności Chcłmży, zwłaszcza w latach osiemdliesJątych XIX w, 
wiąlał się pf/cde wszystkim z napływem przybys7Jw spo/a miasta, I tak w 1884 r. 
urodziło się 225 osób, a zmarło 146 osÓb. W zrost wynosił 79 osÓb, co oznaczało 
stopę prl.yrostu naturałnego 16,6%. W roku sprawozdawCl.ym ł 884/H
85 przybyło 
do ChclmLY 171 rodzin z 1233 osobami, a opuściło miasto 136 rod/in / Y64 oso- 


109 


.........
>>>
K, Wajda 


bami, nadwyżka wynosiła więc 269 osób, tj, trzykrotnie więcej niż przyrost natu- 
ral ny l12. 


Tabeła 20 
Stan ntrudnienia mężczyzn w cukrowni chełmżyńskiej oraz migracjc sczonowe 
mężczyzn w Chcłmży w łatach 1908-1912 


Migracje sezonowe rnęLC'.tyzn z Imigracjo 
Lutrudnlenie rnężczYLn Chełmży w poszczegótnych sezonowa z 
w cukrowni nu dzteń: Prus 
kwartałach Wschodnich 
1.10. 1.11. 1.12. 31.12. 1.05. IV I II III IV 
I1)0K I1)0H 11)08 1908 1909 tl)OK 190') 1909 1909 1909 
248 762 764 314 216 27 253 111 27 45 
1.10. 1.11. 1.12. 31.12. 1.05. IV I II III Ill-IV 
1909 1909 1909 1909 1910 1909 1910 1910 1910 1910 
266 761 753 313 270 67 221 165 19 64 
1.09. 1.11. 1.12. 31.12. 1.05. rv I II III 1911 
1910 1910 1910 1910 1911 1910 1911 1911 1911 
248 744 756 294 228 49 t64 95 13 - 
1.10, 1.11. 1.12. 3 1.12. 1.05. rv I II III III 
1911 1911 t911 1911 1912 1911 1912 1912 1912 1912 
250 747 743 302 224 30 216 180 18 28 


Źródło: Akla m. Chd mży nr 839. 1190. 


Robotnicy osiedli w ChełmLY łączyli w znacznej mierze sezonową pracę 
w cukrowni w okresie kampanii z sezonowymi zajęciami w okolicznym rolnictwie, 
jak i w rolnictwic oraz przemyślc w środkowych rejonach Rz eszy ll3, Wskazują na 
to dane tabeli 20 o stanic zatrudnicnia w cukrowni chełll1Żyńskiej i migracjach se- 
zonowych z Chełll1ŻY. I tak np. od l listopada 1908 do l maja 1909 r. liczba zat- 
rudnionych spadła o 548 mężczyzn, a jeśli uwzględnić 47 robotników sezonowych 
przybyłych z Prus Wschodnich, różnica ta wynosiła 501 osób. Jednocześnie od I do 
III kwartału 1909 r. wywędrowało sezonowo z ChełmLY 391 osób. Nałeży podk- 
reślić, że np. sprawozdanie o stanic przemysłu w Chełmży stwierdziło, że w czasie 
kampanii 1890/1891 większość spośród 700 zatrudnionych robotników pochodziła 
z tego miasta 1l4 . 
Liczba wędrujących sezonowo na zachód czy też do blizszych rejonów wahała 
się w poszczególnych latach, I tak np. w 1906 r, migracja sezonowa objęła 863 
osoby, a w 1911 r. tylko 466 osób. Na ogół przeważała migracja na zachód, a tylko 
w 1910 r. większość udala się do prac w okolicznym rołnictwie (tab. 21). W latach 
ł905-1913 kobiety stanowiły około 1/3 migrantów. 


łlO 


........
>>>
-- 


Chelmża pod zaborem pruskim (do 1914 r,) 


Tabeła 21 
Migracje ludnościowe z ChelffiŻy w łatach 1900, 1902 oraz 1905-1913 


Migracje sezonowe Migracja stała na Emigracja zamorska 
zachód 
w tym 
Rok Ogó- do okolicznych rejonów Na zachód og6- mę2- kobie- og6- mę2- kobie- 
łem łem czy1ni ty łem czy1ni ty 
og6- mę2- kobie- og6- mę2- kobie- 
łem czy1ni ty łem czy1ni ty 
1900 316 116 62 54 200 176 24 31 16 15 - - - 
1902 440 199 90 109 241 145 96 22 8 14 8 4 4 
1905 540 250 134 116 290 201 89 13 5 8 24 11 13 
1906 863 215 109 106 648 442 206 83 31 52 10 4 6 
1907 686 115 57 58 571 401 170 94 36 58 4 3 l 
1908 579 159 80 79 420 293 127 59 21 38 5 3 2 
1909 766 237 108 129 529 356 173 14 7 7 10 8 2 
1910 696 377 188 189 319 266 53 24 12 12 5 2 3 
1911 466 208 106 102 258 197 61 17 7 10 12 7 5 
1912 646 144 80 64 502 368 t34 27 12 15 9 4 5 
1913 630 242 143 99 388 292 96 49 27 22 5 2 3 


Zródło: Akta m. Chelmży nr 1190. 


Znaczną jednak rolę odgrywała stała emigracja do pracy w przemyślc w ośrod- 
kach miejskich środkowych i zachodnich rejonów Rzeszy, która r7ecz jasna podlc- 
gała wah:miom uzależnionym od koniunktury gospodarczej. I tak np. w 1902 L, 
a więc w latach kryzysu ekonomicznego, wyemigrowaly tylko 22 osoby, nalonuast 
w latach 1906 i 1907 wyemigrowały 83 oraz 94 osoby. Obok tego utrzymywała się 
znacznie skronmiejsza emigracja zamorska, tj. do USA (tab. 21). Niewątpliwie 
istniał związek między nasiloną emigracją a osłabicniem wzrostu ludności Chelmży 
w latach 1905-1910, I tak w latach 1906-1910 wyemigrowały z Chelmży 274 o- 
soby na Zachód i 34 osoby za ocean, tj, łącznie 30g osób. Jednocześnie w tym 
okresie liczba nlleszkańców Chelmży wzrosła o 605, tj. średnio rocznie o 1,2%, 
podczas gdy w poprzed!lim pięciołeciu łudność miasta wzrosła o 1025 osób (śred- 
nio rocznie o 2,2%), natomiast emigracja była wówczas o wiele słabsza (tab. 21). 
W okresie poprzedzającym tzw, rugi pruskie w łatach 1885-1887, lj. wydalanie 
Połaków i Żyd(,)w. obywateli rosyjskich i austrowęgierskich, zamieszkiwała Cheł- 
mżę dość pokaźna grupa przybyszów z Krółestwa Polskiego, określanych w no- 
menklaturze urzędowej jako tzw. polscy zbiedzy (polniscIle Oberlliufer). Przed 
rozpoczęciem rugów w 1885 r. było ich w Chełmży 114 osób. Spośród nich zez- 
wolono na pozost:mie tym, którzy przybyli do Prus przed 1843 r. lub też służyli 


111 


........
>>>
K. Wajda 


w wojsku pruskim ll5 . Według st:mu na koniec lipca 1888 r. było w ChełmLY 50 
osób narodowości polskiej, które nie posiadały obywatelstwa pruskiego, Wśród 14 
głów rodzin względnie osób samotnych było 11 robotników, l S7ewc oraz 2 pens- 
jonariuszy katolickiegu hospicjum. Spośród tych 14 osob przybyłu z Królestwa 
Polskiego 10 osób, a 4 osoby były dziećmi przybyszów z tej dzielnicy Polski. 
Spośród 10 przybyszów aż 6 urodziło sil; w powiccie łipnowskim. Jest charakterys- 
tyczne, że wśród I I osób żonatych aż 10 miało Lony pochod7ące z ziemi chełmiń- 
skiej, w tym 7 osób na wsi i 2 osoby w ChełffiŻy. Ogółem wśród 50 Połaków nic 
posiadających obywatełstwa pruskiego było 37 osób urodzonych w ziemi chełmiń- 
skiej, w tym 12 w Chełmży, a 13 osób w Królestwie Polskim, w tym 7 osób w po- 
wiecie Iipnowskim, a więc w obszarze nadgrarucznym 116 . Z kolei przed pierwszą 
wojną światową pojawili się w Chełmży osadnicy niemieccy z Królestwa Polskie- 
go. I tak we wrześniu 1912 r. zamieszkiwało na "wybudowaniu" 22 osadników, 
w tym l z Galicji, a 21 z ziem państwa rosyjskiego, głównie z Krółestwa Polskie- 
goll7. 


Tahd.t 22 
Ludność ChełmLY wg wyznania w latdch Ha 1-19 10 


Lud- WI)'m 
Rok ność kulolicy w)'znunie inni 
ogółem ewan
elicy mojżes:fOwe chrLcścijanie 
liczba % liczba % liczha % ticzlM % 
1871 2982 1725 57,8 1021 34,2 234 7,9 2 0,1 
1885 4968 3063 61.7 1626 32,7 279 5,6 - - 
1895 7579 5216 68,8 2073 27,4 279 3,7 11 0.1 
1905 10007 7395 74,0 2336 23.3 265 2,6 11 0,1 
1910 10612 8034 75,7 2317 21,8 239 2,3 22 0,2 


Źródło: patrz tab. 18 oraz akta Landratsamt Thorn nr 795. 


W omawianym okresie nast:wiły istotne przesunięcia w składzie wyzn:miowym 
i narodowościowym mieszkańców Chełmży. Jak wynika z tabeli 22, udział katoli- 
ków wzrósł w łatach 1871-1910 z 58% do 76% ogółu, a jednocześnie udział ewan- 
gelików spadł z 34% do 22%, przy czym w latach 1905-1910 nastiwil nawet ich 
spadck liczebny, Liczba wyznawców judaizmu wl.fosła nieco w latach 1871-1885, 
w następnym dziesięcioleciu utrzymała się na tym samym poziomie, natomiast 
w latach ł895-191O spadła z 270 do 239 osób, Jednocześnie ich udział wśród 
ogółu mieszkanców ChelffiŻy zmniejszył się w latach 1871-1910 trzykrotnie. Jak 
wskazuje tabeła 23, liczba katolików wzrastała w poszczególnych okresach szyb- 
ciej niż wynosiło tempo wzrostu ogółu łudności, podczas gdy wzrost liczby ewan- 
gełików był słabszy, zwłaszcza po 1885 r, 


112
>>>
Chelmża pod 7aborem pruskim (do 1914 r.) 


Tahda 23 
Średni rocl.Ily przyrost łub spadek liczby wyznawców po
zczególnych religii 
w Chelmży w lalach 1871-1910 


IH71-1ł!X5 1885-1895 1895-1905 1905-1910 
Ludność ugółem 3,7 4,3 2,8 t,2 
Katohcy 4,2 5,5 3.5 1,7 
Ewangelicy 3,4 2,5 1,2 -0,2 
Mojżeszowe 1.3 0,0 0,5 -2,0 
, 


Zródło: patrz tab. 22. 


W sytuacji, gdy Połacy stanowili w 1910 r. (tab. 24) blisko 96% ogółu katoli- 
ków, świadczyło 10 o silniejszym wzroście polskiej społeczności Chełmży w po- 
równaniu z Niemcami, którzy stanowili około 9R% ew:mgelików. Pozostali cwan- 
gelicy, jak można sądzić z niezupcłnie porównywalnych d,mych z 1905 L, byłi 
głównie Mazurami, klórzy w tym roku st;mowili około ł % osób tego wyznania, 
Biorąc pod uwagę dane tabeli 24, mOLna stwierdzić, że w 1910 r., a więc według 
ostatniego spisu ludnościowego przed pierwszą wojną świalową, było w Chelmży 
7693 Polaków (z uW7ględnieniem osób podających jako język macierzysty tak 
niemiecki jak i polski), tj. 72,5% ogółu, do tego dochodziło nieco Mazurów, dalej 
2630 Niemców (24,8%) oraz 239 Żydów (2,2%) silnie już zresztą zasymilowanych 
z Niemcami, o czym będzie mowa w dałszych rozważaniach. Jeśli weźmiemy pod 
uwagę, że w 1861 r. Polacy sl:mowili 54%. Niemcy 35%, a Żyd7i 11 %, dowodzi 
to wydatnego wzrostu udziału ludności połskiej, m.in, na skutek napływu z zew- 
IlątrZ zwi:vanego z uprzemysłowieniem Chelmży, a w przypadku Niemców cof- 
nięcie się do liczb z przełomu XVIII i XIX w.Jeśli idzie o społeczność żydowską, 
to jcj liczebność utrLymywała się na poziomie sprzed półwiecza (239 osób w po- 
równ:miu z 244 osobami w 1861 r., co pośrednio świadczyło o exlpływie Żydów 
z Chełmży). 
Uprzemysłowienie Chelmży spowodowało W7fost liczebny ludności robotni- 
czej, a także i jej udziału wśród ogółu micszkańców miasta. W 1867 L ludność 
robotnicza stanowiła 64% czynnych zawodowo i 52% ogółu łudno
ci (tab. 11). Dla 
omawianego okresu nic posiadamy co prawda wyodrębnionych dła miasta Chelmży 
wyników spisów zawodowych, jakie przeprowadzono w Niemczech w łatach 1882, 
1895 i 1907, ale jak już sprawozd:U1ie magistratu za rok lH
W1885 podkreśłało: 
"Przeważająca część mieszkańców składa się z ubogich robotników.. l18 . Pośredruo 
o zwil;kszonym udziale ludności robotniczej świadczyło to, że w 18lJlJ r. naliczono 
w Chełn1ŻY 1022 mieszkania robotnicze, co przy około 1800 rodzinach (szacunek 
z tab. 18) oznaczało 57% ogółu. Jeśli wziąć pod uwagę z jednej strony służbę 
domową, czeladników i uczniów rzcmieślniczych nic posiadających własnego 
mieszkania, a z drugiej strony większą liczność rodzin robotniczych, to bez wątpie- 
nia udział robotników wśród zawodowo czynnych, a wraz z członkami rodzin rów- 


113
>>>
K. Wajda 


Taheła 24 
Ludność Chełll1ŻY wg wyznania i języka w łatach 1905 i 1910 


Rok 1905 
Wyznanie Język 
ogółem polski mazurski innf inny oraz niem. niemiecki 
liczba % liczba % liczba % liczba % liczba % 
Katolicy 7395 7022 95,0 - - 3 0,0 32 0,4 338 4,6 
Ewangelicy 2336 1 0.0 20 0,9 - - 9 0,4 2300 98.7 
Moj2eszowe 265 - - - - - - - - 265 100,0 
Inni 11 - - - - - - - - 11 100,0 
chrze5cijanie 
Razem 10007 7023 70,4 20 0,2 3 0,0 41 0,4 2920 29,2 
Rok 1910 
Język 
polski niemiecki oraz innY niemiecki niemiecki oraz 
ogółem polski inny . 
liczba % liczba % liczba % liczba % jiczba % 
Katolicy 8032 7623 94,9 64 0,8 1 0,0 346 4,3 - - 
Ewangelicy 2317 - - 6 0,3 47 2.0 2263 97.7 1 0,0 
Moj2eszowe 239 - - - - 1 0,4 238 99,6 - - 
Inni 22 - - - - - - 21 95.0 1 5,0 
chrze5cijanie 
Razem 10012 7623 71,8 70 0.5 49 0,5 2868 27,0 2 0,0 


a) inny niż polski. mazurski i niemiecki; b) inny niż polski. kaszubski i niemiecki. 
Źródło: Ge",eillde/cxikoll /lir die ProvilllZ Weslpreussell, Ber/iII /907. Ge",eim/e/exiko'l. Au! Gnllld der 
Ergebllisse der 
/o/kszillllllllg \'011I l Dez.e",ber 1910, H. III. Regienlllgsbez.irk Mariellwerder. Berlin 1912; 
akta Landratsamt Thorn nr 793, 


nież wśród ogółu mieszkańców Chełll1Ży uległ wydatnemu zwiększeniu w porów- 
ll:miu z okresem sprzed uprzemysłowienia 1l9 . Jak wynika z wykazu mieszkań ro- 
botniczych, to 597 spośród 1022 mieszkań, tj. błisko 3/5, było złokalizowanych na 
ulicach Szewskiej, Mickiewicza, Paderewskiego i Sienkiewicza, a więc w północ- 
no-zachodniej części miasta oraz na ul. Kościuszki, tj, w południowo-zachodniej 
części miasta
 a z drugiej strony na Chełmińskim Przedmieściu, a więc w pólnoc- 
no-wschodniej czę
ci Chełll1ŻY. Na odwrót przy Rynku (plac Wolności) mieszkal0 
załedwie 5 rodzin robotniczych i to tylko w jednym z domów l2o . 
Uprzemysłowienie Chełll1ŻY, które wiązało się z uruchomieniem cukrowni, zna- 
lazło swój wyraz również w strukturze zatrudnienia miejscowych robotników. I tak 
w 1890/1891 r. w czasie kampanii było zatrudnionych w cukrowni 700 robotni- 
ków, w browarze i mleczarni łącznie 21 robotników, w budownictwie (murarze 
i cieśle) 153 robotników oraz w rzemiośle 318 robotników (czcładników i ucz- 


114
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


niów), łącznie 1192 robotników, Z kolei w grudniu 1895 r. w cukrowni pracowało 
558 robolników, natomiast w browarze, mleczami, dwóch cegielniach i dwóch zak- 
ładach budowy maszyn łącznie 59 robotników, w budownictwie 227 robotników 
oraz w rzemio
le 307 robotników, łącznie 1151 osób 12l . Rozwój przemysłu na 
przełomie XIX i XX w, w dobie ogólnego przyspieszenia W7rostu gospodarczego 
w panstwie niemieckim, w tym i na ziemiach połskich pod panow,micm pruskim, 
zmienił nieco strukturę zatrudnienia robotników chclffiŻyńskich, Jak wynika z tabe- 
li 25, latem 1913 r. pracowało w cukrowni 221 robotników, a w innych zakładach 
przemysłowych 440, łącznie 661 osób, w tym 632 m.;zczyzn i 29 kobiet, natomiast 
zimą w cukrowni pracowało 763 robotników, a w pozostałych zakładach przemys- 
łowych 382 robotników, łącznie 1145 osób, w tym 1063 mężczyzn i 82 kobiety. 
Oznaczało to pewien wzrost łiczby robotników przemysłowych zatrudnionych poza 
cukrownią, 


Tabeła 25 
Przemysł w mieście Chclmży w 1913 r. 


Lutu 1913 Zimu 1913 
Gułąź lub brunżu LiCLhu LicI. bu Llczbu LiCLbu 
zakładów pracowników zukładów prucowników 
Cukrownia l 221 l 763 
Inny przemysł spożywczy 20 83 21 86 
w tym: l 27 l 28 
browar 
Drzewny 9 147 10 123 
Produkcja papy 2 23 2 22 
Cegielnie 2 61 2 62 
Przedsiębiorstwa budowlane t 47 l 12 
ZakJady malarskie 3 11 2 11 
Budowa studzien l 7 l 7 
Maszynowy 2 33 2 28 
Poligraficzny 2 6 2 4 
Wodociągi. gazownia 2 13 2 16 
Pralnictwo 3 8 3 11 
Razem 48 660 49 1145 
w tym: I 221 l 768 
cukrownia 
pozostale zakJady .. 47 439 48 382 


Źródło: Akta m. Chełmży nr 25, 


115
>>>
K. Wajda 


RÓLnica W .ratrudnieniu między zimą a latem wynosiła głobalnie 484 osoby 
(431 m
żczyzn i 53 kobiety), co wiązało się z sezonowym wzrostem 7atrudnienia 
w cukrowni w okresie jcsienno-zimowym, Jcdnoc7eśnie w pierwszych trzech 
kwartałach 1913 r. udało się sezonowo do pracy na zachód i do okolicznych rejo- 
nów 558 osób (388 męLczyzn i 170 kobict)122. Tak więc jeszcze przcd picrwszą 
wojną światową pokaźna część robotników chełmżyńskich znajdowała na miejscu 
tylko okresowe zatrudnienie w czasie kampanii cukrowniczej. 
Nie posiadamy danych o składzie narodowościowym ogółu chełmżyńskich ro- 
hotników w tym czasic. Cząstkowe dane pozwalają jednak stwierdzić, że Niemcy 
przeważali wśród wykwalifikowanych robotników przemysłowych, natomiast Po- 
lacy wśród robotników niewykwalifikowanych, a lakże w budownicIwie. [ lak 
w założonej w 1894 r. filii hirsch-dunckerowskiego (Iiheralnego) związku zawodo- 
wego robotników metalowych; 7rzeszającej pracowników cukrowni nale7ących do 
stałej załogi (ślusarze, kowale, odlewnicy) na 27 c7łonków co najmniej 21 było 
Niemcami 123 . Z kolei wśród 24 członków powoł:Ulej w 1896 r. filii robotników 
fabrycznych i wyrobników było co najwyżej 2 Niemców, a wśród 20 robotnic cuk- 
rowni co najwyżej 4 Nicmki 124 . Podobnie na 67 osób obecnych w lipcu 1907 r. 
w zebraniu wyborczym zakładowej kasy chorych firmy Max Wcłde obejmującej 
pracowników cegielni parowej, tartaku, wytwórni papy oraz I.akladu budowlanego 
uCi'estniczyło co najwyżej I l Niemców. Także wśród 44 strajkujących w 1900 r. 
murarzy chełmLyńskich odnotowano tylko kilku Niemców 125 . 
Według spisu z lQ07 r. przebywało w Chełmży 275 wła:kicieli zakładów r7e- 
micśłniczych i pr7edsit;biorstw pr7cmysłowych oraz 127 właścicieli lakladów h:U1- 
dlowych, gastrononucznych i komunikacyjnych (lab, 26), Jeśli id.ric o pierwsJ'ą 
grupt:, to Polacy st:mowili co prawda 58% ogółu, ale wynikało to z ich dominacji 
w (lrohnych nkładach r7emie
lniczych nie zatrudniających sił najcmnyd1, gd/ic 
sIanowili oni 73% ogółu. Wśród 77 osób było 27 krawców, 16 szewców oraz 16 
prac7ek; łącznie 59 osób w porówlliUliu .r 13 Niemcami w tych branżach, Nato- 
miast w pri'edsięhiorstwach o 51 i więcej pr:\(:ownikach wht
cicielami byli wyłącz- 
nie Niemcy, a w grupie zakładów liczących II-50 pracowników na ł7 właścicieli 
było tylko 3 Polaków, wyłącznie w branży bmłowl:UlcjI26. W handlu, gastronomii 
i tnUlsporcic Polacy byli w mniejszo
ci w porównaniu z łącznie wzit;tymi Niemca- 
mi i Żydami, gdyż stanowili tylko 42%, a tylko w drobnych /akładach he7 sił 
najcmnych stanowili więkswść (60%), Totci' w 1905 r. wśród 147 przedsit:bior- 
CÓw, uemicślników i kupców płacących podatek procederowy Polacy i Żydzi sta- 
nowili po 115, a Niemcy 3/5 ogółu, Ale juz na łąaną sumt; płaconcgo podatku 
w wysokości 10.000 marck przypadało na cukrownię st.Ulowiącą spółkę akcyjną 
39%, na indywidualnych przedsięhorców niemieckich 34 f k, na Żydów 19-20%, 
a tylko 7-8% na Połaków l24 . 
U /ródeł pr I.yspiesi'onego Wi'woju gospodarcLego od początku lat osicmdLie- 
siątych XIX w., klórego iSlotę stanowilo uprzcmysłowienie ChclmLY, lei'ały dwa 
dość ściśle /wiąz:u1c zc sobą czynniki pobudzające s7eroko pojt;ty proces modcrni- 


116
>>>
Chcłmża pod zaborem pruskun (do 1914 r.) 


Tabela 26 
Właściciele zakładów przemysłowych, rzemieślniczych, handlowych, komunika- 
cyjnych i gastronł)mic7llych wg wielkości zakladow pod względem liczby zatrud- 
nionych oraz języka i płci na podstawie spisu przedsiębiorstw z 12 czerwca 1907 r. 


Wielkość zakładów wg Liczba właścicieli W tym 
liczby zatrudnionych mę2- z jęz polskim z jęz niemieckim 
(wraz z właścIcielami) ogółem czy1ni kobiety mę2- mę2- 
ogółem czytni kobiety ogółem czytni kobiety 
Rzemiosło I przemysł 
Bez sił najemnych 106 60 46 77 42 35 29 18 11 
do 3 osób 78 63 15 48 36 12 30 27 3 
4-5 osób 45 43 2 18 17 1 27 26 1 
6-10 osób 25 25 - 13 13 - 12 12 - 
11-50 osób 17 15 2 3 3 - 14 12 2 
51 i więcej osób 4 4 - - - - 4 4 - 
Razem 275 210 65 159 111 48 116 99 17 
Handel, komunikacja i gastronomia 
Bez sił najemnych 42 30 12 25 17 8 17 13 4 
do 3 osób 46 38 8 18 16 2 28 22 6 
4-5 osób 16 14 2 16 6 - 10 8 2 
6-10 osób 18 17 1 5 4 1 13 13 - 
11-50 osób 5 4 1 - - - 5 4 1 
Razem 127 103 24 54 43 11 73 60 13 


Źródło: Akta m. Chdmży nr 152. 


zacji, a mianowicie włączenie miasta w obr.;b pruskiej sieci kolejowej, a z drugiej 
strony lokalizacja i uruchomienie w nim cukrowni. 
Jeśli idzie o ten pierwszy z czynników, to JUL w tuku przeprowadzonych w 
I 
n4 r. pomiarów ChełlllLa znalazła się na trasie projektowanej Kolei Nadwiślańs- 
kiej z Torunia przez Grudziądz do Malborka. Niewątpliwie ten fakt w powiąL.aniu 
z centralnym położeniem ChełmLY w rejonie intcnsywnej gospodarki rolnej odeg- 
rał istotną rolę w lokalizacji projektowanej cukrowni właśnie w tym micście. Kiedy 
howiem w cztery lata p61niej chcI:mo zmienić przebieg projektow:mej linii kolejo- 
wej, kierując ją z Torunia przez Chcłnillo do Grudl.iądza, z pominięciem Chełmży, 
wówczas to magistrat miasta w skierowanej w dniu 20 kwietnia 1878 r. do prus- 
kiego mlllistra h:mdlu petycji o powrÓt do pierwotnego projektu wskazywał na to, 
Le "zostały już prawic ostatecl.llie zapcwnione warunki wstępne dla założenia cuk- 
rowni", Argumem ten chyba przekonał władze, gdyż w ostatecznym wyniku pow- 
rócono do pierwotnego projektu, popartego równieL petycją okolicznych wielkich 
właściclcli ziemskich. W dniu 9 C7erwca 1882 r. dokon:mo tcchnicl.llego odbioru 


117 


..... 


j
>>>
K. Wajda 


nowo zbudowanej linii kolejowej na trasie TorUll-Chcłmża, a 1 lipca 1882 r. odda- 
no ją do eksploatacji. Z kolei 10 sierpnia 1 H82 r. linia ta została otwarta na całym 
odcinku z Torunia do Grudziądza. Cukrownia chełmżyńska miała niebagatcłne zna- 
l.Lenie dla tej linii, gdyż w okresie kamp:mii cukrownic/ej szc7ególnie wzrastały 
przeładunki na stacji kolejowej w Chełmży. Z kolei w 1893 L została otwarta linia 
kolejowa z Fordonu przez Chełmi:ę do Kowalewa, w sprawie której zgłaszane były 
liczne petycje już w latach 1882-ł883 128 . 
Pod koniec 1880 r. rokowania w sprawie założenia cukrowni postąpiły tak da- 
lece, że przewidywano podjęcie prac budowłanych wiosną 1881 L, a uruchomienie 
zakladu na jesień 1882 r. 129 Dnia 19 stycznia 1881 r. odbyło się zabranie celem 
opracow:Ulia statutu spółki akcyjnej i rozpisania akcji. Z kolei 26 lutego 188 I L na 
zebraniu akcjonariuszy wybr:mo radę nad/orczą złożoną z 9 osób, wyłącznie wiel- 
kich właścicieli ziemskich, w tym 2 Polaków, Scz:U1ieckiego z Nawry i Czarłins- 
kiego z Brąchnówka; Sczaniecki wszcdł również w skład cztcroosobowego zarządu 
spółki l ,\(). W czerwcu lHHI r. uruchomiono polową cegielnię, we wrześniu piec 
wapienniczy, a w listopadzie 1881 L ukończonu budynki boczne, natomiast maszy- 
nownia była gotowa w stanic surowym. OstaLCcznie cukrownię przekazano do ek- 
sploatacji w dniu 25 września 1882 r. Posiadała ona 21 maszyn parowych o łącznej 
mocy 346 KM oraz zdołność przerobową 750 t buraków na dobę 131 . W 1882 r. 
przerobiono w cukrowni chcimż)'Ilskiej 66 392 t buraków zebranych z 2018 ha, 
uzyskując łącznic 67 31 I q cukru. W ł886 r. powiększono kotłownię, a w latach 
dzicwięćdziesiątych XIX w. przeprowadzono dalszą rozbudowę cukrowni. Toteż 
roznuary jej produkcji stale wzrastały. I tak przed pOLarem cukrownia przerobiła 
w kamp:Ulii 1903/1 904 r. 159 758 t buraków cukrowych z 5262 ha i uzyskała 
244577 q cukrum. Produkcję cukrowni chełmżyńskiej, podobnie jak i innych zak- 
ładów tej bnUlży w Prusach Zachodnich, kierow:mo przede wszystkim za granic.;, 
w tym głównie do Wielkj JJrytn1l;;J33. Pużar w nocy z 27 na 28 sierpnia 1904 r. 
strawił prawic wszystkie zabudowania i urządzenia. Jednakże dzięki uzyskanemu 
odszkodowaniu i wpływom ze sprzedaży złomu odbudowano cukrownię w ciągu 
jednego roku, instalując przy tym bardziej nowoczesne niL pr7ed pożarem urządze- 
nia. Już 3 października 1905 r. rozpoczęto kampanię, w toku której przerobiono 
197 550 t buraków cukrowych z powierzchni 5299 ha, uzyskując około 288 tys. 
q cukru. W ostatniej kamp:mii przed pierwszą w(
iną światową, tj. w 1913/1914 
przerobiono 257 234 t buraków cukrowych z powierzchni 8100 ha, uzyskując oku- 
ło 373 tys. q cukru l 3-1. 
Uruchomienie i dals7a rozbudowa w znacznym stopniu sprzyjała powstawaniu 
i rozwojowi innych zakładów przemysłowych, przyczyniając si.; do napływu lud- 
ności i rozbudowy miasta. I tak w w 1907 r. w ChełmLY obok cukrowni były 2 
cegielnie, 3 tartaki parowe, 2 fabryczki papy dachowej, 2 zaklady branży maszyno- 
wej, browar oraz mleczarnia. Mimo to aż po pierwst.ą wojnę światową cukrownia 
utrzymała swoją wiodącą pozycję w przemyśle chełmżyńskim. I tako ile w 1905 L 
cukrownia płaciła 3884 mk podatku procederowego, to browar firmy F.M.Wolff & 
Co zaledwie 300 marek 135 . Zakład ten istniejący już w poprzednim okresie był 


118
>>>
Chelmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


najznacLniejszym po cukrowni zakładem przemysiu spożywczego. W l R90 r. zain- 
stalowano tam maszynę parową, a w I R90/189 I r. jego roczna produkcja , przy 
zatrudnicniu 16 osób, wyniosla 8180 hl piwa, które Lnajdowało zbyt nie tylko 
w Chcłmży, alc równicl: w Kowalewie, a nawet w Toruniu. W 1913 r. browar za t- 
rudnial 28 robotników 136. Nadal funkcjonowała mleczarnia, która Latrudniając 5 
robotników prLcrobiła w 1891/1892 r. 771 tys. I mleka od 19 dostawców z Chełm- 
ży i okolic, w tym z 602 tys. kg mlcka wyprodukowała 20 197 kg masła, które 
Lbywala głÓwnic do Bcrlina 137 . 
W branl:Y maszynowcj zakJad Augusta Loherke na Chclmińskim Przedmie
ciu 
(istniejący już w lR80 r.) 7ainstalował w 1883 r. lokomobilę parową, w 1897 r. 
uzyskal nowy budynek i maszynę parową. O ilc w 1883 r. 7atrudniał 5 robotników, 
to w 1897 r. już 20, a w 1907 26 robotników, natomiast w 1913 r. 26 latem i 24 
zimą. Zajmował się on naprawą i produkcją maszyn, głównie rolniczych 138 . W la- 
tach dziewięćdziesiątych XIX w. pojawił się warsztat naprawy maszyn Alberta 
Beilharza, który w 1900 r. Latrudnial 6 robotników. W 1906 r. zainstalowano 
w nim ma szynę parową, a w 1908 r. odlewnię żeliwa. W 1913 r. pracowało tam 7 
robników 139 . 
Uprzemysłowienie i rozbudowa Chcł01ŻY spfLyjały powstawaniu i roLwojowi 
zakładów produkujących materiały budowlane. I tak od 1 marca 1886 r. rozpoczęła 
swoją dLialalność fabryczka papy braci Pichert przy ul. Bydgoskiej (obccnie PrLed- 
sięhiorstwo Materialów Izolacji Budowlancj "Izolacja") z 2 robotnikami. W 1900 r. 
pracowało w niej 8 robotników. W 1912 r. zakład spalił się, lecz został wkrótce 
odbudowany i powiększony. W 1913 r. 7atrudniał lX-20 robotników l40 . Drugi zak- 
ład tego typu uruchomil w 1903 r. przy ul. Toruńskicj puedsiębiorca budowlany 
Max Weldc. W 1912 r. .latrudniał on 6-7 robotnikóW l41 . Potrzehy rozwijającego się 
budownictwa 7aspokajały chelmżyńskie ccgielnie. I tak przcdsiębiorca budowlany 
mistrz ciesicłski Oskar Welde uruchomił w 1889 r. przy ul. Ko
ciuszki ccgielnię 
L piecem pierScieniowym, która w I X90 r. :tatrudniala latcm 30, a w 1894 r. 44 
robotnikÓw. Jej działalność byla kontynuowema pod firmą "Ccgielnie Chehnżyńs- 
kic tow. z 0.0.". Z kolei w ccgielni na "wybudowaniu", której posiadaczem był 
wla
cicicl Liemski Donl1cr i zatrudniającej w lX94 r. 12 robotników, uruchomiono 
w 1897 r. piec pier
cieniowy. W 1905 r. zatrudniała jUl: 20-28 robotniw.kó W po- 
czątkach XX w. została pr7ejęta pr:tcz pruską Komisję Kolonizacyjną, a w 1909 r. 
zawiesiła działalno
ć. Dopiero w 1912 r. wznowiła produkcję pod firmą Zeep & 
Gruve. W 1913 r. zatrudniala 40-42 robotników i uzyskala maszynę parową. Obok 
cegiel produkowano w niej również wyroby ccmentowe. KOfLystała ona ze żwi- 
rowni na Archidiakoncc l42 . Z potrzebami budownictwa wiązało się rÓwnież uru- 
chomicnie przez Oskara Weldego tartaku parowego w I X97 r. na Pr7edmicSciu 
Toruńskim (ohecnic ul. Toruńska). W 1900 r. pracowało w nim 34 robotników. 
Zatrudniemc w tym zakladzie podlegalo dużcj Ilukluacji zwią...imcj z koniunkturą 
budowl,mą. I tak w 1903 r. wynosi lo 16 osób, w 1904 r. 35 osób, alc w 1905 r. 
7aledwie 2 osoby. Z kolei w latach 1906--1907 pracowalo tu 45 robotników, w 
1912 r. 69-76, a w 1913 r. 46--60 robotników l . n . Drugi 7naczniejszy lakład obrób- 


119 


I 
....... 


j
>>>
K. Wajda 


ki drewna byl w posiadaniu przedsiębiorcy budowlanego Maxa Stockburgera przy 
ul. Chelmillskiej, W 1900 r. pracowało w nim 6 robotników, alc w 1901 r. już 16 
osób. Po spadku zatrudnicnia w okresic kryzysu ekonomicznego picrwszych lat XX 
w., jaki panował w Niemczcch, zatrudnienic wzrosło do 55 osób w 1907 r., a zak- 
ład uzyskal silnik gazowy. W latach 1902-1908 dzialala w hcCłm/y firma budow- 
I,ma z wlasnym tartakiem parowym na Chełmińskim Pr7edmie
ciu, którcj posiada- 
czem był Georg Rothc. Zatrudniała ona w 1903 r. latcm 153, a zimą 13 
robotników, w 1904 r. latem 134, a zimą 88 robotników. Jeszcze latem 1906 r 
pracowało tam 97 osób, natomiast latem 1908 r. już tylko 63 osoby. W 1909 r. 
firma zostala zlikwidowana l44 . Oprócz tego przed wojną istnialy w 1913 r. w Cheł- 
mży 4 zakłady ciesielskie związane 7 budownictwem (Teodor Bromma, Gollmer, 
HcrlUann Grube i .hm Matliński) oraz pięć stolarni (Johallil Buhnfcłdl, Adolf Hcll- 
wig, (Juslav Knodcł, "nleodor Miillcr i Józef Muzalewski)I45. 
Zatrudnienic w budownictwic podlcgało znacznym wahaniom pod wpływem 
koniunktury budowlanej. I tak o ilc w 18H3 r. u 5 majstrów murarskich i ciesiels- 
kich pracowalo 150 robOUlików, a w 1884 r. u 5 majstrów 145 robotników, to w 
18H5 r. zalcdwie 19 robotnikÓw. Tcn drastyczny spadek wiązał się zapewne z han- 
kructwem zakładu krt:dytowego Hirschfcłda, co wpłynęło niekorzystnie na życic 
gospodarcze Chełmży. Na przelolUie lat osiemdzicsiątych i d7iewi
ćdziesiątych 
zatrudnienie wzrosło (w 1888 r. 119 robotników u 6 majstrów, w 1891 r. 153 
rohotników u 10 majstrów, w 1895 r. 227 robotników u 9 majstrów). W 1899 r. 
pracowalo w 10 przedsiębiorstwach budowIcmych lącznic 296 robotników. Wresz- 
cic w 1910 r. w 15 prLedsiębiorstwach [nalazło 7iltrudnienie 312 rohOUlikÓW l46 . 
W opinii wladz miejskich uruchomienie cukrowni wpłynęlo korLystnie na stan 
Clcmiosla chcłmżYllskiego, gdYl: "dLięki Iemu uzyskała [Chelm/a - uwaga K. W.] 
dużą lic7b
 urzędników i robotników, klÓrzy zaspokajają swoje zapotrzebowanie 
w tym mieśdc.,,147 O ile w U
61 r. było w Chcłmży 116 rzemicślników (bez mu- 
rarzy i cieśli) zatrudniających 121 czeladnikÓw i uczniÓw, lącznie 237 osób (patrz 
tab. 16), to w 1883 r. 113, lecz zaIrudniali oni 218 pracowników najcmnych, a więc 
lącznie pracowalo w r7emio
le 331 osób. (tab. 27) Był to więc wzrost o 40%, 
podczas gdy liczba ludności powiększyła się w tym czasie z 2280 osób w 1861 r. 
do 4769 osób w 1884 r. a więc dwukrotnie. Najsilniejszy wzrost zatrudnienia nas- 
tąpił w branży spoLywczej, bo z 25 do 55 osób i mctalowej - z 20 do 50 osób. 
Nieco slabicj wzroslo zatrudnienie w branży drzewncj i odzieżowej. Z kolei w 
U
95 r. by lo ló8 rLcmieślników z 280 pracownikami najenmymi, łącznic 448 osób. 
Tak więc zatrudnienie wzroslo o 3SCk, podC7as gdy liaba micszkańców Cheln1ŻY 
w latach 1884-1895 z 47ó9 do 7579 osób, tj. o 60%. Świadczyloby to o wypieraniu 
produkcji CLcnlicSlniczej przcz wyroby tabrycznc. Najsilnicj w tym okresie wzrosło 
zatrudllienie w branLY odzicżowej (o 44%), drzewnej (o 49%), słabiej już w branży 
spoi:ywczcj (O 33%), natomiast nicLnacznic w branży mctalowej (o 12%). W tej 
ostatnicj niewątpliwie najsilniej dawala o sobie znać konkurencja przemysłu meta- 
lowego i maszynowcgo. O ilc jcdnak wzrost w branży drzewnej wiązał się niewąt- 


120
>>>
Chcłmza pod zaborcm pruskim (d.. 1914 r.) 


Tabda 27 
RLemiosło W Chelmly W latach 1883 i 1895 


uno 1895 
Brunża 
Mujstrów Najemnych Razem Majstriiw Najcmn)"Ch Razem 
Spn:i'ywcza 17 38 55 31 42 73 
w tym: 7 20 27 12 21 33 
piekarze 
rzcźnicy 5 I3 18 13 15 28 
młynarzc 5 5 10 6 6 12 
Odzieżuwa 45 74 119 64 108 172 
wlym: 27 46 73 35 63 98 
szewcy 
krawcy 15 26 41 26 43 69 
IllnI 3 2 5 3 2 5 
Drzcwna 18 35 53 29 50 79 
w tym: II 23 34 16 37 53 
slolarze 
stelmachowie 3 7 10 8 9 17 
11111I 4 5 9 5 4 9 
SiudIarze. 7 15 22 9 20 29 
powroźnicy 
Melalowa a 13 37 50 16 40 56 
w tym: R 26 34 8 22 30 
kowale i ślusarze 
inni 5 II 16 8 18 26 
Poligraficzna l l 2 2 l 3 
Budowlanał 12 18 30 17 19 36 
(malarz, dckarz, 
szklarze) 
R a ze m 113 218 331 168 280 448 


a) bez budowlUczych maszyn b) bez murarstwa i ciesielstwa, które w tym czasie ni" mialo już charakteru 
rzemieślniczego. l tak w 1883 r. 2 mistrzów murarskich zatrudniało 70 czeladników i 12 uczniów, a w 
IX95 r. 3 mistrzów -77 czeladników i 50 uczniów. Z kolei w 1883 r. 3 mistrzów ciesielskich zatrudniało 52 
czeladników i 16 uczniów, a w 1895 r. 3 mistrzów - 53 czeladników i 35 uczniów. 


Źriidło: Akta m. Chełmży nr 1743: LandratsamI Thorn 642 


121
>>>
K. Wajda 


pliwie Z rozwojcm budownictwa, to wzrost w branży odzieżowej wiązał się z jej 
funkcjami usługowymi, a nie produkcyjnynu. 
Wpływ wlączcnia Chełmży do sieci kolejowej na życie gospodarcze miasta nie 
był jednoznaczny, gdyż ułatwienie dojazdu do Torunia zmniejszylo nieco obroty 
miejscowcgo handlu dctaliczncgo w pierwszej polowie lat osiemdzicsiątych 
XIX W. 1 -ł8. Z kolci nickorzystnie na życiu gospodarczym miasta odbiło SIę bankruc- 
two chełmżYllskicgo banku kredytowcgo Natana Hirschfelda w lutym 1885 r. Na- 
dal natomiast funkcjonował ChełmLyński Bemk Ludowy J. Scharwenki. W 1883 r. 
b,mk ten mial ł 16 700 mk kapitalu akcyjncgo, stan depozytÓw wzrósł w ci,łgu roku 
z 345 tys. do 352 tys. mk, obroty wyniosly 5 826 tys. mk, a dywidenda 8%. W 
1883 r. powstala w ChelmLY kasa oszczc:dno
ci Vorscllussverein), a w I R96 r. 
Polski B,mk I.ud owy I49. 
W 1885 r. by lo w Chcłmży 20 gospód i szynkÓw, w tym 2 hoteliki z restaurac- 
jami. Chcłmża posiadala również lokal ogrÓdkowy "ViIla Nuova" przy ul. Halle- 
ra 25 (ohecnic Ośrodek S7kolcnia Zawodowcgo CZSP) bardzo popularny w
ród 
s7erokich krc:gl
W spoleczcllstwa chcłmżYllskiego l50 . W 1893 r. by lo w Chełmży 25 
lokali gastronomicznych, w tym 12 gospód. Skupione onc były na osi: ul. Chełmiń- 
ska: 6 zakładów - Rynek (plac Wolności): 5 7akladów - ul. Toruńska (ohecnie 
Sikorskicgo): 7 zakładów. W roku 1889/1X90 sprzedano w ciągu roku w 23 pla- 
cówkach gastronomicznych i handlowych łącznie 223 tys. I piwa, tzn. 37 I na glo- 
wc: jt:dnego nucszk,uica 151. W 1907 r. liczba zakładów gastronomicznych utrlymy- 
wala się na tym samym poziomic, gdy L bylo wówczas 12 gospód i fi szynków 
zatrudniających lącznic 57 pracowluków najemnych oraz 8 szynków bez siły na- 
jcmncjl52. 
W kOllcU XIX w. i w latach poprzedzającYl:h I wojnę światową obowiązywał 
charakterystYl:zny dla mnicjszych ośrodków czas pracy robotników, dluższy niż 
w większych miastach. I tak w cegiclni Wcldego dzień rohoczy trwał od godz. 6 
do 19, co po odjęciu trzcch prLerw o ląl:LIlym wymiarze dwóch godzin, dawało 
czas pracy trwający II godLin. Nic najlepicj wyglądalo prlcstrzeganic maksymal- 
ncgo CLasu pracy młodocianych. I tak w tcj cegielni, gdzie np. w 1892 r. pracowało 
8 chlopców w wicku OlI 14 do 16 lat, inspekcja przemysiowa stwierdzila w 1896 r., 
ŻC wbrew obowiązującym przcpisom młodociani robotnicy pracowali dziennic dłu- 
żej niż 10 gooLin i to jako palacze l53 . Ale i pfL,t:d 1914 r. w większości chełmżYl1- 
skich zakladów pCLemyslowych dominował II-godzinny czas pracy, przy dniu 
roboczym trwającym do 13 godlin, przcwaLnic w godz. 6-19. Dotyczyło to także 
robotników budowlanych, którzy w 1910 r. pracowali 11 godzin dLiennie, podobnie 
jak w innych m/llejszych o
rodkach nucjskich Prus Zachodnich. W niektórych 7ak- 
ładach, zwlaszcza w przemyśle spożywczym (poza l:ukrownią), czas pracy bywał 
niejcdnokrotnic dluLszy. I tak w browarzc dLicń roboczy trwal w godz. 5-19, 
a czas pracy wynosiiii i 1/2 gcxlziny, w mleczarni obowiązywał dzień roboczy od 
5 do 20, a czas pracy 13 godzin. Podobnie w młynach - czas pracy wynosił 12 
godzin. W pickamiach parowych CLas pracy i to nocą wynosiiii i 1/2 godziny, 
a w masami ach byl nicokreślony. Należy prLypuszczać, że dłużsLY czas pracy Lbli- 


122
>>>
Chełmża pod zaborcm pl1lskun (do 1914 r.) 


żony był do tego, jaki obowiązywał w warsztatach rzemieślniczych. NalOmiasl 
w cukrowni pracowcmo w czasie kamp,mii na dwie zmiany (od gOOL. 6 do 18 i od 
18 do 6), a CLas pracy po potrąceniu przerw wynosił 10 godzin d7iennie. Jednak 
inspekcja przcmysłowa w 1913 r. stwierdziła, 7e robotnice .łatrudnione w cukrowni 
przy czyszczeniu urządzeń pracowały od godz. fi do I X lub od 7 do 19, IeCL miały 
tylko jednogodzinną przerwę ohladową, co dawało w re.lultacie 11 godzin pracyl54. 
Szczególnie długi czas pracy obowiązywał w handlu i gastronomii. I tak więk- 
szoSć chcłmiyńskich sklepów kolonialnych i szynków byla w początkach XX w. 
otwaf(a (1Ci fi do 21, a pracowano w nich 14 godl.Jn d...iennie l55 . Nierzadkie były 
wypadki LaU1ldruania robotnikÓw w niedziele. I tak np. w 1900 r. inspekcja prze- 
mysiowa stwicrdzila,żc w browar7e kaLdcj niedzieli pnll:owało przez tr...y godLiny 
l:O najmniej 15-16 robotników l56 . 
Płace robocze w Chełmi.y,zgodnie .l powszcchną wÓwczas tcndencją, były wy- 
rówllCUle dla robotnikÓw niewykwalifikowanych we wS7ystkich braniach,a I.nacz- 
nie zróżnicowane w zalciności od stopnia kwalifikacji. I tak na pOC7ątku lat dzie- 
więćdLiesiątych XIXw. dniówka rohotnikÓw cukrowni w c7asie kampanii wyniosła 
1,50 mk, a roboUlic I mk, podobnie zwykli robotnicy browaru zarahiali 45 mk 
miesięcznic, a robotnica po l mk dziennic. Natomiast jeśli idl.ie o rohotników wyk- 
walifikowanych browaru, to piwowarzy zarabiali 90 mk nllcsięcLnic, a maszynista 
obsługujący maszynę parową fiO mk miesięcznic. Jest charaktcrystyczne, ie płace 
robotników niewykwalifikowanych nie (x.!hiegały swoim po...iomem od tych, jakie 
ul.yskiwali rohotnicy rolni. I tak w I H94 r. placono robotnikowi dni(
wkowemu 
w rolnictwie 1,75 mk, a 1,20 mk robotnicy. Plx10bnie hyło i przed picrwsLą wojną 

wiatową, kiedy to w 1909 r. dniÓwka w większych go"'podarstwach rolnych na 
terenie ChelnlŻY wynosiła 2 mk dla męicLY7nY i 1,50 mk dla kohiety, pode' as gdy 
w cukrowni w czasie kamp,mii (x.!IX)wiednio 2 mk i 1,70 mk. Nicco więcej placono 
robotnikom w zakładzie hudowy maszyn Lotukego, bo 2,50 mk dziennie. Nato- 
miast w firmic Max Weldc płacono w 1907 r. rohotnikom wykwalifikowanym 
w cegieni i tartaku oraz l!ckar70m, cicślom i murarlom 3 mk, a lwykłym robotni- 
kom 1,70 mk, uC7niom HO fenigów. Z kolei w 1911 r. ocladnicy malarscy micli 
stawkę god7inową w wysokoSci 40-45 fcnigów, co prLY II-god7innym C7asie pra- 
cy dawało 4,40-4,95 mk lViennie. Podohnie w 1910 r. czdadnicy murarscy uzys- 
kiwali 40 fcnigów La glx.!Linę pracy157. Warto tutaj wskazać, że np. w fidansku w 
1908 r. murarzc i'arabiali 54 fenigi za godLinC pracy przy IO-god7innym cLa1ie 
pracyl58. 
O ciężkiej sytuacji materialncj rodzin robotnicLych, przynajmniej w początkach 
omawianego okresu,
wiadczylo odnotowane w polowie lat osiemdziesiątych 
XIX w. zjawisko kradzieży płodów rolnych z pól. lednoueSnie jednak wladze 
miejskie podkreślaly, że nie dochodzi lo do poważniejszych kradzieży i włamań, 
a także stwierdzały, że "nocne zilkłóccnia porządku, bójki i posługiwanie się noża- 
mi nalei.ą teraz do rzadkości"159. Napływ rOOLin robotniczych do Chcłmży spowo- 
dowal wzrost liczby osÓb wymagających zaangaLowania pomocy społecznej. I t,lk 
w polowie lat osiemdziesiątych (U
84-1885) wydano w ciągu roku z funduszów 


123
>>>
K. Wajda 


miejskich 3378 mk na zasiłki dla 62 osób oraz z tLW. funduszu ubogich 104X ma- 
rek dla 14 osób l60 . 
Sytuacja rrmtcrialna rodzin robotniczych powodowała, że nierzadkim I.jawis- 
kiem była praca dLieci z tych 
rodowisk. I tak np. w 1907 r. rektor szkoły elemen- 
tarnej dla chłopców stwierdził, że 9 uczniów wyłącznie z polskich rodzin pracowa- 
ło jako roznosiciele pieczywa bez wystawionych keut pracy. Z kolei w 1912 r. 
wykazano, że w obu katolickich szkol ach elementarnych było 13 chłopców i 5 
dziewcząt, wyłącznie z polskich rodzin, które zatrudnione byly w charakterze goń- 
ców, glównie w piekarmach i sklepach l61 . 
Ciężkie były warunki mieszkaniowe robotników chełmżyńskich. Sprawozdalua 
magistratu chelmżyńskiego za rok 1884/1885 stwicrdzalo, że "Na skutek dużcgo 
naplywu [Iudno
ci - uwaga K. W.] w ostatnich latach wzrosły ceny wynajmowa- 
nych micszkań, zwlaszc7a robotnkzych na nieproporcjonalną wysokość, żąda się 
i otrzymuje 25 do 30 talarów [79-90 marck - uwaga K. W.] rocl.nic za nędzne 
nory"162. Z kolci lekarz powiatowy stwicrdLał w 1899 r.: ..OdwiedLiłcm większą 
Iic7b; mieszkań robotniczych i napolkałem w nich na tak wielki brak powictrza, 
światła i czystości, jak chyba nigdy w wiejskim nueszkaniu robotniczym. Niektóre 
pomieszczenia znajdowały się w niskich, ciemnych, trudno dostępnych piwnicach, 
inne były bardLo wilgotne, [...] liczne [mieszkania - uwaga K.W.] uzyskiwały 
skąpe 
wiatło z wąskiego i zanicczyszc70nego ludzkimi i zwierzęcymi odchodami 
podwórka, inne jcszcze były pelnc dymu, który nic 7nąjdował ujścia poprzez wad- 
liwe kominy"163. Sytuacja ta wiąLała się Sciśle z bardzo złynu warunkami sanitar- 
nynu p.umjącymi wówczas w ChelmLY. Przede wSl.ystkim woda w studniach pry- 
watnych i w studni miejskiej, znajdująccj się na rynku, była silnie z,micczyszczona 
kwasem azotowym i norą bakteryjną. Był to rezultat tego, żc nieczysloSci przesą- 
czające się od stuleci do gleby zatfLymywaly się na 7alcgająccj głębiej pod miastem 
warstwie nicprzepuszczalnych glin i zatruwały wody gruntowe. Ta sytuacja zmu- 
sLala do czerpalua wody pitnej z Jeziora Chelmżyńskicgo, alc i tutaj sytuacja ule- 
gała pogorszeniu, gdyż przy braku kanali7acji aż po początki XX w. nieczystości 
rozrastającego się miasta, w tym zrosnąccj liczby masarni, spływały rynsztokami 
do jeziora i zanicczyszczaly jego wody. NiecLysto
ci zalegające podwÓr7a i rynsz- 
toki zatruwały również powietrze w obrębie mIasta. Niekorzystny wpływ mialo 
także z,mieczyszczanie blotem ulic nuasta w okresie kampanii cukrowniczej. Two- 
rl.yło się ono z ziemi z wozów transportujących buraki do cukrowni. Należy przy 
tym dodać, że jeszcze w polowic lat osicmdziesiątych XIX w. tylko rynek był 
sprzątany na kos...t nuasta, natomiast zamiatanic ulic naleialo do ich mieszkań- 
ców l 6-ł. Skutkiem ratalnych warunków s,mitarnych były dość częste cpidcmic tyfu- 
su brzusznego. I tak np. w okresic od początku paLdLiernika 1899 r. do 7 lutego 
1900 r. zachorowalo na tyfus w Chełmży 137 osób, w tym 4 osoby zmarł y l65. Ale 
i w 1906 r. zanotowano w Chełm...y 23 przypadki tyfusU I66 . 
Warunki sanitarne i I'drowolne byly źródłcm wysokiej Smicrtelności nueszkań- 
ców Chcłmży. I tak w 18X4 r. zmarlo 14() osób, w tym 69 dzieci do l roku życia. 
Jeśli WZIąĆ pod uwagę, że w 1885 r. było w Chełmży 4769 mieszkcuiców, oznacza- 


124
>>>
Chelmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


lo to wskaźnik 31 na 1000 osób. Wśród zmarłych bylo 96 katolików, 44 ewange- 
lików i 6 osÓb wyznania mojżeszowego. Biorąc pod uwagę, że w 1885 r. było 
w tym mic
cie 2943 katolików, 1559 ewangelików i 267 Żydów, oznaczało to 
wskaLniki Lgonów w poszczególnych grupach wyznaniowych: katolicy 32,6, ewan- 
gelicy 28,2 oraz Żydl.i 22,5. JednocLeślue wśród 325 urodzonych w 1884 r. dl.ieci 
L rodzin katolickich bylo 156 (wskaLnik rodności = 53,0), ewangelickich 62 (39,8) 
i żydowskich 7 (2t1,2). Tak więc katolicy, w swojej masie Polacy i robotnicy, mieli 
najwy:tszy wskaźnik 
nuertclno
ci, alc jednocLeśnie wysoką stopę rodno
ci, dzięki 
czcmu ich stopa przyrostu naturalnego wynosiła 20,4, podczas gdy u ewangelików, 
a więc Niemców 11,6, natomiast u Żydów zaledwie 3,7. Niezależnie od silnego 
naplywu robotników polskich od początku lat osiemdziesiątych XIX w. tłumaczy 
to staly wzrost udLialu Polaków wśród ludnoSci Chełmży. Śmiertclność w
ród 
miesLkańców Chcłmży była Ldecydowanie wyzsza nil: w innych i to większych 
miastach regionu. I tak np. w 1898 r. stopa zgonÓw wynosiła 29,9, a więc była dwa 
raLY więksLa nil: w Toruniu. W
ród 250 zgonów aż 168 przypadało na dzieci 
w wieku do 5 lat l67 . 
CZYlmikicm pogarszającym zdrowotnoSć micszk.uków był znaczny alkoholizm 
wśród robotników. na który uskarżaly się wladze miejskie w sprawozdaniu z lata 
18
4/1885 . Próbowano zapobiegać tcmu zabraniając sprzedawania wódki osobom 
ul.nanym za notorycznych alkoholików (w IicLbie 14)168. 
Chełmża nie miala nadal !.zpitala publicznego, natonuast w 1881 r. z inicjatywy 
powolanego w tym micScie StowafLysLenia Szpitalncgo (Kranken/wusverein) pow- 
stał szpitalik prywatny, który w 1885 r. zatrudniał jednego lekarza i dwit: siostry. 
Znajdowal się w uzyczonych przcz miasto pomieszcLeniach. W okresic tym było 
w Chełml:Y trzech lekarzy medycyny. Istotne znaczenie miało wprowadzenie 
w państwic luemieckim POwsLt:chnego ubezpieczenia chorobowego pracowników 
nąjcmnych, dzil,;ki czcmu powstala równiel: w Chcłmży Miejscowa Kasa Chorych 
( Ortskrankenkasse)I69. 
Rozwój gospodarcLY Chełmży stanowił powazne wyzwanie dla gospodarki ko- 
munalnej nuasta, ale jednoczdnie umożliwiał uzyskiwanie o wiele większych niż 
prLedtem 
rodków fimmsowych. I tak np. na rok rachunkowy 1908/1909 budżet 
micjski przcwidywał 229 500 mk wpływów, w tym aż 172 350 mk z tytułu różne- 
go rodLaju podatków miejskich, w głównej micrze narzutów na poszczególne po- 
datki państwowe. W wypadku podatku dochodowego wynosił on 270% stawki po- 
datkowej. Zmicniła się również struktura wydalków micjskich. Koszty 
administracji komunalnej, które niegdy
 pochłaniały gros wydatków, wyniosły 
31 700 mI:, a więc tylko 13,8% wydatków. Obejmowały one m. in. płace urzędni- 
ków nuejskich. I tak roczna placa burmistrza wynosiła 5 400 mk, a dwóch platnych 
członków magistratu 3 100 i 2 500 mk. Do tego dochodziły płact: 10 urzędników 
i fUnkcjonariusLY, w tym sckretarza miejskiego 2 400 mk i budowniczego 
2 100 mk. Z kolei dalsze 10 100 mk (4,5%) stanowily płace czterech policjantów 
i trzech stróżów miejskich. Z kolei 31 192 mk (13,6% pochłaniały wydalki na op- 
rocentowanlC i umarzanie krcdytów zaciągniętych nil inwestycje miejskie, jak bu- 


125
>>>
K. Wajda 


dynek s7koły ewangelickicj, remiza strażacka, kanalilacja czy też brukowanie ulic. 
Istotną pOLYCjl,; stanowiły podatki placone przcz miasto na rzccz zwią7ku powiato- 
wego w wysokości 52 200 mk (22,7% wydatków). Najpowal:niejsLą pOl.ycją wy- 
dalków nuejskich były kosLta oSwiaty w wysokoSci 65 735 mk (2R,6%), z tym że 
27 290 mk pochodLiło z dotacji parlstwowych, stanowiących drugą po podalkach 
micjskich po...ycję dochodów miasta. Lwia CI.I,;ŚĆ wydalków sLła na pcnsjc dla 25 
nauczycicli, w tym 10 uC7ących w katolickiej szkole dla chlopców, 9 w katolickiej 
s7kolc dla dLicwcLąt oraz 6 nauczycieli szkoły ewangelickIej. WresLcie 18 700 mk 
(8,1 %) pochłarliały wydalki na opiekę społcczną, a 12 890 (5,6%) koszta spCi"ątania 
i o
wietlenia ulic l7 o. 
Katastrofalne warunki sanit,une miasta wymuszały, a rosnące dLil,;ki roLwojowi 
gospodarczcmu nuasta dochody finansowe umoiliwialy podjęcie nie...będnych in- 
wcstycji w I'akrcsie infrastruktury miejskiej, za które zaciągano kolejne kredyty. 
W pierwszym rLęd7ie oddano 6 grudnia lH90 r. do uiytku rzeinię micjską (prLY ul. 
Hallera) wral. L chłodnią i wlasną ocLyszcLalnią Sdeków. W IH97 r. uruchomiono 
gawwnil,; (przy ul. 21 Stycznia) o mocy produkcyjncj 100 tys. m 3 gaLU, na którą 
.łaciągnięto poi:yczkę w wysokości 120 000 mk, W 1901 r. nast,wiła rol.hudowa 
gazowni. Wcdług bud7etu zakladu gazownic...cgo wplywy mialy wynieść 
81 450 mk. w tym óO 000 mk tytułem opłat za gaz i dLicrżawę IicLników gazo- 
wych. W wydatkach pf/ewidziano m. in. 6 690 na oproccntowaruc i splatę 7aciąg- 
nil,;tej pożyczki 171. 
Problem ldatnej do picia wody władLc komunalnc usiłowaly począlkowo roz- 
wiązać w sposóh połowiczny, podcjmując w 18XX r. decyzję o budowie trLcch wy- 
suniętych w jC7ioro pomostów umoi:liwających cl.erp,Ulic mmcj zemieczyszczoncj 
nii: przy brzegu wody. Jednakże w 1900 r. podjęto wicrccnia zwią....me z hudową 
wodociilgu, a następnic uchwalono hudowę wodociągów i k,malizacji, zaciągając 
na ten ceł poi:yc7kę w wysokości 45 ono mk. Wodociągi micjskic czcrpały wodę z 
3 studni głębinowych. Np. w 1910 r. LUi.ytO w Chcłmi:y 125 500 m 3 wody, co 
o...nac7alo 31 I wody zużytej dziennic na jcdncgo mieszkarica nliasta. Jak wynika 
L budietu wodociągów i kanalizacji na rok 190H, dochody z oplal w wysokoSci 
39 220 mk mialy pokryć nic tylko koszta eksploatacji, alc równicż oproccntowanie 
poi:yczki i jej spl atę J72. 
W I H97 r. nuasto zbudowalo rcmizę strażacką polączoną z arcsztem policyj- 
nym. W dniu 17 grudnia 1900 r. oddimo do użytku nowy ratusl. miejski przy ul. 
Hallcra, zbudowany na miejscu zburzonego w 1897 r. domu Roznarskiego, który 
od 1875 r. slui.yl jako siedziha wladL micjskich. W 1898 r. oddano tel: do użytku 
...hudow,UlY pfl.el. miasto budynek szkolny przy ul. Hallera 17 (obecnie Szkola 
Podstawowa nr 2). Na przełomie XIX i XX w. nastąpilo wybrukowanie ulic i po- 
10.lcn:c chodników 173 . 
Prohos...cl. chcłmi:YI1skiej parafii rzymsko-katolickiej ks. Antoni Kanul1ski spra- 
wUJClcy swój ufLąd od 1866 r. zmarl 6 sicrpnia 1899 r. Krótkotrwałym admilustra- 
torcm parafii hył ks. Aleksander KupczYliski, a z dniem 25 stycznia 1900 r. objąl 
parafię chclmżynską ks. Tomasz hyntkowski, który doczekał niepodlcgłości. Do 


126 


I 
......
>>>
Chełmża pod zaborcm pru
kim (do 1914 r.) 


istniejących już wC7c
niej bractw koScielnych dołączyło w 1901 r. Bractwo Serca 
TeLusowego. W 1904 r. powstało Towarzystwo św. Wincentego a Paulo. W 1895 r. 
S.S. Elżbictanki z Wrocławia Lałożyły w Chelmly dom 7akonny p.w. Św. JÓ7efa 
przy ul. Tumskicjl7-ł. 
Pastorem cwangelickicj gnuny chełmlyńskicj byl do 1888 r. f"ricdrich RC. 
Wicbe, w latach 1889-1911 Fduard W. Schmidt. a w latach 1911-1915 Heirnich 
E. Modrow I75 . Ubytek licLchny ludno
ci flutował równicl i na liczebność chełm- 
żYllskicj gnilny synagogalncj, której członkami byly głowy rod7in wYLnania moj- 
żes7owcgO. I tak w 1896 r. gnilna chcłmi.yńsk.l liczyła 77 członków, w tym 62 
osoby l' miasta, natonuast w 1911 r. 59 c710nków, w tym 54 osoby z nuasta. Przed 
picrwsLą wojną Swiatową proces asymilacji Żyd()w chełmi.yńskich z Niemcami na 
plasLczyinie narodowcj byl jui. daleko posunięty. Natomia
t spoleczność żydowska 
podtrzymywała swoją lo7samość wyląc/nic na plaszcLYLnie rcligijncj. Dlatcgo je- 
dynymi odrębnymi org,UliLacjami, które Lf...eszaly wyłącmie ŻydÓw, byly nic liczne 
stowafLys7erua o charakterLc konfesjonalnym, ktÓre główlue ...ajmowały się dLia- 
lalnością charytatywną. PrLed picrws...ą wojną światową d...ialal w Chcłmży założo- 
ny w IX93 r. I.łfaelicki ZwiąLek Kobict oraz stowar...yszenie p. n. Chevra Kadischa 
(Święte Bractwo), który zajmowal sil; pich;gnacją chorych oraz organil.acją pogrze- 
bów cLIOIlków lydoVlsklej gnllny wyznaniowcj. P(J.ła tym istniała szk()lka naucza- 
nia religii dla dLieci lydowskichł-'6. 
Gwałtowny ro.lwój ludnościowy Chełmi.y w latach 80-tych i 90-tych XIX w., 
a w konsckwencji i szybki W.lrost lic7by d..-ieci w wieku szkolnym powodował ros- 
nące zagęs...czenie budynków szkolnych przy ul. Tumskicj. Wystarczy stwicrdzić, 
żc w 1884/1885 r. bylo 482 ucmiów w szkolc katolickicj oraz 212 uC7niów 
w sLkolc eWeUlgcllicko-żydowskiej, a więc łącznie ó94 d7ieci, natomiast na Wiel- 
kanoc 1898 r. w samcj tylko szkolc katolickicj było II0ó uc...niów, w tym 570 
chłopc6w i 536 dziewcLąt m. Totei: wiosną 18Y8 r. podjęto hudoWI; I X-klasowego 
budynku s...kolncgo prl.Y ul. Hallera l7 (obccnie S7kola Podstawowa l1f 2), kt')ry 
ukończono jesicnią tcgoż roku. Przenicsiono tutaj s7kołl; cw,mgelicką i wyodręb- 
nioną katolicką s...koll; dla dzicwcząt, atakic umies7czono Prywatną Szkolę Wyż- 
SLą dla Chlopców. Natonuast katolicka sLkoła męska pOLOstała w starych budyn- 
kach przy ul. Tumskiej 178. Ostateczne rozwiązanie problcmów lokalowych 
sLkolnictwa elcmemamcgo w Chełmi.y przcd pierw!....ą wojną światową przyniosło 
podjęcie w 1912 r. budowy drugiego budYllku s7kolnego, zlokaliLOw,Ulcgo prLY ul. 
Piotra Skargi i ukońc70ncgo w 1914 r. Do budynku tcgo przcniesiono katolicką 
szkolI; dla chlopców, natomiast w budYllku przy ul Tumskij 10 (obecnic PrLCdsL- 
kole) pozostawiono cztcry ponileszC.łcnia dla katolickicj sLkoły dla d..-icwcLąt, któ- 
ra nie mogla pomicścić się w calości w budynku przy ul. Hallcra 17 179 . 
W omawianym okrcsie dokonal się nicwątpliwy W.ł[ost p()l.iomu nauczania 
w obu szkołach ludowych. I tak w U
82 r. w szkolc katolickiej bylo 6 nauczycieli, 
a w szkole ewangelick(}-żydowskicj 3 nauczycieli. W 1888 r. szkoła katolicka 
przckształcila się z 4-klasowej w 6---klasową. W 1896 r. by lo w niej jut: 12 naucLY- 
cieli, a w cwangclicko-żydowskiej 4 nauczycieli. W 1901 r. w ó-klasowej katolic- 


127
>>>
K. Wajda 


kiej szkole dla chłopców bylo 615 uC7niów i 6 nauczycieli, a w katolickicj s7kole 
dla dzicwcząt 587 uczcnnic i 8 naucLycieli. Z kolei w 1905 r. w 6-klasowej szkole 
dla chlopców było 716 uczniów i 10 nauczycieli, w 6-klasowej szkole żeńskiej 763 
uczennic i 8 nauczycieli, a "': s7kolc ewangclickiej 373 uczniów i 5 nauczycieli. 
Wreszcie w 1911 r. katolicka szkola dla chłopców liczyła 750 uczniów i 10 nau- 
czycieli, żeńska szkoła katolicka 767 uczcnnic i 12 nauczycieli oraz nauczycielc, 
natomiast szkola cw,mgelicka 292 ucwiów i 5 nauczycicli 180 . .Ic
1i idzie o program 
szkół ludowych, to w roku szkolnym 1910/1911 w katolickicj szkole dla chłopców, 
w dwóch klasach najluższych (VI-V) było po 17 godzin Ickcji tygodniowo, w tym 
9 godzin języka niemicckiego, 4 godziny rachunków, 3 godziny religii oraz l 
godzina 
picwu. Z kolei w klasie IV były 23 godziny, a w klasie III 28 godzin 
tygodniowo, wreszcie w dwóch klasach najwyższych (II-I) po 30 g(xlzin lekcyj- 
nych tygodniowo. W klasach od IV-I bylo 8 godzin języka niemieckiego, po 4 
godziny rachunków i religii oraz 2 godziny 
piewu. W klasie IV dochodziły nowe 
przedmioty: rysunki - I godzina (w klasach III-I - 2 godziny), geografia - 1,5 
godziny (klasy lII-I - 2 godziny, przyroda - 1,5 godziny (klasy 111-1 - 2 godziny), 
ginillastyka l godzina (klasy 111-1 - 2 godziny). Poza tym w klasach 111-1 było 2 
godziny historii, a w klasach II-I 2 godziny geometrii 181. 
Uczniowie i uczeruuce obu katolickich szkół ludowych hyli w większości naco- 
dowo
ci polskiej, zc względu na dominację Polaków wśrÓtt katolików chclnuyńs- 
kich. I tak w 1911 r. w 6-klasowej szkole męskiej w
ród 750 uczniÓw było 703 
chlopców, którzy pochodzili z rodzin używających wyłącznic języka polskiego, 26 
chłopców z językicm polskim i niemieckim, a tylko 21 chłopców z rodzin, które 
używały wyłącznie języka niemieckiego. W katolickiej szkole żcl1skiej wśród 767 
uczellliic by lo we wsponlliianych grupach językowych kolejno 723, 36 oraz 8 
dziewcząt. FaktYC7nie globalna liczba dzieci narodowo
ci polskiej w wieku szkol- 
nym była większa, gdyż pewna ich liczba nic ujęta w powy/szych zestawieniach to 
potomstwo robotników sezonowych, kt'rc wraz z rodzicami wyjeżdiało z Chelmży 
wiosną i powracalo na zimę, często po Nowym Roku, co nickorzyslrlic odbijało się 
na wynikach nauczania, jakie uzyskiwali w skróconym okrcsie nauki, Stąd też dzie- 
ci te potrzebowaly często kilka lat na przcrobienic jednej klasy. I tak w czerwcu 
1907 r. tylko w katolickiej szkolc elementarnej dla chłopców, gdzic bylo 716 ucz- 
niów, w tym 652 z rodzin używąjących tylko języka polskiego, 50 uczniów z języ- 
kiem polskim i niemieckim oraz 14 uczniów z wyłącznie niemieckim językiem, 
naliczono 50 chłopców, którzy nie uczęszczali do szkoly, gdyż przebywali z rodzi- 
cami poza Chełmżą. Pochodzili wylącznie 7 rodzin polskich. Z kolci ewangelicka 
szkoła ludowa miała zdecydowanie niemiecki charakter. I tak w 1911 r. w
ród 292 
uczniów i uczennic bylo 275 dzieci ewangelickich oraz 17 żydowskich, natomiast 
pod względem językowym 290 dzicci używających wylącznic języka niemieckiego 
oraz 2 dzieci z językiem polskim i niemicckim l82 . 
W roku szkolnym 1884/1885 były w Chclmży 3 szkoły prywatne z wyższym 
programcm - dwie szkoły dla dzicwcząt o łącwej liczbie 69 uczerulic oraz jedna 
szkoła dla chłopców licząca 35 uczniów l83 . Wedlug 1prawozdania z 1896 r. 9-kla- 


128
>>>
\ 


¥IIi.... 


:t 


, 


ł 
I 


ł. , 
'Ił 


Fot I. Herb bid. upa Diece
ii Chellllil/.I/..iej 
 1143 r. (Katl'lba 
Chellll
\Il.\/..a' 


"': 


. - 


..... 
- 


l 
....... 


N
"- . 



 


.;.
 
-, "'" 
.-. ....... 
-- ,.. . 
" ,......
, 

ł... .,., "" 
.... -
. 
.. 
'.. 


.. 
Ji#:: 
...." 


.. 
.-... 



 
... ., r. 
... 
ł ..,., .. 
- 
- 
 
... - 


Fot 2. Fmgmel/t 'redl/io,,'iec
1l\'ch /Ilum'" ob.-omn'ch 
 bmlll/(
>>>
A \1 pl i L-\.- f")' '-'; \\ ...':' 
fI lb'f"'-\'JI-ł n)I)C "\Ir -\..,1 


"' ,n.. 
l J 


] At-.(.lV(\l.
\l 
(tt""\O\"1' \ 
, . :)1.- 


' 


k-t 


"ł 


.- 


" 


. , 


_. 


-- .- 


., 


Fo/ 3. Po/wierd:e/lie lokacji mill\/a Chelm
y /la prawie ma:clehllnkim pr:e: hi
kllpa 
chelmi/l,/..iegl' i pome:al/\/..iegl' AII(/r.eja Ol,:mn/../e:o: 27. n.J IM8 r. (ArchiwlIIII PlI/I.\/\\'oll'e 
II' 7inmill, A/../II /llIlI\/lI Chelm:\; .wgl/. I) 


:' 
'1,.,'..1. ., '.-..-,c 


.1' '. 



. 
.u,.
 h.., 
-'
. 


.. 


". 


'.I 
. 


, ' 
....,s ..61
. 


.. 


-' 


f 


I"OI.J. Wpi, \. dl' /.. 
ięgl cltelm
,\Ih/../egl' sq//II 
IlIlII//c:elll': /ń97 r. (Archiwllm Pa/l'/'olOlIe 
II TO/llI/ill. A/..w mil/.\/a Chełm
,\; '-'R/', 5)
>>>
ł 


-ł..... 
- 
, 


u 
.. , 



 


. 


-ł- 


"- 

 


... 
, 


.. 


.. 


..... 
,. 


......... 


'"hoi 


; 


f 


Fol 5. I\lIledra Chdm:Ylld.ll od .,'roll" je
iora. FolOiira/ill 'pr
ed IY2U r. (ZliOT\" Biblioteki Miej,hej 
,,'Che/m:'.,') 


. 
,., Ił 
,. . . .. 
, .* . . .. . . . 
. . '" . . 
I ... .. 
I 
. . ") 
" 
" 
.. 
" 


t 


. .1 


Fol 6, C"I-..m\\'IIill Che/III:'II ". /902 r. (Zhion- Hi/J/iolt'I-..i Miej.,I-..;ej \\' Chdm:',')
>>>
..... 

r
;;- 


"' 


-- 

.... . 
 
... . ''':'"tł-3tO;: 
1"9 
-Y. ';'Ł":..
..%--'-' 


' .
-':»
:
 


... 


./ 


- 


j 


,... M 


, 


ł 


.. 


t 
I 


" 


T U! i . 
r 


.J.n 


Fo/I( Ulica C"e1"''''\
a'' /J07 '. (Z/nor\" At VOTlln \) 


" 


fOl 7. Rtl/lIs:. .\llIn : l'r:do",1I x/x i XX \I. 
IZJ,ior\" Hih/IO/di Miejs
leJ li" C"e/IIl
Y) 


.. 


, 


.. .. 
. 'I' 
" 


. I 


ol! 


\t 
-t' 


. 1 
Ilł
,
' 
 


.. 
, " .J 


ł 


fi ':.C
 . 
.\ 'Ił 
- -------!
>>>
C\.iLMSEt. W. 


c , 


.. 


'. 


;\ 



. 



'!I 


,. 


.. 


II 


\! 


\ 


. , 


.. 


. 


r I. ,. 


-,.... 


I. ;iI/ł!I/JI.. 


, , 


, 



 


FOl 9. Wid,,
 
lId",dlliej c:.pci CI'('/III::-.\" ,,
" 1')/0 r. (ZhioT\" M. nom,,-,") 


, 
. -- 


- 
- 


.- 


. 


"' 


'\ 


)c 


. 


. 


Ful /O. K.,. JÓ:.e.( Wn"c:'lI w IIl1l11tlur:.e 
powslańca wie/
opolskiego,piem's:.a polowa 
1')/9 r. (Zhi"T\" M Dora",y)
>>>
: 


.. 


. 
..lU, 
'h 


.. 


.. 

 


;-4 ' 
,y . 


. 


( 
iii 
,.. 
... 


ł
 
.. \- 
. 


. 



 


. 
.... 


ł " 



 


.. 


, 


.. 
. 


" 


, 


... 

 


... 


., 
,.."..ł- 


- 


.. 


, 


--. 


" 


Fot//. Powitali;" 

o;\1. Pnll.idt 1It1 Rwkllll Che/m
\' 2//IY:!U r. (ZJ,ion" Bihlio/t'l.i Mie).\l.le} II' Chdm::XI
>>>
',o 


..:: 
QII 
'= 
1.....- 

 

 
"U 
.
 


D" 



 


,..' 


::'_:;.
---ł 


.
n 
= 


.-' 
" 


e.J 


I :::.--__J 


r
; 


VJ 
O 



' 
" 


tD 



 
N 
Q 
r- 
.., 
"'CI 
CI 
Co 
rn 
O 
''I 


1 


n 
-j.u 
['oJ 
..... 
0::1 . 
...... 
E! - 
c 
'3 
c".. ! 
E::: 
'" 
... 
Co 
tI 

 
C 
o 
Q 

  
'Et - 
.", 
O 
c::. 
- 


-, 
, 


'-' 
E3 

 



 
r:I 
'" 
;:: 
o 
.:.d .. 
C 
... 
"'CI 


!imL; 


I 
 I 
I
 
I 


I 
I I 
I ...: 
I C'J 
1::':) 
II . c.n 
- 
ca 
:eS 

 
Et 
.:.d 
...,. 
- 
'" 
a 
= 


- 
1'- 
II 


 I 


.- 

 z.:II 
. = ;:::11 
e. ""=J ';!:J 
8 
 .1; .:I
5 
.a.::g 

i
:; 
fa) 
 .1
i


 

 
 .g
:
 

 
"- 
 :Ni5.;
]
 
.!ł ;-


to.3
- 

 





:
 
N O...M....s u 
g ;
]



;- 
C) 
c. 
.
 
Z 


1 


: 
.=...: 
 
 
 
 
 .
 
 
 
 

. oJ o: 
_ 
a
allll

 ;
-.;Im
d
:';
.o;)N"3a; 
a3 

z
.;
 N 5-=.
w..;-
 Ej 4I
a.;;- 

 
łn ..&:I
ItI-=B

E:t _
eoNt£

 

 i_!.

:H
 
.r





 
:» "i):',: tł:-g 'i _3 eo

 
 
18::; 
 _ 
 
G) A.. 
i::
=1'.Q

 .

tr-gc


-""! 
.
 



-F


;
j

:




 





 


.... 
 


: 
. f 
, 


.- 

 
-ł.. ) 
rJ) ':
e:-

 
.-.. " 
-$ 
..
 
:... 
N 

 

 
.- 

 

 tHE


:: . .
 
s... c "j..,= 
o..

 


- 
:.."'-) 

 
- 

 

 
O 


_"I 
.. . 
-, 
-- 
""--' 
(..... 
'-" 
O- 

 
. 
t: ł 
"'O :$ 
:3 
 
- - 
O 
('\ 
. .... 



: 2 



 



 

;1
 i
1
 
;:::Ja
.
L:';.; 

n
i!H!l 


- I 


, , 
. 
, 
.:I 
;.. 

!i:
:
:i: I I c 


ih:;
::
 E 



; E; 
: 
- i_L- 


I
 

 
I:,;) 


""" 
""" 
I
 


.
 !






{il


 
bJ)N-,:I
eo
 _
 ...I:IIG 

 
:;;.. 
 
 ': 
 
 - 
 ..:.
 
 d 
CQ 

.

'C 
U;;D.. 

eij 
a 
 
ca..G,::Q.. g .;!tCJ g&.! 
 

 o - III . o o-g.
.g...
.... .!._ 
-;;Oc. ..:gB
-.
o!!.gge
"'O 
1:5 

-!.-.E..r::I:a".;
c..
!:
 
= 
 
. t& 
 
 
 
 ; _.! 
 
.E. e 
-.:::s 5-. CD 
-:: 
 
.
:iJ -. g :::11 8 bl_
 
cu Q)
nc..ił:N

NC
 -g.... 
g .- 
 
 !! g ił: S 
 G C)': 
 
 

 
-;;..0 :-8 ;;c..
O,;; 
:
.
 i 
I:I 
.g!
!5:
 
 

 

 


..r::I





:£


 

 




Ef:

=
;;; 


.=: 
C;; 
Co 
co 
= 


"8 

 
o 
"'CI 
"g 


ta 
"" 


............
>>>
I ł ';
"
;i:; 

s;::
 
 
ii!!;:!: 

HH!
i 
r"';;,: 
H
:Un 
CI;. ił :::
: 
.....a.t: 
2:1
 


.. . 
E;: -:-- 
 

 


1

 


ł--. 


"
 
...
{J . 
'
.... 
" , 


..,. - 1"'- 


I liii IiI 
!!mm 


CI 


. . '{ 
 




 
.
lt:;.
 



"'!" 
. 
.. :...." . 
 . . " 


, 

';'. 
,łr: f!:' .
 


... 



 '. -.
'.'l' 


.. 


,f. 
!-. 
Ą ,,' 
.. 


'I.(L" 



 

-- 


1.. 
 
. .: ;"... 
",' 
 ... 


""
 
11 " 
&j
 

 ó 
 
;;. 
 O 
'O -:
 
C 
-; 
r:s O" 
- -"" 
eJ) V5'
 
. " 
..!:: .:: 
U 
.

 
r# .ć E 
t1 -

 
- c 
N 
 I"J 
L'J u 't;' 
:.. ""'" 
; 
 
 
'" Ol 
r:s q IX 

 
 
::s 
 :J 
U "';:I 
 
...; c 
(.') -: 
 
...... I: o. 
.! 


E 
3: 


- !J 
... 
" Ó 
Q
 
, o 
...
 
'" 
-" .; 

 c 
," 

 o 
" 
1-", 
"'50: 


o 
E 
III 
Q.. 



. 


:i. (; 
(j) E 
 

 ]
 
-ID 
 
 
- -;: 
c -:; c 

'" 
- "" I 
N V) 
U 
 . 
O 
::: 
a... :.. 
...... 
 
 

 :;Jo,:t 
C 
-= 
...
.a 
 
.!! E 
!J ... 
&.cx 
1\- 
..:a- 
£ ... 
-" " 
i
 
.:: IX 


. , 
:.... 

.ł. 
.' 


(j) 
N 
III 
'"' 
r:s 
- 
III 
o-I 
r:s 
z- 


CI c t.D 
u o GO 
;. 
 . 
Ol Ol .. 
;
. Z 


I 


N 
... 
....: 
o 
II:: 


. 
rc::I 
c:: 
a.J 



 .
 
te 
 

 :c 
rm.a...-= 
" 
c 
" 
c. 
" 
II. 


. 
=- 


N 
1"1 
Gl 
... 


I
J 


" 
.. 

 


rc::I 

 
.c:: 
'-' 



 


" 
';: 
'1:1 


....: 
Ol 
i 
ił 
N 
U 


.
 
r-...... 

 
=- 
. .......... 


" 
,N 
E 

 
oC 
CJ 


la 
c: 
la 


-.. ::''':'!'J-'':' o.g
 
°0 

1!--ł" .. a.-o Do 
!=. el::il:SliCl:lł"r:::I: ......- 
Oc -: t
!,.,g ił ił :i
 

-: g,g, g, S -= -=:; E:- ];; 
-= e: ! n t' 8.51: .. =ł .:; 
;, : 

iIIt 

:.... .:9"':
ti
o-.:: 
:
 -:=;
':
::
it.:
 


 


;








 
g! 
=


;'
;



 
!łJ!ljl1łt!l
jj 


. 


0-. so.;..-3.... 



 
g-.N p 
Ę
:t: 

:; 
ł

 

!. = 
;;. ił::l
 "'.:S 
 
-= '" 'g"; 
.:-;. ; 

 


 5::::: ;- 
.CI: c.

 !:
 1:1. 

 g:;
.;:
i
 : 
Gl 
g=!.z
.: 
 
:;: -:;.!
!'5;= oC) 
:i: _.. 


;;- o N';.;: :1 
.= 

::
;:;..:..;:; 

 -[;
 
::g 
... 
 B . 'Nr.I 
1ft :e
ta.c.... 
.! o;;!a::jłEl:!ro:.g 

 f;roo:


.t'.,.;
 
.:; ;:ł
D.=
::.
, 
f 
 
!"2.
c: 
u :




:;
; 


:
ro::;E:g, 
i!-:4
N


: 
N
;.g
;";;":. 
:t -; oJ:'i: 
 z_ -;"
 

g, r:I ił_ ."O!:. 

..!: 
 ił

':-g, 
.E l:I.i
 g if'
 
 
;

;!E;,].
 

5::
&..; 


-- 
ClI 
.- 
N 
'D 
Gl 
.a 
ClI 
.- 
I: 

 
C 
.... 
O 
al 


.e 
... 
.... 
., 
- 
::I 
U 

 
., 
-CI 
... 

 
.
 


!J£
ee
s;'=i
ł 


g 
'

 

 
 
!11Q " d ;! 8'.3.0..  _ 
';:'.128.1:?
!-F'1.
ł- ,Niii
; 
;j
' 
-j""

 h[
!I fi 
-:_ 

J,
 





.Q
;!!!!j
 "it
 ł ;l ..1ł
 
..,.o
&.. a.a:9' 
 Ai ..:.: 13!(;. 

"::a 1ri.
.
 e 0'i 

. ;;,_& 
" g...._


.. lllji, s,. " -!'J: 
t3::"
:iU
 8"" _ ,..i"l!- 
gc" 

 o! 
 
.:: o 
 '8 
!j .. /, 'Ji o; 
 ,o:: J E 
I .:.c = 
 
 
 :ac. 3  
 ::. 
 ......0 _ ....::: '=" r'"' 
H'::;

H" 8. za'C 
'
H ,,
I:
 
¥,:;
SŚ


 ii,-.. 11.01 ....,.Oj ,..: 
-' !! E: ,,""""j1-jc :;-- 


. i 

;


iii

H
 


;p
;
 


-- 
". 
C 


:: 


"
 

 
-,.... 

 

 

 
::i5 
.
- 

 


" 
- 
-
 


-
 
t:: 

 
:: 


-- 
'" 
C 


.
 


'- 


g 

 


-. 

 
;3 


roi 
.... 


.....
>>>
I 


ł- 

- 
...... Ił 
. " "' lit.. 

 
. 
 
.. " 

 ! -. 
- - , . ., 
tI \'I I.;; 
 
ł '\ 
""\. l 

" 11 Ił 
. 
. . .. 
, - 


Fot 13. Gilllllll:;jlllllll' ClII'IIII
_". o/..re.f lIIi{d
nl'oj"IIII\' (ZhiorY Hih/iv/e/..i Mi''j,/..reJ .,. C[,e/IIIŻ\') 



 


- 
\ 


- 
. . 
tli 
,j r . 


.. 
'.ol 


, " 


==Ł 


--- 


==-- 


""" 


(. 


-..' 


5- 


i 


. 


Fot/-I. Br",mr rpo
Jril';,,
,' POlIIOlI ill). ,/"" 
 o/..rnlllllięd
\'I\'(};"l1IleIiO tLhio/\' llih/iote/..i Mie;\/..iej II' C/II'b,,
,')
>>>
:
 t .J- 
\ 
.. 
 

 \ "- 
, 
.. )P 
 
" \ 
... 
.;I"r. 
--- 
, 
.. II 

 
'7 
.-. 



 ł 
. .. . " 
, .... . 
 
.: ... łł 'L. 
, '. .
... 
. 
. . . 
., ". . .. 
. " J "'- 
'ił l 
.. .. 
t .. 
, " 
ł'
 . . 
, 
J. .... 
" 


, 
. 
. \. 
. 

 
. . 
# 


.. 


\ 


.." 


. .. 
.. . 
ł. " 
. 
, 
, -.. 
, 'r 
t 
.. 
. 


:;;. 

 
3 


: 

 
:;:; 


'" 
r, 

 


ć£ 


::r 

 
:.;: 



 
- 
!: 


v 

 


....
>>>
. 


ł 


ł 


'! 


." 


, 


., 


... 


fot /ń. ..Km/"" 8mct,..a II.I/I'
"''''
o frtlllci':ek 
Grtl/lwłn
i. lata 3U. XX łł. rZbivn 11.. 
Lllhllm
iegv) 



. -..-..-. 

 ... 


. HH 4 



 


'II! 


.. 


...... 


,. 


- 


,* 


, 
. 


... 


. 


.. ł lO"" 
'" . 


, 


. 


) 


ł 


.... 
I 



 


'III 


..... 


Fot 17. PO..1ł ifC'IIie s:tmlt/am 2-1 POlllor.,
iej Dm::,",l\ Harcer.\l..iej illl. 7..ałł i.,:,. C:anrego łł IIJ32 r. rZhlOn K. 
LuhJIl:
iego)
>>>
.. 


t _'" 
\.,,
 .. " 


# 


1Y 


.... 
ł ł 


,.. 


'" 


\.... 


,. 


,.. 


" 


" 


ł--. 



 



 l......... 
;'" 


. 


t 


., 


-- 


ł 


., 


.. 


. 


0- 
j 


.,.; 
'"" 
0-. 
-
 

 


" 
""- 

 


::: 


. 



 
(5 



 


-@ 

 



 
.. 

 
s- 

 
:.: 
.... 
: 
%- 



 


::: 



 


..::; 


.;. 


- 
'-'
>>>
)er \:ltakom;UD: ar 


ale 
Ortepo11ze1behorde 


1.A11gc. e1nc 

CCI 


2...r:;.ftc 


3 u. 4 


5.
'rt.i.: 1t:.l 
riGht: 



r 


h.ulnDeC.den 3.ApriJ l
j/ 


lR
ebe!,!
..!


.L - 3. 4. 1q11 . 



 11.
.
' rrurdcn h1er uc1terc 17 PoJen von or 
St:no Thorn :rcct,'eno. .ncn lmrl m,ch dort ':bcrf::.hrt, 
\'lci 
ic in VrrG.:J.clit stanucn cinc:;.' !,O' nl
chr
 '.ic:..: 
Dtc,nlh:;hc\'iCCW:l
 
=:\ł-.-:ch
;r ::i..bc:1r;.::ic!:i. :u r ('1nc DO c: 
bct,.ti.::;t zu IlI-bom. 
cric
_t 1
1cri.i1'cr 1:: L tlr.:1 
:crr:' ':f' -,- "i 


.
t(!1 in 


!'ro,':u,'l'.. crctnttct ..:orIIC!l. 
son
t \.,"UrCcr. \"crdUcj.tl: ( I.::'
j.('
_ 
Vr"r l , _ tr'n 
- r roll"'n l!ic!
t Cf"'""':!t!C' t.. 
I!
 clnil:c.n rE''':_(r-. :;in(] POlrr...ul. 


('

 


:.itr 


::,,:d' fr' 


tT
 3r' :.r -r1.!"(.rrC':, 
ł!:""I':I,:: 



'r' c!:t. 
:.'O
 4 


'01.
rc
1 d....f; '..r
"':i t.....-.
 . - 1r;'
:
 


\ 
'it'.:!. I. r , '1 j 


r..., O!""O p.. 
=-_'O 


i
 


, 
 
 '1"'---' 


.!..i:
 .. 


'1' 
'lJr
c
:t.. 


if Ver;.-"}r.
.. 


_' cv' 
:e!.': 
 


i..... 


.l[: ::.. t;..
-'G..!.. IJ-' 


I I
cv.--e;;,t a t d...:ch.:'
"E iC' C....:::it 


c
:' c1-:';e", 


3 T'01.-"1e1ntcr,4 1.-H'.llntr:':'ht c
.:'ccr.(j .01.- 
'::,'cht! e1e1:er. 
ler 
ol.- ''-

lt. ci:..:, r 
a':\'lif' 'tr'; t''l1.1"''c1i1"' ..u 1_
..3.. 1/ 
znr - o11:z.ivern""
1.ii
:r. 
Y:
kCl j :
r:--ch ..,'
:(I!1
:o;t. 


'.1 r 1!:1 "cri'"ht v': 


.5.4- . 


In drr -"eric:__to:.' it \'-ur\
, 


1:'
 


1'''j.,)"r.nn1'' icilti 


\'rr:':r"1un.
(..!l crtci t, 
":7 "1), rtrptun -fi'''_
 i ,.J 
'.J -:. i, :',. (" 


.. c:
'.:'- r
,:- 


:"'Ch'.C:.tl1.n(:.3 OJ!::. 1:. n \';"{fł':)';. 'I i:.
1."h ,:"1 '
'.
ł:r.'1.'-,.r 
,'rt" "'l
 -
\':
rł-"vr:r:.c
:. 
 , I -"-rl::
11;{\ .:.ol"':.... Jj 1.r
1c;iber- 


cc' _rei tU!l
 .l.t!:r: 1 (, 'C:-iC:
1tc vo!"'. C ..
 


cer 8cj'u.... 


Fo"'1zci - ])i I :t.-i,t' .er:-)t:.
tf
t.cc...::ic r'ic d

u f"r- 
-:-or('":I
r ichc.' ::r l 
 i:
t..' c', 'pr:!ci..' t!..:
 c
c..;'
1rch!..nchl

. f 


.........
>>>
Durchsuchw1F,en 
urch' ..f",'hrt. 
\r:! 1-'.j.4 ,li:' 1.50 Uhr,vmrtJc .,ureh lcn St"booff1zier d.8ch. 
1"..1 der Rr"il!ru.n, in ro..b....r.."r rrr 'ajor IicIxłrn di" !;chut,,- 
poli2:ei- -;11' ',otnbteilun': probca1crMiert. 
Aro 16.3.41,um 1'5 Uhr,wurd.. ..ur c'I.." rktpl:'.tz dic ::c1tJ ,n- 
c"denkf"e1rr von tJ..r 
Iehr"'l"cht dW.-C!1. ,"f:'hrt. 
AD der Peler: h":.en r'u:
r (!I'r '."!'hr- 'rht 
l\ch 
. t 
 iroi\(''' Ver- 
h 'nd d",r T'f.D_
P te i' . 
',uch VO:. cJ"r :-;ci,utzpol.- 'ic:::.t..lt-.i'w' .: r 1, Ab- 
ordnutl.E 1 !:;t:-r' v.... I Grlln 
 v
rt".,.'t#-n. 


ur 

 GT'I
r
 -J 


l'...... '/('rJn.hr::;r"'.:-;,..!u1..... !;ir.,t1 II". 
.t. c! - 


l.ut7.- 


.o'i....
i-.i 


:.__t.
.t".. pi!l:": 



-
 
,"".. 


\';or(
("n. 


_",..r "r:: 


r. 'r.-t c1
:: r("'i

: ':'h
'.!" 


c!" "i'r 



11.""'p'-rl1. 



.t_...
 1-:'. 


11 


. ch-u 


,to" i
' ,'1' et. 


r1.!"_ 


Cr 


i. 
 f" 


ir 



::.o. 


1). 


1 r J.'tr' _ o : . 
,,'ch rl:-,::,c
 ." i 
cinc 


7-" 
'l. 


17. 


i 
;ti nunE .,er 
ruppe iat 


!Jrr 


.::, k. 
 lO....u..:" S 9- ,,-, 
: 


fol 1'1, SI'muo:tlullle H/I",n1"" policji "i"m;,'c/"i"j - /..u"'IIIIU 11J41 r. (ArclIlII ",,, Pum/lloll'e ". 7immill. 
SluTII."'", P",liultJlI''' l\' 7i,runill/1J31J---/W5, .HglI. 3)
>>>
. 


,..4 


... 


.. 


... 


ł 
,
 


- 


\ 

 


I 


-... ..t.
 


Fo' 20. f..al'lil"a Ma,M 8ml..,,:; C
:.\",c1"l\nl..i.j /la Rial'J Cm 
.. ",,,I .1c
lO"'/I/ .""'/I/::\"Il..I..i/l/, \I \'III"I(/\w/la \I 
/f.):!.7 r.. 
/li.\
co/la \I I'NO r. (ZJ,ion" Uillio,..I..i M;,'i.\I..;.
i \I' C"dm::.\') 


'" 


ł 
, 
." 


....... 


,. 


-- 


łi: 


-i: 


, 

 


",. 
. 
... 


.. 


Il-., 


... 


't'. 


... 


.; 


. 


, 
,t 



 ;ł
 
. . 


.. 


'\, 


.. 


.. 


/-0' :1 
CIII'IIIr\ 
If.).'f.)-/
 


rOIlIII /I ( lIlI(O'1 
IlOmolllUlIIIll ," lali"" 
I P';:I - (JJ...ltplllllll IlItlt'ro" .\J...i, '"o 


...........
>>>
\ 1:11- 

\

 


.,.-----v-- 


.. 
. 


Ster

eurkunde 
(SIandesami Auschwilz 
 I 
]Jer £wen.6a.h'U?" Akń,;.rt.
 


Gl 


...- 


Nr. ./ Uf 1/19.f£-J 
f'4'h ń..bc2U$V 
kthotvch- 
wohnhall :".(.lr....;'
- ,7t-ńO/"'dl'l'.t ,h.... J f1'-ttr !hor1V- 
o _ / 
I I
',,:--.l..t..(f:.'- ('l
.

 
 um-/2-Uhr-,t.r:. Minulen 
in lI.wcdz"h łv:1;/!t 
X.{
/v-l7'-..2./'/t' verslorben 
'I' '..1 
 I. 2u I.
O IJ - 
D rlr Verslorbene war geboren am {l'r--n,r. tJ 
1II"tz
"l'AO..L. I'; l't. (./ 
t..v 


Slandesaml Nr. 
Valer h.::ln.
,;j2t" ;'d';;'n!a.U/K/ 


I /. .'f-.,._-t. 6 
MUller ,t:O
d...lJ. 
urot:
dU
 9l oroe
 
Jd61'O"lAl; 1,-. 


-oeFversi"orb-';;

-:
r'.'....,:;.
-
;-
 r.:;lel -".l..t 
Ą .:.J.I1
-bcW. ",u .ąib0rie )td!",oŃ.I'A t. 


'J 
1€ł.:.L-,4t"
- 



USChWIIZ, den - J. l"'::Ju.I'r -194 Z, 


Der Slandesbeamle 

 


. 


, , G

mmmfr1Ji 


r 


. 
JeI) 
" . 
ł;. 

 
[ 


. 


. 
.4' -ł. .., 


. .. . 
.., ,. 
11 


. 


'" 


-.. 


-.A

 ,..:.;..
 .,).
\ 


. 


FOl 22. Zdjęcit! l'ol;njllt! m;t!,
l..ll1"" Clu'lm:.,' SIlIII;.,Iam I\;illllh/lllm(l ora
 :.£II\'illl l Om;"II;t! O .'m;en'; '" oho
;e 
Ol' O,'''';ę..;m;u Ol' 19-12 r. /Zh;on' l'r\lmt/l" E. NOIwcl..;ej)
>>>
f .. 4.1 
. 
'
1 .'ł' 
.. ł  -ł'"- 
""-.. 
T .t., 
. ł.: I 
O' ",... " " 
. Ił 
... t. : 
 I 
lo , 
'i' . , 
--L 
(, t. - ł 
ł ... 
, .- ..... 
- 

. 
r- 
\.. , 
" "
ł 
. (lo, 
l" ,.. 
, 
. 

-: . 
, 
.' I ... , :; 
.. "- 
1, ... C. '"' 
. . - 
l". r . 
 
l' l' .....--... .
 
,,- I. , .... 
 
, 
, . .. -: 
, , ': 
'-tt-ł t' ło. ': 
, , 
 
. 
.. 
',t ')- l -'o 
£ 

 . . 
 
., ., c 
, . , 
 
f " " 
 
. \. '" ] 
'", 
 ł " 
\. . ::: 
.. fi , .,..; 
; '" 
,\ ... , t - 

 .... 
\\. - l -
>>>
ł-" 
lI'ft .. 
JUl 1111 
Q..łl 
. . u . 
-ł II II I 
 
II Ił '. 
- - 
 
- - 
 
'. 
n dh h 
IlU III 
.,1 III I Ul 
u 
- .. 
łlo. 


Fo/24. ,"Iiej.'''/I i Rl'l'J1/ou'/I 8i//io/e"/I P"h/iI'::JIlI" Chelm::y. .\//111 
 19W r. (Fnt. K. Pają") 


I , 
I ł 


111 


'" 


- ==-..,. 
I 


'. 


. 


.- 


11 


Ilt 


l. 


.. 


ł 
, ," 


... 


.. - 


- 


\ 


J - 


fili .. 


- 


... 


- 


Fol 25. O"il'llle -lO-leda " Chelm
: -'l/III 
 199-1 r.
>>>
"'. .. 
..'w1II 
'" 
.1
 .... .. 
I 1'1 
I j 
II Ii

 ... 
,. ,- 
,I ! 
,- 
, ł 
! " 
, 


Fo,26 Cukr"''''/lI Chd",::a, 
/(J" 
 IYN r. (Zb;nn- B,hl;OIek; M;ei-,kll1 n' Cheł",;, I 


, 


, 


., 


ł 


.' 


Ot 


" 



 . .. .., ..- . " 
., 
... -- V\of 1100 w- . - 


27. CI",,- ",i('.'
a"" Sil. C,'cyfi;. Ju";łeu.,
 /25-ł('(';a ;.I',,;c',,;a. IYW r. (ZJ};on M. Omcm \'1 


...........
>>>
-,. 


e cu 
..... 
CJ 
;.., 
'tI 
II 
-=-=! 
"'i 
-Zj 
ClI 
CI-
 
... -N 
 

!il 
CI... j 
"Z! 
W! 
II 
[3j 


- 
a: 

5 
-= 
i
h.: 
:s
 


 
3: 
CI 
.... 



. 
I 
oC 
z 
w 
U 



 
2 
i 
.. 


oC - 
:
 
i2I 
'% 
U 


.z 
w 
(3 
w 
i 
:III: 


2 
a:: 
z 



1 


F j ::._
 
- -- 
1!B 
L.. - " :. 
;:: -=- -E = 
- 
 if 

::

' 
- .:: r-.. _ 
r 

 
 
- .... ...;; 
... - - 
.r-,....:E' 



;;

 
 
-=:
 - 
- r- i 


... 
Gl 
... 
Ci o 
'_ u 
Gl ClI 
"2 C. 
E o 
'iij 'C 
C:.., 
0;!!1 
U lU 
0.0 
c: Gl 
o ... 
N 
 
'C- 
o .
 
.: c: 
U'C 
.c o 
o O 
u Gl 
0,- 
c: u 

 
 

; 

 l!! 
'g; {!:. 
'c: ._ 
;t c: 
lU 'C 
OC') 



 - '" 
::
 
,- 
- ,
 
::i

 

 


 
:::;;;:-- 
... - - 
r 
 .... 


-P"4 
N c:: 
al .-4 
.. ; 
II 
... 
-ć 
al 
:; N 
ClI 
N CI) 
:.. 
... 
 

 
2' 
II 
 
CI. 
III 
2 :.. ,. - 
CI. c; 
II al "tS . 
N 'C - 
.. II c:: 
.c N 
 
o .. 
'C 
 ,. , 
.." II Ul 
:..- I 
'C N , 
II 'C ) 
:;a
 - 


_ oC 



 


Q) 
- 
C) 
.... 
en 
E 
- 
c 
N 
Co) 
Q) 
.... 
m- 
"i 
'en 
- 
N 
.. 
A. 



 
 
.g 
 
 
 g 

. 
 i]-i 
-:;
 E 
.
'!
! 
= Co(/) 
 E 

:
 -
 =łc:
.2
 
-E.g 
 

)$
E-
.:!
;
;

E 
J.:ł:
t:I:t:""Cc.. '''''C
J1 




:t:(/)

:::;

;;
 


..c.=
t
;t:.::!o
c
n: 
e c -i =ł 
.:;: 
 
 

 
. o 
 
 

 

 
 a.7:
 

.
 E;:
 

 =1: 3'..c: E£=.::..c 



 
..!C: 
 :1 .[51:J 1a 
 S: ,;:..=:..c c 

i::: 
:= oJ 

1
 =;.s
 
 
!.:ł:



=
oc't::Jra':: 

 E: =ł 
"'''''C c.CI) c.c.._ 0._ "" 
-C ef--C;; 
 
i!
g-t t.
 
 
2-;:

t.c


:$ -"S.f 
:-g
5

2
r-3 "E[; 
E":::..:::
 :i. .C!I;J

 
raC. 
,J-i5t..

"C':::I;:J:E:::Ił"3 Nir.
 
.fcf

.[2


: S::
; 
H
..2
:i1
::
:; E 
1;; 

!-g 
 ;,
 &

 g f 
i:
 

;.f
'&E.s
e,;..--g-g :J

 

.:.. 


-: 
i.g= a.
 
fi
 

 
 t 
-g£: 

-c ..:!"?£:., 
1 

- 
_-""-C 

"' s 
 
",,:ł 
;i 
 c{
 


f



 3c: 
£:t..
.. _ 



 
.::: 
v 


:.: 


.
 
:.:;: 
-
 

 


:.: 
.
 
::c: 

 
c' 

 

 
'-' 
co 
8: 


.
 
" 
'- 
::;. 
'"' 

 


.
 
-;;. 
-:.. 


" 



 
." 
..s 
., 
G 



 
o 
oC 
....
>>>
.... 


'ł
 


.......
---.4 Y. 


I 


lit 


on 
J 



 Dt .. .. .11I 
'-,r., '""""'t;- 


.. 


'. 


- 


.m h ! 
-r !JL 
.. 


l 
""ł 

 


..- 


" 


ł. 


.. 


. nR 


tT 


Fol 2). {hmdeh spor/ml' wodm.i'" .. Wloh"ill1::", lala 7U. (ZhioT\" Hihliolehi Miejshicj II' C"cllll
Y) 


... 


Fol .lo. PO
JII. ł..(//n!J 1.2 \'/11 1)50,:, god::.. I!O (łoI. H. Molt',uM) 


.. 


.
>>>
I 


---, 


r- 


. 


1_ ł 
H 


MMH 


r 


,.. 
. ' 


.. 


. . 



 


'. 


ł 


. 
. 


.... 


- 


- 


- 


I 


. ł 


... 


Fo/ l/, POlllllih \Vlb(c
w\ci. ,I/lIII: 199IJ 1: ,Zlior\" Bihlio/ehi Mil'l.lhiej u' Che/III::'.\'J 


--.......... 


. 


... 
. 


. 


. , 


. 


. . 


1 


, 


Fo/l2. 11..1. illfu/lII bg.lnd Gro.l:hO...,lki, 1992 r. 
(Fo/, Z Pallia/au lhi/
>>>
.... 


.ok 


"I 
'. . 
,. " I 
.... -... 


." 1 


. 


".. 


- 


- 


,. 


.. 


I łOI 33, fl.h:a S.. iI;/" /la plaell pr.e,1 CIIAm.. nitl 
1'",I,:t/\ ",mjAII 21 IX N
() r. (7),io,...' Rih/io,,'Ai 
Miej,Ai,']... C/telm:\) 


-....--- 
...... 
" :-t 
.... V 
r
 - I. r, . 11- ..} 
..... - 
I t- I ., .
 ..A.....j. 
. . J ... } 
.. 
PI 1- -. rlt 

A
 
ł :. 
 . ł 
. .... I : f .. .. 


. 


łoI 34, Tah/ie/l 1''''''ltl,Ao",,, Ali e:ei mie,\:Ami O" CI".lm:, d,'porlo""/J/\'c/I do 7SRR, 1111\' IIJIJ:! r. (7),io"'" 
Bih/ioleAi Mi"j,Aitj" Cf,..lm:vl
>>>
. . . 


". ... 
.. 


N
 


UL 


... 


... 


. 


tA 


Fot -ł5. Tahllca I'amiąt/..mw 
al'lImiemiająL'l1 j/lhile/l
: 750-lecill 
Diece::ji Chdmil/\/..iej. IJa:Jb,'mik /99-ł r. 
(Fot. K. Paj.{/..) 


4'. 


- 


\ J 
. --..... 
--. 
J .J .J JO' 
... ,,) 
 
 
A 
ł 
 
, 
\ .. 
l' 
J 


. 


'" 


J 


--. 
.... 


............ 


.. 


s 


-ł6. ZlI/../ad"" /:olacja"" SA
>>>
Chełmża pod zaborcm pruskim (do r 914 r.) 


sowa szkola prywatna dla dziewcząt Iiczyla 65 UCLcnnIC, w tym wyzllimia ewange- 
lickiego 40, mojżeszowego 14, a katolickiego l1d...icwcząt; 60 spośród nich mówi- 
ło w domu tylko po niemiccku, a 5 dzicwcząt po polsku i niemiecku. Podobnie w 
7-klasowej prywatnej szkole wyższej dla chłopców wśród 81 uczniów bylo 59 
wY7flania ewangelickiego, 12 katolickiego i mojieszowego 10 chłopców. Taki do- 
minująco niemiecki pod względem narodowości uczniów charakter obu istnicją- 
cych wówczas s7kól prywatnych wiązał się z tym, żc uczęszczaly do nich dzieci 
z warstw 
rednich, w
ród których dominowali Nicmcy i 
ilnie zasymilowani z nimi 
Żydzi chełmżyńscy. Poza tym byli to w znacznej mierze uczniowie spoza ChcłffiŻy. 
I tak w wyższej szkole męskiej wśród 95 uCLniów w 1904 r. było 61 chlopców 
nuejscowych oraz 34 z zewnątrz, w tym nawet L 
'l
icunich powiatów (12 z powia- 
tu chelmińskiego oraz 4 z powiatu wąbrLeskicgo). W 1906 r. w sLkole męskiej 
było 91 uczniów, w tym 51 ewangelików 25 katolików oraz 15 osób wYl.flania 
mojżeszowego. Wśród nich wyłącznie języka niemieckiego używało 69 chlopców, 
polskiego i niemieckicgo 8, a wyłąc7nie polskiego 14 chlopców. Z kolei w 9-kla- 
sowej szkole żeliskiej, któq w 1913 r. przeks7talcono w szkołę miejską było w 
1906 r. 90 uczcnnic, w tym 42 wym,mia ewangelickiego, 25 katolickiego oraz 23 
wyznania mojżcszowego. Tylko po nicmiccku mówilo 72, po polsku i nicmiccku 
I g dziewcząt, co świadcLyloby o pewnym w7ro
cie udzialu Polaków w obu tych 
bardzicj zaaw;msowanych pod względem po...iomu nauczania szkolachllS-l. 
W 189Y r. w wyiszcj sLkole męskiej ohok klas wSII;pnych hyły klasy z progra- 
mem gimnazjalnym do trzcciej klasy niŻSll:j (Ulllerterlia), w I gyO r. dodano klas!,; 
Ir I.ecią wyższą (Oberlerlia). Z dlueOl l kwictnia 1907 r. s..."-ola ta pr ...cbl.lałcila si!,; 
w nuejskie progimnal.jum rcalnc z pięcioma klasami od najniższej "-lasy szóstcj 
(Sexla) do luecicj klasy wyższej (Oberterlia). Progimna.ljum to mie
ciło si!,; po- 
dobnie jak jej popr7cdnic.łka - wyżsLa sAola m.;ska - w pomieszczeniach budynku 
szkolnego pr7Y ul. Hallcra 17, natomiasl z dnicm 25 maja ł'IOr. pucniosło się 00 
nowo zbudoweUlego budynku przy ul. Hallera 23 (róg ul. Piotra Skargi) - obecne 
Liceum Ogólnoks7tałcącc. W 1910 r. progimnazjum mialo już 6 klas (od klasy 
sLóstej do klasy druglCj niLsLt:j - Ulllersekunda), 9 naucLycicli ocaL 129 ucnuów. 
Wśród nich było 100 chłopców nucjscowych oral. 29 sp07a Chcłmi.y, a pod w7glę- 
dcm wyznaniowym 62 ew,Ulgelików, 60 katolików ora.l 17 ucmiów wyznania moj- 
LeS.łOwego l85 . Świadczylo lO o przewadLe Niemców i Żydów, wSród których 
o wiele silnicj reprclentow;U1e były klasy śrcdnic z możliwo
dami filliUlsowymi 
i a
piracjami ksztaln:ma swoich dzieci na pOLiomie śrcdnim. 
ChclnuYllska mlodzież męska Latrudniona w rLemio
le, prLemyślc i h,Uldlu 
miala możność kontynuowania nauki do lat I X w prLemyslowej s7kole doks7tałca- 
JClcej, której stalut zatwierdlOno w 1891 r. W 1914 r. w szkole przcmyslowo-han- 
dlowej doł-.szlałcalo si!,; 340 uC7niów, w tym 266 Polaków i 74 Niemców l86 . 
Rozwój gospodarczy Chcłnuy od lat osicmd7icsiątych XIX w., ktory przyniósł 
z sobą wzrost IicLebny nic tylko niemieckil;h alc i polskich warstw 
rednich, w tym 
sLeroko poj!,;tcgo drohnomies7czaństwa polskiego a takżc postępujący W7fost pols- 
kll:j świadomości narodowej, zaznaczył się, równicż i w Chełmży, powstaw,micm 


129
>>>
1 


K. Wajda 


i rozwojem rÓLnego rodzaju organi7acji związanych z polskim ruchem narodowym 
i to jUL od końca lat osiemdziesiątych XIX w. 
Dnia 14 kwietnia 1889 r. powstalo w Chełnuy Towarzystwo Polskie, będące 
odpowiednikicm towarzystw przemyslowców, jakie dLialały w miastach i mias- 
teczkach ziem polskich pod p,Ulowaniem pruskim, skupiając siC działalności kultu- 
ralno--oS"wiatowej w języku polskim. Od ł 905 r. chełmżYlIska organizacja nosila 
również nazwę Towarzystwa Przemyslowego. W 190 I r. liczyło ono 80 człon- 
ków,głównie rLemieślników, a na jcgo czele stal przedsił,;biorca budowliUlY J;ul 
MatIiński. Towau.ystwo osiągnClo maksymalną licLbC cLłonków w 1905 r. - lló 
osÓb, podcLas gdy w 1914 r. miało jui: tylko 75 osób. Być moi:c, że było nastł,;ps- 
twem konkurcncji dynamicznie rozwijająccgo się od 1904 r. TowarLystwa Ludo- 
wego. 28 kwietnia 1895 r. powstało w Chcłn1ŻY koło Towarzystwa GinmastycLllc- 
go "Sokól", którc w ł 90 l r. liczylo 39 członków, gl6wnic rzemieS"lników. Na jego 
czele natomiast stal rolnik Michal Pryliński. Jednak w parę lat później, w 1905 r. 
chełn1Żyński "Sokół" liczyl już tylko 23 cLlonków ł87 . 
Potrzeby fimmsowc Cheł01Żyńskicgo rzemiosła l handlu polskiego oraz okolicL- 
nych gospodarzy polskich zaspokajał nlożony 24 czcrwca 1896 r. Bank Ludowy. 
Liczył on WÓWCLas 105 czlonków, w tym 42 osoby z samej Chełn1ŻY. LicLba 
czlonków, zarówno z Chełmży jak i okolicy wzraslala do 183 C7łonków w 1901 r., 
303 w 1907 r. oraz do 650 członków w 1914 r.'88. 
Organizacją polską o szerszym niL Towarzystwo Przemysłowe oparciu społecL- 
nym i wyraźnie narodowo-politycznym oblicLU bylo Towarzystwo Ludowe zalo- 
żone w Chelmi:y w 1904 r. z inicjatywy ks. Boldta, proboszcza w Srcbrnikach, 
w powiecie wąbrzcskim. Nie posiadamy co prawda danych o składzie społeczno- 
zawodowym ogółu członków tej organizacji, alc z cząstkowych informacji wynika, 
że objęła ona w doS'ć szerokim zakresic również polskie środowisko robotnicze 
w Chełmży, co steUlowiło nową jakościowo fazę w ro.lwoju polskiego życia spo- 
łeczno-politycznego w tym mieS'cie. I tak wśród 21 członków pfLyjętych w począt- 
ku 1905 r. by lo 10 robotników, w tym I murarz, a z ł I osób prLYjętych do Towa- 
rzystwa Ludowcgo w listopadzic ł90ó r. było 10 robotników, w tym 2 murarzy. 
Toteż liczba członków Towarzystwa wLCosła zc 109 osób w 190 osób w 1904 r. do 
178 w 1906 r., 200 w 1911 r. oraz do 500 osób w ł 913 r. Równiei: doSć zr()żnico- 
wemy społecznic byl :okład zClrLądu TowarLYstwa Ludowego, w którym obok CLe- 
mieślników i kupców zasiadali również robotnicy chełmżyń scy l89. 
Wspomni,mc jUL wyżej Towarzystwo Wincentego a Paulo, zalożone z inicjaty- 
wy proboszcza chełmżyńskicgo ks. Fryntkowskiego, skupiało w swoich szcrcgach 
w pierwszym roku swojej działalności 120 mężczyzn i 80 kobiet. Jednak już w 
1907 r. liczba członków spadła do 120 osób (50 mężczyzn i 70 kobiet), a w 1913 r. 
pozostało w nim już zaledwie 30 osób 190. 
W następnych latach powstało w Chełmży parę innych, bardLiej wyspecjaliLO- 
w,mych funkcjonalnie organizacji polskich. I tak w 1907 r. powstało tutaj Towa- 
rzystwo Mlod/.icLY Kupieckiej, które skupialo pracownikÓw handlowych zatrudnio- 
nych u polskich kupców. W 1907 r. liczylo ono 13 czlonków, w 1909 r. 20, a w 


130
>>>
r 


Chcłmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


1913 r. 30 czlonków i zajmowało się działalnością kulturalną i organizowaniem 
życia towarzyskiego. W 1910 r. powstalo w Chełmi.y koło Towarzystwa Czytelni 
Ludowych (TCL) ze 150 członkami i biblioteką, z której korzystało wówczas 150 
czytelników. Wreszcie 26 października 1911 r. z inicjatywy drogerzysty WOjciecha 
Kwieciiiskiego powstalo w Chclmży Towarzystwo Śpiewacze "Lutnia", które li- 
czyło 45 członków, wyłącznie mężczyzn.. W 1913 r. chełmżyńska "Lutnia" liczyła 
już 75 członków l9l . 
Istotne znaczenie dla działalności chełmi:yńskich organizacji polskich miało u- 
zyskanie własnej bazy lokalowej. Dokonano tego dzięki powołaniu w dniu 17 mar- 
ca 1911 r. spółki z 0.0. "Concordia", która stała się wlaścicielcm hotelu i restaura- 
cji "Concordia", dawniej hotelu "Dworcowego". Kapitał zakładowy spólki wynosil 
27.5()() marek, na który skladaly się: udział ks. Fryntkowskiego w wysokości 
l 500 marek, 9 wkladów po l 000 marek i 34 wkłady po 500 marek. Kierownika- 
mi spólki "Concordia" zostali: wlaS"ciciel ziemski Boleslaw Korthals i rentier Wac- 
law Gąsowski, a do rady nadzorczej, której przewodniczył ks. Fryntkowski, weszli: 
drogerzysta Wojcicch Kwieciński, zcgarmistrz Michał Nowicki i przcdsiębiorca 
hudowl,my Fnmciszck Szymański. Hotel wraz z restauracją 70Stal wydzierżawiony 
za sumG 7 000 marek rocLIlie, a sale tam się znajdującc slużyly również odbywaniu 
7ebrań organi7acji polskich i polskim imprezom kulturalno-oświatowym l92 . 
Większość chełmżYl1skich organizacji polskich prowadzi lo dl.ialalność kultural- 
no-oświatową, a taJcic imprczy tow,uzyskiC,którc często st.mowily ul'upełnienic 
występów artystycznych, glównie amatorskich. I tak np.chcłmi:yński "Sokół" zor- 
gemizowal 15 listopada 1 R96 r. przedstawicnic amatorskie oraz zahawę taneczną, 
z którcj dochód pr7e.lnac70no na wykońc7cnie s.lt,uldaru organil.acyjnego 193 . Z ko- 
lei chcłmżyńskie TowarLYstwo Przemyslowc urządzało w początkach XX w. raz 
w miesiącu latem, a dwa razy w miesiącl .limą .lcbranie połąc7one z pogad,mkami 
oświatowymi. 7imą 19071ł90X planowano c7ytanic powicści H. Sienkiewic7a 
Krzyżacy. Odbywaly się również sputkania towarzyskic polączonc z występami 
amatorskimi. l tak 5 lipca 1914.. Towarzystwo Pr7emysłowc w Chclmży zorgani- 
owało z udzialem 300 osób imprezę, na którcj wystąpił chełmżyński chór "Lut- 
nia", a następnic odbyla się .labawa tanccm.l. Podobna dl.ialalnoS"ć w latach pop- 
rLedLających pierwszą wojnę światową prowad.lilo również Towarzystwo 
Ludowe l94 . 
Niejcdnokrotnic byly to imprezy o wyrainic narodowo-polskim charakterzc, 
jak np. ohchody I nO-lecia śnuerci ks. JÓLcfa Poniatowskicgo zorganizowane 7 
grudnia 1913 r. w sali "Concordii" wspólnic prlez [oweuzystwo PrLemyslowc, To- 
wauystwo Mlodych Kupc(JW i Towafl.ystwo Śpiewacze "Lutnia"195. 
Równiel: i Towafl.ystwo Winct:ntcgo a Paulo ufłądzało imprezy kulturalno-to- 
wauyskie, pr LY oym dochód z zahawy pr7cLllacLOny był na pomoc dla ubogich. 
I tak np. 17 sierpnia 1913 r. zorg,mizow;mo lotcrię f.mtową poląc70ną z koncertem 
i Labawą taneczną. Charakterystycznc bylo to, że na imprezie obok okolicLnych 
Liemian i gospodarLY zjawili się tłumnic nic tylko prLCdstawiciclc Lamo;iniejszych 
warstw polskich Chcłmży, ale rówmei. bralo w nkj udzial parę miejscowych rodzin 


131 


......
>>>
K. Wajda 


żydowskich. Świadczyloby to O poprawnych stosunkach, Jakic panowaly pomil;dLY 
polskimi warstwami średnimi a chcłmLyńską spolec7ll0ścią żydowsk ą l96. 
Równici. przed pierwszą wojną światową funkcjonowalo TowarLystwo Rolni- 
cze, którc miało swoją sied.łib; w Chclmży i z biegicm CLasu przybralo nazwę 
Kólka Rolniczego. O ile w 18R2 r. liczyło ono 43 czlonków, w tym 9 z Chelmi:y 
(m. in. rcnticr Stefan Sobiccki i rolnik Jan Sobiccki), to w 1907 r. już tylko 34 
członków, w tym 6 osób z Chclmży. Wśród nich był Jan Sobiccki, przewodniczący 
kólka oraL rolnik Michał Pryliński l97 . 
Z inicjatywy Kólka Rolniczcgo powolano na zcbraniu w dniu 14 maja 1911 r. 
spólkę zaopatrzenia i zbytu "Rolnik" z siedzibą w Chcłmi:y, do której przyslCwiły 
62 osoby. W zarl.ądLic "Rolnika" walcźli się: zicmianin Wincenty CLarliński 
L Brąchnówka, wlaściciel zicmski Boleslaw Korthals 7C Struiala oraz kupiec Bo- 
lesław Dzięgiclewski z Chelmży. W lipcu 1911 r. "Rolnik" nuał ąX czlonków, z te- 
go 21 osób zamieszkalych w Chclmży. Oprócz probos7cza ks. Fryntkowskicgo 
by lo to m. in. 7 kupców, 4 pr/cdsil,;biorców budowJ,U1ych, 3 rolników oraz 3 rze- 
nudlników. Dla składowania wspólnie zbyw,mcgo zboża wynajęto spichrz przy ul. 
Tumskiej nalcżący do mistrza malarskiego Jagielskiego\98. 
PrLcd picrwszą wojną S'wiatową powstał również w Chclmży pierwszy polski 
klub sportowy w tym nueście. Dnia 30 listopada 1913 r. zalożono Klub Pilki Noż- 
ncj "Warta" 7fzeszający młodLiei. rzemieślniczą. W maju 1914 r. liczył on 30 
członków. Jego prezesem był w 1913 r. czeladnik garncarski Wacław Szyczcwski, 
kasjerem czeladnik szewski Frcmciszek Sikorski, sekrctarzcm malarz Wladysław 
Jurkicwicz, aczlonkami zanądu malarz Antoni GroLnicwski i Wacław Grabows- 
ki.. Wiosną 1914 r. z prezescm klubu został Franciszek Sikorski l99 . 
Od poCl.ątków lipca 1913 r. zac.łl,;la sil,; ukazywać "GazcIa Chcłmżyńska", pier- 
WSLa gazeta polska w tym micScic po prLeszło 6O-lctnicj pf.łerwie, jaka nastąpiła 
po likwidacji "Biedaczka". Była ona jednak wydawiU1a i drukoweU1a w drukarni 
"GaLcty Świeckiej" w Świcciu. .Tej kolporterem w Chcłmży był kupiec Karol Kud- 
licki, który w maju 1914 r. wstał zalicwny WraL z mistrzem rzeinickim Walentym 
Bilskim do grona szcLCgólnie La,mgaiowiUlych dl.ialaczy polskich w tym micś- 
cie:!oo. 
W Chełmży, podobnie jak w innych uśrOltkach miejskich Prus Zachodnich, 
strajk szkolny skierow,my prl.eciwko nicmicckiej naucc religii nic przybrai takich 
roLmiarów jak w sLkolach wiejskich. [ tak 22 pai.dziernika 1906 r. w katolickicj 
szkole ml,;skiej w Chełnuy odmówiło udziału w nicmieckiej nauce religii tylko 22 
uczniów klas starszych. PrLetrzymywcmic strajkujących dLicci w szkole po zakoń- 
czonych Ickcjach, a nawet stosowanie kar cielesnych zlamalo o
r większości 
spośród strajkujących chłopców. Jcdnocześnie jednak jeszc.łc w lutym i na począl- 
ku marca 1907 r. strajkowało kilku uczniów tej szkoł y 201. 
NajbardLiej masową orgemizacją niemiecką działającą na prLdomic XIX 
i XX w. w Chelmży był Związck Wojaków (Kriegerverein), którcgo koło powstalo 
tutaj 8 lipca H
82 r. Wśród 45 członków było wówczas m. in. 13 rzemicS'lników, 
10 urLl,;dników oraz 6 kupców, w tym 5 Żydów. Orgemizacja ta miala w swoich 


132
>>>
Chcłmża pod zaborem pruskl1TI (do 1914 r.) 


założeniach charakter samopomocy a także towarzyski, jednocześnie jednak w co- 
raz silnicjszym stopniu krzewiła kult arnui i domu panującego. Corocznie urządLa- 
no obchody rocznicy zwycięstwa pod Scdanem. W 90-Iecie urodzin cesarza Wil- 
helma I Związek Wojaków zorganizowal w dniu 22 marca 1887 r. uroczystą 
paradę na rynku chelmżyńskim, a wieczorem spolkanie towarzyskie w hotelu 
"Dcutschcr Hof'. W 1883 r. ś"więlowano równie z okazji srebrnych godów małżeń- 
skich następcy tronu Fryderyka Wilhelma. JUL w 1883 r. organizacja ta liczyla 150 
czlonków. Ponowny wzrost licLebny nastąpil w początkach XX w., gdyż liczba 
członków chełmżyńskiego Związku Wojaków zwiększyła się z 153 osób w 1902 r. 
do 225 osób w1907 r. oraz 264 członków w 1912 r. W 1907 r. w
ród członków 
Towarzystwa Wojaków zamieszkałych w Chelmży, w tym 7 Żydów, było m. in. 60 
rZt:mieślników, 48 urzędników, 22 kupców i 12 nauczycieli 202 . Ciekawe, że na 
liście czlonków Towarzystwa Wojaków było wówczas kilkanaście nazwisk pols- 
kich. Wśród nich Hl. in. zegarmistrz Michał Nowicki, który jednocześnie dzialal 
aktywnie w orgcuuzacjach polskich. Z drugiej jednak strony warto wskazać, że w 
1898 r. wśród 42 członków polskiego Banku Ludowego zamiesLkałych w Chełmży 
było co najnmiej 6 Niemców 203 . ŚwiadcLyłoby to, że młwet w początkach XX w. 
przedzialy i konflikty między obu spolecznościami - polską i niemiecką - nie były 
jcszcze chyha zbyt ostre. 
W Chelml:Y dzialalo wówcLas również szereg orgemi7acji nicmieckich o cha- 
rakterLe samopomocowym i towarzysl--im dla pos7czególnydl grup zawodowych. 
I tak był to Związek Nauczycieli (Lellrerverein), który skupiał naucLycicli lak 
z Chcłmży jak i z okolicznych sLkól wiejslJch. Od I R91 r. d..-ialał n')wnicż Kato- 
licki Zwią7ck Nauczycicli dla Chcłmiy i okolic. W 1904 r. powstał Związek Ko- 
lejowy Eisenballllverein) zrLeszający 153 funkcjonariuszy kolcjowych, a prowa- 
dzący d7ialalność samopomocową, kulturalną i organi7Ujący imprezy 
towarzyskie 204 . 
W 1882 r. powstal Męski Zwi,vek Śpiewaczy "LledcrkremL" zrzes7ający 16 
osób, głównie naucLycieli, rzemicślników i urzędników. W 1887 r. liczył on już 7R 
członków spośród społeczności niemicckiej, w tym ló uw;dników, 12 nauczycieli, 
4 lekarzy i weterynarzy, 15 rzemieślników, 13 kupców oraz 4 puedsiębiorców, 
a więc pr7edstawicieli niemieckiej inteligcncji i nicmicckich warstw 
rcdnich205. 
W picrwszych latach XX w. powslalo w Chełmży koło niemieckiego Zwią7ku 
l'loty (Flottenverein), jedncj z c70łowych organi7acji o wyrainic nacjonalistyc7- 
nym charakterze. Wśród 24 czlonków kola przewa:iala .łdecydowanie elita urzędni- 
cza i majątl--owa społeczności nicmieckicj. Było to 7 uUl;dników państwowych 
i komunalnych, 3 nauczycieli sLkM średnich lub kierowników szkól ludowych. 3 
inżynierów orał. 5 pr7edsiębiorców luh dyrektorów przedsięhiorstw 206 . 
O narast,miu konlliktów narodowościowych w ohręhic spoleczno
ki katolickiej 
świadczyło powstanie w 1911 r. Związku Katolików Nicmicckich "Konst,mtia" 
z inicjatywy nicmieckich nauczycicli wyzn;ulia rzymsko-katolickicgo. Orgculi7acja 
ta skupiala glownie niemieckich nauczycieli i urzędnik()w z Chcłmży i okolic, 
a slawiala sohic m. in. za ceł Lwiększenie Iiczhy nicmieckich mszy ś"w., które 


133
>>>
K. Wajda 


dotychczas odbywaly się w chclrnżyńskim kościele parafialnym co czwarty ty- 
dzień. Do związku przystąpi lo i poparło jego staccUlia dwóch miejscowych wika- 
rych - Kalass iDembek, jednakLe wkrótce zostali oni przcniesicni z ChelmLY, 
a żądaniom związku skutecznie przeciwstawil się proboszcz chelmżyński ks. fryn- 
tkowski 207 
Dziedziną życia społecznego mieszkańców Chelmi.y, w obn;bie której podLialy 
narodowo
ciowe były o wiele mniej ostre niż na plaszczyźnic polityczncj i kultu- 
ralnej, a solidarność narodowa nie zaznaczała się tak wyraźrlie, była dziedzina in- 
teresów warstwowych, z jednej strony robotników, a z drugiej pracodawców. Tutaj 
bowicm wspólnota interesów ekonomicznych oUgrywala częstokroć rolę większą, 
kosztcm lojalności narodowych. 
Znalazło to swój wyraz m. in. w rozwo.iu chclmżyńskich organizacji robotni- 
l:Lych na prLcłomie XIX i XX w. Picrwszymi filiami związków zawodowych jakic 
powstaly w Chełnuy, byly orgemiLacje hirschdunckerowskie, zwiąLcme L niemiec- 
kim ruchem liberalnym. I tak w lutym 1894 r. powstala filia metalowców tego 
zwiąLku, która zrzeszala wykwalifikowanych robotników stalych cukrowni chełm- 
żynskiej (ślusarze, tokarze, kowale). Wśród 27 członków filii było 5 osób z nazwis- 
kami polskimi. Ale z kolei w powstalej w sierpniu 1896 r. filii hirsch-dunckerow- 
skiego związku robotników fabrycznych i wyrobników, a więc robotników 
niewykwalifikowanych, względnie przyuczonych, były 22 osoby z nazwiskami pol- 
skinu wśród 24 członków filii. Z kolei powstała w 1902 r. filia pracowników ku- 
pieckich. W 1904 r. filia metalowców miała 30 czlonków, w tym 5 osób z nazwis- 
kami polskimi, filia robotników fabrycznych 28 członk6w, w tym 18 osób 
znaLwiskanu polskinu, a filia pracowluków kupieckich 22 członków, w tym 6 
Żydów oraz 4 osoby z nazwiskami polskimi. Łąc....lie więc w związkach tych bylo 
w Chełmży 80 osób, w tym około 1/3 Polaków 208 . 
Wykwalifikow,mi robotnicy budowlani - mu rafLe i cieśle - wśród których do- 
minowali Polacy, zrzeszyli się natomiast w socjalistycznych wolnych związkach 
zawodowych. I tak w czerwcu 1899 r. powstała w ChełlllŻY filia związku cieśli, a 
I kwietnia 1900 r. filia związku murarzy. Zebranic założycielskic tej ostatniej zos- 
tało zwołane przez czt:ladnika murarskiego Antonicgo Zielińskiego. Do filii prLYS- 
ltpiło 56 murarzy, w tym tylko 4 osoby znaLwiskanu niemicckimi. W listopadzie 
1900 r. filia związku murarzy liczyła już 91 czlonkÓw, w tym X2 osoby z nazwis- 
kanu polskimi i 9 znaLwiskanu nielnieckilni. W strajku murarzy zorganizowcmym 
prLez tę filię braly udÓał we wrześniu 1900 r. 44 osoby, w tym 40 osób z naLwis- 
kami polskinu, a 4 znaLwiskanu nienueckirni 2u9 . Z kolei w związku z wygaślllę- 
ciem umowy taryfowej, która w odniesieniu do murarzy i cieśli obowiązywala do 
końca 1909 r., obie filie wolnych związków zawodowych, motywując to wzrostcm 
cen ,utykułów żywnościowych, wystąpiły o podwyżkę płac w nowej umowie tary- 
fowej, m. in. cieśle o zwiększenie stawki godzinowej z 38 do 43 fenigów, a mura- 
rze z 40 do 45 fenigów. W odpowiedzi na to związck pracoUawców branży budow- 
lanej zrzeszający wszystkich 17 przedsiębiorców chełmżyńskich, w tym sześciu 
przedsiębiorców polskich (Aleksander Dąbrowski, Jan MatIiński, Franciszek Szy- 


134 


.....
>>>
Chełmt.a pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


mański, Teodor Bronmla, Edward Przybyszewski i Walenty Ziółkowski) wystąpił 
27 lutego 1910 r. z projektem umowy taryfowej, która przewidywala na lata 1910- 
1912 stawkę godzinową dla murarzy w wysokości 40 fenigów, przy czym na pod- 
pisujących tę umowę robotników budowlanych nakładal wymóg nienależenia lub 
wystąpienia ze związku zawodowego. Gdy robotnicy budowlani nie przyjęli tej 
umowy, wówczas wszyscy przedsiębiorcy zastosowali lokaut wobec robotników 
należących do wolnych związków zawodowych, a więc w swojej masie do Pola- 
ków. Jeszcze w początkach czerwca 1910 r. strajkowalo w Chełmży 230 robotni- 
ków budowlanych, a pracowało 82 robotników. W imieniu filii związku murarzy 
występowali członkowie zarządu: Antoni Zieliński, Jan Zasacki oraz Teofil Besz- 
czyński, a z ramienia cieśli Antoni Czerwiński i R. Lewandowski. W 1911 r. na 
czele filii socjalistycznego związku murarzy stał czeladnik murarski Józef Jurkie- 
wicz, a filii cieśli Antoni Czerwiński 2lO . 
Jest natomiast charakterystyczne, że choć w innych miastach Prus Zachodnich 
Zjednoczenie Zawodowc Polskie podjl;ło swoją działalność już na przelomie 
1905/1906 r., to w Chcłmi:y filia tego polskiego związku zawodowcgo powstala 
dopiero 12 maja 1912 r. z inicjatywy murarza Czarneckiego z Torunia i murar7a 
Ludwika Więckowskiego z Chelmży, który zostal przewodniczącym komórki 
związkowej. Na kasjera wybrano Jana Ćwiklińskiego, a na sekretarza Feliksa Ziół- 
kowskiego.Warto dodać, że zarówno Więckowski jak i Ćwikliński figurowali w 
1900 r. na liście członków filii socjalistycznego związku murarzy. Chełmżyńskie 
ZZP liczylo zaledwie 11 członków 2ll . 
W porówncmiu z wolnymi związkami zawodowymi 
ocjalistyczny ruch poli- 
tyczny nie mógł sil; poszczycić podobnymi wpływami wśród robotników chełm- 
żyńskich, przeważnie Polaków, choć w październiku 1912 r. powstała w ChelnlŻY 
komórka SPD (Socjaldemokratyczna Partia Niemiec) pod nazwą Sozialdemokratis- 
cher Verein (Związek Socjaldemokratyczny). Do 7arządu weszli murarz Franciszek 
Makuracki (przewodniczący), murarL Fr,mciszek C,roszewki (kasjer) i robotrlik 
Władysław Domachowski (sekretarz). Dnia 9 lutego 1913 r. na zebnmiu mającym 
na cclu werbunek czlonków przystąpiła do partii większoSć spoSród 150 zebranych 
osób. Na zehraniu odbytym 23 lutego 1913 r. 300 osób, tak kobiet jak i mężczyzn, 
wysłuchało referatu niemieckiej dzialaczki socjalistycLnej Anny Nemitz z Berlina, 
a niektórzy z obecnych zgłosili akces do partii. Jednak w ciągu kilku miesięcy po 
tym zebraniu komórka SPD nie przejawiła żadnej dzialalności, a liczba czlonków 
spadła do 30 osób w czerwcu 1918 r. l3eLpośrednio przed wybuchcm wojny nalc- 
żalo do SPD 40-50 osób, z tym że komórka chelmżyńska przyłączyła się do związ- 
ku powiatowego w Toruniu, a na micjscu pclnił furlkcję kasjera i kierownika ko- 
mórki partyjncj krawiec Robert Lcndzion. Frekwencja na zebraniach byla bardzo 
skromna, często też odwolywano zebralUa z uwagi na to, że przybywało na nie 
nmiej niL 10 osób 2l2 . MOLna przypusLczać, że w ChclmLY, podobnie jak i w innych 
oSrodkach miejskich ziem polskich pod panowaniem pruskim, przyczyną słabych 
wplywów politycznego ruchu socjalistycznego wśród robotrlików polskich był nie- 
n1iecki charakter SPD 2I3 . 


135
>>>
- 


__o 


K. Wajda 


"'te "'te fe 


PrLcmiany zachodzące w okresie stulecia po roku 1815 charakteryzowały się 
nierownomiernym rytmcm. W cietgu pierwszego okresu obejmująccgo 2/3 tego stu- 
lecia ChełnlŻa powoli prLeistaczala się z rolniczego miasteczka w lokalny ośrodek 
rzemie
lniczo-handlowy obslugujący północną część powiatu toruńskiego. Nato- 
miast industrializacja zapoczątkowana uruchomieniem cukrowni i włączeniem 
w obn;b sicci kolejowej uruchomily proccs przyspieszonych nowoczesnych prze- 
mhm gospodarczych, społecznych i politycznych, a w latach 80-90-tych również 
wzmożony wzrost ludno
ciowy miasta, co razcm wzięte zmieniło radykalnic do- 
tychcza
owe oblicze Chełmy i nadało mu przed pierwszą wojną światową kształt, 
jaki w zasadniczych elementach trwa po dzień dzisiejszy. 


Przypisy 


I M. Bar, Westpl-ellssell 1111ter Friedrich dem Grossell, Dd. l, Darstellllllg, s. 15, Bd. 2, Qllellen, 
s. 547 Lcipzig 1909. 
2 Tamżc, Dd. l, s. 38-39, Bd. 2, s. 750. 
3 Tamżc, Dd. 1. s. 164-165, 174: Tenże, Belliirdem'erfassllllg ill Westprellssell seit der Orden- 
szeil, Danzig 1912. s. 106. 117-119. 
4 Archiwum Palistwowe w Toruniu, Akta miasla ChcłmLY (dalej AmCh) nr 1026. 
5 HislOlia Pomorza. I. 2, cz. 2 (do 1815). pod rcd. G. Labudy. Poznari 1984, s. 763. 
6 M. Dar. Wcslpreussen, Dd. 2, s. 708. 
7 Tamze, s. 602. 
8 AmCh nr 190. 1656. 
9 M. Dar. Weslpreussen, Dd. 1, s. 392. 
tO Slaty,
tvka departamelllll bydgoskiego IIłot.olla IV miesiącu I.:wielllill 1812. wyd. M. Kall"s 
i J. Wojciak. Warszawa 1972. 
tl ArnCł1 nr 52. 1026. 
12 AmCh nr 563. 
13 ArnCł1 nr 52, ] lak burmislrz ChełmLY Pio!r Stefariski i pisarz miejski Andreas Meller wymie- 
nicni w liście hołdowniczej z 1772 r. (patrz M. Bar, Westpreussen, Dd. 2, s. 750) są 
zapisani w księdze obywateli na miejscu 6 i 7 wśród obywateli urodzonych poza Cheł- 
mLą. Trudno jest też jednoznacznie ustalić, czy rok nabycia praw obywatelskich pokry- 
wał się z datą przybycia do Chcłmży. Udało się tylko stwierdzić, że na 36 osadników wg 
listy z ]805 r., ktorLY nabyli prawa obywatcłskie Chełmży. aż dla 32 pokrywały się daty 
roczne nabycia praw I przybycia do Che1mży (patrz ArnCh nr 563). 
14 M. Biir, Westprellssen. Dd. I. s. 332. Według urzęduwych danych pruskich do 1786 r. przy- 
było do Chełmży II mdzin osadników niemieckich. natomiast wg księgi obywateli na- 
było prawa w Chełmży w latach 1779-1787 Ił Niemców. w tym w 1786 r. 3 z Wirtem- 
bergii (patrz ArnCh nr 52). 
15 M. Har, Weslpreussen. Dd. l, s. 333. 
16 ArnCh 52; por. M. MiIler, Die AuswallderUllgen der W'irtembberger lIacłl Weslpreussen IIIld 
dem Netzegau 1776-1786, VcroffentIichungcndcs Archivvereins H. l, 1935, Nachdruck 


136
>>>
Chełmża pod zaborem pruskim (do 1914 r,) 


Hamburg 1972, s. 81. 85. Były to lakie miejscowości, jak: Markgroningen, MOhlhausen 
(obccnie dzielnice SIulIgarlu), Notzingen, Kirchheim, Magstadl, E1lingen i Friolzheim. 
17 ArnCh nr 1353. 
18 ArnCh nr 340. 
19 SIatystyka. 
20 ArnCł1 nr 1351. Obok wspomnianego Markusa Mayera przybyli w lalach 1802-1805 David 
Damel Sternberg, ur. w 1783 r. oraz Lewin Meier, ur. 1787. Z kolei z latach 1809-1812 
przybyli: rzeźnik Jakub Moses, ur. 1778, kupiec z Sępólna Kaspar Moses, ur. w 1780 r. 
oraz kramarz ze ZłoIowa Daniel Moses, ur. 1783 r. Wreszcie w latach 1813-1815 przy- 
byli krawiec z Piotrkowa (chyba Kujawskiego?) Jakub Wolf, ur. 1787 r., introligator 
z Fordonu Muscs Lcwin, ur. 1762, Leiser Hirsch, ur. 1797 r., Dawid Gerschon, ur. 1767 
oraL Aron Moses. ur. w 1785 r. 
21 AmCh nr 1656. 
22 H. Maercker, Geschie/ile der landlie/len Urtschaftenlllld der drei kleineren Stadte des Kreises 
T/10m, Danzig 1910, s. 172,330. Piolr Stefański, który był poczmistrzem chelmżyńskim, 
przejął w 1782 r. w dziedziczną dzierżawę za 57 talarów czynszu mcznie folwark Archi- 
diak0l1kę o powierzchni 448 mórg (114 ha), który sIanowił część folwarku Chelmża 
(później gmina wiejska Nowa Chelmża). Stcfallski sprzedał Archidiakonkę w 1791 r. za 
2.016 talarów. 
23 ArnCł1 nr 52. 
24 ArnCl1 nr 190. Wśród piekarzy byli to Walenty Kuszykowski, Christian Ulmer (przybył w 
1798 z Wirtembergii), Christian KOnzel oraz Johann Weiss (przybyły z Wirtembergii w 
1801 r.) a wśrod rzeźników Geurg Riellin (przybył w 1786 r. z Wirtembergii), Georg 
Langc (przybył w 1797 r. z Wirtembergii) oraz Johann LindemallIl. 
25 ArnCl1 nr 52. 
26 SIatystyka, s. 79. 
27 Tamże, s. 79-80; H. Maerckcr, Gese/,ichte. s. 145; M. Dar, WestplellSSetl, D(1. 2, s. 602. ArnCh 
nr 190. Spoza Chełmzy przybyło 3 kupców. a mianowicic Stockburger i Fahrner z Wir- 
tcmbcrgii uraz Golckc z Fordonu. 
28 M. Bar, Westprellssell, Dd. 2, s. 627; ArnCl1 nr 190. 
29 M. Bar, Westprellssell, Dd. 1. s. 275. 
30 C. P. Woc1ky, Der Katalog der Bise/lOfe \'on 01/11I, Drcslau 1878, s. 76-78; A. Liedtke, Zarys 
dziejów diecezji chebllilfskiej, Nasza Przeszłość 34/1971, s. 96; R. Frydrychowicz, Die 
01llller Weihbise/liJfe, Danzig 1905, s. 29-32. 
31 Archiwum PaIistwowc w Gdańsku, akta Regierung zu Marienwerder Rep. 1110 nr 3661. 
32 J. Fankidcjski, Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej diecezji e/lelllliliskiej, Pelplin 1880; 
Statystyka, s. 52. 
33 ArnCh nr 1026, 563. 
34 A. Harnoch. Chrunik IIl1d Statistik der ewangelischell Kire/len ill den I'rOl'illzell Ost- lIl1d 
We,rtprellHell, Neidenburg 1890, s. 549; Polaszck, Gcschichte der Stadl Culmsee, (w:) 
Feslzeilung zum 25-jaluigen Stiftungsfeste des Kricgervereins Culmsec (Culmsee) 1907 
(w:] Archiwum PaIistwowe w Toruniu, akta Landratsamt Thorn nr 152; J. Fankidejski, 
Utracone kościoły. 
35 H. Maercker, Geschichte, s. 151; M. Bar, Westprellssell, Bd l, s. 558-559. 
36 ArnCł1 nr 563; Archiwum Pallstwowe w Gdańsku, akta Regierung zu Marienwerder Rep. 1110 
nr 6029-6030; Statysty/w, s. 26. 
37 Statystyka, s. 51. 


137
>>>
K. Wajda 


38 Historia Pomorza, t. 2. cz. 2 (do 1815), s. 763. 
39 Sleinmann, Der Kreis TllOrlL Statistische Beschreibullg. Thoł1l 1866_ 
40 Akta Landratsamt Thorn nr 219. Obala to dotychczasowe twierdzenie o dacie wprowadzcnia 
ordynacji wyborczej miejskiej L 1808 r. w Chełmży, jakic występują w dOlychczaso- 
wych upracowaniach. I lak Slelllmann. Der Kreis Tlw,.", s. 168 wymienia rok 1828. 
a W. Jankuwski. Ruzwój historycZllY Chełm!.)'. [w:] Materiały do mOllugrafii geograficz- 
lIo-gospodarczej Chefmt)'. Dokumenlacja Geograficzna z. 4. Warszawa 1964. s. 10. na- 
wet rok 182L 
41 Akla Landralsamt Thorn nr 219. Jeśli idzie o Niemcow. to wybrano następujące osoby: Mat- 
heus B1essing. mistrz szewski. Karl Gall. nauczyciel i wlaściciel domu, Karl Rieflin. 
rzeznik i wlaściciel dwóch domów. Johann Weiss, piekarz i wlaścicic1 domu. Valenlin 
Weick, rzeźnik o dochodzie roc7l1ym 400 talarów oraz Johann Zinck, krawiec i rolnik. 
42 Tamże. 
43 ArnCh nr 70. 
4-ł ArnClt nr 64. 
45 Sleinmann. Der Kreis TllOm. s. 26L 
46 Polaszek, Geschidtle:AmCh nr 63-64. 101. 191. 1026_ 
47 Polaszek. Geschichle; Llerichl Ober die Verwaltung und Gemellldeangc1egenhetlen der Stadt 
Cułmsee pro 1884/85, s. 21. [w:) akta LandraL
.tmt Thoł1l nr 223. 
48 ArnClt nr 45. 
49 H. Rogmann. Be,'olkerll1l1!selllwickll/llg im prel/ssischell OStell ill den letZ/eII hl/lldert Jahrw, 
Berlin 1937. lab. 16. 
50 R. Dockh, Die geschichtliclle Elltwickll/llg der amtlicllell Statistik des I'reussi,fChen Staates. 
Derlin 1863. s, 50: D. Kaczmarski, Ocella spisów II/dllości liCI $'Iąskl/ z piem'szej pufuwy 
XIX wiekl/, Przeszłość demograficzna Polski 1/1967. s. 35. 
51 Preussische Slalislik, Dd. 5. s. IV. 
52 Geheimes Staalsarchiv Preussischcr Kullurbesitz Derlin. Rep. A 181 nr 10536: ArnCh nr 147, 
1558. 
53 Arn'h nr 1558; Gazela TOl"lulska 1873, nr 202. 
54 M. D;ir, WeSlprel/S,fell. [kI. l. s. 333. I lak w lalach 1774-1786 osiedlilo sic: w Ikwzowie t51. 
w Wic1kich i Malych Kamionk.tch 49. a w Skąpem 29 kulonislow niemicckich. 
55 ArnClt nr 1351. 
56 ArnCh nr 147. 
57 Akta Landralsamt Thorn nr 1308. Dyli lo David Rux. Isbrandl. Simon Stegger. Franz Geldersz 
i Fełix WełIZ. 
58 AmCh 1107. Dyli lo David Rux. Andreas Isbrandl. Isillor Isbrandl. Franz Gc1delsz. Felix 
Wc1tz. Albin von Slamm. Malheu
 Zuckermann. Thcrcse Wicsc, Matheus Lunkerl I M. 
Wikland. 
59 ArnClt 141\. 
60 Akla LandraIsamI Thorn nr 13U8. 
61 Tamze. nr 637; AmCh nr 147. 
62 ArnClt 699. 
62 ArnCh 218. 
6-ł Steinm.tnn. Der Kreis Thom. s. 67; Derichl, s. 3. 
65 Am'h nr 147-148. 
66 Tamze. 


138
>>>
Chcłmża pod zaborem pruskim (do 1914 r.) 


67 ArnCh I1r 63-64. 
68 ArnCłl nr 147. 
69 ArnCh nr 240. 
70 Akla Landralsamt 1110111 nr 638. 
71 Tamże, nr 637; ArnCh nr 147. 
72 Steinmann, Der Kreis Thom, s. 142; ArnCh nr 683. 
73 Sleinmann, Der kreis T/10m. s. 14; ArnCll nr 52,63-64,240, 1018, 1351. 
74 Sleinmann, Der Kreis Thom, s. 142; ArnCll nr 1869. 
75 Steinmann, Der Kreis T/1011I, s. 195-198. 
76 Tamże, s. 168. 
77Tamże, s. 212; ArnCll nr 52,64, 1026, 1369, 1545. 
78 ArnCh nr 1534. 
79 Steilllllallll, Der Kreis T/10m, s. 153; AmCh nr 596; akla Landratsamt Thom nr 399. 
80 Steinmann, Der Kreis T/10m, s. 153; ArnCh nr 699. 
81 ArnCll nr 70, 191. 
82ArnCh nr 191. 
83 Polaszek, Geschichte. s. 2. 
84 C. P. WoeIky, Der Katalog, s. 77; R. Frydrychowic7. Die Cllllller Weihbischofe, s. 31-32; 
Tenże, Na setllą rocz1/icę prze1/iesie1/ia, Pelplin 1924; A. Liedtke, Zarys dziejów, s. 96. 
85 J. Fallkidejski, s. 53; Polaszck, Geschichle; Diece(ja che/llliliska. Zarys statystycVIO-historycz- 
1/Y, Pelplin 1929, s. 160-161. 
86 Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kullurbesilz Berlin, RegielUng LU M.uienwerder Rep. A 
181 nr 30008; Din..'Ctorium Divini Offid iuxta Ritum Romanul1l ad usum universum 
Clcri Dioecesis Culmcnsis za lata HUS, 183(" 1838; ArnCh 1020 1024; akta Landratsamt 
Thorn nr 1107. Ks. Stanisław Dekllwski Ul". w 1875 L kołll Swiecia, wyświęcony w 
1809 r. w Chełmnie. Ks. Andrzej Claykowski ur. w 1809 L, wyświęcony w 1832 r. 
87 DirectOlium, za lala 1841, IH44; akla Landrdtsamt Thorn nr 1107 AmCh nr 1024. Ks. Alek- 
sander Kłll
sowski ur. w 18Il, wyświęcony w 1837 r., zmarł w Chełmży l sierpnia 
1843 r. 
88 Direclonum. Za lata IH45, 1852, 1855. 1861, 1863; Schemdtismus der Geistlichkeit des Bis- 
tums Cułm fUr das Jahr 1848, Cułm; akla Landratsamt 111Ol11 nr 1107. Ks. Leonard 
Kłossowski ur. 6. XI. 1816 w Wielkim Boluminie, wyświęcony 18 IV 1840. Ks. Franci- 
szek WyczYliski ur. 28 1II 1820, wyświęcony 3 IV 1847. 
89 DireclOrium, za lata 1874, 1900; Schemalismusdes BistumsCulm, Pelplin 1867, s. 59; akta Landral- 
s.unl Tl10rn nr 1l07. Ks. Antom Kamitiski ur. 18 I 1835. wyświęcony 7 IV 1860. 
90 Diece(ja che/llliliska, s. 161; Schelllatislllus des BislIIlII,f ClIlIII, Pelplin 1867. 
91 H, Hartknoch, Chro1/ik, s. 549; T/10m - Kii1/igill der Weichsel. Hg.D. Jalmig, P. Lelkemann, 
G(iUingen łY81, s. 372; Polaszck. Geschichte. 
92 Bericht. 
. 15; AmCh 1345. 
93 Akta Landrals,unt Thorn nr 1107. 
94 Arclllwum Panslwotve w Gdarisku, akla Regierung zu Marienwerder Rep. 1/10 nr 6029. 
95 Tamze, nr 6030; akta Landrats.Jml Thlllll nr 130K 
96 Archiwum PatistwlJwe w Gd.l1isku. akta Regierung zu M.!rienwerder Rep. I/lO nr 6030. 
97 BerichI, s. l; Polaszek, Geschicl;te, akla Landratsamt Thorn nr 1308, 
98 ArnCh 868. 
99 Tam.i:e; akla Land.r.!ts.unl Tholll nr 1308. 


13Y
>>>
K. Wajda 


100 Steinmann, Der Kreis Thom, s. 277-78; AmCh 47: Płace naucLycieli w szkole ewangelickicj 
wynosiły łącznie 537 talarów rocznie, w tym 135 lalarow pochodziło z podatku szkolne- 
go, w katolickiej 653 talarow, w Iym 214 talarow z podatku szkolnego, a w żydowskiej 
260 talarow, w tym 74 talary z podatku szkolnego. 
101 Akla Landralsamt Thorn nr 158. 
102 T. Cieślak, Z dziejów prasy polskiej /la Pomorzu Gdmiskim w okresie zabom pruskiego, 
Gdallsk 1964, s. 39. 
103Tamze, s. 46. 
104 ArnCh nr 1369. 
105 Tamże. 
106 ArnCh nr 1235. 
107 Gazcta Toruńska 1874, nr 9. 
108 Bericht, s. 22. 
109 Arnch nr 65. 
110 Polaszek, Geschichte; Dericht, s. 21-22. 
III Polaszek, Geschichte. 
112 Bericltl, s. 3. 
113 W_ Jankowski, Rozwój historyczllY Chelmty, 17; Arn Ch nr 1785. 
114 Akta Landralsamt Thorn nr 642. 
115 Bericht, s. 3, 21. 
116 Akta Landrdlsaml Thorn nr 558. 
tI7 ArnCh nr 1208. 
118 BerichI, s. 2. 
119 ArnCh nr 1785. 
120Tamże. 
121 Akta Landralsaml Thol"ll nr 642. 
122 ArnCh nr 1190. 
123 AmCh nr 1249. 
124 ArnClt nr 1249, 1784. 
125 ArnCh nr 837, 1769. 
126 ArnCh nr 250; akta Landratsamt Th0111 nr 639. 
127 ArnCh nr 250. Wśród Polaków najwyższy podalek placił Antoni Goga kupiec handlujący 
winem i wyrobami tytoniowymi (72 mk), wśród Żydów Moritz i Max Lichtensteinowie 
kupcy zbożowi (408 mk) oraz Max Lowenberg kupiec zbożowy (300 mk), a wśrod 
Niemców Oskar Tomaszewski, aptekarz (156 mk) oraz Max Welde pł-Ledsiębiorca bu- 
dowlany i właściciellartaku oraz fabryczki papy (108 mk). 
128 Bericht, s. 10; ArnCh nr 609, 6(J7; akta Landralsamt Thom nr 262. 
129 ArnClt nr 1697. 
130 JOO lat Cl/kroll'lIi Chehnia 1882-1982, Chełmża 1982, s. 25_ 
I3t Archiwum Pallstwowe w Gdmlsku, Rep. I/lO akta Rcgierung zu Marienwerder nr 1651; 
ArnClt 1697; Belicht, s. 9. 
132 JOO lat CUkroWIli, s. 25-27, 30-31. 
133 Akta Landralsaml Thorn nr 642. 
13-1 100 lal CI/krowni, s. 29-32. 
135 Polaszek, Geschichte; ArnCh 250. 


140
>>>
Chełmża pod Laborem pruskim (do 1914 r.) 


136 AmCh 723, 1821; ak la Lal1dratsamt Thom nr 642. 
137 Akla Landratsaml Thorn nr 642; AmCh nr 724. 
138 Akta LandratsamI Thom nr 797; AmCh nr 724, 1757, 1819. 
139 Akla LandraIsamI Thom nr 639; AmCh nr 250, 724, 1757. 
140 Akld Landratsamt Thom nr 639, 797; AmCh nr 724, 1838. 
141 Akta LandratsamI Tl10m nr 639; AmCI1 nr 724, 1827. 
141 Akla Landratsamt Thorn nr 639, 797; AmCh nr 240. 250, 723, 724,1757, 1812, 1838, 1840, 
1842. 
143 Akta Landralsamt Tl10m nr 639; AmCh nr 723, 1757, 1824. 
144 Akta Lallllratsamt Thorn nr 639; AmCh nr 250, 723, 724, 1757. 
145 AmCh nr 723, 724. 
146 Akta LandraIsamI Thom nr 642; AmCh nr 1743, 1769. 
147 Bericht, s. 9. 
148 Tami:c, s. 3. 
149 Akta Landratsamt Thorn nr 145: AmCh nr 240. 
t50 Bericht, s. 16; AmCh nr 3443. 
151 AmCh nr 1870. 
152 AmCh nr 243, 1870. 
153 AmCh nr 1775. 
154 AmCh nr 723-724,1759, 1769. 
155 AmCh nr 1750. 
156 AmCh nr 1813. 
157 Akla LandraIsamI Tl10111 nr 642, 659, 663: AmCh nr 729.837, 1759. 
158 K. Wajda, Klasa robotnicza POlllorza Wschodniego w d/llgiej połowie XiX i poczqrlwch 
XX w., Warszawa 1981. s. 123. 
159 BerichI, s. 20. 
160 Tamże, s. 13. 
161 AmCh nr 1770. 
162 BerichI, s. 4-5. 
163 AmCh 1785. 
164 Tamze: Derichl, s. 7-8,17. 
165 AmCh nr 1785: akla LandraisamI Thorn nr 447. 
166 AmCh nr 1119. 
167 AmCh nr 1785. 
168 Bericht, s. 19. 
169 Tamze, s. t8; AmCh nr 769. 
170 AmCh nr 194. 
m AmCh nr 48, 194, 1820, 1822; akla Landratsamt Tho111 nr 797. 
172 Polaszek, Geschichte: AmCh nr 1119. 
173 Polaszek, Geschichle. 
174 Direclorium, za lata 1900, 1901, 1926: Schelllarisllllls des BisrlllllS O,lm, Pelplin 1904; Die- 
celja chełlllitislw, s. 161. Ks. Tomasz Fryntlwwski ur. w 1845 r. w Bydgoszczy, wyświę- 
cony w 1870 r. Następcą ks. Tomasza Fryntkowskiego był ks. Józef Szydzik, który objął 
parafię chclmi:yńską II IX 1924 
175 T/wll/ - KOl/igil/ der Weichsel, s. 372. 


141 


.......
>>>
K. Wajda 


176 HGlldbuch der jiidisc1len Generalvereinigung l/IId Wohlfahrtspjlege. Berlin 1909. s. 8; AmCh 
nr 245. 1253, 1347. 
177 Bericht. s. 13-14; KronikCl KClIolickiej Sdcoly w Chełmty od /880 r.. s. 169. 
178 Tamże. s. 172; Polaszek. Geschichte. 
179 Kronilw, s. 356. 387,389. 
180 Tamże, s. 73; akta Landratsamt1l10m nr 818; AmCh nr 878. 
181 AmCh nr 934. 
182 KronikCl, s. 260, 397; AmCh nr 878. 
183 Bericht. s. 13-14. 
t84 Akta Landratsamt Thorn nr 1309; AmCh nr 878. 996. 
185 K6nigliches Realprogymnasillllll.ll Kulmsee, Bericht ;iber dm Scll/Iljahr 1907, Kulmsee 1908. 
s. 10-12; Konigliches ReCllprogymnasium lU KIIIlIIsee, Ber/cht ;Iber dos Scllllljahr /910, 
Kulmsec 191 l. s. 3. 
186 AmCh nr 48. 1004. 
187 AmCh nr 1304. W 1910 w zarządLie byli: mista ciesIelski Jan MaIliliski (ur. 1842) - prze- 
wodniczący. kupiec Stanisław Wasiakowski (ur. 1879) - Laslęp,a przewodniczącego. 
czcladnik stolarski Antoni Górecki - sekrelarz. slusarz W. Kulpiliski - zastc;pca sekreta- 
rza. fryzjer Antoni Szymanski - kasjer, czeladnik stolarski Franciszek Czerwiliski; 
AmCh nr 77. 1310, 1368. 
188 AmCh nr 1304. 1305. 1368. W zarządzie zasiadali w 1901 r.: rolnik Jan Sobiecki (ur. 
1842 r.). rentier Wacław Gąsowski (ur. 1851 r.) i przedsiębiorca budowlany Teodor 
Bromma. 
t89 AmCh nr 77. 1304. 1307. 1368. I tak w 1911 r. w zarządzie zasiadali: sIeImach i rolnik Józef 
Ziołkowski - przewodniczący. lekarz medycyny Stanisław Pilatowski - zastępca prze- 
wodniczącego, przedsiębiorca budowlany Aleksander Oombrowski - sekr'elarz, mistrz 
malarski Jan Lewandowski (ur. 1875) - zaslępca sekretarza, kupiec Maksymilian Gra- 
bowski (ur. 1876) - kasjer. handlarz Jan Kowalski - bibliotckarz, stolarz Jan Makowski 
- zastępca bibliotekarza, nalomiast członk:uni Larządu byli grabal-L Jan Wojnowski. do- 
mokrązca Franciszek WiecLOrkowski, instalalor Kazimierz Kanicki i robotnik Józef 
Voss. 
190 AmCh nr 77, 1304. 1368. 
191 AmCh nr 1318, 1368. 
192 Akta Landrats:unl Thorn nr 161. 
193 AmCh nr 1337. 
194 Akla Landratsamt Thom nr 158: AmCll nr 1307. 1310. 
195 AmCh nr 1233. 
196 AmCh nr 1308; akta LandraIsamI Thorn nr 158. 
197 AmCh nr 1304. 1369. Jan Sobiecki był w swojej karierze życiowej nauczycielem. a rolnik 
Michał Plylillski (ur. 1859) był przed 1914 r. również prezesem chehnżytiskiego "Soko- 
ła". 
198 AmCh nr 1317; akta Landratsamt Thoł1l nr 162. 
199 AmCh nr 1322. 
200 AmCh nr 77. 1331, 1368. 
201 Kronilw, s. 242. 
202 Polaszek, Geschichle des Kricgervereins Culmsee 1882-1907. Culmsee 1907, akta Landrat- 
s:unt Thom nr 152; akta Landratsamt Thorn nr 153; AmCh nr t237, 1251, 1267. 


142
>>>
Chełmza pod zaborcm pruskim (do 1914 r.) 


203 Akla Landratsamt Thorn nr 152; AmCh nr 1305. 
204 AmCh nr 1238, 1250, 1285. 
205 AmCh nr 1240, 1243, 1369. 
206 AmCh nr 1267. 
207 AmCh nr 1282. 
208 AmCh nr 1249, 1260, 1262, 1276. W filii melalowców byli lo kowale: Jan Skowroński, 
Paweł Falkowski i Józef Zacharek, grub"ownik Franciszek Janiszewski oraz siodlarz Ne- 
pomucen Knyżaniak. 
209 AmCh nr 1246, 1248, 1769; akla Landralsaml Thom nr 659. 
210 AmCh nr 1248, 1375, 1769. 
211 Akla Landralsaml Thorn nr 164; AmCh nr 1248; K. Wajda, Wqtek polski w ruchu robotni- 
C7Jl1II Pms Zachodnich (do 1914 r.). [w:J 100 lat polskiego mchu robotniczego lIa Po- 
IIIOrzU, pod red. M. Wojciechowskiego, Toruń 1983, s. 22-23. 
212 AmCh nr 1298, 1375. 
2B K. Wajda, Wqtek, s. 13-18. 


143
>>>
MIECZYSLA W WOJCIECHOWSKI 


Dzieje Chehnży w latach 1914-1920 


l. Pierwsza wojna światowa (1914-1918) 


W ybuch pierwszej wojny światowej w sierpniu 1914 r. zapocząt- 
kował istotne zmiany w życiu ekonomicznym, społecznym i po_ 
litycznym Chełmży. Po pierwszym okresie mobilizacji, który przebiegł w mieście 
bez większych zakłóceń, dały osobie znać stopniowo narastające ograniczenia 
w sferze gospodarczej. Już w pierwszym dniu wojny (l VIII 1914 r.) oblożooo 
aresztem zapasy drewna w 5 firmach chełmżyńskich (Max Welde, Gollmer, Broma, 
Stockburger, Woclm), od 3 VIII wprowadzono zakaz nadawania na poczcie paczek 
prywatnych, przcsyłek wartościowych i poleconych. Równocześnie zaczął obo wi 4- 
zywać zakaz sprzedaży alkoholu w 27 punktach wyszynkowych (Scllankstelle) ist- 
niejących w mieście (w terminie późniejsLym zakaz zniesiono, równolegle ograni- 
czono czas otwarcia tych placówek). Od 10 VIII zaczęto wprowadzać ceny maksy- 
malne na podstawowe artykuly żywnościowe (mąka, sól) przy jednoczesnym zag- 
ro.leniu karami policyjnymi za ceny lichwiarskie, od końca sierpnia 1914 r. zaczęto 
apclować do ludności miasta o oszczędne używanie gazu l . 
Nowością w życiu miasta bezpośrednio po wybuchu wojny było ograniczenie 
swobód politycznych ludności i zakrt:su działania organizacji rÓi:nego rodLaju. Już 
w maju IYI4 r. władLe ChełnlZY przygotowały listę osób, nad którymi zostanie _ 
w wypadku wybuchu wojny - roztoczony "specjalnie ostry nadzór policyjny". Na 
liście tej znaleźli się m. in. przywódcy ruchu polskiego w mieście oraz miejscowi 
działacze sOCjaldcmokratyczni: spośród Polaków - mistrz rzeźnicki Walenty Bilski, 
kupiec K,nol Kudlicki, kierownik sklepu Edmund Dziabaszewski, handlarz cygar 
Stefan Łukomski, nllstrz szewski Józef SChauer, handlarz koszykami Jan Brzeski; 
spośród Niemców - "świadonu swych celów przywódcy socjaldemokratyczni" _ 
murarz franciszck Makuracki, murarz Adam Zieliński, czeladnik ciesielski Antoni 
Czerwiński, krawiec Roben Lcndzion, czeladnik zduński Józef Formella. Część 
spo
ród wynuenionych zostala wcielona do wojska, Co dodatkowo osłabiało dzia- 
łalność lokalnych organizacji polskich oraz struktur socjaldcmokratycznych2. 
l3liskie położenie Chełrnży przy gremicy rosyjskiej skłoniło lokalne władze do 
zaostrLenia czujności wobec prób siania paniki wśród mieszkańców miasta. Dowo- 
dl.i tego wydane przez burnustrLa Chcłmi:y Wilhelma Hartwicha w dniu 24 VIII 


145
>>>
M. Wojciechowski 


1914 r. obwieszczenie zapowiadające ukaranie (przez dowództwo twierdzy w To- 
runiu) osób rozpowszechniających wieści na tcmat zbliżania się wojsk rosyjskich 
do miasta, opuszczania przez oddziały niemieckic miejscowości w pobliżu miasta 
itp.3 Równolegle (szczególnie po przesunięciu się linii frontu na wschód) władze 
miejskie dążyły do rozbudzenia nastrojów patriotycznych wśród mieszkańców 
miasta poprzcz organizowanic manifcstacji z racji sukcesów armii niemieckiej na 
różnych frontach pierwszej wojny światowej. Na zarządzenie burmistrza (wytyczne 
w sprawie tych obchodów nadsyłał do miasta ufLąd regencyjny w Kwidzynie) fla- 
gowano miasto, przy biciu w dzwony kościelnc odbywały się pochody, w głównej 
mierze składające się z młodzieży szkolnej, którą z tej okazji zwalniano z zajęć 
lekcyjnych, zakończone przcmówicniami i śpiewami. W latach 1915-1917 demon- 
stracje zwycięstwa odbywały się w Chełmży, m. in. z okazji zajęcia Lwowa i wzię- 
cia do niewoli 20000 jeńców rosyjskich (3 V 1915), z okazji "wspaniałego zwy- 
cięstwa niemieckiej noty wojennej" (4 VI 1916), z okazji zwycięstwa nad Isonzą 
(I XI 1917). Obwieszczenia na temat mających się odbyć demonstracji, jak również 
sprawozdania z ich przebiegu zamieszczano m. in. na łamach poczytnego miejsco- 
wego periodyku "Botc fUr das Culmerland'4. 
Mieszkańcy Chełmży, wcielani do armii niemieckiej na podstawie powszechne- 
go obowiązku wojskowego, złożyli daninę krwi na wszystkich frontach plt:rwszej 
wojny światowej. W dniu 15 XII 1916 r. zalożono w magistracie chełmżyńskim 
"Spis poległych", który zawiera wiarygodne dane na temat narodowości (wyznania) 
i zawodu polcgłych mieszkańców miasta w latach 1916-1919. Na jcgo podstawie 
można stwierdzić, że w 1916 r. (w grudniu tego roku) poległo 8 mieszkańców 
Chełmży, w tym 7 wyznania katolickicgo (można przyjąć z dużym prawdopodo- 
bieństwem, że wszyscy byli Polakami) i jedna osoba wyznania ewangelickiego 
(można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że była narodowości niemiec- 
kiej). W roku 1917 poległo 50 osób z Chelmży (33 katolików, 16 ewangelików, I 
Żyd), w roku 1918 - 68 osób (51 katolików, 16 ewangelików, l Żyd), zaś w roku 
1919 zmarło w wyniku ran odniesionych na wojnie dalszych 10 osób (9 katolików, 
l ewangelik). Łącznie w latach 1916- 1919 poległo na froncie lub zmarło z odnic- 
sionych ran 136 mieszkańców Chełmży, w tym 100 katolików, 34 ewangelików i 
2 Żydów. Wśród poległych w latach 1916 i 1917 (dla lat następnych brak danych) 
zdecydowanie przeważali robotnicy (23), rzemieślnicy (12) oraz czeladnicy i po- 
mocnicy rzemieślniczy( 6)5. 
Terytorium miasta w okresie wojny uległo powiększcniu poprzcz przyłączenie 
obszarów dworskich Archidiakonka i Seehof. Inicjatywę w tej sprawie podjął Sej- 
mik Powiatowy na posiedzeniu w dniu 15 XII 1915 r., ukoronowaniem tych zabie- 
gów był odpowiedni dekret rządu pruskiego z 27 VII 1916 r. (nr lVa 3511). Decy- 
zja weszła w życie z dniem 17 VIlI 1916 r. zgodnIe z tekstem ogłoszenia podanym 
w "Kreisblatt f tir den Landkreis Thorn" nr 65 z 1919 r. 6 
Liczba mieszkańców Chełmży w latach wojny ulegała nieznacznym zmianom 
i wynosiła według stelllU na dzień l XII 1916 r. 10 048 osób (w tym 3787 męż- 
czyzn, 5836 kobiet, 106 wojskowych i 319 jeńców), według st,mu na dzień 5 XII 


146
>>>
Dzieje Chełmży w latach 1914-1920 


lY17 r. 10083 osoby (w tym 3733 mężczyzn, 5864 kobiety, 486 osób wojskowych 
i jeńców), natomiast wcdług stanu na dLień 8 XII 1919 r. 10 314 osoby (w tym 
4662 mężczyzn, 5511 kobiet, 140 wojskowych i jcdenjcnicc wojenny). Nic7flaczny 
spadek ogólncj liczby ludności Chełnuy w okresie wojny w (X)równan.iu do roku 
19łO (I XII 19łO - łO 612 osób) jest zwiąLany bezpośrednio z dLiałaniarni wojen- 
nymi (polegli), przemieszczaniem się ludno
ci itp.7. 
Lata wojny wycisnęły swoje piętno na .lyciu gospodarczym miasta. Wkrótce po 
wybuchu wojny dały o sobie znać rosnące trudności materiałowe, spadek koniunk- 
tury na niektóre wyroby (nie związane z zaopalrzeniem dla wQjska), a takżc zastój 
w dzialalnoś'ci szczególnic zakładów fJ;elnie
lniczych z powodu powołania ich 
wła
cicieli do wojska. Trudny okres prze.lywał prLemysł budowl,my w następstwie 
zastoju w budownictwie. W 1916 r. zostaly unieruchomione cegielnie Zeepc, Gru- 
be i Weldego, zaprzestała produkcji fabryka papy dachowej. PrzeprowadLOny unia 
15 VIII 1917 r. spis zakładów produkcyjnych wykaLał,ie na tcrcluc Chełmży ist- 
niało 361 zakładów (prt.emysłowych, fLemieślnicl.ych, usługowych itp.), w tym 
jedynie 6 zakładów zatrudniało ponad 20 pracowników (cukrownia - 156 męż- 
czyzn, 15 kobiet nicLamężnych, 8 kobiet Lamężnych, 32 jeńców wojennych; kolej- 
ka wąskotorowa - Chelnua-Ccłno - 30 męLczY7n, 3 kobiety niczamężne, 8 kobiet 
zamę.lnych; gawwnia; firma Max Weldc - 30 mężczyzn, 10 kobict zamężnych; 
firma G. Lohrkc 28 męLCLyzn, 3 jeńców; labryka materiałów dachowych - 26 
mężczyzn, 3 kobicty niezamężne). Powstałe zakłady byly bardzo małe, a równo- 
cze
nie silnic zrÓLnicowane pod względcm profilu produkcji czy usług. PrLykłado- 
wo moi:na wynuenić, że w 1917 r. istniało w ChelI11ŻY: 20 wytwórni obuwia, 6 
sklepów obuwnicLych, l zaklad łatania obuwia, zaklad produkcji pantołli, zakład 
produkcji p,mtołli drewnianych, 22 zaklady krawieckie, 11 krawców damskich, 3 
krawców męskich itd. Były takżc wśród tej dużej liczby zakładów placówki b,udLO 
nietypowe, jak: 7etkład łat,mia worków, hUldel olcjanu, starą odzieLą, hodowla 
królików i pszczól, sklep z margeuyną, wytwórnia sLczotek. Warto także odnoto- 
wać, że w micście byl w tym czasie jcdcn gabinet dentystyczny, apteka, kino, ate- 
lier fotograficzne 8 . Kolejny spis gospodarczy pfLcprowadzony w ChelI11ŻY 12 X 
1918 r. nie wykaLał większych zmian w ogólnej lic7bie zakladów przemysłowych, 
rzemieślniczych, handlowych i usługowych I!a tcrenie miasta. J,tko ciekawostkę 
mOLna podać, że w 1918 r. było w Chelnuy aż 29.restauracji-szynków. Warto 
także podkre
lić, ŻC w tym czasic dzialały na tcrenic miasta cztery banki: Bank 
Ludowy - zatrudniający 2 pracowników, Danziger Privat Aktien Bank - 6 pracow- 
ników, Die Deutsclie Bank. Filiale - 8 pracowników, Vorscliu.fS Verein - 3 pracow- 
ników 9 . Zakłady działające w mie
cie w pełni zaspokajaly potrzeby miejscowego 
odbiorcy-konsumenta. 
Na tcrenie Chcłmży prowadzono takLe dzialaln
ć rolniczą i hodowlaną. Do 
końca roku 1915 rolnictwo chcłmżyńskie nie odnotowało Slrat związanych z wojną, 
o czym donosi I 12 XI 1915 r. Magislrat Chcłmży w specjalnym sprawozdaniu skie- 
row,mym do PreLydcnta Regcncji w Kwidzynie. Można przyjąć, że w następnych 
latach ogólne trudności widoczne w rolnictwie, związ,mc z br,tkiem rąk do pracy, 


147
>>>
M. Wojcicchowski 


nawozów sztucznych itp., dały osobie znać takżc na terenie Chcłmży. Trudności 
wynikające z braku rąk do pracy próbowano rozwiązywać poprzez zatrudnianie 
jeńców wojennych omz młodzieży szkolncj (w 1917 r. w pracach rolnych uczest- 
niczyło okolo 700 uczniów z 'chelmżyńskich szkół)lO. - 
Dobrze rozwijala się w Chcłmży w okresie wojcnnym hodowla, przy czym 
jej rozwój łagodził niewątpliwie rosnący niedobór artykulów spożywczych na 
rynku. Na podstawie sumiennic prowad70nych w Magistracic miasta Chełmży 
rcjcstrów można stwierdzić, że w latach 1914-191H nastąpił spadek pogłowia 
trzody chlewnej (l XII 1914 - 1247, 2 IX 1918 - 1098 sztuk), nieznacwie 
spadła liczba krów (505-482), utrzymal się stan koni (247-244), wzrosły nato- 
miast liczby owiec (12-45) i kóz (292-543). Co charakterystyczne dla lat woj- 
ny, to wzrost liczby hodowanych królików (1917 - 1115 sztuk; 1918 - 1400 
sztuk) oraz drobiu (np. w latach 1917-191 g znac7nic wzrosla liczba hodowa- 
nych kac7ck ze stanu 302 do 888 oraz gęsi ze stanu 289 do 5(8). W latach 
1914-1918 wzrosła w Chełmży liczba gospodarstw utrzymujących zwierzęta 
hodowlane z liczby 1J51 w 1914, do 1009 w lIJ17 r. oraz 1084 w 1918 r. W koń- 
cowym okresic wojny prawie połowa rodzin w mieście trudniła się hodowlą (w 
maju 1918 r. było w Chełmży ogólem 235K mies7kań), przeznaczoną przede 
wszystkim do zaspokojenia własnych potrzebIl . 
Wybuch wojny nie zaklócił w poważnicjszym stopniu pmcy władz mit:jskich 
i innych instytucji działających w Chelmży. Przez cal y okres wojny furlkcję bur- 
mistrza pclnił Wilhelm H,utwich, który równocześnie zasiadał (z wyboru) w toruń- 
skim Scjnuku Powiatowym. Oprócz niego członkami sejnuku byli: kupiec Max 
Scharwenka, adwokat Peters (w marcu 1918 r. zastąpił go mistrz browarniany 
Schnutt), dyrektor cukrowni dr Herm,mn Jacobson, nustrz budowlany Stockburger, 
właściciel fabryki Max Welde. Burmistrz H,utwich był tak7C czlonkiem Wydziału 
Powiatowego - organu wykonawczego Scjnuku Powiatowcgo z siedzibą w Toru- 
niu 12 . 
Najwyższą władzą samorządową w mie
cie byla Rada Miejska, lic7ąca przez 
cały okres wojny 30 członków. Przewodniczącym biura rady był do 1916 r. adwo- 
kat Peters, od stycznia 1917 r. zasHwił go na tym stanowisku wspomniany wyżej 
dyrektor cukrowni dr jacobson, jt:go zastępcą byl dyrektor micjscowego gimnaz- 
jum Paul Remus. Aktywnymi czlonkami rady byli Polacy - kupcy Antoni Goga, 
Wojciech Kwieciński i Bolesław Dzięgielcwski, mistrz Teofil Dar
mowski i OskC1C 
Tomaszewski 13 . Rada Miejska kierowała całokształtcm życia miasta, uchwalała bu- 
dżet, czuwała nad jcgo prawidłową realizacją. Z zachow,mych materiałów :iródło- 
wych wynika niezbicic, że Rada Miejska prowad7ila bardzo zrównoważoną gospo- 
darkę finansową i do końca wQjny, mimo narastających trudno
ci gospodarczych, 
była w stanie fimmsować podległe jej instytucje. Wysoko
ć budżetu miasta w la- 
tach wojny systcmatycznie wzrastała, co wiązało się z ogólnym wzrostcm cen to- 
weUów i uslug. Wysokość budictu miasta Chełmży (przychody i rozchody) wynosił 
w poszczególnych latach: 1914 - 600 470 mk, 1915 - 612 6(X) mk, 1916 - 620 550 
mk, 1917 - 662 410 mk, 1918 -715 200 mk. Wydatki przewidziane w budżecie 


148
>>>
Dzieje Chełmży w lalach 1914-1920 


miasta przewidywały fincmsowanie różnorodnych instytucji podległych }{adzie 
Miejskiej. Można ten zakres d7ialań finansowych zohrazować na przykladzie roku 
1917. W tym roku w budżecie miejskim prLewidziano wydatki na następujące cele: 
ogólny zarząd miasta - 49 300 mk, zarząd kasy miejskiej - 22 010 mk, zarząd 
budowlany - 9 620 mk, zarząd policji - 15 140 mk, opieka nad biednymi - 31 520 
mk, splata dlugów - 65 000 mk, rzeźnia miejska - 20 500 mk, gazownia miejska 
- 162 500 mk, wodociągi- 40 600 mk. W roku budLetowym 1917 zadłużenic Cheł- 
mży wynosiło ogółem (stan na l I 1917) l 380 31R mk, przy czym największym 
wierzycielem miasta bylo Towarzystwo Akcyjne Kredytów Gruntowych z siedzibą 
w Berlinie (Boden-Krcdit ActiengeselIschaJt Berlin). Jest rzeczą godną podkre
le- 
nia, że mimo trudności finansowych związanych ze stanem wojny, Rada Miejska 
w Chcłn17Y przewidziala w budżccie sumy pr7eznac70ne na placcnie składek rocz- 
nych na rzecz Związku Miast Rzcszy (Reicllsverband der SWdte), Towarzystwa 
Historycznego (Gesclliclltsverein), Towarzystwa Botaniczno-Zoologicznego (Bota- 
niscll-Zoologiscller Verpin), Nicmieckiego Związku Lotników (Deutscller Luftfall- 
rer Verband Berlin) i innych l4 . 
O wysokiej r.mdLC Chełmży w ramach powiatu toruńskiego w omawianym ok- 
resie świadczył tcż fakt, że na jej terenic był zlokalizowany szpital powiatowy z 48 
łóżkami (podzielonymi na J] i III klasę, w zależności od komfortu wyposażcnia izb 
chorych i wyżywicnia). Jest rzeczą charakterystyczną, że w okresie wOjny liczba 
pacjentów Icczonych w tym szpitalu utrzymywała się mniej więcej na jednakowym 
poziomic, przy widocznym spadku pod konicc wojny (1914 - 360 pacjentów, 1918 
- 241 pacjcntów). Jednoczcśnie wzrastała liczba zgonów w s7pitalu (przyjęto do 

zpitala w 1914 r. 360 pacjcntów, z tcgo zmarlo 28, 1916 242 pacjentów - 22 
zgony, 1918 241 pacjentów - 40 zgonów), co bezsprzecznie dowodziło pogorszenia 
warunków leczenia w szpitalu (trudności z Jostępcm do leków itp.)15. 
PrLcdlużająca się wojna potęgowała rosnącc trudnoSci gospodarcze, aprowiza- 
cyjnc, roslo ogólnc ubożenic ludności, zwiększa la się liczba barobotnych. Od 
15 III 1915 r. wprowadzono w Chełmży racjonowanic chlcba, w następnym okrc- 
sie systemem reglamcntacji objęto prawie wszystkie artykuły spożywcze i prze- 
mysłowe, opał, naftę Oako środek oświetlcniowy). Wprowadzono kontrolę ccn 
w chelml:yńskich sklepach (kontrolę prowadzi la powol,ma w październiku 1915 r. 
Placówka Kontroli Ccn - Preispriifungsstelle, z udziałem Polaków - B. DLięgie- 
lewskiego i T. Daranowskiego), zakazcu10 tzw. sprzcdaży wiąi',mcj (konieczność 
kupna innego towaru prLY zakupic towaru trudno dostępnego na rynku). W latach 
1917-1918 pogh;bily się trudnośd na rynku opalowym, czemu starano się z,uadzić 
poprzez okresowe Lamykanie szkól, ust,mowienic CLa:o.u zimowego Ouż od 1916 r.) 
itp. Równolegle prowadzono Lbiórkę metali na ccle wojemle, surowców zastęp- 
czych (np. pokrzywy, ko
ci itp.), makulatury (np. w dniach 12-15 11 1916 r. zeb- 
nmo w ChełI11ŻY 25 cetn,uów), CLęStO przy udLiale ucmiów chełI11Żyńskich szkół. 
Wprowadz,mo też zakazy o charakterze oszczędnościowym, jak np. zakaz używa- 
nia obrusów w restauracjach, zakaz spasania buraków cukrowych przez bydło, od- 


141}
>>>
M. Wojciechowski 


mówiono przyjęcia na okres wakacyjny dzieci z podberlińskiej wsi Zehlendorf (z 
powodu braku środków) itp.'6 
Stałc pogarsz,mie się warunków życia w mie
cic nieuchronnie prowadziło do 
wzrostu nastrojów niezadowolenia. NajdotkJiwiej dawały o sobie znać trudności 
aprowizacyjne, one też staly się powodem zaburzeń w ChelnlŻY w dniach 14 i 15 V 
1917 r., które odbiły się szcrokim cchem w cal ej prowincji Prusy Zachodnie. Po- 
wodem wybuchu zaburzcń był niesprawiedliwy, krzywdzący Polaków podzial żyw- 
ności. W dniu 14 V 1917 delegal:ja kobiet chelmżyńskich wdarla się do ratusza, 
w którym mieścil się Urząd ROLdzielczy Żywno
ci, krzycząc: "Chcemy chlcba, 
pokoju i powrotu naszych mężów z wojny". W godzinach popoludniowych tego 
dnia zebrał się tłum liczący 2000-3000 osób, głównie kobiet narodowości polskiej. 
W czasic zaburzeń dokonywano napadów na sklepy różnych br,mż, głównie jednak 
spożywczej. Łącznie zaatakow,mo 14 sklepów żydowskich (głównie w dniu 14 
maja), 40 niemieckich oraz 7 polskich (15 maja). Demonstrujące kobiety powitały 
okrzykami skierowany przeciw nim oddzial szturmowy (Stosstrupp) z bagnetami 
na karabinal:h, a jego dowódca w rcmdze kapitana został uderzony kamieniem 
w hełm. Dużo światla na sytuację p,mującą w ChełnlŻY w tym okresie rzuca sk,uga 
skierow,ma przez grupę kobiet chcłnlŻyńskich do Ministerium Wojny w Berlilue 
z dnia 18 V 1917 r., w której przedstawiono trudllo
ci aprowizacyjne występujące 
w mieście, zlc traktowanic Polaków w sklcpach, których zniewaLa się okre
lając 
ich jako hołotę polską (Pn/ackenpack), polecając im jcść kamicnic zamiast chleba 
itp.17 
Arcsztowano wielu demonstrujących, którzy 21 V 1917 slCmęli przed sądcm 
wojennym (posiedLt:nic sądu \\'ojcnncgo w Toruniu na sesji. wyjazdowej w Chełm- 
ży). W wyroku wyd,mym tcgo samcgo dnia sąd orzekł: "Sąd jcst zdania, ŻC zabu- 
rzenia w Chełmży dokonały się bez inspiracji z zewnątrz i są następstwem przeci- 
wit:ństwa między Polakami i Nicmcanu o tyle, że elcmcnt polski stanowi (w 
Chełmży) bicdotę, natomiast Nicmcy są klasą posiadającą"18. Również burn.iistrz 
Hartwich w swojcj ocenie opisywanych wydarzeń dokommej 9 VII 1917 podkreś- 
lał, że podstawową przyczyną rozruchów "jest przedlużająca się wojna, ogólna 
nieclwć wobcl: lepiej sytuowanych, bczrobocie"19. 
Sąd wojelmy wydal b,udzo surowe wyroki: Franciszek Kadukowski - 3 lata 
więzienia za nawoływanie do rzucania kamieniami, Franciszka Omżyńska - 2 lata 
twierdzy za udcrzenie kamieniem w helm dowódcy oddzialu szturmowego, Stanis- 
ława Okońska (3 lata więL1cnia), Antonina Tyniecka (1 rok twierdzy), Antoni 
Schroder, Fr,mciszck Paczkowski i franciszek SzcLepański po 2 lata więzienia. 
Pozostałych oskar70nych ukarano więzieniem od jednego roku do jednego miesią- 
ca. Łącznic ukarano 31 osób, w tym 3 za bunt, 3 za bunt i zakłóccnic spokoju 
publicznego, 25 osób za zaklóccnic spokoju publicznego, jcdynie 2 osoby spogród 
osk,użonych LOstały uniewinnionc 2o . Zaburzenia głodowe w Chcłmży w maju 
1917 r. byly wypadkową trudności gospodarczych (w tym głównie aprowizacyj- 
nych) oraz narastającego w kOl\cowym okresie wojny napięcia między ludno
cią 
polską i niemiecką. 


150
>>>
Dzieje Chełmży w hllach 1914-1920 


Życic polityczne w Chcłmży w latach wojny uległo - w porównaniu do okresu 
przedwojemlego - wyraźnemu osłabieniu, co wiązalo się bezpośrednio z przedsta- 
wionymi w pierwszej czę
ci niniejszego opracowania ograniczcniami.swobód poli- 
tycznych oraz powolaniem wielu przywódców i szeregowych członków organizacji 
politycznych do pclnienia służby wojskowej. Oslabienic tętna życia politycznego 
dotknęło zarówno niemieckie, jak i polskie organizacje spoleczno-polityczne. 
Wśród ludno
ci niemieckiej ŻYWSLą działalno
ć prowadziła Socjaldemokratyczna 
Partia Niemicc - SPD (Sozialdemokratisclre Partei Deutsclrlands), która już w 
1915 r. organizowała zebrania (np. I R IV 1915 r. odbyło się zcbranie z udzialem 
ok, 100 osób, na którym referat poświęcony aktualnej sytuacji gospodarczej i apro- 
wizacyjnej Rzeszy wyglosi.1 Paul SWsscl z Bydgos7czy). Wymicnić takżc należy 
dzialalno
ć Ojczy:inianego Związku Kobiet (VaterWndisclrer Frauenverein), który 
blisko współpracował z miejscowym kołcm Niemicckicgo Czerwonego Krzyża o- 
raz Niemicckiego Towarzystwa Ludowego (Deutscher Volksverein). To ostatnie 
dysponowalo wlasnym domem związkowym, w którym organizowało wieczory 
patriotycme połączone ze śpiewem i muzyką (np. 17 I 1915, 18 IV 1915), seanse 
filmowe dla młodLieży, ponadto urządza lo wycieczki poza miasto, prowadziło 
sprzedaż kSIążek w ramach własnej księgarni. Nie spotykala się z żywszym popar- 
ciem niemieckiej nuodzieży Chelnuy Komp,mia Mlodzieżowa (Jugendkompagnie), 
ktÓrej głównym celem było wychowywanie "w duchu patriotycznym". Tylko dzię- 
ki przymusowi zastosow,mcmu przez władze szkolne młodLież chelmżyńska brała 
udLiał w jej ćwiczeniach. Podobne trudności prLeżywała Ojczylniana Służba Po- 
mocnicza (VaterWndisclrer Hilfsdienst) na terenie Chelmży wskutek bardzo malej 
liczby ochotnikó\V (II 1917 - 4 osoby, III 1917 - brak ochotników, IV 1917 - 5 
osÓb). Głównym celem tej organi7acji było wykonywanie prac dla celów wojsko- 
wych 21 . 
PolitycLny charaktcr miala także kamp,mia na rzecz popierania tzw. pożyczek 
wojcnnych (Kriegsanleilre) oraz na cele wojskowe. Kampanię propagandową na 
r7CCZ poi:ycLek prowadzili specjalni męLowie .łauf,mia ( 1916) oraz miejscowa gmi- 
na ew,mgelicka (1917). S7clególną aktywno
cią wyróLniła się w 1917 r. gmina 
cw,mgelicka propagując pOLyczkę wOjClUlą w czasie zcbrcui w kościele, podczas 
naooLcństw (np. kazemic w tcj sprawie wyglosLOne w dniu I 
 III 1917 r. ukazało 
się drukiem), wykłady agitacyjnc poląc70ne z projekcją filmów propagandowych 
itp. Ofi,uność spoleczeństwa Chelmży, w tym także częściowo Polaków, była sto- 
sunkowo duia, cLego dowodLi Sllma zgloszona przez micszkańców miasta w roku 
1916 w wysokości l 114 100 mk (dla porównania na Podgórzu - mie
cie położo- 
nym także w powiccic torUllskim - zadeklcuow,mo w tym roku zaledwie 
2 700 
mk). SkromnicjsLe były wyniki zbiórki na róinorodnc ccle wojenne przeprowadzo- 
nc w Chdmży w latach wojny, jak np. na tundusz łodzi podwodnych (U-Boot 
Spcnde) w 1918 r. (m. in. Deutsche B,mk filia w Chelmży wpłacił 39 mk, polski 
Bank Ludowy - 30 mk, ginma7jum - 333,
5 mk), na fundusz imicnia Hindenburga 
(Hindenburggabe) w 1917 r. (Magistrat Chcłmży wplacil 150 mk), 7biórka na rzecz 
domów dla żohuerzy i marynarzy w 1917 r., itp. Niektórc akcje, jak np. zbiórka 


151
>>>
M. Wojciechowski 


ksiąlck dla wojska w ramach tzw. Tygodnia KsiąLkl w lVcsLY (Reicllsbucllwoclie) 
w maju-czerwcu 1916 r. skończyła się w Chclmży calkowitym niepowodzenicm 22 . 
Ważną rolę w LYciu miasta odgrywala lokalna prasa nicmiecka. która obok 
funkcji czysto informacyjnej walnie przyczyniala się także do kształtowania postaw 
ludności nienut:ckiej. Wymienić tu nalcży następującc tytuły prasowe wychodzące 
w Chelm.lY w latach pierwszej wojny światowej: "Culmsecr Anzeiger", ukazujący 
:o.ię od 1
82 r., wychodzący dwa razy w tygodniu; "Bote fUr das Culmerland. An- 
zeigcnblatt. Culmseer Zeitung. Allgcmeines fUr Stadt und Lcmd", wychodzący od 
1901 r., ukazujący się trzy razy w tygodniu; oraz nuesięcznik kościelny "Der Hei- 
matoote fUr die evangelische Kirchcngemcindc Culmsec", wydany na początku 
stycznia 1918 r. przez księdza Ahlcmarma, drukow,my w drukami A. Pietscha 
w Chcłmży. W tym czasopi
mic, jak wynika z zachowanego numeru 2 z lutego 
191
 r., dULO uwagi poS'więcano sprawom wojny (m. in. w tym numerze gloryfiko- 
wano cesarza Wilhelma 11)23. 
Wybuch wojny ograniczył także aktywność ruchu polskiego w Chełmży, ale 
fakt przewagi ludnoS'ci polskiej w mieście sprawił, ze perturbacje wywołcme stanem 
wojennym szybko zostaly przez stronę polską przezwyciężone. Nie przerwały swo- 
jej działalności Bank Ludowy w Chelmży(czysty zysk w 1913 r. - 17 496,05 mk, 
1914 - 16 265,00 mk, liczba czlonków 1913 - 647, 1914 - 578) oraz spółka 
"Rolnik", trudniąca się skupem i sprzedażą produktÓw rolnych z siedzibą w Cheł- 
mży (ogólny obrót towarów w okresie l VII 1914 - VI 1915 o warto
ci 
4 379 804,72 mk, 159 członków). O aktywności obu tych orgemizacji gospodar- 
czych świadczy nabycie posiadlości ziemskicj w Mlcwic przez Bemk: Ludowy w 
1914 r. (21 mÓrg) oraz posiadło
ci mal,uza Jagiclsklcgo w Chelm.lY przez "Rolni- 
ka" w 1915 r. Odnotować takic naleLY odbycie walncgo zgromadzcnia Towarzys- 
twa Naukowego Toruńskiego w Chcłmży w dniu 23 II 1915, zwohmego przez Mi- 
chała Sczanicckieg0 2 -ł. 
Wyraźne ożywicnic dzialalności polskiej w ChcłmLY nastąpilo w drugiej poło- 
wie 1915 r., co pozostawalo w bezpośrcdnim związku z z.ljęciem części terytorium 
zaboru rosyjskiego przcL wojska państw centralnych. Zapoczątkowana przez ośro- 
dek polski w Pozn,miu akcja pomocy na rzecz ofiar wojny w byłym zaborze rosyj- 
skim zaowocowala na gruncie chelm/yńskim oLywieniem działalnoS'ci polskich 
organi7acji, po pr7erwie spowodow,mcj wybuchem wojny. Dużą aktywnoS'ć na tym 
polu rozwinęło 1owarzystwo Śpiewu "Lutnia", które zorg,mizowalo szcrcg konccr- 
tów wokalno--instrumcnlalnych na ueCL "bczdonmych i głodnych w Polsce rosyj- 
skiej" (4, 6 II, 12, 13 VIII 1916). W czasie tych konccrtów, w których uczestniczy- 
ło takLe "dużo osób nicInieckich", zebr,mn lącznie 2000 mk. Pieniądze na cele 
charytatywne zbierano także podczas imprez kulturalnych organizowanych przez 
Tow:uzystwo Ludowe w Chcłmży (5 1II 1916 - zebrano 300 mk w czasie dwóch 
przcdstawień tcatralnych amatorskidl), Towarzystwo Panien, kicrowane przez ks. 
wikarcgo Chyhucckiego (dwie sztuki teatralnc 9 I 1916), oraz w trakcic "bazaru 
gwiazdkowego" (20 XI - 24 XII 1916, czysty zysk - 6091,65 mk), zorganizowa- 
nego przez komitet z ks. fryntkowskim na czele 25 . 


152
>>>
Dzieje Chcłmży w latach 1914- I 920 


W latach 1916-1917 Chcłmża była micjscem wiciu patriotycznych imprez i i- 
nicjatyw, którc zdetcrminowały wysoką dynamikę lokalnego ruchu narodowego 
polskiego. W tym kontekścic na wzmiankę zasługują: nieudana próba zorganizowa- 
nia uroczystości dla uczczenia rocznic śmierci Adama Mickiewicza i wybuchu 
powstania styczniowego, podjęta przez chór "Lutrlia" w listopadzie 1916 r.; uro- 
CLYStość żałobna z okazji śmierci Henryka Sienkiewicza w dniu 20 XII 1916 r., 
zorganizowana pr7e7 chór "Lutrlia"; walne zgromadzenie Towarzystwa Pomocy 
Naukowej dla Młodzicży Prus Zachodnich,odbytc w Chcłmży 7 VI 1916; wymowę 
patnotyczną miały takżc wyżej zrelacjonowcme "roLruchy głodowe" w dniach 14 i 
15 V 1917 r. Na s7cLcgólne wyróLnienie zasługują zorganizowane w Chełmzy ob- 
chody setrlej rocznicy śmierci Tadeusza K
ciusLki, w dniach 4,5 i 11 XI 1917 r. 
W programie uroczystości przewidzicmo m. in. wykład o życiu i dzialalności T. 
K
ciuszki, żywy obraz pl. "Przysięga Kościuszki na rynku krakowskim", wiersze, 
pieśni (w tym bardzo współcześnie popularny polonez "Patrz Kościuszko na nas 
z nieba"). Frekwencja na tych uroczystościach była duża (w dniu 4 XI zabrakło 
miejsc na silli dla ukoło 100 osób), również nastrojc wgród obecnych były bardzo 
gorącc, czego dowodzi m. in. odśpicwanie w dniu 4 XI przez zebranych "Roty" M. 
Konopnickiej, wbrew zakazowi wladz 26 . 
W grudniu 1917 r. przybył do Chcłmży w charakterze wikarego ks. Józef Wry- 
cza, który czynnie wlączył się do polskiego ruchu narodowego na tcrenie miasta. 
Z jego inicjatywy zawiązalo się w Chełmży 26 XII 1917 r. tajne Towarzystwo 
Młodzieży Polskiej z Antonim Fceserem jako preLesem. Celem Towarzystwa Mło- 
dzieży Polskiej w Chdmży bylo: "kult czynu narodowego na miejsce dotychczaso- 
wego bezwładu i apatii w spoleczeństwie polskim [.,,] walka o odbudowanie pań- 
stwa polskicgo [...] wyrobicnic silnego poczucia narodowej godności i jedności 
polskiej ze specyficznym kicrunkiem i naciskiem przysposobienia bojowo-wojsko- 
wcgo przcz odpowiednic ćwiczenie musztry pieszej polskiej, zaczerpniętej z pod- 
ręczników druLyn strLeleckich w Krakowie,m. Członkowie towarzystwa słuchali 
wykład()w z historii Polski, L dziedzin wojskowych, uprawiali ćwiczt:nia fizyczne 
i gry sportowe, ćwiczyli śpiew i marsze. W dokumencie z 1937 r. wymieniono 4 
członków zarządu oraz nazwiska 60 wspólorganizator6w towarzystwa, z czego wy- 
nika, że musialo ono być stosunkowo Iiczne 28 . 
Rok 1918, szczególnie zaś jego druga połowa. stal w Chelmży pod znakiem 
zbliżającego się roLstrzygnięcia w sprawie dalszej przynależności państwowej 
miasta, Pomorza i wszystkich ziem polskich znajdujących się pod władLtwem prus- 
kim. Był to okres dość żywej działalności polskiej, pri.y czym nalcży tu wymienić: 
kierowanc przez ks. J. Wryczę Towarzystwo Młodzieży Polskiej, Towarzystwo 
Młodzieńców (zorganizowalo zabawę letrlią oraz przedstawienia teatralne w dniach 
12 i 14 IX 1918 z udziałem aktorów z Poznania), Towarzystwo św. Wincentego 

 Paulo (obchody ku czci patrona Towarzystwa 23 i 24 II 1918), Zjednoczenie 
Zawodowe Polskie, Filia Robotrlików i Rzemieślników (liczyla w 1918 r. 30 człon- 
ków)29. W 1918 r. nastąpila też wyra1na zmiana nastrojów wgród całej spoh::czności 
miasta. Na podstawie raportów landrata toruńskiego przesylanych do prezydenta 


153
>>>
M. Wojciechowski 


regencji w KwidLynic można stwierdzić, że polscy micszkaricy Chełmży w 1918 r. 
całkowicie przestali deklarować pieniądze na rzecz kolejnej pożyczki wojennej, 
domagali się większych swobód narodowych (począwszy od roku 1917), ncgatyw- 
nie odnosili się do slużby w wojsku niemieckim. W tym samym czasie ludność 
nienuecka z niepoko.iem ohserwowala poczynania f7ądu nicmicckicgo na arenie 
międzynarodowej, obawiając się o dalsze losy granic państwa niemieckiego. W os- 
tatnim raporcic, przed upadkiem monarchii w Niemczcch, z dnia 22 X 1918 r. lad- 
rat toruński dohitnie podkreślił, żc ludność niemiecka powiatu (a więc także i Cheł- 
mzy) jest głęboko zaniepokojona perspektywą przylączenia części prowincji Prusy 
Zachodnic (wraz z powiatcm toruńskim) do Polski, podczas gdy Polacy ,,radują się 
z roLwOjU wydarzeń i widzą już, że ich sny o większej Polsce się spełniają". 
W tym samym raporcie landrat stwierdzał dodalkowo, że ludność pracująca obu 
narodowo
ci pragnic możliwie szybkiego zakończenia wojny30. 


2. W okresie przełomu (XI 1918 - I 1920) 


W początkach listopada 1918 r. wybuchła w Niemczech rewolucja, któ- 
ra Lbicgła się w czasic z klęską na froncie zachodnim. Następstwcm tych wydarzeń 
był upadek monarchii w Niemczech, co zapocząlkowało okrcs glębokiego kryzysu 
polityczncgo w państwie. Na tcrcnie calcgo państwa -powstaly rady robotnicze i ra- 
dy żołnierskie, które wkrótce stały si
 symbolem dokommego przewrotu. Również 
na PomorLu zacLęly powstawać rady robotnic7()-żolnierskic - jako pierwsza pow- 
stala Rada Żolnierska w Pucku w dniu 7 XI 1918. Nasilenic procesu tworzenia się 
rad nil Pomorzu przypadlo na okres 10- ł3 XI 1918 r. W Chelmży tzw. przewr()t 
rcwolucyjny dokonal się bardzo spokojnic, nie odnotowano zaburzen czy też dc- 
monstracji ludności. Już w dniu 10 XI 19 H
 r. powstała tu tymczasowa Rada ŻOł- 
nierska, którą zastąpiła wybrana w dniu 15 XI stala Rada Żolnicrska wskladzie 15 
Polaków, 4 Niemców i I Żyd. W dniu 20 XI dokonano wyboru Rady Robotniczej 
(15 Polaków i 5 Niemców), która z kolei polączyla się z już istnicjącą Radą ŻOł- 
nierską. Do końca lutego 1919 r. obi\:: rady występowały wspólnie jako Rada Ro- 
hotniczo-Żołnicrska w Chelmży. Rada dbała prLede wszyslkim o zachowanie spo- 
ko.iu i porządku w nucście (np. jednym z pierwszych posunięć rady hyło wprowa- 
dzenic godziny policyjncj oraz zapowicdz ostrych kar za grabieżc i zakłócenie spo- 
koju publiczncgo). Picrwszym prLewodniczącym Rady Robotniczej w Chełmży był 
wlaściciel drogerii Wojciech Kwieciński, w maju 1919 r. funkcję tę pełni I Józef 
Zyblewski. Dzialalno
ć Rady Robotniczo-Żołnicrskiej w Chełn1ŻY polcgala przedc 
wszystkim na obronic interesów ludnoSci miasta wobec wladz, trosce o spokój 
i bezpieczeństwo w micście (m. in. zatrudniono dwÓch wartowników w ramach 
służby bel.pieCLel\stwa), sprawiedliwy pod7iał żywno
ci itp.31 
Rada Rohotnic7o-?...olnierska w Chcłn1ŻY była całkowicie oparlowana przez Po- 
laków, alc nie ona stała się rcprezentanlką interesów polskich na terenie miasta. 
Funkcję tę przejęła Polska Rada Ludowa, która została utworzona zgodnie z wy- 
tycznymi opracowanymi w polskim ośrodku kierowniczym w Poznaniu i była 


154
>>>
Dzieje Chełmży w latach 1914-1920 


częścią skladową systcmu rad ludowych obejmująccgo cale Nicmcy. NajwyżsLą 
władzą dla polskich rad ludowych miała być Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu 
wybr,ma przez Polski Sejm Dzielnicowy (zwołany do POLn,mia 3-5 XII 1918 r.). 
Delegaci na Polski Scjm Dzielnicowy byli wybierani przez ludność polską na zgro- 
madzeniach lokalnych. Wiec wyborczy delcgatów na Sejm Dzielnicowy odbył się 
w Chełmży 24 XI 1918 r., przy czym jednocześnic wybrano takle dclcgatów do 
powstająccj Powiatowej Rady Ludowej - taki.c z sicdl.ibą w Chcłmi:y. Delegatami 
na Polski Scjm Dzielnicowy w Poznaniu zostali: Antoni Czcrwiński, Alcksy Zyb- 
lewski, Józef Zyblewski, ks. Józef Wrycza, Maks Grabowski 32 . 
Powiatowa Rada Ludowa na powiat toruński l. siedzibą w Chcłmży została 
wybrana w dniu 12 XII 1918. i składała się z 29 czlonków i 7 członków zarządu. 
Prezcscm rady został Adam Czarliński z Zakrzewka. Do władz Powiatowej Rady 
Ludowej wybrano następujących micszkarlców Chcłmży: St,misława Łukomskicgo 
(zastępca sekretarza), ks. Józefa Wryczę (skarbnik),St,misława Pilatowskiego (ko- 
misarz powiatowy) i Maksa Grabowskiego (zastępca komisarza). Usytuowanie Po- 
wiatowcj Rady Ludowej w Chcln1ŻY było niezbitym dowodem silnej pozycji ruchu 
polskicgo w tym mieście. Spośród czterech komisji utworwnych przy rad7ie 
w trzech zasiadali pucdstawiciele Chcłmży: Bilski w komisji towalzystw i wie- 
ców, M. Grabowski w komisji agitacyjnej, Arltoni C7erwiński w komisji sLkolnej, 
jcdynic w konllsjl aprowizacyjnej nic było delegata Chelmi.y. W pierwszym spra- 
wozdaniu z dLialalności, przesłanym pr7cz Powiatową Radę Ludową w Chełmży 
w dniu 13 XII 1918 r. do Wydziału Spraw Wewm;trznych Naczelncj Rady Ludo- 
wej w Poznaniu, o sytuacji w mieście relacjonowano następuJąco: "Stosunek do 
ludności niemieckiej jcst normalny, nie było żadnych starć. Zmi,my w Uf Lędach 
u dotychczasowych władz nie nast,ij)ily. Członkowic Rady Robotniczcj w Chcłmi:y 
są c7ęSciowo członkami Rady Ludowej powiatowej'33. 
Działaln
ć Powiatowej Rady Ludowej w Chelnuy byla różnorodna i obejmo- 
wała wicie dziedLin życia Polaków w micścic. Aktywnic pracowała komisja towa- 
rzystw i wieców, kt()f(1 20 XII 1918 r. zorganizowała 4 wiece obwodowe i 4 wiece 
informacyjnc, w okresic 9-191 1919 r. przewiltywała odbycie dalszych 12 wieców 
w powiecie torullskim, W grudniu 1918 r. i stycLniu 1919 r. rada dokonała "Lesta- 
wienia atpasów zboża" w powiecie, którc puesłala do Podkomisariatu Naczelnej 
Rady Ludowcj w Gdańsku (24 I 1919 r.), sporLądziła informację o sytuacji kadro- 
wej w urzędach na terenie powiatu (m. in, w piśmie z 28 XlI 1918 r. stwierdziła 
brak w nich polskich kontrolerów), jej członkowic uczestniczyli w akcjach chary- 
tatywnych organi70wanych przcz Polaków (np. w bazarze gwiazdkowym w grud- 
niu 191H r.) itp.34. 
Duża aktywność polskich organizacji na polu narodowym w Chcłmży oraz zde- 
cydow,ma przewaga liczehnaludności polskicj (wedlug magistratu w maju 1919 r. 
Polacy stanowili 80% ludności miasta, w którym było łącznie 12 (X)O mieszkań- 
ców, odsetek ludności niemieckiej wynosil ok. 1
.5%, żydowskiej - ok. 1,5%) 
sprzyjaly rozwojowi polskiej konspiracji o charakterze zbrojnym. Elcmentami tej 
konspiracji byly: Strai: BezpiccLeństwa (zawiązala się w listopadzic 1918 r., jej 


155
>>>
M. WOJuechowski 


komendantem zoslał Kazimierz Siudowski), Straż Ludowa (zaczęła powstawać po 
zakończeniu obrad Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w grudniu 
1918 r.), Towarzystwo Wojackie ,Jedność", Towarzystwo Mlodzieży Polskiej oraz 
fowarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Najliczniejsza hyła Straż Ludowa (15 l 
1919 r. - 425 czlonków w Chcłmży, w 8 innych miejscowościach powiatu toruńs- 
kiego istrliało dalszych 434 członków). Glównymi organizatorami Straży Ludowej 
w Chełmży byli ks. J. Wryczd oraz wyżej wspomniany lekarz Stanisław Pilatowski. 
który pełnił funkcję komisarza okręgowcgo Straży. Straż Ludowa działała w blis- 
kim powiązaniu z Powiatową Radą Ludową w Chełmży, zaś w praktycznej działal- 
no
ci propagowała w
ród mieszkaJków miasta hasła przyłączenia calego Pomorza 
do Polski, jedności Polaków, gromadziła broń itp. Wyżej wymicnionc organizacje, 
oprócz Straży Bezpicczeństwa, która rozwiązała się w grudniu 1918 r., weszły 
prawdopodobnie pod kOlllec 1918 r. w skład tajnej Organizacji Wojskowej Pomo- 
rza (OWP). Działaczami konspiracyjnymi OWP na gruncie chelmżyńsklm byli; ks. 
J. Wrycza, St,mislaw Michalski, Bolesław Dzięgielewski i inni 35 . 
Niemieckic władze miasta i jego niemieccy mieszkańcy z dużą re7erwą obser- 
wowali rosnącą aktywność Polaków. Na tle narastającego napięcia nuędzy Polaka- 
mi i Niemcami dochodzi lo do incydentów, spośród których znac.mego rozglosu 
(także poza gnmicami prowincji Prusy Zachodnie) nabrala sprawa zdarcia przez 
nicmieckiego oficcra rogatywki z głowy 7-letrliego chłopca i wyhiciu nią chłopca 
w począlkach grudnia 1918 r. (o incydcncic relacjonował m. in. poznański "Pos- 
tęp")36. W grudluu chelmżyńscy Niemcy podjęli próby tworLenia orgemizacji, które 
miały być przeciwwagą akcji podcjmowanych przcz Polak()w. W dniu 8 XII 
1918 r. ukonstytuowala się w Chełmży Rada Mieszczańsko-Chłopska, którą 
wkrótcc zastąpila Niemiecka Rada Ludowa (Deufscller Volkrat). Zostala ona wyb- 
rana na zebraniu załozycielskim w dniu 29 XII 1918 r. w obecności 250 osób. 
Prezesem rady zostal wany niemiecki działacz narodowy na terenie Chełmży, czło- 
nek Rady Robotrliczej, sekrctarz Magistratu - K. Kriebcł, jego zastępcą - mistrz 
stolarski Kurt Hellwig. Nicnuecka Rada Ludowa w Chełmży, która utrzymywala 
tylko luźnc związki z Nienuccką Radą Ludową dla Prus Zachodnich w Gdaru.ku, 
przystewiła do kreuwania sieci rad w powiccie toruńskim, zaś w styczniu 1919 r. 
wraL z :o.zercgiem innych rad L południowych powiatów Prus Zachodnich przyłą- 
czyła się do Deufsclle Vereinigung w l3ydgoszczy kierowanej prLez Gcorga Clei- 
nowa. Nienuccka Rada Ludowa w Chełm1:y jednoznacznie wypowicdziala się prze- 
ciw odstępowaniu miasta Polsce, na posiedzeniu w dniu 2 I 1919 r. zażądała 
uzbrojenia ludności niemicckicj celem przeciwstawienia się Lamiarom inkorpora- 
cyjnym zc strony Polaków 37 . 
Ważnym wydarLeniem w życiu ludności niemieckiej Chełmży były wybory de- 
legatów do Zgromadzcnia Narodowego i Zgromadzcnia Krajowego w styczniu 
1919 r. - ciał parlamentamych mających określić kształt ustrojowy nicmieckiej 
republiki. Wyboty zostaly pr LeL ludnoSć polską zbojkotoweme, natonuast niemieccy 
nueszkalicy nuasta wzięli w nich liczny udział. W czterech okręgach wyborczych, 
na jakie podzielono miasto, największe poparcie uzyskała lista Niemiecko-Narodu- 


156
>>>
Dzieje Chełmży w lalach 1914-1920 


wej Partii Ludowej (Deutscllnationale Volkspartei), reprezentujlca skrajną prawicę 
- 704 głosy. Na dalszych miejscach uplasowaly się: Partia Niemiecko-Dcmokra- 
tyczna (Deutscll-Demokratisclie Partei) -- 369 głosów, SPD - 102 głosy, Chrześ- 
cijańska Partia Ludowa (Cliristliclie Volkspartei) - 50 głosów, Niezależna Partia 
Socjaldcmokratyczna Niemicc (Unabhangige Sozialdcmokratische Partei Dcutsch- 
lands) - l głos. Wyniki wyborów dowiodly, żc w
ród niemieckich nueszkańców 
Chcłmży bezapclacyjnie przeważały tendencjc prawicowe, zdccydowanie ncgatyw- 
nc wobec dążcń nicpodległo
ciowych strony polskiej38. 
Początek stycznia 1919 r. przyniósl w Chcłmży dalsze napięcie stosunków nuę- 
dzy Polakami i Niemcami, co pozostawalo w związku z powst,miem polskim 
w Wiclkopolscc (6 I 1919 r. powstańcy op,mowali Inowrocław i ruszyli w kierun- 
ku Gnicwkowa, odleglcgo od Chełmży około 30 km). Strona niemiecka obawiała 
się przenicsienia walk powstańczych na tcrcn Prus Zachodnich, stąd już 11 I 
1919 r. naczclne władze prowincji Prusy Zachodnie oraz dowództwo 17 Korpusu 
Armijnego w Gdańsku wydaly zarządzenie mające sparaliwwać ewcntualną dzia- 
lalność 7brojną Polaków (rewizje domowe w poszukiwaniu broni, zakaz odhywania 
l'Iolskich zebr,ui i ćwiczeń o charakterze wojskowym, aresztowanie polskich agi ta- 
tor()w, rozwią7ywanic polskich towarzystw o charakterze paramilitarnym itp.). 
W tymi:c dniu na lamach "BOle fUr das Culmerl,md" ukazała się notatka o istnicniu 
w ChelmLY 300--osobowcj Straży Ludowej, co dodatkowo przyczyniło się do spo- 
tęgowania niepokoju w mieście. W tym kontckScle zamiar zorganizowania przez 
Polaków w ChelmLY w dniu 2 II 1919 r. urocl.ystości k()
ciclnej polączoncj z rze- 
komym poświęcenicm sztandaru przywiezionego prLcz ks. Wryczę z Pozmmia 
i powitaniem wracających z wojny żolnicfl.y-Polaków w.łbud.łił wśród wladz nie- 
mieckich obawy, Le dla polskich mies7kańców poludniowej części Pomorza ta 
ur()czysto
ć możc stać się sygnałem do walki. Wedlug opinii niektórych kół nie- 
nueckich ChelmLa była na przelomie lat 191811919 najwa;niejszym polskim pun- 
ktcm agitacyjnym (Agitationsstiit;:punkt) lila rcjonu miast:Torunia, Bydgoszczy, 
ChcłnUla i Grud7iąlI7a (Lajmowała centralnc nuejscc w tym rejonie)39. 
Powyi:s7a sYlUacja stala się podstawą dccyzji niemicckich władz wojskowych 
(17 Korpusu Armijncgo w Gdańsku) o skicrowaniu 00 Chełmży oddziału wojsko- 
wego tzw. StraLY GranicLnej (Grenzscliutz) w celu spacyfikowania nastrojów nie- 
podległościowych wśród polskich mies.lkańców lniasta. PCLeciw takiej decyzji 
zgodnie wystąpili Magistrat w Chełmży oraL miejscowa Raoa Robotniczo-Żołnier- 
ska twierdząc, że przybycie Grenzscliutzu przyczyni się lIo dalszego wzrostu napię- 
cia międLY Polakami i Niemcami. Niczalci:nic od powyżsLego protestu decYLja 
wład7 wojskowych L 25 I 1919 r. o skierow,miu do ChcłmLY oddziału Grenzscliut- 
zu dowodzonego prLez porucznika Gcrharda Rossbacha w silc 300 Lołnierzy i jed- 
nego szwadronu kawalcrii (oddzial wzmocniono dwiema armatami), została utrzy- 
mima w mocy. W dniu 28 I 1919 r. odoLiał zbliżyl się do Chcłnuy, zatrzymując 
się na wysokości Pluskowęs. Stąd około godz. I I Rosshach prLybył do Chełmży 
(samochodem, wraz z adiutantem i dwoma żolnierLami) celem odbycia rozmów 
z władzami miasta w sprawie szczególów związ,mych z wkroczeniem oddziału 


157
>>>
M. Wojciechowski 


GrenzsclllllZU. W tym czasie 7cbrany prLed ratuszem tłum zajął samochód Rossba- 
cha, rozbroi I jego cskortę, poturbowany zostal takżc Rossbach (zcrw,mo mu szlify 
oficcrskie), który wykorzystując tylne wejścic ratusza, zdołał umkna.ć do swojego 
oddziału. 
Wład7e micjskic zanicpokojone przebicgicm wydarzeń postanowiły wysłać do 
Rossbacha delcgację nucs7kańców Chcłmży w osobach burmistrza Hartwicha, M. 
Weldcgo oraz Bronislawa Kurzętkowskiego i Pawła Szymańskicgo jako prLedsta- 
wicicli ludności polskicj. Delegacja udala się do Rossbacha samochodem, ale ten 
nie chciał z nią pcrtraktować, stąd też wróciła do miasta z niczym. O godzinie 14 
Rossbach telefonicznie zwrócił się do Rady Robotniczo-7..olnierskiej w Chełmży 
z Lądcmiem oddania przeL mieszkar'c()w miasta wszelkiej posiadancj broni, żądanie 
to ponowił o godzinie 15. Wobec braku odpowiedzi ze strony rady GrenzsclzulZ 
roLpoczął ostrLcliwanic miasta ogniem artyleryjskim. łAcznie oddano 8 strzałów 
(według relacji korespondenta "Gazcty Toruńskiej" - 5), przy czym jeden z nich 
u god I.i I w szpital powiatowy. Ostrzał miasla wywołał wśród jego nueszkańców 
wielki poploch. W tym samym czasic zaczęto wydawa
 mężczyznom broll zdcpo- 
nowarlCl w lokalu Rady Robouliczo-Żolnicrskicj, przy czym wobec braku wiary- 
godnych danych nic mOLna ustalić w jakiej ilo
ci i czy IClkżc członkom miejscowej 
Straży Ludowej. W akcic oskarżcnia, opracow,mym przez Naczelnego Prokuratora 
Rzeszy a dotyczącym udLialu ks. J. Wryczy ilekarLa S. Pilatowskiego w wydarze- 
niach z dnia 2
 I 1919 r., stwierdLono, że wśród osóh aresLtowanych za udział 
w akcji oporu wobec GrenZScl/lllZu z bronią w ręku nic było członków Strai.y Lu- 
dowej. Z tcgo samego dokumentu wynika, :ic ks. Wryc7a starał się uspokoić wzbu- 
rzonc umysly swoich rxtak()w i w I.ywał ich do rozejScia się do swoich domÓw, co 
w trilkcic śledztwa potwicrdził takLc burnustrz Hartwich. 
Mimo licznych pfLeka7ów, w tym glównie wsponrniell, nie udalo się do końca 
ustalić przcbiegu wydarzcń zbrojnych w Chcłmży przed wkroczcniem Grenzscllul- 
ZU, w tym takic sprawy wymiany ognia między dwiema stronami, tym bardziej, że 
w okresic międzywojennym pojawiły się głosy calkowicie zaprLeczające użycia 
broni przez Pohlków. Zarówno z cytowancgo już aktu oskarżenia, jak i na podsta- 
wie relacji wspl'iłczesnych, wynika, :i.c grupa Pohlków (okolo 20 osób) zajęła pozy- 
cję na tzw. Nowym Cmcntarzu w kien
l1ku na Pluskowęsy, skąd spodziew,mo się 
nadejścia żołnicrLY GrenzscllUlzu. Grupa ta była - jak wynika z relacji uczcstnika 
tych wydarzcli i C7łonk:a wspomnianej grupy Polaków - Jana Oejewskiego - uzb- 
ro.jona w broll masLynową (dwa karabiny maszynowe) oraL karabiny, które zostaly 
im wydane "PfLCZ magistrat", tj. pfLCZ Radę RoboUliczo-Żolnierską. Rozlokowani 
na cmentarw Polacy fOLpoczęli ostrLcliwanic żołnicrzy GrenzsclllllzU, gdy ci mi- 
nęli majątek Kuchnia. Odpowicdzią strony nienueckicj był zmasowarlY ogień kara- 
binowy. W tym C:lasic - jak wspomina 1. Dejcwski - na cmentarLU pojawił się ks. 
Fryntkowski, ktl'iry z krzyżem w ręku nawolywal do zaprLest,mia ognia. Wobec 
zdecydowanej przewagi Grenzsclwlzu Polacy rozpierzchli się (ukrywszy karabiny 
pod plaszczami) tak szybko, że jak wspomina Dejcwski, "nawct nie zdążył się 
obejrzeć, jak pO:lostał sam". 


15
>>>
Dzieje Chetmty w latach 1914-1920 


W tym samym czasic naprzeciw 7bli7ającym się żolnier.wm Grenzsclzurzll wy- 
ruszyl samochód z Chełmży z grupą u7brojonych Polaków (według wspomnianego 
aktu oskarLenia - z grupą polskich żolnierzy - polnischen Mannsclwften), którzy 
z broni ręcznej ostrLelali Nicmców (mit Sclliltzenfeller empfangel1). W trakcie 
strzelaniny na szosie zginął kicrowca samochodu 27-letni J,m SzcLypiorski. Akcja 
Polaków, zarówno na cmentarzu, jak i na sLOsic w pobliżu ChcIIDŻY, nic była 
w steU1ic powstrzymać pochodu na Chcłmżę, wacznie liczniejszego i lepicj uLbro- 
jonego oddzialu Grellzschutzu, była ona przedc wszystkim świadcctwem woli prze- 
ciwstawienia się dccyzjom władz ograniczającym swobodę działania stronie pols- 
l.,jej. Postawa Polaków pod Chcłmżą była także wyrazcm rosnąccgo napięcia na tle 
narodowym na Pomorzu, spotęgow,mego wybuchem i sukcesami powst,U1ia wiel- 
kopolskicgo oraz 7bliżającym się rozstrzygnięciem w sprawIe przyszłej przynależ- 
ności państwowej całego PomorLa, w tym takLc ChchnLY. Zbrojny opór Polaków 
Chełmi.y w ogr,miczonym stopniu opMnił moment wejścia odd.łiału Grenzschutzu 
do miasta-ło. 
Po zlamaniu Lbrojnego oporu grupy Polaków oddzial dowod70ny pr7ez (i. Ros- 
sbacha wkroczyl do Chehni:y w godLinach popoludniowych dnia 2R I 1919 r. Au- 
tor podpisany inicjałami S.Ł. (prawdopodobnie Stcfan Łukomski) w artykulc pl. 
Chełmza jeden rok w niewoli Rossbaclw od 28 stycznia /919 do 20 stycznia 1920. 
opublikow,mym w roku 1928 następująco opisał Ląlęcie Chełn1ŻY przcz Grcnzs- 
chutz: "Wstępując do miasta z armatami, kulomiotami i miotaczami min, roLpOCZę- 
li gęstą strLelcU1inę w powietrze, aby ogłusl.ającym, silniejszym od gromów hu- 
kiem, przestraszyć mieszkańców. W jednej sckundzic zapadły i.aluLjc skladów, 
ludność znikła z ulic, kryjąc się po domach lub sieniach. a kto nic 7dąi:ył się ukryć, 
tego kula karabinowa kladła trupem'..łl. W dniu 28 I 19 I 9 r. zginęło w Chcłmży 
w czasie akcji zbrojnt:j Grel1ZSchutzll 6 osób narodowości polskiej: wsponmiany 
WY7Cj kicrowca Jan S7czypiorski (lat 27), pracownik fizyc7nY Antoni Kiclbasie- 
wicz (lat 28), murarz Fnmciszek Rosińsla (lat 48, został zastrzelony w okolicy 
dworca kolejowego, obok ktorego przechodLił wraL z odnalezionym na polu za 
miastem dzieckicm), pomoc domowa Weronika Żurawska (lat 19), kupiec Edward 
Zielinski (lat 28), uczeń s.łkolny Alfons Wiliński (lat 8). Kilka dni później zmarł 
na skutek odnicsionych ran uczeń szkolny Kazimicrz Lewandowski (lat 12). Łącz- 
nie zginęlo 7 Po/ak()w, La
 15 odnioslo r,my. Pu stronie nieoueckiej nie z,motow.mo 
eU1i r,umych, ani zabitych-ł2. 
Po zajęciu miasta prlez Grenzsclwtz rozpoC7ął się okres prze
lddowań jego 
polskich mieszkcuk(
w. Dokonano licznych aresztowań, a jako picrwszy ofiarą padł 
ks. J. Wrycza (aresztoweU10 go 29 I 1919 r.), w następnych dniach eucsztoW,U10 m. 
in. lekarza Stanislawa Pilatowskicgo, Kazimierza Siudowskiego, Stanislawa Neh- 
ringa, Pawła Szym,uiskiego, FrancisLka Lewickiego, Maksymiliana Grabowskiego, 
Wojciccha Kwiecińskiego, Leonarda Gogę i innych. Wrycza i Pilatowski zostali 
oskarżcni o zdradę stanu i przekazani do dyspozycji Naczelnego Prokuratora R7e- 
szy z siedzibą w Lipsku. Ten, po długich dochodLeniach, w dniu 6 VI 1919 r. przy- 
gotowal przeciw obu oskarżonym akt oskarżcnia, w kt()rym podkreślono, żc obaj 


159
>>>
M. Wojciechowski 


"w końcu 1918 r. i na początku 1919 r. w kraju, głównie na tcrenie Chełmży przy- 
gotowywali działanie, w częki w wiCkszej grupie os()b, zmierzające do oderwania 
części tcrytorium Rzeszy od całoSci i przyłączenie do państwa polskiego"'B. Obroń- 
cą oskarionych był adwokat dr Paweł Ossowski z Chelmna, który jako okolicznoś- 
ci łagodzące przytaczał fakty prześladowań Polak()w w Chełmży ora7 strzelaninę 
w dniu 28 I 1919 r. z domów zamieszkałych przcz Niemców do Polak()w przeby- 
wających na ulicach. Dochodzenic prowadzone przez Naczelnego Prokuratora 
w Lipsku bylo równoznaczne - jak można prLypuszczać - z zawieszenicm wyko- 
nania wyroku śmicrci wymierzonego ks. Wryczy prLcz wojskowy sąd dorainy 
bezpośrednio po wydarzeniach z dnia 28 I 1919 r. 44 . 
W Chcłn1ŻY ogłoszono stan oblężenia (na królki okres wprowadzono godzinę 
policyjną. począlkowo od godz. 17 do godzin rannych), odbywano liczne rewizje 
w poszukiwaniu broni w mieszkaniach prywatnych (m. in. u ks. Fryntkowskiego), 
w grobowcach w katedrzc, w klasztorku sióstr Elżbietanek, zatrLyn1UlO 9 zakład- 
ników (m. in. prLyszłego burnustrza Chcłmży Bconislawa Kurzętkowskiego), któ- 
rych zwolmono 20 II 1919 r. Zachowane sprawozdania Powiatowej Rady Ludowej 
w ChcłmLY zawierają wiele przykładów prześladowania Polaków w Chcłn1ŻY po 
28 I 1919 r., spo
ród nich jako charakterystyczne można wymicnić: bicie po twarzy 
za mówienic po polsku, spychanic Polaków L chodników na jezdnie, pobicie Pola- 
ków w trakcie rcwizji w poszukiwaniu broni, postrzclenie mieszkańca Chełn1ŻY 
Krzyżaniaka przez żołnierza Grenzschutzu w dniu 22 II ł919 r. W niccodzicnnej 
scenerii, przy zupełnic wyludnionych ulicach na skutck rozkazu Rosshacha, odbył 
się l II 1919 r. pogrzcb ofiar z dnia 28 I 1919 r. (dopiero 29 I 1939 r. złożono 
prochy poległych we wspólnym grobie, na którym postawiono pomnik pochodzący 
ze składek mieszkar\ców miasta). Utrudnienia w swobodnej działalności Polaków 
w Chelmży trwały przcz całe picrwsze pÓlrocze 1919 r., co wyra7iło się m. in. 
w zaka/ie odbywimia zebrali Powiatowej Rady Ludowej w Chcłn1ŻY (III-IV 
ł919 r.), ogr,mic7eniu swobody dzialalności Rady RobotnicLcj w Chcłmży (m. in. 
pobicie prczesa rady w trakcie rewIzji w poszukiwaniu broni)-ł5. 
Wydarzenia w Chełn1ŻY w dniu 28 I 1919 r. oraL następujące po nich prześla- 
dowania ludności polskicj odbily się szerokim echem w środowiskach polonijnych 
calcj Rzcszy. Poczytny w Nicmczech "Dziennik Berlil\ski" nmieścił w dniu 21 III 
1919 r. artykul redakcyjny pl. Położenie w PrusacII Zachodnich, w którym dużo 
micjsca poświęcił Chclmży: "Nąjgors7c stosunki w Chelmży, gdzie od C7aSU krwa- 
wych zajSć w dniu 28 I panuje stim oblężenia w najgorsze] formie. Badania 
w sprawie owych 7ajść stwierdziły, że Polacy w ogóle n}e strzelali, natomiast strze- 
hUlO do Polaków z domów Niemców: kupca Schneidera, Nanzcra, rzeźnika Wintcra 
i Wahlcgo. Mimo to pozostają dotychczas w więzieniu aresztowaru w Chełn1ŻY ks. 
Wryc7a, dr Pilatowski i p. Siudowski, przeciwko którym wytoczono w Toruniu 
postępowanie k,unc o zdradę st;um,.-ł6. 
Terror stosowany przcL Gren.łschutz wobec polskich mieszkańców Chełmży po 
28 I 1919 r. nic oznaczał paraliżu życia miasta, tym beudziej że wladzc micjskie 
starały się zajmować wobec ludno
ci polskicj postawę bardziej umiarkowaną, na- 


160
>>>
Dzieje Chelmży w lalach 1914-1929 


ccchowaną troską O zachowanie spokoju w mie
cic i ulożcnia poprawnych stosun- 
ków między obu narodowóściami, tj. polską i niemiccką. Wypada w tym miejscu 
przytoczyć świadcctwo naocznego świadka wydarzcń z lat 1918-1919 w Chełmży, 
wsponlliianego już wyżej autora kryjącego się pod inicjalami S. Ł. (prawdopodob- 
nie Stefan ł
ukomski), który w artykule z 1928 r. dobitnie podkreślił: "Na usilne 
starania zc strony szlachctnych dwóch Nicmców, burmistrza Hartwicha i landrata 
dra KJecmanna z Torunia, uwalniają (komenda twierdzy w Grudziądzu, dokąd 
przewieziono zakładników z Chclmi;y) z wię7ienia p. Kwiccińskicgo, polecaj,t C 
mu, aby swego wpływu i powagi użyl na uspokojenie w Lburzonych polskich 
mieszkańców miasta".n. 
W pierwszcj polowie 1919 r. spoleczcllstwo i wład7e miasta borykaly się z du- 
żymi trudnościami gospodarczymi, w tym głównic z bra
cm żywności. Szybko 
rosła liczha bezrobotnych, tym bard7iej że do swoich domów powracali zdemohi- 
lizowani żolnicrze, dla których takżc brakowało pracy. Próby rozładowania sytuacji 
za pomocą tzw. prac zastępczych, zleconych przez dowództwo twierdzy toruńskiej 
(w lutym i marcu 1919 r. zatrudniono po ok. 300 be7fobotnych), nie ro7wiązywały 
sprawy. Podobnie problemu bezrobocia nic rozwiązywał zakaz zatrudniania 
w Chełmży os(Jh spoza miasta (dotyczyło to także cukrowni) oraz obowiązek 0- 
puszcLenia nliasla przez osoby, ktÓre osiedliły się w nim w c7asic wojny, jak rów- 
nież 7apomogi dla bczrobotnych (w czerwcu 1919 r. Lasiłki odebrały 394 osoby)-ł8. 
W tym kontekście warto zwrócić uwagę na próby wspÓldziałania Niemców i Pola- 
ków, mające na celu złagodLenie ncgatywnych skutk(JW trudncgo okrl:SU prLejścio- 
wego od gospodarki wojennej do pokojowcj. Rcprczcntanlem takich tcndencji byl 
właścicicl kina Lichlspiel-Palast w Chełmży Julius Sicben. który już 7 II 1919 r., 
a więc tydzień po ogłos7eniu stanu ohh
żcnia w mic
cie, zwrócił się z pismem do 
Rady Pelnomocników Ludowych (uąd republiki niemieckiej) z profuą o 7niesicnic 
stculU oblęzenia w Chełmly, gdyi: nie zmusił on PolakÓw do odd,Ulia broni (taki był 
ccl jego wprowad7enia), alc przyczynił się do pogorszenia sytuaCjI materialncj 
wielu niemieckich wlaścicicli w mie
cie49. 
W picrws.łej polowic 1919 r. spotęgowały się takic trudno
ci na rynku żywnoś- 
ciowym - brakowało tłUSLCZÓW, glównie masła (pr7cLllac70no je na potueby stac- 
jonująccgo w Chelmży oddzialu Grellz.5cllLltzU), od maja 1919 r. obowiązywał La- 
kaz wywozu jaj z terenu ChełmLY (wyjątkowo zgodę na wyw(JZ mógł wyrazić 
magistrat lub wydział powiatowy), w czerwcu 1919 r. zaostuono walkę z h,ullllcm 
pokątnym (prowadLiła ją policja, korzystając 7e wsp,ucia zwią7k(JW zawodowych 
polskich i niemieckich, Rady Robotniczcj, zaś na gruncie wiejskim - rad chlops- 
kich), w czcrwcu 1919 r. wprowadl.()flo zakaL ;,puedaży bilctów kolejowych oso- 
bom, którc nie przedstawiły dowodu koniec7Jlo
ci wyjazdu (wczwanic policyjnc, 
k,uta urlopowa), aby w ten sposób ukrócić wyjazdy Lwiązanc ze spekulacją ,utyku- 
lami żywnoSciowynli. O skali trudności aprowizacyjnych moic świadczyć fakt, że 
w m,ucu 1919 r. labrakło nawct chudcgo (odtłuszczoncgo) mleka d"
 podopiecz- 
nych (25 osób) przytulku dla nieulecLalnic chorych, prowadwncgo przcz siostry- 
szarytki 5o . Aktywną rolę w zwalcLaniu nicdostatku artykulów żywno
dowych na 


161
>>>
M. Wojciechowski 


rynku odegrały władze miejskie, a glownic burmistrL Hartwich. Wymienić należy 
energiczną interwencję Hartwicha u landrata toruńskicgo z marca 1919 r. w spra- 
wie dostarczenia masla i tłuszczu w ramach przydzialu kartkowego, gdyz "ludnoSć 
jest niezadowolona z racji przekaz,mia masła na r7ecz wojska, zachowuje się jed- 
nak spokojnic pod naciskicm oddl.ialu Grcnzschutzu,,51. 
Mimo istnicjących trudności i napięć w szcregu dLiedzinach życic w Chcłmży 
toczyło się w miarę normalnym tokiem. W dniu 27 111 1919 r. zawiązal się 
w micścic Żydowski Związck Mlodzieżowy (Jiidiscller Jugelldverein) , który 
w chwili zalożenia liczył 52 członków. Na czele zarlądu stanęli: Meycr Hes - jako 
przewodlllczący, Heimich Cohn - sekretarz, Julius Neumann - skarbnik. Celcm 
związku, zgodnie z przedstawionym władwm miejskim statutem, było: "skupicnie 
mlodych ludzi żydowskich obojga pici celem umocnienia jcj przynależnoSci do 
żydostwa, popieranie idealnych zainteresowań oraz dbanic o szlachetną towarzys- 
kogć". Podobnie "normalny" charakter nuala pro
a grupy 20 pań z Chcłmży skic- 
roWU1a do hurmistrza Hartwicha o przyd7.ielcnie im placu do gry w tcnisa (15 IV 
1919 r.)52. 
WSród zagadnień politycznych pierwszcj polowy 1919 r. w Chcłmi.y luewątp- 
liwie na pierwszy plan wysunęła się sprawa dalsLcj przynalcLności państwowej 
lniasta. Sprawa ta zdominowała calkowicic Lycie w mieścic, szcLególnie w miesią- 
cach wiosennych. Przeciw włączcniu Chełnuy do Polski występowała ludność nie- 
miecka, reprezentowana - jak to już wyżej przedstawiono - przez Niemiecką Radę 
Ludową z K. Krieblem na czele. W kolejnych protestach sygnowanych przez radę, 
z 17 l, I IV i l) V 1919 r., zdecydowanie potępiano cwentualność odlączenia Chcł- 
mży od Prus. W ostatnim z wymienionych protest()w z dnia 9 V 1919 r. (tj. dwa 
dni po wręczcniu delegacji niemieckiej w Wersalu projektu traktatu pokojowcgo), 
zawarto ślubowanIe, że wszyscy mężczy1ni narodowości niemicckiej, zamieszkali 
w Chełmi.y, "do ostatnicj kropli krwi będą bronili prowincji Prusy ZachodruŁ: przed 
polskimi zakusami"53. 
Równolcgle trwała w nlleście akCja protcstacyjna prLeciw przyłącLeniu do Pol- 
ski, kierowcula prLez niemieckie władze Chcłmi.y. lnspiratorcm tych akcji była 
Niellllccka Rada Ludowa w Gdańsku, która w piśmie z 27 111 1919 r. wbowiąLY- 
wała Magistrat miasta i miejscową Niemiecką Radę Ludową do organizowania 
demonstracji ludności niemieckiej. Apogeum tej kamp,mii był wielki wicc niemiec- 
kich nueszkańców miasta i okolicy w Chełmży w dniu 25 V 1919 r. z udzialem 
okolo 4000 uCl,esUlików. W czasie wiecu i pochodu przCz miasto wzywano do 
jednoSci oraz protestow,mo przeciw zamiarowi przeka7ania Chełmży Polsce. W in- 
nych protestach plynących z Chełmży do władz cŁ:ntralnych rcpubliki niemieckiej 
krytykowano bicrną postawę wladL krajowych i prowincji wobec wzmożonego 
napływu Polaków z innych części Niemiec na PomorLe oraz zbyt liberalną postawę 
wladL prokuratorskich wobec Polaków nielegalnic przekraczających granice 
z Wielkopolską, aby tam wste\pić do oddzialów polskich itp. 54 . 
Największe napięcie w stosunkach między Polakami i Nicmcami w Chełmży 
nastąpiło w maju i czerwcu 1919 r., tj. w okresie, gdy w Wersalu ważyły się losy 


162
>>>
Dzicje Chełmży w latach 1914-1920 


miasta. Od 9 V 1919 r. obowiązywał na terenie powiatu toruńskiego, a więc także 
w Chelmży, 7akaz działalności Strazy Ludowych, polskich towarzystw wojackich 
,,Jedność", a udział w ich dzialaln
ci podlegał karze (zarządzenic landrata toruńs- 
kiego). W tym czasie dowódca 35 Dywizji Piechoty stacjonującej w Jabłonowie, 
którcmu pod względcm wojskowym m. in. podlcgał powiat toruński wraz z Cheł- 
mżą, wydal Lakaz odbywania polskich zebrali (od 16 V) oraz wprowadził godzinę 
policyjną (od 23 VI). W dniu 10 V 1919 r. burmistrz Hartwich ponowił swoją pro
 
o zlokalizowanie w Chcłmży stałego gamizonu wojskowego, dzięki czemu b;d7ie 
mOLna "trzymać ludność polską w szachu i przeszkod...ić w przyszłości aktom gw al- 
townym ze strony Polaków,,55. Co prawruI, prośba Hartwicha IUC zostala przez wladze 
wOjskowe uwzględtuona, ale luezalcżnic od tego w Chclmży i najbliższcj okolicy 
w C7CrwCU 1919 r. zgromadzono łącznie 1200 żołnierzy wchodzących w skład oddzia- 
łu udcrzeluowego Rossbach (Stosstrupp), wyposal:onego dodatkowo w 4 amlaty kali- 
ber 10,5 i 4 kulomioty. Zgod,ue z informacjami, hędącymi w posiadaniu Podkomisa- 
riatu Naczelnej Rady Ludowej w Gdańsku, w czerwcu 1919 r. Niemcy ponadto 
zgromadzili w rejonie Chełmży jako "tajne pogotowie zapisemych 1800 z kółek akade- 
mickich i junkrów. Ogólna sila z re....erwą 3CXX) chlopa"56. 
Samoobrona ludności polskiej Chełmży w maju-czcrwcu 1919 r. polegała na 
nicprowokow,miu strony niemicckiej, przy równoc...esnym podkre
laniu swojej wo- 
li przylączcnia do Polski, oraz na dcmaskowemiu najbardLicj antypolskich posunięć. 
W polowie maja 191 ) r. opublikowano na lamach ,,( ia7cty Gdańskiej" artykuł pl. 
"Kto podbuua lud i wLywa do zhrojncgo powstania pr7eciw Polakom'?", w którym 
stwicnl70no, ie czyni to Niemiccka Rada Ludowa na Prusy Zachodnie z sicdLib,1 
w GdeUlsku, a jednym z jcj aktywnych czlonków jcst K. Kriehel - pucwodnic7ący 
Niemieckiej Rady Ludowcj w Cheh niy 57. 
Nasilenic ogranicLenia swobód narodnwych Polaków, prLY jednoc7esncj zapo- 
wicdzi 7hrojnego pr7eciwstawicnia się prl.yląaeniu Chełmiy do Pols"i, osiągnęło 
punkt kulminacyjny w pierwszej polowic c...erwca IYI9 r. Ale równoczcśnic w tym 
okresIe pojawily się wśród ludno
ki nicmicckicj i jej prl.ywódców pierws7c o...naki 
zwycięstwa orientacji realistyc7llcj, widzącej be...sens oporu wobec przyszłych de- 
cyzji traktatu pokojowego, of7ckających prl.yłącLcnic dużcj cLęści Pomorza, wraz 
z Chełnuą, do Polski. Ju/. w dniu 12 VI 1919 r. po raz pierwszy Powiatowa Polska 
Rada Ludowa i Niemiecka Rada Ludowa w Chełmży wystąpiły wspólnie na rZCC? 
uwolnienia z ares7tu śledczego ks. J. Wryczy i Ickaua S. Pilatowskiego. W piśmie 
skierowanym do uądu republiki niemicckiej w tcj sprawi ohie rady stwicrd...iły: 
"Wcdlug miejscowej Polskiej Rady Ludowej zwolnienie ks. Wryczy z arcsztu śled- 
czcgo puyczyni się do uspokojcnia ludności polskiej, co z kolei zapewni utuyma- 
nic spokoju, pori'ądku i he...picC.łcllstwa w okresic wycofywania się oddziałów nie- 
micckich i wkrac.łania oddLialów polskich. Ohie rady dą7ą przede wszystkim do 
uniknięcia wystewień, gwałtów i 7Ilis/C.łen w okrcsie pucj
ciowym,,
t(. 
POdpis,mie traktatu wersalskiego w dniu 2X VI 19 l Y r., na mocy którego dwie 
trzecie terytorium prowincji Prusy Zachodnic, wral. z Chclmią, prLyzncmo Polsce, 
otworl.ylo nowy rozdl.ial w d...iejach miasta. lecy...ja 70stała pr7cz stronę polską 


163
>>>
M. Wojciechowski 


prLyjęta L ogronmym entuzjaLmem, po stronie niemieckiej dokonano realistycLllej 
oceny sytuacji, przy czym ta cZI;ŚĆ ludnoSci niemieckiej, która postanowiła POLOS- 
tać i pr Lejść pod władztwo Polski, zaczęla podejmować działania zmicrzające do 
pokojowego uloLenia stosunków z Polakami. W lipcu powrócono do stełfań o zwol- 
nienie z. aresztu ks. Wryczy i lek,łfza Pilatowskiego. W dniu 10 VII w tej sprawie 
do Ministerstwa Spraw Wewlwtrznych Niemiec wystąpił oficjalnie lUldrat toruński 
dr Kleemium, motywując swoje wystewienie interesem miejscowych Niemców, któ- 
rlY dążą do kompronusu z Polakami. WystelPienie I,mdrata docLCkalo się poparcia 
Le strony Polskiej Rady Ludowej oraz Niemieckiej Rady Ludowej w Chełrnży 
(telegram do rLądu Rzeszy z 14 Vll 1919 r.), co ostatecznie skłonilo rząd niemiec- 
ki, na wniosek Naczelnego Prokuratora Rzeszy, do zwolnienia ks. WrycLY z aresztu 
z dniem 24 VII 1919 r. W końcu lipca tego roku ks. Wrycza przybył do Chcłrnl:Y 
entuzjastycznie witany przcz ludność polską. W imieniu polskiej spolcczności na 
dworcu w Chełrnl:Y powitali go Wojciech Kwieciński i Stef,U} Łukomski. Wkrótce 
po przybyciu do Chcłmży ks. Wrycza podjąl swoje obowiązki kapłańskie, alc tros- 
ka najbliżsLych współpracowników o jcgo bezpicczeństwo osobiste (w Chełrnl:Y 
S(acjonowal nadal oddział GrenzscllUtzu), skloniła go do wyjazdu na tereny wyz- 
wolonc przeL powstańców wielkopolskich, gdzie prLylączył się do wojska polskie- 
go w chiłfakterze proboszcza polowego. Lekarz Stanisław Pilatowski zostal zwol- 
niony z aresLtu dopiero we wrLCśniu 1919 r. 59 . 
Druga polowa 1919 r. stała w Chclmży pod 7nakicm pr Lygotowań do przejścia 
nu as ta pod p,mowanie polskie. Obecny na terenie miasta oddzial GrenzsclwlZU, 
dowodzony przez G. Rossbacha, usiłowal co prawda kontynuowac twmdy kurs 
wobec Polaków, ale w zmienionej sytuacji, gdy część ludności niemicckicj dąiyla 
do pokojowego uloi:cnia stosunków Le swoimi polskimi sąsiadanu, takic postępo- 
wemie nie miało jUl S7ans powodzenia. W dniu 14 VII 19191 r. żolnierLe Grenzs- 
c111zu prLcprowadzili rewizję, poszukuJilc broni na cmentarzu katolickim w Chcłm- 
ży. W trakcie rewiLji wd,łfto się do grobowca rodLiny Kalksteinów, gdLie otwmto 
8 trumien i do grobowca rodziny Hulewiczów, ale trunmy pozostały nic otwarte. 
Rewizja dała wynik negatywny - pos....ukiwanych karabinów maszynowych nie 
znaleziono. W trakcie profanacji grobowców przed cmentiłfLem zebra I się wielki 
tłum Polaków, który głośno komentował czynnoSci żołnicrzy. Ryła to ostatnia 
większa akcja emtypolska GrenzscIJutzu w Chcłmży. W drugiej połowie paździer- 
nika 1919 r. oddLiał Rossbacha opuScil miasto i w sile około 3000 Lolnierzy przek- 
roczyi granicę niemiccką w okolky Taurogów , przyłączając się do zgrupowania 
niemieckiego generała v. GoltLa w Kurlandii 6o . 
Ludność niemiecka Chclmi.y przyjęla rozstr....ygnil;cia traktatu pokojowego 
w sprawie dalsLych losów Chclmży ze spokojem, aczkolwiek - jak llIOLna przy- 
puszczać - z dużym rozgorycLCnicm. Zachowalo się stosunkowo malo materialów 
f.ródłowych LwiąLemych z d....iałalnością tej części ludno.
ci niemieckiej, która pos- 
temowiła pozostać w nueście. Ze sk'Wych prLCkaLów źródlowych wynika, że na 
terenie miasta odbywała swoje zebranic miejscowa komórka socjaldemokratyczne- 
go ZwiąLku Robotników Fabrycznych Niemiec (Verband der Fabrikarbeiler Deul- 


164
>>>
Dzieje Chełmży w lalach 1914-1920 


scll/ands-ZalJ/slelle Culmsee) W dniach 31 VIII, 19 X i 16 XII 1919 r., na których 
omawiano sprawy płacowe oraz zastanawiano się nad dalszymi losami organizacji. 
Nadal działała Niemiecka Rada Ludowa, która m. in. korzystała z pomocy fimmso- 
wcj Prezydium Rady Mieszczańskiej Rzeszy w Berlinie (Prtlsidium des Re- 
iclzsbiirgerrals Berlin). W zachowanym piśmie rady chełmżyńskiej z dnia 24 XI 
1919 r. zawarto prośbę o pomoc finansową przeznaczoną dla zachowania niemiec- 
kości w mieście, w tym także dla sfinansow,mia dzialaln
ci Deulsclzes Heim (Do- 
mu Niemieckiego). Prośbę poparło wsponmianc Prezydium, które z kolei w piśmie 
do Milusterstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy z dnia l3 XII 1919 r. podkreśliło, 
je wsparcie finansowe jest potrzebne chełmLyńskiej Niemieckiej Radzie Ludowej, 
gdyż "pracuje w szczególnie cIężkich weuunkacl1'6I. 
Glówną rolę w Lyciu polskim Chelmży w drugiej połowie 1919 r. odgrywala 
Powiatowa Polska Rada Ludowa. Od polowy wrLeśnia 1919 r. podjął działalność 
Polski Dcłegat Powiatowy, którym został Leon Czarliński. Pelniąc tę funkcję, zgod- 
nie z porozumieniem polsko--niemicckim o powołaniu Polskich Delegatów Powia- 
towych na terenach przyznanych Polsce przez traktat wersalski, Czarliński brai 
udział w posiedzeniach Wydzialu Powiatowego, zdobywal orientację o podstawo- 
wych 7adaniach aktualnie realizowanych w powiecie toruńskim, sporządzał zesta- 
wienia statystyczne na polecenie Pokornisariatu Nac7elnej Rady Ludowej w Gdań- 
sku (statystyka ludności i statystyka bydla - X 1919 r.) itp. Przyst;\pił także do 
z
 ania niclej;aln ego handlu ł- spek ula cji artykułami ;;ywnościowymi, a we 
wrześniu podjął llIeudaną próbę ustanowIenia polskiego kontrolera ("doradcy") 
przy burnustrzu w Chełmży.62 
Polska Rada Ludowa i Polski Delegat Powiatowy w Chclmży po
więcały dULo 
uwagi zapobieg,miu dcwastacji gospodarczej Chcłmży i powiatu toruńskiego, zaj- 
mując się przede wszystkim zwalczaniem nielegalnego wywozu żywności i innych 
materiałów. W tym celu powołano w paidzierniku 1919 r. tzw. polskich żandar- 
mów pomocniczych, którzy na dworcach kontrolowali wywożone towary, przeciw- 
stawiali się dewastacji lasów itp. Podobną rolę spełniała także Konusja Likwidacyj- 
na z Walenty Bilskim na czele, która dbała o przejęcie prLez przyszłe wladze 
polskie tej części nienueckiego majątku państwowego, która zgodnie z postanowie- 
niami traktatu pokojowego przypadała Polsce (dworce i urLądzenia kolejowe, gma- 
chy publiczne itp.)63. 
W drugie polowic 1919 r. zaznacLylo się w Chelmży widoczne ożywienic dzia- 
łalno
ci polskiej. W końcu sierpnia 1919 r. powstała w nueście filia Narodowego 
Stronnictwa Robotników (NSR) z Walentym I3ilskim jako przewodniczącym. 
W tym samym okresie podjęto takżc próbę założenia lokalnej komórki Polskiej 
Partii Socjalistycznej (PPS) - posiedzenie prowadził Nehring z Chcłmży, rcferat 
wyglosił Ksawery Sokolowski z Torunia. Wiec założycielski zakończył się niepo- 
wodzeniem organizatorów, a jak podal w relacji z wiecu "Dziennik Bydgoski" - 
polscy robotnicy opuścili salę obrad 64 . 
Był to okres ożywienia działalności kulturalnej strony polskiej. Aktywnością 
wyróżlllał SIę chór "Lutnia" z Kurzętkowskim jako przewodniczącym, który kolej- 


165
>>>
M. Wojciechowski 


no zorg,mizowal DLicń Pie
ni (31 VIII 1919 r.). DZIeń Śpicwu (21 IX 1919 r.) oraz 
wieczorek towarzyski Z kawą i tańcami (15 XI 1919 r.). W dniu 29 VIII 1919 r. 
powstał w Chcłmży nowy zespół śpicwaczy pod naLwą "Harmonia" Z Jancm 13csz- 
czyl'iskim jako przewodniczącym, który w momencic założcnia liczył 30 czlonków. 
Jego dziclem była zabawa zimowa w dniu 6 I 1920 r., na którą zlożyły się: ama- 
torskie przedstawienic Icatralne, śpicwy i tańcc6.5. 
_
 r[1nia 19 15LL rozpoczęto w Chcłmży praktycznc przygotowania do prze- 
kdLania miasIa Pol
ce. W tym miesiącu powolano polską i nicmiecką Straż Oby- 
watelską z inicjatywy miejscowych rad ludowych polskiej (przcwodniczący Walen- 
ty Bilski) oraz niemieckiej (prLcwodluczący K. Kriebel). Na czele polskiej straży, 
licząl.:cj 200 o
ób, stanął Julian Goga, na czelc nicmieckicj - asystent magistracki 
Knopf. Wcdlug informacji prLckaz,mej przez burmistrza Hartwicha do landrata 
Klecmanna w dniu 29 VłłI 19łY r., Straże Obywateiskic posiadaly w ratuszu chel- 
mżyńskim swój lokal wartownicLY, tam też w odpowiednio zabczpicl.:LOnym poko- 
ju zdeponowano dla straży bron i amunicję. Według kolcjnych informacji burmis- 
trLa Hartwicha w końcu VIII 1919 r. straż liczyla jUL 500 osÓb, zaś w połowie 
paidzicmika tego roku dysponowala dosIateczną ilością ludzi i amunicji 66 . Zada- 
nicm StraLY Obywatelskiej było zachowanie spokoju i porządku w trakCIe przeka- 
Lywania miasta Polsce. 
Z powodu braku materialów nie mOLna bliżej odtworzyć dJ;iałalno
ci konspira- 
cyjncj Organizacji Wojskowej Pomorza (OWP) na tercnic ChclmLY w drugiej po- 
lowic 1919 r. Wiadomo, że kierownikicm I Okręgu OWP, obejmu-łącego także 
Che I mżę , był Leon CLarliliski. który za dobrą dLialalność na tym stanowisku 70stał 
wyróżniony pueL dowódcę FronIu Pomorskiego gen. J()7cfa Hallera w rozkazie 
nr 17 z dnia 9 II ł920 r. OWP odcgrała czołową rolę w okresic przcjmowania 
Chclmży przez Polskę, dbając wspólnie ze Strażą ObywaIelską o zachowanic po- 
rządku i bezpicczcństwa. Czlonkowle chełmLynskiej organizacji OWP zasilali też 
sLcregi tworzącej się w Wielkopolsce Dywizji Pomorskiej, niektÓrzy z niech (np. 
Mieczysław Sawicki, Majewski) z młodLieńczą brawurą odwiedzali rodzinną Cheł- 
mżę w mundurach polskich, ukrytych pod cywilnymi płaszczami 67 . 
Przygotowania do pr7ejęcia Chełmi.y przez wlad7c polsklc w końcowych mie- 
siącadl 1919 r. wesLły w decydu jąl.:ą fazę. Główny ciężar tych przygotowań wzięla 
na siebic Polska Rada Ludowa kierowana przcz Walentego Bilskiego. W ramach 
rady powolano kilka sekcji, które .łajęly się konkretnymi przygotowaniami: sporzą- 
dmno szczegółowy plan uroczystości powit,mia polskiego wojska, prLYgotow,mo 
dckoracje miasta. sztandary polskic itp. Stroną tccluuc7lląprLyjęcia wojska polskic- 
go zajął się komitet składąjący się z czlonkÓw rady ludowej oraz przedstawicieli 
polskicj spolecLnoścl nuasta 68 . 
W dniu 20 I 1920 r. oddzialy niemieckie opwkiły Chcłmżę (po godz. 16). L tą 
chwilą na ulice nuasta wyszli jego polscy mieszkańcy, przystępując do dekoracji 
ulic i domów, sIawiania bram triumfalnych itp. Następnego dnia, jUL od godz. 5 
nulU na ulicach Chełmży zaczcła się gromadzić ludność polska, wzdluż ulic usta- 
wiały się poszczególne polskic towarzystwa, IworLąc szpaler od gazowni aż do 


166
>>>
DZlCje Chelrn7Y w latach 1914-1920 


Rynku. Wlaściwe powitanie wojska polskicgo nastąpiło o godL. 6 rano przy krzyżu 
u wylotu szosy toruńskiej. W 1930 r. tę historyczną scenę przedstawiono na lamach 
"Slowa Pomorskiego" następująco: "O godLinie 6 rano stawiła się przy krzyżu 
u wylotu szosy toruńskiej Rada Ludowa, duchowicństwo i powazne grono star- 
szych ohywatcli miasta, a za chwiłę odezwaly się w zmroku ponmnym dlwięki 
hynmu "Jeszc7e Polska nie zginęła" i wreszcic ukazują się pierwsze s7eregi wojska 
z dowódcą p. majorem Swoińskim na wspUlialym siwku, ks. kapcianem Wryczą, 
porucznikami Siudowskim i Piskorskim i innynu na cLele. Po LbliLcluu się wojska 
do krzyża wypowiedzial sIlumionym pr7ez wLCuszcnie głoscm scrdcczne słowa 
powitalne ks. dLickan Fryntkowski, ofiarowując równocLeśnic dowÓdcy chleb i sól. 
Po krótkim podLiękowaniu ruszono na rynek, na którym nastąpi I właściwy akt 
przejęcia,.{j9. 
Przcmówienie powitalne na rynku w Chcłmży wyglosił prezes Polskiej Rady 
Ludowej Walenty I3ilski, po czym przy dużym entuzjazmie licznie zgromadzonych 
mieszkańców miasta wywieszono na ratuszu polską chorągiew. Ten symboliczny 
akt byl kulminacyjnym punktcm uroczystości prLcjścia Chcłmży pod wladztwo 
Polski. Następnic przcmówicnie powitalne w imieniu micszkaIlcÓW miasta wygło- 
sił lekarz Pilatowski, po czym w sali ratusza major Swoiński wn;cLył kluczt: nuasta 
I3. Kurzętkowskicmu, powołując go równocześnie na stanowisko tymczasowego 
burnustrt:a ChcłmLY. Kolejnymi elcmclltami uroczystcgo aktu inkorporacji Chcłm- 
LY do Polski bylo uroczyste nabożeństwa dLiękczynnc w katedrze, ze wzrusLają- 
cym kazaniem sędziwego ks. dziekana Fryntkowskiego i odśpicw,micm hymnu "Te 
Deum laudamus" i "BoLe, coś Polskę", OraL w godt:inach wicczomych prLCdsta- 
wienie tcatralne pl. "Gdy zabrLmią trąby Chrobrego", prze.łnaczonc dla polskich 
Lolni erLy 7o. 
Z dniem 21 I 1920 r. rozpocząl się nowy cIap w dzicjach Chclmly, odtąd mias- 
ta wchodt:ącego w sklad Rzeczypospolitej Polskiej. 


Przypisy 


I Archiwum Pmlslwowe w Toruniu, Akta miasla Chcłmży (dalcj cyt ArnCh), nr 1037. 
2 ArnCh nr 1368; Geheimes Staatsarchiv Preussischcr Kulturbesilz, Dcrlin-Dalllcm (dalej cyt. 
GSIA), XIV HA. Rep. 207, nr 196. 
3 ArnCh nr 1037. 
4 ArnCh nr 37. 
5 ArnCh nr 1044. 
6 AmCh nr 28, 1180. 
7 ArnCh nr 28. nr 796, 146, s. 213-218, nr 127. 
8 ArnCh nr 152, 682, 1037; Archiwum Państwowe w Toruniu, Starostwo Powiatowe w Toruniu 
(dalcj cyt. SPT), nr 659. s. 343; nr 1009, s. 359-360. 
9 ArnCh nr 730, nr 680. 
10 ArnCh nr 1037, 1041, SPT nr 1025. 
II ArnClt nr 28, 146, k. 127, nr 162, 163. 


167
>>>
M. Wojciechowski 


12 AmCh nr 28. 
13 AmCh nr 65, 68. 
14 AmCh nr 196, 197. 
15 AmCh nr 28. 
16 AmCh nr 1037, 1040; STP nr 1021, 1003,1009, s. 441; Gazeta Grudziądzka z 16111917, 
nr 20; z 11 111 1915, nr 30. 
17 GStA, XIV HA, Rep. 181, nr 31389. 
18 SPT nr 1009, s. 706. 
19 Tamże, s. 753. 
20 Tamże, s. 697-712; GStA, IX HA, Rep. 181, nr 31389; Zentrales Staatsarchiv Merseburg 
(dalej cyt. ZStA Mersebrurg), Rep. 77, Tit. 500. nr 52, Beiheft 2. k. 2-11; Archiwum 
Państwowe w Poznaniu, Polizei-Prasidium, nr 2747, s. 180-186; Gazeta Toruńska z 
20 V 1917, nr 114; M. Wojciechowski, Rllch polski na Pomorzll Gdmfskim w latae/I 
pien'SZej wojny lwia/owej (1914-1918), Zapiski Historyczne, t. 39, 1974, z. 3, s. 232- 
233. 
21 AmCh nr 782. 919, k. 4 n; nr 1041, 1275; 1375, s. 139-142; SPT nr 1003, nr 1025. 
22 AmCh nr 40, k. 305, 11; nr 782; 1037; SPT nr 1003; 1025. 
23 SPT nrlOO9, s. 853, 861-868 - oryginały nr l i nr 2 "Der Hcimalbole rur die evangelische 
Kirchengemcinde Culmsee"; Die Presse (Thomer Presse) 8 IX 1918, nr 211; Bibliog ra- 
fia czasopism pomorskie/I. Województwo bydgoskie, praca zbior.pod red. H. Baranows- 
kiego, Toruń 1960, s, 102, poz. 425, 426. 
24 AmCh nr 1037, 1373; Gazęla Grudziądzka z 27111915, nr 25; z 11 X111915, nr 148; Gazeta 
Toruńska z 21 II 1915, nr 42; z 20 VIII 1915, nr 189; z 18 XII 1915, nr 289. 
25 AmCh nr 1304, 1307 1318, 1750; Gazela Grudziądzka z 8111916;, nr 16; z 24 I 1917, nr 16; 
Gazeta Toruńska z 411 1916, nr 27; z 13 11 1916, nr 35; z 31 VIII 1916, nr 199; z 24 
XlI 1916. nr 292. 
26AmCh nr 1304, 1318; Gazeta Torunska 17 VI 1916, nr 137. 
27 J. Borzyszkowski. Powstanie Towarzystwa Młodziety Polskiej w Che/mży w 1917 r. a wyda- 
rzenia Z rokll1919, Zapiski His10ryczne, t. 51, 1986, z. 3, s. 182-183. 
28 Tamże, s. 184-185. 
29 AmCh nr 1250, 1308, 1311; Archiwum Panstwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Po- 
morski w Toruniu, nr 479. 
30 GSIA, XIV HA, Rep. 180, nr 13708. k. 713-714; SPT, nr 176; nr 659, s. 437. 
31 AmCh nr 93, 796; Konigsberger Volkszeitung z 12 XI 1918. nr 266; Dziennik Bydgoski z 
12 XI 1918, nr 258; Die Prcsse z 23 XI 1918, nr 275; z 13 XI 1918, nr 267; Westpreus- 
sisches Volksblatt z 21 XI 1918, nr 269; z 24111919, nr 44: Ostdeutscher Lokalanzeiger 
z 26 111919, nr 48 Beilage; M. Wojciechowski, Powrót Pomorza do Polski 1918-1920, 
Warszawa 1981, s. 25. 
32 Archiwum Pństwowe w Bydgoszczy. Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej w Gdańsku 
(dalej cyt. PNRL), nr 7, s. 3. 5; 23-24; Pielgrzym 23 111918, nr 141; Dziennik Polskie- 
go Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w grudniu 1918, Poznan 19t8, s. 112. 
33 PNRL nr 7, s. 19-20,42. 
34 Tamże, s. 20, 32, 33, 47; AmCh nr 1034. 
35 M. Wojciechowski, Akt oskart.ellia przeciw ks. Józefowi Wryczy i lekarzowi Stallisławowi 
Pilatowskiemll Z Che/mży wystawiollY przez Naczelllego ProklIratora Rzeszy w Lipskll 
w dllill 6 VJ 1919 rokll (Przyczynek do dziejów pomorskiej kompiracji lIiepodległofcio- 


168
>>>
Dzieje Chełrnży w lalach 1914-1920 


wej 1918-1919), Zapiski Hisloryczne, I. 47, 1982, z. 4, s. 283-293; J. Borzyszkowski, 
Powstanie, s. 176. 
36 AmCh nr 1033; Postęp z 14 XIll918, nr 288. 
37 K. Kriebel, Liclll IlIId Scharten mIs TllOms jiingster Notzeit. ZIIr delltschen Volksratsbewegllng 
in Westprellssen. lhre Anfange in CIIllIIsee IInd UlIIgegend, Jahrbuch, Berlin 1933, s. 
18-19; tenże, Die Entwickltlllg der del/tscllen Volhratsbewegllllg in Westprellssen,Ost- 
Archiv und Heimatrnuseum. Beilage zu "Ostlaoo" z 8 III 1919, nr lO, s. 9-10; G. Cle- 
inow, Der Vel/rlSt der Ostlllark. Die Delllscllen Volksrilte des Rrolllberger Systems in 
Kalllpf lilii die Erlraltung der Ostlllark beilll ReicII 1918/1919, Berlin t934, s. 135. 
38 AmCh nr 1373; SPT nr 53, k. 9. 
39 DZA Potsdam, Reichsminislerium des Innem, nr 2887, s. 32 i n.; K. Kriebel, Licllt ",uJ 
Sclratten. s. 20; Die erste Polenherrschaft in CIIllIIsee. Erinnerungen "on Alfred I1nde- 
IlIann. Die Ostwacht z l III 1921, nr S, s. 33-34: J. Kamowski, Represje zbrojne na 
POlIIOrzII, Mestwin, Dodatek naukowo-literacki "Słowa Pomorskiego" z 3 V 1931, nr 3, 
s. 3; TllOm Zllr Zeit der BesetZl/ng, Jahrbuch, Berlin 1936, s. 19; P. Kol1mann, VOnl'ort, 
Jahrbuch, Berlin 1936, s. 5; A. Bronnen. Rossbaclr, Berlin 1930, s. 64. 
40 DZA Merseburg, Rep. 77, Til. 856, nr Ill, k. 15; nr 202, s. 234-238; nr 6, k. 29; AmCh 
nr 1033; PNRL, nr 49, s. 59; SPT nr 171, s. 117-119; relacja Jana Dejewskiego spisana 
8 XI 1958 ... (w posiadaniu ;lUlora); Culmer Zellung z 29 I 1919, nr 24; Weslpreussls- 
ches Volksblau z 30 I 1919, nr 23; Galela Toruńska z 26 II 1919, lU" 45; Dziennik 
Berlil!ski z 5 II 1919; S. L, Chebnża jeden rok w niewoli Ro.fJbaclra od 28 stycznia 1919 
do 20 styclJlia 1920, [w:] Posłaniec Błogosławiunej Juty. Rocznik pierwszy, Kalendarz 
kościelny dla param chełrnżYllskiej na rok 1928, Chcłmza 1928, s. 127; M. Wojciechow- 
ski, Akt oskarżenia. s. 293-295; J. Borzyszkowski, Powstanie, s. 177-178; A. Bronnen, 
Rossbacll, s. 64-68 (opis niezgodny z prawdą, m. in. wymienia się 10 zabilych Pola- 
ków): K. Kriebel. Licllt IIIld Schatten, s. 20; J. Kal1luwski. Represje zbrojne, s. 3-4 (aulor 
podaje. że Polacy w ogóle nie strzc1ali do Niemców): E. Basl.-dow, P. Correns, ScI,icksa- 
lsslllllden. UllI'ergessliclles alls sclrweren Tagen in Posen IlIId We,rtprel/s,ren, Berlin 
1925, s. 38-39 (autor podaje dane niezgudne z prawdą); Powrót. Dukllmelllacja I/stano- 
wienia sllwerellllOści polskiej na 1'0/llorZll wlatacll 1918-1920. Wyboru dukon.lli J. 
BełkoI i M. Wojciechowski. Torur! 1988, s. 46-47. 
.n S. Ł.. Clrebnza jeden rok w niewoli Rossbaclra, s. 127. 
42 Tamle, s. 127; J. BO/-lys7kowski, l'owstanie, s. 177-178. 
43 PNRL nr 7, s. 60-61; M. Wojciechowski, Akt oskarżenia, s. 297. 
44 PNRL nr 24. s. 149-153; S. L, Chellllża jeden rok, s. 127. 
45 DZA Merseburg, Rep. 77, Til. 856, nr 19, k. 14-15; PNRL, nr 7, s. 54-61; nr 24, s. 100, 
155-163; Gazeta Toruńska z 13 II 1919, nr 34; z 21 II 1919, nr 38; gazela Gdańska z 
12 III 1919, nr 58; Postęp z 8 V 1919, nr 106; D.lnziger Neuesle Nachrichten z II II 
1919, nr 34: z 19 II 1919, nr 4t; z 22 II 1919. nr 44; S. L, Cheł/llta jeden rok, s. 127- 
133; J. Borzyszkowski, Powstanie, s. 178. 
46 Dziennik BerIi/!ski 12 III 1919, nr 30 (przedruk w; Powrót. Dokl//IIentacja I/stanowienia Sll- 
werellllOfci, s. 50). 
47 S. L, Clreł",ża jeden rok. s. 129. 
48 AmCh nr 796; nr 1033. 
49 DZA Merseburg, Rep. 77, Til. 856. nr 21, k. 1. 
50 AmCh nr 779, 1750. 
51 SPT nr 1009, s. 1261. 


169
>>>
M. Wojciechowski 


52 AmCh nr 1234, 1245. 
53 DZA POlsdam. WaffenslilIslandskummission, nr 119, k. 71-71; nr 116, k. 56; nr 124, k. 46- 
47. 
54 DZA Mcrsebw-g, Rcp_ 77, Til. 856, nr 87, s. 203-204, 268-269; Rep. 92, nr 25, Vol. IV; 
AmCh nr 1210; SPT nr 141. 
55 AmCh nr 1033; patrz lakżc - nr 1373, s. 107. 
56 M. Wojciechowski, Powrót Pomorza do Polski, s. 134. 
57 Gazeta Gdatiska z 16 V 1919, nr 109. 
58 DZA Mersebw-g, Rep. 77, Tit. 856, nr 84. 
59 ArnCłt nr 1368; DZA Merseburg, Rep. 77, Tit. 856, nr 84; Dziennik Gdatiski z 12 X 1919, 
nr 51; z 25 XI 1919, nr 85; S. L, Cheh/lta jeden rok, s. 132. 
60 SPT nr 659, s. 455; PNRL nr 24, s. 179; Das frcie Volk z 12 XI 1919, nr 264; S. Ł.. Chełmt.a 
jeden rok, s. 132. 
61 DZA Mcrsebw-g, Rep. 77, Tit. 856. nr 31. k. 243-244; ArnCh nr 1233, 1262. 
62 PNRL nr 7, s. 74, 75; nr 8, s. 3,4. 17. 
63 PNRL lU" 8. s. 16. 21; Dzicnnik Gdałiski z 5 X 1919, nr 45. 
64 Dzicnnik Gdatiski z 2 IX 1919, nr 16; Dliennik Dydgoski z 27 IVIII 1919, nr 197. 
65 AmCh nr 1233, 1304, 1308, 1318. 
66 SPT nr 1006. 
67 PNRL nr 21, s. 413, 415; Księga pamiqtkowa dziesięciolecia Pomorza, Toruti 1930, s. 34; S. 
L, Chełmt.a jeden rok, s. 133. 
68 Słowo Pomorskie z 21 I 1930, nr 16 - Dziesiqta rocV/ica IIwolnienia Chełmty spod jarv/la 
pmskiego - palrz przedruk [w:] Powrót. Dokumelllacja ustanowienia suweremlOfci, s. 
216-217. 
69 Tamżc, s. 218-219; S. L, Cltełmt.a jeden rok, s. 133-134. 
70 Slowo Pomorskie z 21 I 1930, nr 16; patrz lakże: Powrót. Doklllllemacja ustanowienia sllwe- 
rellllOści, s. 218-221.
>>>
ZBIGNIEW KARPUS 


Chełmża w okresie międzywojennym 
(1920-1939) 


l. Obszar i ludność 


W okresie międzywojennym Chełmza naleLała w województwie 
pomorskim do miast średniej wielko
ci, zarówno pod względem 
liczby ludności, jak i zajmowanego obszaru. Miasto położonc było na północno- 
zachodnim brzegu Jeziora Chełmżyńskiego. Władze przystąpiły do zagospodaro- 
wania terenów leżących nad jeziorem, a efektem tych działań było zbudowanie tam 
przy wydatnej pomocy Towarzystwa Upię\Q;z,mia Miasta promenady. Stała się ona 
z czasem ulubionym miejscem spacerowym mieszkańców miastal. Powierzchnia 
teren(lw miejskich uległa zwiększeniu między innymi w wyniku zakupu w latach 
20-tych około 6 ha terenów, które następnie zostaly przeznaczone na boisko spor- 
towe. Proces powiększania się obszaru miasta zakończył się w 1926 r., kiedy to 
ostatecznie w jego granicach LHalazły się się przedmieścia i okoliczne rozparcelo- 
wane folwarki: Wybudowanie (osada) z 358 mieszkańcami, Archidiakonka - 429, 
Kuchnia - 296 i lluczek z 206 mieszkańcami. W wyniku tych zmian w 1934 r. 
powierzchlllCl gminy miejskiej licLyla ogółem 2013 ha, a w jej skład wchodziły 
następujące jednostki administracyjne 2 : 
l. Archidiakonka - przedmieście. 
2. Buczek Miejski - wybudowanie. 
3. Chełmża miasto. 
4. Chełmińskie Przedmie
cie. 
5. Knapsztyk. 
6. Kuchnia - osada. 
7. Strużcli - folwark. 
W okresie międzywojennym w rrue
cie nast,wil wzrost o 35% liczby budynków 
z 423 w 1921 r. do 572 w 1931 r. 3 O wyglądzie miasta świadczyły jcgo reprezen- 
tacyjne budowle, do których zalicLYć można: cukrownię, kompleks szkół, duży 
dworzec kolejowy, rynek z ratuszem, steuy kościół katedralny oraz park i ogrody 
miejskie o łącznej powierzchni 18 ha w 1928 r. Natomiast stan budynków i warun- 
ki życia na przednueściach, zamieszkałych przez biedotę, były o wiele gorsze. 


171
>>>
Z. Karpus 


W occnic samych władL miejskich sLczególnie zla sytuacja nueszkaniowa byla na 
terenic nicczynnej rozlewni win "Pomowin". Stał się cm w latach 30-tych siedlis- 
kiem bezdonmych bezrobotnych z rodzinamj"ł. 
W dwudziestolcciu mil;dzywojcnnym liczba mieszkańców Chcłmży wahała się 
od ok. 10700 w 1921 r. do ok. 13000 w 1939 r. (tab. I). Wzrost ten był niewielki 
i wynosił ok. 23(X) osób. Był on efektem przedc wszyslkim prl.yrostu naturalnego, 
np. w 1926 r. d,Ulc statystyczne wykaLaly w mieście: 346 urodLCll, 67 zawartych 
małżelistw i 215 Lgonów 5 . Wplyw na ten stan rLeczy mialy trudna sytuacja gospo- 
darcza panująca w mieście, która unicmożliwiała tworzenie nowych IIlIejsc pracy, 
oraz emigracja z miasta ludności nicnueckiej po przyłączeniu Pomorza do Polski. 
Occnia się, że do 1926 r. wyjcchało z Chełmży ok. 2000 Niemców 6 . Struktura 
społeczno-zawodowa ludności miasta przedstawiała się w 1934 r. następująco: 
przeważali robotnicy, którzy stcmowili 70% ogółu miesLkańców, w dalszej kolej- 
ności rzenueślnky - 14%, kupcy - 10% oraz um;dnicy i rolnicy po 3%7. 


Tabela 1. 
Ludność Chełmży w latach 1910-1939 


I ata O
lłcrn liczba micSLkańców I'olacy Nicmcy Ż)'dzi Inni 
1910 10 612 7695 2868 .... - 
1919 11 756 - .... .... 72 
1921 10 684 9688 950 6 40 
1925 10 732 9688 960 72 12 
1927 10 653 10 415 212 20 6 
1928 10 854 10613 215 20 6 
1929 11 011 10 782 202 20 7 
1930 10 559 10 298 226 30 5 
1931 11 443 11 174 229 35 5 
1932 I l 123 10 866 208 44 5 
1934 11 745 - - - - 
1938 12 837 - - .... - 
1939 13 000 - .... - - 


Źródłu: Al y r. AmCH nr 2994. spmwom:mie ze spisu ludnosci Chelmży z 9 XII 1931; AmCH nr 2024. spisy 
Slollyslyczne z 1930; AmClI nr 2996. spisy SI:'lyslyczne Chelmży z 1927; AmClI nr 2993. maleriały doty- 
c,:\ce slalyslyki nu.,sl:'; AmClI nr 200!!. slalyslyk:, nu:,sl:, za 1927: AmClI nr 2039. spmwozd:mie z wyborów 
do Rady Miejskiej w 1938; AmClI nr 1927. spisy łudności Chełmży za 1925: AmClInr 2295. spmwozdanie 
z luslmcji nu..slol z 1929: AmCI/ nr 1989. spmwo7danie z 11ISImcji nu.lsla prLcz Wydział Powi:,IOwy w 1934; 
slyr nr 35. 40. m:'lcri.lły SI:,lyslycLne ze spisu powszechnego z 1931; W. lankowsk... RozlI'ój hislo,ycv,y 
Chd",:.}'. s. 17: K. Wajd:,.l'rzeszlo.fć Slal)'st)'cvlG "beclI'go w"jclI'udzl"¥I tOIJIII.\'kicgo. L"d"ość i gospodarka 
\I' "jęci" statyst)'ki plll..kicj Z 1£111861-1919. Toruń 1992. s. 25: Diccc,ja Chci",i,i..ka. ZlIIYs l"sIOlyCVIO....sttl- 
t)'stycv'y. Pelplin 1921!. s. 772: B. Wasiulyński. L"d""ść t.)'{Jowska \I' l'olsce IV wiek" X1X i XX. Stl/dj"", 
stat)'sf)'cv'e. W:,rszawa 1930. s. 170. 


172 


.&..
>>>
Chelmża w okresic międzywojcnnym (1920-1939) 


Pod względem narodowościowym w Chełmży zdecydowanie przeważała lud- 
ność polska. Po przyłączeniu do Polski ludność polska stemowila w mieście ok. 
90% ogólu mieszkańców. W wyniku emigracji ok. 2000 Niemców wskaźnik ten 
w końcu lat 20-tych ulegl zwiększcniu do ok. 97%8. Podobnie przcdstawiała się 
sytuacja wyznaniowa w mieście (tab. 2). Większo
ć stanowili katolicy, którzy byli 
Polakami, natomiast Niemcy byli prawic wylącznic wyzncmia cwangelickiego. 


Tabela 2 
Sytuacja wyzncmiowa w Chełmży w latach 1927-1931 


Lata Polacy Nicmcy Żydzi Prawosławni 
Katolicy Ewa ngcł icy Kutolic) Ewangelicy 
1927 10409 6 14 198 20 6 
1928 10 607 7 14 201 20 6 
1929 10 775 7 12 190 20 7 
1930 10 293 5 10 216 30 5 
1931 11 169 5 10 219 35 5 
1932 10 861 5 10 198 44 5 
. 


Zródło: APT. Amrll nr 2296. statystyka wyznaniowa Olelmży przygotowan.
 przez Magistrat w 1932. 


Parafia katolicka, która obejmowala swoim zasil;giem teren miasta i najbliższej 
okolicy, w 1927 r. licLyla 13331 wyznawców, z czego w samcj Chcłmży mieszkało 
ich 10409. Proboszczem był ksiądz pralat JÓLcf Szydzik. Działalno
ć duszpasterską 
prowad7ilo t,lki:c trzech księży wikariuszy: F. Gabrych, F. Banicc i r. Wilczcwski. 
W mieście istniała równiei: gmina cwangelicka, w której zrzcszona byla ludność 
niemiecka tego wyzueUlia z nliasla i okolicy. W tym samym roku licLyła ona łącz- 
nic 727 wyznawców, z czego w samym micścic nlicszkało ich 198. Na jej czele 
stał pastor Albert Kuberski 9 . 
Micszkający w Chełmży Żydzi skupi cni byli w gminic wym:miowej. Liczba 
Żydów po przyłączeniu nliasta do Polski znacznic zmalała na skutck cmigracji do 
Nicmiec. W 1921 r. pozostalo ich tylko 6. Na micjsce wy jeżdi aj ących przybywali 
nowi Żydzi z innych regionów Polski. Ostatccznic ich liczba w latach 30-tych us- 
tabilizowala się na poziomie 30-40 o
ób (15 rodzin) 10. Wśród tcj spolcczności 
przeważali kupcy prowadLący własne placówki handlowe oraz właścicielc domów. 
Na 23 czlonków płacących podatki na rLCCZ gnilny żydowskIej w 1938 r. działal- 
no
ć h,mdlową prowadzi lo 19 osób (A. i B. l3Iumencwajg, A. Rerman, M. Fryd- 
mem, D. fajgcnblat, P. Feld, B. T. Goldber, Sz. Gotlib, B. Jędrzcjcwicz, S. Naj- 
m,uk, C. Kr,mt, L. Lajzer, M. Lichtcnstein, A. Łaski, C. Moszkicwicz, A. 
Jakubowicz, N. Postoiska i M. Wcingartcn), a 4 osoby były właścicielami nieru- 
chomo
ci (H. Henschcl, T. i S. Levy i Leiser). Na tercnie miasta wY7flemiowa gmi- 
na żydowska posiadala synagogę (zlokalizowaną przy ul. Szewskiej 8), cmentarz 


173
>>>
Z. Karpus 


(przy ul. 23 Stycznia) ) oraz dom micszkalny z przybudówką i ogrodem (przy ul. 
J. Hallera 33)". Ze względu na niewielką liczbę członków gmina nie posiadala 
rabina ani kantora. Organem kierującym gminą był zC1fząd. Pierwsze wybory do 
zarządu odbyly się w 1923 r. W ich wyniku przewodniczącym gminy został M. 
Lichtenstein. Po nim w 1927 L funkcję tę piastował J. Neumann, a na początku lat 
30-tych zarLąd tworzyli: Maks Lichtenstein - przewodniczący, Leon Kaczyl'iski - 
zastępca i Goldstein - cllonek l2 . W wyniku reformy gmin żydowskich Llokalizo- 
wanych w województwach poznańskim i pomorskim, jcsienią 1932 L gminy male 
połączono w większe obejmujące swym zasięgicmjeden lub kilka powiatów. Zgod- 
nie z postemowieniami tcj refoffi1Y l XI 1932 L gmina żydowska w Chełmży zos- 
tała przyłączona do zbiorczej gminy żydowskiej w Toruniu 13. Przez cały okres 
międzywojcnny Żydzi mieszkający w mieście byli lojalni wobec władz polskich, 
natomiast do 1933 r. pod względem politycznym sympatyzowali z Niemcami, gło- 
sując na ich listy podc7as wyborów oraz działając w niemieckich organizacjach l4 . 
W Chełn1ŻY w 1931 L działalność prowadziła także 16--0sobowa grupa adwen- 
tystów, na czele której stal Szymon Leczkowski. 


2. Władze miejskie 


PCLejęcie wladzy w Chełn1ŻY przez Polaków odbyło się bardLo uroczy
- 
cic 21 l 1920 r. Na stanowisko komisarycznego burmistCLCl wyznaczony został 
I3ronislaw Kurzętkowski, dotychczasowy sekrctC1fz sądu oraz członek Rady Ludo- 
wejl5. Jedną z pierwszych decyzji polskich władz wojskowych po wejściu do mias- 
ta bylo C1fesztowanie w nocy z 23 na 24 stycznia 1920 r. dwóch Niemców: A. 
Huberta za ukrywanie broni i A. Schneidera za morderstwo dokonane podczas 
wkraczania bojówki Rossbachal 6 . Uroczystości związane z przejęciem władzy 
przez Polaków odbywały się bez incydentów. Mieszkający w mieście Niemcy 
i sympatywjący z nimi Żydzi, jak zaznaczył w swoim sprawozdaniu burmistrz, 
zachowywali się spokojnie. Prze L kilka miesięcy wladLe polskie pozostawiły nadal 
na sUillowiskach dotąd zajmowanych nicmieckich urzędników i naucLycicli. Dopie- 
ro w maju 1920 r. zostali oni w cało
ci zastąpieni pr7ez Polaków. Również do 
połowy tego roku zaproszenia na posiedzenia już polskiej Rady Miejskiej i magis- 
tratu wypisywane były w języku niemieckim 17 . Nowe wlad7e już od POC7ątku swe- 
go urzędowania stanęły przed poważnymi trudnościami, prLede wszystkim natury 
gospodC1fc7ej. W mieścic brakowalo węgla, mlcka, a nawet chleba. NastclP ił W7fost 
cen towC1fÓW. co negatywnie odbilo się na życiu najubożs7ych mieszkańców, z któ- 
rych wiciu bylo bezrobotnych. Wład.łe obawiały się rOlruchów. Doszło do nich 15 
maja 1920 L, kiedy to ok. godziny 17°0 bezrobotni wtargnęli do ratuS7a, domagając 
się pracy. Po krótkich pertraktacjach opuścili oni siedl.ibę władz m.iejskich I8 . 
OddLialy wOjskowe wyzwalające Chełm)'ę odeszły 10 111 1920 r. Żolnierze pol- 
scy podczas pobytu, jak podkreślił w swoim raporcie burmistrz, zachowywali się 
wzorowo. Następnie do miasta przybył oddział strzelców konnych oraL 60 żołnie- 


174
>>>
Chelmża w okresic międzywojennym (1920-1939) 


rzy Z batalionu wartowniczego. Jednostki te bez porozumicnia z wladzami samo- 
wolnie zajęły kwatery, przez co naraziły nliasto na znacznc straty19. 
Już w kilka miesil;cy po odzysk,miu niepodleglości wystąpiło zagrożenie jej 
utraty. W wyniku porażek wojsk polskich podczas wojny polsko-bolszcwickiej, 
w sierpniu 1920 r. oddzialy Armii Czerwoncj zajęly część Pomorza (Brodnicę, 
Lubawę, Wąbrzeźno) i posuwały się dalej w kierunku na Grudziądz, Kowalewo 
Pomorskie i Toruń. W tej trudnej sytuacji spoleczeństwo Chcłmży wykazało się 
patriotyczną postawą. W nlieście odbywały się wiece patriotyczne, a liczni ochot- 
nicy zgłaszali się do wojska. Oprócz tego w Chełmży utworzony został oddział 
zloLony z ochotników, który samochodami wysłano w stronę Kowalewa Pomors- 
kicgo, gdzie wziął udział w walce z bolszewikami. Na czas zagrożenia bolszewic- 
kicgo władzc polskie zdccydowały się na internowanie nllejscowych Niemców 
wrogo ustosunkowanych do Polski. Zostali oni unlieszcLeni w obozach w Tucholi 
i Dąbiu pod Krakowem 20 . 
Na terenie miasta najwyższą wladzą samorządową była Rada Miejska, która 
wybierała swój organ wykonawczy zwany magistratem. Na czele magistratu stał 
burnlistrz. Po reformie samorządowcj w 1933 r. magistrat zastąpiony został przez 
zarząd nlicjski. Organ wykonawcLY rcalizował w praktycc decyzje Rady Miejskiej
 
Po przejęciu w Chcłmży władzy z rąk niemicckich rozpoczęła pracę Tymczasowa 
Rada Miejska licząca 30 czlonków oraz wybrany przez nią tymczasowy magistrat. 
Składał się on L 8 osób rcprezentujących wszystkic grupy spoleczne. W skład ma- 
gistratu wChodLili 21 : 
I. B, Kurzętkowski - konllsaryczny burmistrz. 
2. W. Kwiccillski - Lastępca burm.istrn (drogcrzysta). 
3. Strzelccki - czlonck (kierownik "Rolnika"). 
4. B. Dzięgielewski - czlonek (kupicc). 
5. Makuracki - członck (robotIlik). 
6. Zyblewski - czlonek (dekarz). 
7. Sternberg - członek (kupiec). 
8. Kretschmer - czlonek (h,mdlowiec). 
Pierwszc wybory do Rady Miejskiej odbyły się, podobnie jak na całym Pomo- 
rzu,5 XI 1921 r. Wybrcmych zostało 30 c710nków, w tym 14 należących do ZWIąZ- 
ku Ludowo-Narodowego (ZL-N), 12 do Narodowej Partii Robotniczej (NPR), l 
do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) oraz 3 prLedstawicieli nmiejszości niemiec- 
kicj22. Kolejne wybory do tcgo organu w okrcsie międzywojennym odbyły się w 
1lJ25. 1lJ29, 1933 i 193R r. Na czele Rady Micjskiej stał przewodniczący. Funkcję 
tę do stYl:zlua 1927 r. piastowali Hl. in. dr Wladyslaw Wyszkowski, a po nim 
fryzjer Antoni Szymmlski z NPR 23 . Po reformie samorządowej w 1933 r. liczba 
członków Rady MieJskiej uległa zmniejszeniu do 24. Rada wybierała burmistrza, 
który kierował pracanli magistratu. Od stycznia 1920 r. aż do momentu przejścia w 
1935 r. na cmcryturę stanowisko to piastował Bronisław Kurzętkowski. Począlko- 
wo był on członkiem ZL-N, a następnie na początku lat 30-tych związał się z obo- 
zem semal:ji. Po nim, do wybuchu wojny, burmistrzem był Wiktor B,uwicki 24 . Rada 


175
>>>
Z. Karpus 


Miejska i magistrat decydowały o calokształcie spraw Lwiązanych z życiem gminy 
micjskicj. Posicdzenia zwyczajnc Rada Micjska odbywała raz w micsiącu w kaid y 
pierwszy wtorck, natOlniast członkowic magistr.ltu Lbierali sil; w 
rody po polud- 
niu. Dccyzje podcjmow,mc prLcz tc organa samorządowc wykonywane byly prLez 
urzędników miejskich. W 1933 r. w magistracie pracowalo 39 osób 25 . 
PrzeL cały okres międżywojenny Chelml:a wchod.łila w skład powialu toruńs- 
kicgo. Na czcle powiatu stał starosta, który był reprezcntantem władzy pm'istwowej 
w tercnie, a więc także w obręhic miasta Chelmży. Był on mi,mowany przez Mi- 
nisterstwo Spraw Wewnętrwych na wniosek Urzędu Wojewódzkicgo Pomorskicgo 
w Toruniu. Sprawowal on nadzór nad życicm politycznym, gospodarczym i spo- 
Iccznym w powiecie. Odpowiadał ponadto za bczpieCLCI'lstwo publiczne, od jego 
decyzji zalciało użycie oddzialów wojska i policji. Starostowie współpracowali 
z samorLądem powiatowym repre7cntowanym przez Sejmik Powiatowy, który od 
1935 r. zasl,ij1iony LOstai pfLez Radl; Powiatową. W dalach samorz'ldu powiatowc- 
go zasiadali takżc reprezentanci miasta. W Chełmży, jednym z dwóch miast powia- 
tu (drugim był Podgórz), 710kali/owano część urzędów powiatowych, a mianowi- 
cie: Sąd GrodLki, Powiatowy Inspcktorat Szkolny, Urząd i Kasę Skarbową, SLpital 
Powiatowy i Powiatową Kasę Chorych 26 . 
Nad bezpieczeństwem micszkańców miasta i okolicy CLUwała Policja Państwo- 
wa. W Chcłmży mieScił się posterunek policji przy ul. Tumskiej 8 (od 1931 r. przy 
ul. Tumskiej 4). Zatrudnionych w nim było w 1929 r. 14 funkcjonariuszy (I starszy 
przodownik, l przodownik, l starszy postcrunkowy i II posterunkowych). Na jego 
cLelc stal w tym czasic sekretarz Micjskiego Urzędu BC.łpicc7cństwa i POf/ądku 
Publicwego .Tuli,m Wiśniewski 27 . 


3. Stosunki gospodarcze 


Pnemysł 
Życie gospodarCLc Chełmży w okresie mil;dzywojcnnym 7dominowane 
bylo - podohnie jak w okrcsie poprLcdnim - przez cukrownię. Był to najwil;kszy 
zaklad pfLemyslowy w mieście, zatrudniający w drugicj połowic lat 30-tych w sc- 
LOnie do 2000 pracowników 28 . runkcjonowal jako spólka akcyjna, w kl
rcj wil;k- 
szość akcji posiadali Niemcy. Dlatcgo tcż kierownic1c sumowi ska w cukrowni na- 
dal zajmowali Niemcy. Na pOC1ątku dyrektorcm hył dr Herman Jacobson. Zostal 
on 26 VII 1926 r. zastrzelony puez zwolnioncgo L pracy w cukrowni Polaka. Po 
nim nowym dyrektorem lostal ponownic Niemicc dr inż. L,mgc. Dopiero w 1931 r. 
stanowisko to objął Polak ini:. Antoni Makowiccki 29 . W picrwsLych miesiącach po 
odzyskaniu niepodlcgło
ci cukrownia przeżywala duże trudno
ci. Z powodu braku 
wl;gla kampUlia cukrownicza w 1920 r. lrwala Lalcdwie 5 tygodni. Podczas kolej- 
nej kampanii w 1932 r. udalo sil; zgromadzić odpowiednią ilość opału i dlatego 
opróCL cukru proclukowcmo w zakład1ie suszonc wysłodki. W tym wlaśnie roku 
roLpK1l;to w cukrowni. L powodu korzystniejsl.ych ccn 7bytu, produkcjI; cukru 


176
>>>
Chełmża w okresIe międzywojennym (1920-1939) 


białego. Na pOC.łątku wyprodukow,mo tylko 369 ton tego cukru, alc już w 1923 r. 
cukier bialy stanowił ponad 80% całości produkcji. Ta nowa produkcja była moż- 
liwa w wyrliku rozpocz
tych w 1923 r. prac modcrnizacyjnych. Zakupiono wów- 
(Las nową turhin
 7asilaną prądem elektrycwym. Do miejskiej sicci elektrycznej 
cukrownia pudlącLyla sil; ostatecznic w 1926 r. Następny gruntowny rcmont przep- 
rowadzono w 1928 r., w wyniku którego w kolcjnej kampanii w 1929 r. wyprodu- 
kowano 46 tys. ton cukru i 9,5 tys. ton wyslodków. Jak podano w opracowaniu JOO 
lat cukrowni Chełmża, wynik ten stawial cukrownię na pierwszym miejscu pod 
wzgll;dem wielkości produkcji wśród zakładów tcgo typu w całej Europie. W tym 
samym roku wypracowała ona zysk w wysokości 488 tys. zł, który 70S tal podzie- 
lony wśród akcjonari uszy 30. 
W latach wielkiego kryzysu gospodarczcgo nastąpił wyraźny spadek zapotrze- 
bowania na cukicr. Doprowadziło to do skrócenia kamp,mii cukrownic.łcj, która w 
1931 r. trwala ląonie tylko II dni. Poprawa koniunktury naste!piła już w 1932 r. 
W tym okresic przcprowadzono kolcjną modcrnizacj
 zakladu. Zainstalow,mo no- 
wc warniki, wimiki, silosy oraz zbudowano nowy kociol parowy () wydajności 36 
ton pary na godzinI;. Inwestycje te sfinansowano z kredytów Laciągniętych we 
rr,mcji i Anglii. Umożliwiły one przejście w calości na produkcję cukru białego. 
Nast,w ił także wzrost produkcji, Hl. in. w kampanii 193R/1939 wyprodukowano 
22.6 tys. ton cukru. W tym czasie na stałe pracowalo w cukrowni 356 osób, 
a w okresie trwania kampanii lącznie 1823 OSOby31. 
PO.łostale istniejące w Chełmly zaklady pf7emysłowe zatrudniały już o wiele 
mniej pracownikÓw (najwyiej do kilkudziesięciu) w porównaniu z cukrownią. Naj- 
większą w tej grupie byla fabryka grzcbieni ..-aloLona w 1922 r. pr7eL Ignacego 
Durc7ewskiego, mics.łc.łąca się przy ul. Wodnej 5. Pracowalo w nicj w 1929 r. 25 
osób, jednak największy jcj rozwój nast,!pił w końcu lat 30. W tym czasic fabryka 
ck sportowała swoje wyroby m. in. do rrancji i Austrii i 7atrudniała 120 robotników 
pracujących na dwie zmi, my 32. Oprócz tego Lakladu w 1929 r. w mieście działały: 
dwic fabryki maszyn rolniczych Fama (15 osób) I Lorke (25 osób), fabryka papy 
i smoly braci Pichert (15 osób), trzy cegielnie: A. f'ee
cra (10 osób), H. Boctzel (20 
osób) oraz cegielnia z tartakiem i fabryką papy zatrudniającc łąc7nic 50 pracowni- 
ków. Ponadto istnialy zaklady małe, w których pracowalo mniej niż 10 osóh. Były 
to: fabryka octu (l osoha), młyn Rymera (3 osoby), młyn Schluta (3 osoby) i fab- 
ryka maszyn rolnicLych Mikolajczyka (4 osoby). W tym roku z powodu trudności 
finansowych nieczynna była wytwómia win owocowych "Pomowin,m. 
LiC7ha zakładów przcmyslowych w mieścic ulegala ciągłym zmianom. Spowo- 
doweme to by lo trudną sytuacją gospodarcLą w kraju, a szczcgólnie skutkami wiel- 
kicgo kryzysu gospodarczego. Jak podaje w swoim oprilcowaniu W. Jankowska, w 
1935 r. w Chełmży d.łiałalność prowadziły nastc;pujące fabryki: cukrownia, fabryka 
masLyn rolniczych, fahryka gr7ebieni i gU7ików, fabryka smoly i papy, 2 cegiclnie, 
lartak, mlyn parowy, 2 drukarnic, 2 mlec/arnic parowe, 2 mechanict.ne zakłady 
stolarskie, fabryka wytwarzająca beoki do masla, fahryka octu i wód mineralnych 
ocaL ro.łlewnia piwa 3 -1. 


177
>>>
Z. KaIpus . 


Rzemiosło i handd 


W okrcsie międLywojcnnym na terenic miasta działalność prowadzilo 
wiclc Lakładów rzcmieślniczych, którc w zupelności zaspokajały potrzeby miesz- 
kańców. Na )Xxtstawic spisów pochodzących z 1928 r. wynika, że zarcjcstrowa- 
nych bylo 195 warsztatów rLemicślniczych. W wi
kszości byly to zaklady jednoo- 
sobowc, nicwiele zatrudniało po kilku pracowników. Wśród rzemieślników przc- 
ważali: krawcy - było ich 30, sLewcy - 26, rzeźnicy - 19, piekarze - 14, stolarze 
- 12 i fryzjcrLY - 10 35 . W wyniku wielkiego kryzysu gospodarczego liczba warsz- 
tatów rzcmicślniczych w Chcłmży uległa znacznemu zmnicjszcniu, w 1935 r. było 
ich już tylko 78. Działalność prowadziło wówczas 18 zakładów szewskich, 14 - 
stolarskiech, 12 - krawicckich, 11 - pickarskich, 10 - rzeźnickich, po 3 zakłady 
siodlarskic i ogrodnicze, po 2 zakłady murarskie, kamicniarskie i studniarskic i l 
zakład rybacki 36 . Rzemieślnicy poszczególnych działalności 7fzeszeni byli w ce- 
chach. S7czególnic aktywną dLialalność prowadził cech piekarski, na czele którego 
stal w 1920 r. B. Górtowski oraz cech rzcźnicki 37 . 
Dobue rozwinięta w micścic była sieć placówek hemdlowych. Liczba ich ulc- 
gala częstym zmianom, Z d,mych pochodLących z 1935 r. wynika, że w Chełmży 
dLiałało WÓWC7aS 60 placówck handlowych, w tym: 21 sklepów spożywczych, 18 
L konfckcją i tkeUlinami, 4 z opałem i słodyczami, 5 prowadzących handel mąką 
i zbożem, 3 drogeric i sklcpy sprzedające wyroby żelaLllc oraz 2 apteki'\8. Oprócz 
tcgo w kOllcU lat 20-tych dzialalność usługową dla ludności prowadziły także 3 
hotclc (Pomurski, Ccntralny i Dworcowy), 2 restauracje (Obywatelska i Unterstein) 
oraz kilka gospOd 39 . W mieścic iSUlialy ponadlO dwie organizacje spółdzielczc zaj- 
mującc się h,Uldlcm plodami rolnymi. Byly 10 spółdzielnic "Rolnik", na czele której 
początkowo stal F. Rydlcwski, a od 1933 r. Cz. Jeziorkowski. Firma oprócz prowa- 
dLcnia h,Uldlu zbożem udziclala kredytów okolicznym rolnikom. Podobną działal- 
ność wśród rolników niemieckich prowadzilo Landwirtschaft Grosshandelsgesells- 
chan G.M.B.H. 4o 


Przedsi\;hiorstwa miejskie 


Poważny udział w życiu gospodarczym Chcłmży miały tzw. przedsię- 
hiorstwa komunainc. Zapcwnialy onc sprawne funkcjonowanie org,mizmu miejs- 
kicgo oraz dawaly pracę wiciu jcgo mieszkańcom. Były to micjskie wodoci,\,gi, 
gazownia i rzcźnia. Od 1929 r. kierownikiem ich był ini:ynier J. Marczewski. 
Najstarszym przedsiębiorstwcm miejskim były wodociągi. Łączna długość linii 
wodociągowych w 1929 r. wynosiła 6,9 km. W tym czasie podlączonych do wodo- 
ci,\gu bylo 36; odbiorców. Woda dostarczema była L 30-metrowej studni głębino- 
wcj z żyły wodnej zlokalizowemej plxt Jeziorem Chehnżyl'iskim. Zużyw,mo jcj 
dzicnnic ok. 600 m 3 . Koszt wydobycia I m 3 wynosił 20 gr, odbiorcy piaciIi nato- 
miast po 40 gr. Za 1928 r. zysk miasta z tcgo tytulu wyniósł 12 tys. zł. Całe nuasto 
z wyjątkiem przedmieść było od 1900 r. skanalizow,me. Długość linii kanaliLacyj- 
nych wynosiła ok. 5,5 km i podlączonych do nich było w końcu lat 20-tych ok. 


178
>>>
Chełmża w okresie międzywojennym (1920-1939) 


75% domów w mieście. przy obsłudzc wodociągów i kanalizacji miejskiej praco- 
wało 6 OSÓh 4ł . 
W pierwszych latach po wyzwoleniu znaczne trudności przcżywała gazownia 
micjska, które spowodowanc były 7uLyciem się instalacji nic konserwowanej pod_ 
czas I wojny światowej (zeudzewiale zbiomiki), a takic konkurcncją ze strony e- 
lektrowni. (ia70wnia micjska w 192
 r. posiadala 4 piece V 23 czynnymi rCIOrta- 
mi) i 2 Lbiorniki o pojemn()
ci 1000 m 3 kell:dy. Lączna dlugo
c rurociągu gazowego 
wynosiła ok. 6 km, a gaz byl dostarczany do 965 miesl.kań. 7c względu na zly stan 
technicmy rurociągów straty gazu dochodziły do ok. 30%. Brak środków fimmso- 
wych uniemożliwił uruchomienie istniejącej prLY gazowni wytwórni amoniaku. 
Wladze miasta w nliarę swoich możliwości przeprowadnły remonty w gazowni. 
Między innynu w latach 1929-1930 poddano gruntownej modernizacji piece oraz 
pomalowano zbiorniki. Wpłynę lo to na polepszenic pracy tcgo l'akładu. Do 1924 r. 
ok. 10% prxtukowancgo gazu zużywano na oświctlenic ulic. Wielkość ta uległa 
znacznemu zmniejszeniu od momentu przejścia w 1926 r. na elektryczne oświetle- 
nie ulic. Oprócz gazu w zakładLie tym produkowano równic).: od 3 do 5 ton smoly, 
15-20 ton wody pogazowej, 65-75 ton koksu i 100-800 kg grafitu miesięcznic. W 
1928 r. gazownia prLyniosla miastu Lysk w wysokości 7,7 tys. zł. Rocznie produ- 
kowano przeciętnie 427 tys. m 3 gazu, a zatrudnionych w zakladzic bylo ]4 osób 42 . 
Do sieci elektrycznej Pomorskicj Elektrowni w Gródku Chcłmża zostala przy- 
lączona w 1923 r. po zbudowaniu transformalorni o mocy 80 kW. Stopniowo 
zwiększala się dług
ć linii przcsylowej, która w 193] r. liczyła 3,5 km. Z energii 
elektryczncj korzystało wówczas 3)8 konsumentów. Zaklad zatrudniał 10 pracow- 
ników i przynosił miastu tylko niewielki zysk. W 1928 r. sprzedano lącznie ok. 150 
tys. kWh cnergii elektrycznej, przy czym za I kWh odhiorca piacH 60 gr. W nas- 
h;pnych latach władzc miasla z własnych środków fimmsowały budowę nowych 
linii przesyłowych, w nash;pstwie cLego licLba odbiorców energii clektrycznej 
zwic:kszyla się-n. 
Istnicjąca w nueście rzeźnia pracowała pCi'cdc wSl.ystkim na potrzeby mieszkań- 
ców Chcłmży i okolic oraL dla oddLiaJów wojskowych stacjonujących w Toruluu 
(rocLllic na potrzeby wojska przekazywala rzeźnia 250 sztuk hydla). PosiadaJa maJą 
chlodni
, co unicmożliwialo zwic:ks...enic produkcji mic:sa i jego cksport. Elektryczn
ć 
doprowadzona zostala do rLcźni dopicro w końcu lat 2O-tych. W okresie I IV 1930- 
31 III 1931 r. ubój ksztaltował się nash;pująco: 949 sztuk bydła, 5115 świń, 1499 
cielaków, 176 owiec i l kOLa. Łąc.....nic w tym cz,lSic rzeinia doslarczyła 622 tys. kg 
mięsa (1728 kg dziennic), co bylo jednak o ok. 20% mniej w porówmmiu z rokicm 
poprl.ednim. Kierownikiem rzeźni w 1923 r. byl dr R. Brocki"
ł. 
Na potrlcby miesLkcu1cÓW Chcłmży pracowała s(XJłdl.iclnia mleczarska. Skupo- 
wala ona mleko od okolicwych rohlików, dLiennie od 1700 do l 
OO litrów, z czego 
200 litrów kupowała ludność miasta. Z rcszty produkowano masło i sery, których 
nadwyżki sprLedawano do Torunia, Warszawy i na Śląsk 45 . 
W nucścic dl.ialalność prowadziły również instYlUcje b.mkowe. Były to polski 
Balik Ludowy, którego kierownikicm w 1933 r. był ks. Z. Ziętarski zBierzgłowa. 


179
>>>
Z. Karpus 


W ocenie władz był on silnie związany Lt: Stronnictwem Narodowym. Interesy 
ludno
ci lucmieckiej reprezentował Vercinsbank, który w 1931 r. miał 126 udzia- 
lowców. W skład zarządu wchodzili wówczas: R. Lemein, H. Bcrg i O. Bertram. 
TrLecią instytucją finansową w mieście była Komunalna Kasa Oszczędnościowa, 
zatrudniająca w 1928 r. 5 urLędników. W tym roku nacLclnikiem zarządu był Sz. 
Orlowski, a na czelc Rady NadzorcLej stał S. Nehring. Obroty jcj rocznie kształto- 
waly się na poziomie 800 tys. z146. 
W budżecie miasta ważną roll; odgrywały podatki. Do kasy miasta za 1928 r. 
wpłynl;ły fi. in. następujące podatki: komunalny podatek dochodowy - 176,180 zł 
(od 360 podatników), od lokali - 28,100 zl, od zbytku - 4360 zł (79 podatników), 
od psów - 1560 zl (98 podatników), komunalny podatck gruntowy - 1920 zł, 
hotelowy - 411 zł, od zbytku mieszkaniowego - 266 zł (41 podatników) oraz 
podatek od polowań - 520 zł (7 podatników)47. Wydatki władz miasta były jednak 
o wiclc większe ud przychodów. Dlatego tcż miasto Laci'lgalo kredyty. W 1929 r. 
dług micjski wynosił 300 tys. Lł i miał tcndencję do zwi
ksLrulia się. W 1934 r. 
osi,t,gnął wiclko
ć ok. 400 tys. I.ł. Ogólna wartość majątk-u miejskicgo w 1929 r. 
wynosila ok. 356g tys. zł Skladaly sil; na niego: 4 !! 
- nicruchomoSci wraz z zakladami w wartości - 2122 tys. zł. 
- ruchomości o wartości - 99 tys. zł. 
- aktywa pr7cdsiębiorstw o wartości - 1319 tys. zł. 
- zapasy materialów w wartości - 24 tys. zł. 
- lokaty o wartości - 5 tys. zł. 


4. Podstawowe zagadnienia społeczne 


Podobnie jak w innych miastach Polski jednym z najważniejszych 
problcmów spolecznych wystl;pujących w Chełmży w okresic międzywojennym 
było bezrobocie. Kwestia ta wyst,ij1iła zaral po prLYlączeniu Pomorn do Polski, 
chociaż była ona aktualna również w czasie trw,mia I wojny światowej. W pierw- 
szych micsiącach 1920 r., wcdług occn burn"listrza Kuw
tkowskicgo, licma bezro- 
botnych kSl.tałtowala sil; na poziomic ok. 1000 osób 49 . Duży wpływ na wielko
ć 
bezrobocia w tym okresie miala nierytmiczna praca cukrowni spowodowana bra- 
kicm węgla. Z tego samego powodu nie pracowaly i inne zaklady przemysłowc 
w micście. Po uponmiu się z tymi przejściowymi trudnościami liczba bezrobotnych 
w kolejnych latach poważnie zmniejszyła się. Ponowny wzrost bezrobocia wystąpił 
na początk-u lat 30-tych i było to następstwem wielkiego kryzysu gospodarczego. 
Row"liary bCLrobocia w Chelmiy i okolicy ilustruje tab. 3. 
Najwyższe bezrobocic wySlCij1iło w polowie lat 30-tych. Bez pracy pozostawało 
wówcza
 ok. 2000 mężczyzn, co razem z ich rod?inami stanowiło ok. 7000 mies7- 
keulCów miasta i okoli cy 5o. Jak wynika z tabeli, wysoki poziom bczrobocia utrLY- 
mywał się w Chełmży do wybuchu II wojny światowej. LicLba bezrobotnych 
zmnieJsLała się w okresie trwania kamp,mii w cukrowni. Władze miasta dostrzega- 
ły tcn problcm i w nuarę swoich możliwości starały się npcwnić bezrobotnym 


Ig0
>>>
Chełmża w okresic mi
dzywoienllym (1920-1939) 


Tabela 3. 
Lic7ba bc7fobotnych w Chcłmży i okohcy w latach 1920-1937 


LicLba 
Luta Miesiąc Liczba bezrobotnych 
bezrobotnych otrzym IIjących 
zasiłek 
1920 grudzicń 1000 - 
1922 slyczeń 620 - 
luty 847 - 
1924 lipiec IR5 - 
1925 luty 800 - 
1926 styczeti 628 58 
1929 luty 942 90 
1930 wrzL"icń 189 - 
grudzieti 628 - 
1931 slyczeń 1018 48 
grudzień 1214 205 
1932 luty 1325 484 
czerwiec 930 83 
1933 maj 1440 34 
1934 marzec 2200 - 
wrzesień 2027 - 
1935 paździemik 2000 - 
1936 luty 1351 156 
1937 grudzień 1550 280 


Źródło: APB. UWP nr 1206. informacja o bezrobotnych w Chełmży z 1924; APT, AmCII nr 2850. kores- 
pondencja dolycz=\ca budowy kosz.u w Chełmzy; AmCH nr 3390, sprawozdanie władz miasta o bezrobociu; 
AmCH nr 2333. pismo burmistrza do Funduszu Pracy z 23 X 1935; AmCII nr 1989. "prawozdanie z 1uslracji 
miasta z lipca 193-1; SPT, nr 106. sprawozdanie starosty z grudnia 1920: AmC1I105. sprawozdanie burnus- 
trz.
 przesłane do starosty za 1921 i 1922; AmCH nr 125. sprawozdanie starosty z 1936; AmCH nr 110. 
sprawozdanie starosty z 1926; AmCII nr 146, meldunek policji o bezrobotnych z 1932; AmCH nr 119. 
sprdwozdanie stdfosty za 1932; AmCH nr 117. sprawozdanie starosty za 1930 i 1932; AmCII nr 116, 
'prawozdanie starosty za 1930: AmC" nr 126, sprawozdanie starosty z grudnia 1937; AmCH nr 122. spra- 
wozdanie "tarosty Z września 193-1; AmCII nr 113. tygodniowe sprawozdania staro,ty Z lutego 1929. 


prac\; last\;pczą oraz wypłacały cLęści z nich zasilki. Wysoko
ć zasilków uLalcż- 
niona byla od wicku bezrobotncgo i jcgo sytuacji rodl.illnej. W 1932 r. kSLtałtował 
się na pOLiomic od 6 do 28 Lł tygodniowo. Były to kwoty nicwystarcLająct: na 
utrzym,mic rodLin, biorąc {Xxi uwagę ceny na podstawowc artykuly żywnościowe. 


181
>>>
Z. Kmpus 


W 1929 r. kształtowaly się one nast
pująco: chleb żytni (1 kg) - 46 gr, mąka 
pszellila (1 kg) - 76 gr, mleko (1 litr) - 30 gr, masło (I kg) - 5 zł, jajko (ł sztuka) 
- 17 gr, mięso wieprzowe (1 kg) - 3.6 zł, kiełbasa wieprzowa zwyczajna (1 kg- 
2.6 zł i ziemniaki (10 kg) - 90 gr H . Ze względu na brak pieniędzy zasilki otrzymy- 
wała tylko cz
ść bczrobotnych, ci którzy byli w najgorszcj sytuacji materialnej. 
Inną formą pomocy ze strony władz miasta byla tzw. "pomoc zimowa" dla tej 
grupy mieszkańców. Polegała ona glównic na dostarcLeniu bezplatnic bezrobotnym 
opału na zimę. Na zasilki dla bczrobotnych Magistrat ChełffiŻy otrzymywał dotacje 
z Urzędu Wojewódzkicgo Pomorskiego w Toruniu. Były to jednak sumy daleko 
niewystarczające jak na skalę potrzeb. W lutym 1932 r. otrzymano 9 tys. zł dotacji, 
gdy jcdnocześnie władze miasta przeznaczyły z własnych zasobów na tcn cel ponad 
24 tys. zł. Z różnych form pomocy w marcu tego roku skorzystało w Chełmży 
1341 bezrohoUlych i 3975 członków ich rodzin 52 . 
Pomocy fincmsowej i materialncj bezrobotnym udziclał takżc utworzony przy 
kościelc katolickim Komitet Parafialny. Funduszc na tę działalność czerpal on ze 
składek wiernych. Z zachowanych sprawoLdań komitetu wynika, że w latach 
1931-1932 na pomoc dla bezrobotnych i ich rodzin przeznac7ano od 13.5 do 36.6 
tys. miesięcznie (tah. 4)53. 


Tabela 4 
Liczba bezroboUlych i ich rodzin w Chcłmży i okolicy korzyste
jących z pomocy 
udzielał Komitet Parafialny w latach 1931-1932 


Ogółcm WielkoŚĆ rodzin Ogólna 
kwota 
Lata Miesiąc otrL) mll- Osoby udzielanej 
jący samotne 
d liże średnie małe pmnocy 
pmnoc w zł 
1931 kwieceń 1012 80 296 283 353 24450 
czerwiec 1376 179 404 392 401 35095 
sielpien 1431 210 416 372 433 36675 
październik 492 78 186 128 100 13400 
grudzień 968 72 283 342 271 23985 
1932 styczeń 918 96 302 463 57 25330 
marzec 1010 128 352 356 t74 27190 
.. 


Zródł..: APT. AmCB lir 3126. sprawozdarue Konutetu Pdfaf",llIego w Chdmży z prowadzonej akcJI ponu)- 
cy bezrobotnym. 


Oprócz beLCobotnych w Chcłmży byla grupa micszkańców nazywanych w ofic- 
jalnych statystykach "ubogimi". Do tej kategorii zaliczano rodziny wielodzietne, 
w których głowy rodzin puez dłuższy okres były bez stałych dochodów. Liczeb- 
ność tej grupy ulegała zwic;kszeniu w okresach kryzysów gospodarczych. W latach 


182
>>>
Chelmża w okresic mIędzywojennym (1920-1939) 


1921-1923 ich liczba wynosiła 316, w 1926 - 29X, w 1929 - 323, w 1930 - 384 
i w 1931 - 379 osób. C

ć z nich otrzymywała zasIłek pienięLny w wysoko
ci od 
4 do 6 zł miesięcznie lub pomoc material ną 54. Władze miasta w 1929 r. udzieliły 
także pomocy 70 miC'jscowym żebrakom 55 . 
Inną formą niesienia pomocy bezrobotnym i ubogim mieszkcuicom miasta było 
wydawanie im bezpłatnych obiadów w zalożonej na POC7ątkU lat 20-tych kuchni 
ludowej. Prowadziła ona dzialalność w okresie od pocZ.ltku grudnia do końca maja 
każdego roku. Codziennie wydawano w niej bezpłatnie obiady dla 360 osób. Łacz- 
nie podczas seLOnu (1 XII 1930 - 31 V 1931) przygotowala ona 52,5 tys. obia- 
dów 56 . Działalność jej byla w cał
ci finansowana przez Magistrat. Z kasy miejs- 
kiej utrzymywany był ponadto dom dla ubogich, zlokalizowany przy ul. Szewskiej 
46. Bylo w nim 27 pokoi, którc przeważnic były zagęszczonc ponad miarę. Przy- 
bywało w nim w 1926 r. 65 osób, a w 1931 r. już 1040soby57. 
Trudną sytuację bezrobotnych, a Ictkżc i części pracujących mieszkańców, po_ 
garszal w Chcłn1ŻY brak tanich mieszkań. Nic mając pieniędzy na opłaccnic czyn- 
szu, byli oni niejednokrotnic eksmitowani z dotąd zajmowanych lokali. Aby przy- 
najnUliej w części rozwiazać ten problem, władze miasta w latach 1930-193] 
wybudowaly przy sL.osie do Chełmna 11 domków (baretków) dla rodzin eksmito- 
wanych. Byly to lokale jednopokojowe z kuchmą. Łącznic w tych domkach miesz- 
kać mialo 33 rodziny, płacąc po 120 zł czynszu rocznie 58 . Ta forma pomocy była 
dalece niewystarczajaca w porównaniu z liczbą bezdomnych i ubogich w mieS'cie. 
Aby ograniczyć wielkoS'ć bezrobocia, władze miasta w 1925 r. wystąpiły 
z wnioskiem do Ministerstwa Robót Publicznych o udzielenie kredytów na budowę 
koszar wojskowych w Chcłmży. Przy budowie chcicmo zatrudnić bezrobotnych. 
Zdołano uzyskać zapewnienia otrzymania pożyczki z Ministerstwa Skarbu oraz 
zgodę Dowództwa Okręgu Korpusu VI]] w Toruniu na umieszczenie w mie
cie 
jednego batalionu piechoty. Planowano wybudowanie koszar na wysokim brzegu 
jeziora. Ostatecznie ze względu na zly stan finansów państwowych obiecanych 
kredytów nie otrzymano. W tej sytuacji władze miasta odstąpiły od tego projektu, 
gdyż same z wlasnych środków nie byly w stanie go zrealizować 59 . Magistrat zat- 
rudniał także bezrobotnych przy pracach porządkowych w mieście. Między innymi 
silami bezrobotnych w 1934 r. przebrukowano Rynek Bednarski, ul. Sicnkiewicza 
oraz dokonano naprawy ul. Dworcowej. Zatrudniano ich ponadto przy oczyszcza- 
niu ulic. Pracę tę co 2 dni na zmianę wykonywalo 10 osób. Na tego typu dzialania 
w okresie l IV 1930 - 31 III 1931 r. przeznaczono ponad 11 tys. zl ze S'rodków 
miejskich 60 . 
Bezrobotni ze swej strony próbowali, poprzez dcmonstracje i wiece, zwrócić 
uwagę na sytuację swoją i rodzin. Do pierwszego wystąpienia doszło już w kilka 
miesięcy po przyłączeniu Chełmży do Polski. Po południu 15 V 1920 r. grupa 
bezrobotnych wtargnęła do ratusza domagając się pracy. Po krótkotrwałych rozmo- 
wach w Magistratem opuścili oni siedzibę władz. Również w następnym roku od- 
były się wiece i manifestacje bezrobotnych, podczas których domagali się pracy 
oraz zwiększenia pomocy socjalnej. Były one w większości kierowane przez PPS 61 . 


183
>>>
z. Karpus 


Jeden z największych wieców bezrobotnych, gromadzący 2500 osób, zorganizowa- 
ny przez Zjednoczenie Zawodowc Polskie (ZZP), odbył się latem 1924 r. Podczas 
jego trwania domagano się zlikwidowania bezrobocia na Pomorzu i w Polsce. Po- 
dobnc wyst,tPienia, pod takimi samymi hasłami, odbywały się i w kolejnych la- 
tach 62 . 
Zagadnieniom związanym z ochroną zdrowia i opicką społeczną mieszkcuiców 
władzc Chcłmży po
więcały wielc uwagi, W okrcsic międzywojennym działał 
w mieścic Szpital Powiatowy, w którym od kwictnia do listopada 1922 r. leczyło 
się 82 chorych. Od tego roku jego kierownikiem był dr Świcrczewski. W 1929 r. 
w mic
cie pracowało 5 Ickarzy, 5 dentystów i 3 akuszerki 63 . Od I Y28 r. rozpoczęła 
w micście działać instytucja ubezpieczcniowa zwana Powiatową Kasą Chorych. 
W tym roku zostala ona przeniesiona z Torunia i umieszczona w specjalnie dla tcj 
instytucji Lakupionym budynku, zlokalizowanym przy ul. Dąbrowskicgo 4. Po re- 
formie w 1933 r. na jej miejsce powołano Ubezpieczalnię Społeczną i Zakład U- 
hczpieczeń Społecznych 64 . 


5. Życie polityczne 


W kn'}tkim czasie po przcjęciu Chcłmży z rąk niemieckich rozpoczęly 
działalno
ć na jej tercnic partie politycznc o zasięgu og6lnopolskim. Jako pierwsze 
dzialalność rozpoczęly Narodowe StroluuctwO Robotników (od maja 1920 r. Naro- 
dowa Partia Robotnicza), PPS i Związck Ludowo-Narodowy (cndecja)65. Do picr- 
wszej próby sił między nimi dOMło podczas picrwszych wyhorów do Rady Miejs- 
kiej, kt6re Oltbyły się 5 XI 1921 r. Zwycięsko wyszedł ZL-N, który wprowadził do 
Rady 14 swoicb przedstawicicli i NPR - 12 (tab. 5). 
Do Magistratu weszli tylko przedstawiciele dwóch zwycięskich partii. Burmis- 
trzcm został członek ZL-N D. Kurzętkowski, pelniący dotąd funkcję burmistrza 
komisaryczneg0 66 . W następnych wyborach samorządowych w 1925 r. znaczny 
spadck popularności, szczegóhue wśród robotnik6w, zanotowala NPR uzyskując 
w Radzic tylko 5 mandatów. Wici ki sukces odniosła natomiast PPS, zdobywając 
najwięcej, bo aL 13 mandatów. Partię tę poparli robotnicy dotąd glosujący na NPR, 
a przedc ws....ysLkim bezrobotni, któfLY uważali PPS za reprcLentanta swoich intc- 
rcs6w. W tych wyborach po raz picrwszy i jedyny w calym okresic międzywojen- 
nym w Radzie Miejskiej mandat uzyskal reprczcnt,mt Chrze
cijemskiej Dcmokracji. 
Był nim Franciszek Szymański. W por6wnaniu z 1921 r. 7fiilliejszyli swój stan 
posiadania w Radzie o jeden m,Uldat Nicmcy. Ich intcresy rcprczentowali właści- 
ciel fabryczki Adam Syłla i Wilhelm Trenkel 67 . 
Glośnym echem w
ród micszkcLńców Chełmży odbił się zamach majowy J. 
Piłsudskiego. W mieście rząd.łonym przez koalicję endecji i NPR 13 V 1926 r. 
roLpowszechniana była oJezwa podpisana przez partie przeciwne zamachowcom, 
w której wzywemo do poparcia prawowitego rządu. W celu zapewnienia spokoju 16 
V 1926 r. przysiano z Torunia kompanię wojska (150 żolnierLY). Następnego dnia 
przed ratuszem zgromadzili się bezrobotni kicrowani przeL PPS. która w tym czasie 


184
>>>
Chełmta w okresie międzywojennym (1920-1939) 


Tabela 5 
Wyniki wyborów do Rady Miejskiej w Chcłmży w latach 1921-193H 


Liczba mandatów uz)'skan)'ch puez poszczególne partie Razem 
Lata mandatów 
Chrześcl- w Radzie 
ZL-N Nł'R jańska nnWR PPS Niemcy Miejskiej 
(SN) Demokracja (OZN) 
1921 14 12 - - I 3 30 
1925 9 5 I - I3 2 30 
1929 12 5 O 3 9 I 30 
1933 14 I O 8 I O 24 
1938 9 O O 3 12 O 24 
. . . . 


Zródło: APT. AmCH nr 2280. wyrukj wyborów do Rady MieJskjeJ; nr 2łOI, sprawozdama z dZlalalnośCl 
Magistratu za lata 1926--1930: nr 1989. sprawozdanie z lustracji miasta z 1934: nr 2039. wyniki wyborów do 
Rady Miejskiej w 1938; nr 2295. sprawozdanie z Iwtracji miasta w 1929; nr 2293. prOlokó/ z posiedzenia 
Komisji Wyborczej z 6 X 1929: nr 2045. wykaz członków Rady Miejskiej z 1925: nr 2036. wyniki wyborów 
do Rady Miejskiej z 1925; nr 2038. wyniki wyborów do Rady Miejskiej z 1933: SPT nr 128. wynik wyborów 
do Rady Miejskjej z 1929; nr 138. statystyka wyborcza z 1935; Przegląd Pomorski. nr 233 z łO X 1929; R. 
Wapiński. Zycie po/itycv1e Pomorza IV /atacll 1929-1939. Warszawa-Poznań-Toruń 1983. s. 230. 


popIerała akcję J. Pilsudskicgo, w liczbie 400 osób uzbrojonych w kije i widły. 
Domagali się oni od wladz miasta pracy i chlcba. Podczas spotk,mia z bezrobolrly- 
mi bumustrz obiecal rozpatrzyć ich postulaty68. 
Kolejnym wydarzeniem, które poruszyło ludność miasta i które próbowano nas- 
tępnie wykorzystać w toczącej SIę walcc polityczncj, bylo zabójstwo 25 VII 1926 r. 
dyrektora cukrowni Niemca dr Jacobsona. Czynu tego dokonał Maksymilian Siel- 
ski, były urzędnik tego Lakładu, który utracił pracę za amynicnueckie wystąpieni c 
podczas ogólnokrajowego zjazdu urLędników cukrowni w Bydgoszczy w 1924 r. 
Po trwająccj kilkanaście nucsięcy roLprawic sąd w listopadzic 1927 r. uniewinnił 
sprawcę. Okolicznością łagodzącą wLiętą pod uwagę przez sąd było zachowani c 
Sielskiego, który po zastrzclt:niu dyrcktora cukrowni próbował popełnić samobójs- 
two 69 . 
Po zamachu majowym na terenie nuasta rozpoczęla się walka o wpływy między 
s.macją a endecją. Osiągnęla ona swój finał w październiku 1927 r., kiedy to sana- 
cja próbowała zawiesić w urzędowaniu burn"listrza Kurzętkowskicgo związanego 
jeszcze w tym czasie z ZL-N. Jego następcą miał zostać dr Wladysław Wyszkow- 
ski, czołowy przedstawiciel zwycięskiego obozu sanacji w mieścic. Działcmia tc 
Lakończyły się niepowodzenicm, kandydat nie uzyskał większo
ci w Radzie Miej- 
skicj i ostatecznie musiał zadowolić się st,mowiskicm zastępcy burn"listrza. Został 
nim dopicro po 
nl1erci W. Kwiecińskiego, wielolelrlicgo zastępcy burmistrza, 


185
>>>
Z. Karpus 


w grudniu 1927 r. 70. Ze spraw07dań Starosty Powiatu Toruńskiego wynika, żc w 
1927 r. naj liczniejszą partią w Chełmży byla NPR, do którcj należało 380 osób. Jej 
prczesem hył F. Masłowski. W orbicie oddziaływań tej partii znajdowały się dzia- 
łające w mie
cie organiLacjc zawodowc: Zjednoczenie Zawodowe Polskie (ZZP) 
Oddział Rohotników i Rzemieślników liczący 310 członków na czele z S. Wonto- 
rowskim oraz ZZP Odd7iał Kolejarzy (47 cLłonków, kierowcmy przez W. Kryza). 
W końcu lat 20-tych w partii nastąpił roLłam, którego przyczyną był stosunek do 
rządów s,macji. Doprowadziło to do znacznego osiabienia wpływów p,utii, szcze- 
góhue w
ród robotników Chehuży. W 1930 r. NPR kierowima przez F. Maslows- 
kiego skupiala tylko 45 członków, natomiast rozłamowa NPR-Prawica na czele 
z S. Wontorowskini 30 czlonków 71 . Znalazlo to swoje odbicic w wynikach wybo- 
rów do Rady Miejskiej w 1933 r., w których NPR uzyskała tylko l mandat. 
W picrwsLYm okresie po przewrocie majowym umacniały się na terenic Chcł- 
mży wpływy PPS. SLCZyt popularności osie\,gnęła ona w latach 1928-1930. Było to 
zasługą aktywnej działalno
ci Stanislawa Nehringa. Pod wpływem PPS znajdowaly 
się Wolnc Zwi,IZki Zawodowe liczące w 1927 r. 420 członków przewodniczącym 
których był F. Majewski). Znaczącym sukccsem PPS w tym czasie był wybór S. 
Nehringa na posła do sejmu w 1928 r. oraz uzysk,mie 9 memdat6w w Radzie Miej- 
skiej Chcłm7Y w wyborach odbytych w 1929 r. Również i tę partię nic ominęły 
rozłamy. Na początku 1929 r. powstal konflikt między Nchringiem a S. Żuchows- 
kim, w wyniku którcgo tcn ostatni wyst,wił z PPS i wspólnie z usuniętym w tym 
SaJnym c7asie z NPR A. Szymaliskim, utworLyli Bezpartyjny l3Iok Socjalistyczny. 
Następstwcm roLłamu w PPS była utrata m,mdatu poselskiego przez S. Nchringa 
w kolejnych wyborach parlamcntamych w 1930 r. (tzw. "wyborach hrzeskich") 
oraz uzyskanie tylko I miejsca w Radzie Miejskiej po wyborach w 1933 r. 72 . Po- 
ważnym osiabieniem dla PPS w Chełmży była śnuerć w 1934 r. jej przywódcy S. 
Nehringa. Po prLcjściowych trudnościach w drugiej połowic lat 3D-tych partia od- 
hudowala swoje wpływy, o czy świadczy zwycięstwo w wyborach samorządowych 
w 1938 r. 
Najbardzicj stabilne wpływy w mie
cic Iniala endecja (ZL-N, a od 1928 r. 
Stronnictwo Narodowe - SN). Świadczą o tym zarówno wyniki wyborów do orga- 
nów samorządu mieJskiego, jak i wyborów do sejmu (tab. 6). 
Partia ta w 1927 r. liczyla 57 czlonków, a na jej czele stał W. Kwieciński. Po 
jego śmierci kierował nią ks. F. R,miecki. Wc wrześniu tego roku na tercnie miasta 
rozpoczął działalność wywodLący się z cndccji Obóz Wielkiej Polski. Prezcsem 
oddziału był R. Szauer, a sekretarzem W. Byliński. Silne i stabilne wpływy endecji 
decydowaly o tym, że rzadziła ona w mieście, początkowo w koalicji z NPR, 
a w latach 30-tych z sanacj ą 73. 
Poważne natomiast trudności po zamachu majowym miała z utworzeniem włas- 
nej organincji sanacja. Miejskie koło Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem 
(BBWR) zostało powołane dopiero 18 III 1929 r. Jego mężem zaufania był adwo- 
kat dr W. Wyszkowski. Sytuacja ta miała wpływ na wyniki wyborów do Rady 
Miejskiej w 1929 r., kiedy to przed'itawiciele sanacji uzyskali tylko 3 mandaty. 


186
>>>
Chelmża w OkrC
IC fillł,dzywojcllllym (1920-1939) 


Tabela 6 
Wyniki wyborow do sejmu w Chełmży w latach 1928-1930 


liczba 
upraw- Frek- 
Data nionych wencja liczba uzyskanych głosów przez partie w % 
wyborów do wybor - 
gloso- czaw% 
wania 
Katolic- 
lista ka Unia 
PPS Zl-N BBWR nie- NPR Ch-D Ziem 
miecka Zachod- 
nich 
4 III 1928 6042 78 35,5 36 4 5 16 2,2 4 
(glosy) 
Centro- lista 
16 XI 1930 6173 84 SN BBWR nie- 
lewica miecka 
41 38 16 4 
. 


Zródło: AIYf. AmCH nr 1995. wyniki wyborow do sejmu w Chclmży z "11I1928: nr 1996. wyniki wyborów 
do sejmu z 16 XI 1930: Gazela Chclmżyńska. nr 19 z 7 III 1928. 


o wielc Icpszc wyniki uzyskała BBWR w kolcjnych wyhorach w 1933 r., uzysku- 
jąc 8 mandatów. W 1930 r. w Chcłnuy do BBWR nalc7alo lóO osób, a prczcscm 
kola był dr W. Wyszkowski. Następcą BBWR byl ObóL Zjednoczenia Narodowcgo 
(OZN). Zchranie organizacyjnc OZN w Chcłmi:y odbyło sił: 12 XI 1938 r. Uczes- 
lrliczyło w nim ok. 300 osób 7 -ł. 
W końcu lat 20-tych na tcrenic miasta LacLął org,mizować się ruch ludowy. 
PicrwsLa komórka Polskicgo Stronnictwa Ludowcgo "WYLwolenie" powstała 
w kwietniu 1930 r. Inicjatorami jej powst,mia byli: W. ChClrasim, J. Dłaszkow, J. 
Zdchar i S. Kucia. Po LjednocLcniu ruchu ludowcgo w czcrwcu 1932 r. ukonstytu- 
owal się w nuc
cie zaf7ąd powiatowy Stronnictwa Ludowt:go, którego prcLcscm 
został J. Zachar. Ponumo utworzenia własnych struktur organiLacyjnych wpływy 
ruchu ludowego w micścic byly nicwicłkic. Ludowcy nic posiadali swojego rcpre- 
zentanta wc whu.lLach samorządowych 75 . 
Ostatnic w okresie mił:dzywojemlym wybory do Rady Micjskiej odbyły się 
w grudniu 1938 r. W Chcłmży Lwycił:żyłCl w nich PPS, która po śmierci w 1934 r. 
swego prLywódcy S. Nehringa odLyskala wpływy wśród robolrlik6w. Partia ta zdo- 
byla 12 mandatów dyst,msując SN, które uzyska lo 9 i OZN - 3 m,mdaty. Podobnic 
jak w 1933 r., lakLc i w tych wyborach Niemcom nie udalo sił: wprowadzić swego 
przedstawicicia do Rad y 76. 
Oprócz partii polityc7llych w Chcłmi:y w okrcsic mił:d7ywojennym iSlrliało 
wiele orgimizacji i stowarzyszeń. NajhcLnicj rcprezentowanc hyly i najpręi:niej 
działaly stowarzyszcnia o charakterze paramilitarnym i religijnym. Organi..-acjc pa- 


187
>>>
Z. Karpus 


ramilitarne w swej dzialalności oprócz celów politycznych stawiały sobie za zada- 
nie przygotow,mie społeczcństwa na wypadck agresji 7 zewnątrz. Prowadziły dla 
swoich członków njęcia sportowe, ćwiczenia terenowc oraz zawody strzeleckie. 
Organizacje te były w większo
ci skupione w Komitecic Powiatowym Przysposo- 
bicnia Wojskowcgo i Wychowania Fizycznego, kt6ry był koordynatorem ich dzia- 
łań. W sklad Komitetu wchodzily następujące związki i org,mizacjc paramilitarne 
działające w Chclmży: 
l. Towarzystwo Powstańców i Wojak6w - założonc w 1924 r. z inicjatywy ks. 
Józefa Wryczy, skupialo w swoich szeregach byłych żolnierzy Powstania Wielko- 
polskiego mieszkających w Chcłmży i okolicach. W 1932 r. liczyło 68 członk6w, 
a prczesem hył E. Grzankowski z BBWR 77 . 
2. Związek Hallerczyk6w - kolo zalożonc w 1928 r. i liczyło 33 Cllonków. 
Prezcsami zarządu kolejno byli: J. OlsZŁ:wski, L. Piased..i (robotnik, c7łonek NPR), 
w 1931 r. B, (iorczYllski, a od 1933 r. Stcfculski 78 . 
3. Związek Strzelecki - powstal 20 VI ł926 r., pierwszym komcndantem był Z. 
Bajerski, w 1934 r liczył on ok. 50 członk6w 79 . 
4. Związek Podoficerów Rczerwy - kolo załoione w 1924 r. W 1934 r. Lfze- 
szało 60 cllonków, a prezesem był Komiński. 
5. Związek Przysposohicnia Wojskowego - zalożony w ł929 r., komendantem 
był Drużmakiewicz 8o . 
6. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" - załoLone w IR95 r. w celu przeciws- 
tawienia się akcji germanizacyjnej. W okresic międzywojclmym prowadziło aktyw- 
ną dLiałalność w mieście. Wielu członk6w "Sokola" wzięło udział w Powst,miu 
Wielkopolskim, z kt6rych cztcrech: Leon Wolff, Walcnty Więckowski. Feliks Wiś- 
niewski i Bolesław Mogelnicki otrzymalo krzyie Virtuti Militari. "Sok6ł" w Chcł- 
mży specjaliwwal się głównie w kolarstwic i boksie. Jcgo pre7esami byli Pawcl 
Siudowski, a w latach 1930-1932 Winccnty Kułpiński. W 1934 r. do organizacji 
nalcżało 120 czlonkÓw, a prezcsem byl wówczas dr S. Strzyżkowski (czlonck 
SN)81. 
7. Zwią7ek Harccrstwa Polskiego - pierwsza drui-yna została założona w 
1919 r. prLez Seweryna Kulitę. W midcie dzialaly dwie drużyny zlożone z ucz- 
ni6w gimnazjum i rzcnucślników. W 1929 r. związck liczył 39 czlonków, a ko- 
mcndantcm był S. Łukowski (kupiec, c710nck SN)82. 
Działające w Chełn1ŻY orgemizacjc i stowarzys7enia religijnc pod względem po- 
litycznym w większ
ci identyfikowały się całkowicie lub nawią7ywały do progra- 
mu cndecji. Do nich LalicLYć można: Sodalicję Mari,u\ską Żellską - kt6ra prowa- 
dLila wlasny chór i bibliotckę, w 1934 r. licLyła 150 członkiń; Sodalicję Mariańską 
Męską - 7aloi.ona w 1925 r., liczyła 25 czlonków; Katolickic Stowarzyszenie Mło- 
dLieży Polskicj "Pronucń" - w In7 r. liczyło 120 Cllonków; Katolickie Stowarzy- 
szenie Robotników - załoLone w 1926 r. przez ks. J. Szydzika; Katolickie Stowa- 
rzyszenie Polek - założonc w 1925 r., liczące 60 członkiń; Katolickie Koło 
Abstynetów - założonc w 1931 r., liczyło 36 członków; Bractwo 
w. Huberta - 
przy nim działała kasa samopomocy, w 1933 r. liczyło ono 773 członków i inne 83 . 


188
>>>
Chcłmza w okresie międzywojennym (1920-1939) 


Żyjąca w Chcłmży mniejszo
ć niemiecka aktywnie uczestniczyła Larówno 
w wyhorach s,unorządowych, jak i do sejmu, i senatu, wystawiając własne listy. 
Z powodu cmigracji do Niemicc systematycznie spadała liczba głos6w oddanych 
na niemieckich kandydatów w kolejnych wyborach. W RadLic Miejskicj w Chełm- 
LY w 1921 r. zasiadało trLcch Niemców, natomiast od 1933 r. ludność ta nie miala 
tam swoich repre7cntant6w (tah. 5 i 6). 
WięksLO
Ć z mieszkających w mieście Niemców L[lajdowała się w dobrych wa- 
runkach materialnych, na co wplyw miała w znacznym stopniu pomoc finansowa 
plynąca z Rzeszy. W ich rękach były przedsiębIOrstwa przemysłowe, sklepy oraz 
okolicLne majątki i gospodarstwa rolne. Wśród mniejsz,?ści niemieckiej dl.iałalno
ć 
prowadLiły liczne orgeilliLacje i towarqstwa, które za glówny cel stawiały sobie 
konsolidację Niemców na płaszczyźnic narodowej. Znaczącą rolę w tym procesie 
odgrywała gnuna ewangelicka, przy której istniala organizacja charytatywna Wo/i- 
lJalirts Frauenvere;n. Prowadziła ona dom dla starcÓw i uhogich. NaleLalo do niej 
w 1930 r. 124 osoby i kierow,ma była przez E. Klussmann wlaścicielkę majątku 
ziemskiegoR-ł. Na POCLątkU lat 20-tych dużą aktywność wykazywał istniejący przy 
gminie ewangelickiej Związek Szkolny (Sc/iulvere;n). Na jego czelt: stał A. Sylla, 
dyrektor fabryki papy braci Pichert, a oprócz niego do zarządu wchodzili dr Jacob- 
son i H. SeUlgemeister wydawca gazety niemieckiej. Dzialalność tcj organiLCtcji 
wywolala 7aniepokojenie władz polskich, które w kwietniu 1923 r. przeprowadziły 
w nuestk,miu jej puewodniczącego rewizj ę 85. Wśród mniejszości niemieckiej 
w Chelmi:y i okolicy dLiałalność prowadzily równici: organizacje gospodarcLe i La- 
wodowe. Były to: WirlscliaJtsverband Sllldlisc/ier Beruje (licząca w 1931 r. 40 
cLłonków), Landbulld - Weicllselgau Ortsgruppe C/ieł"'
a (w 1932 r. jej przewod- 
niczącym był W. Trenkcl), Deulsc/ier Handwerkerverband (licząca w 1926 r. 34 
czlonków), czy też skupiająca młodLież niemiecką - Concordia (w 1935 r. liczyła 
120 c7Ionk6w)86. 
Na temat partii politycznych dLialaJClcych wśród tej społeczności w latach 20- 
tych Lachowało się w materiałach archiwalnych betrdzo mało informacji. Wiadomo 
tylko, że w 1927 r. był na terenie Chelml:Y mąi: 7aufania Deulsclie Vereinigullg im 
Sejm wzd Senat, organizacji powstalej w Bydgoszczy. Z jej inicjatywy powstawały 
w terenie placówki niemteckich poslÓw do sejmu tzw. "Sejmburo" oraz wyznacza- 
no mężów Laufemia. W Chelmży mężem zaufania był M. Strockburgeł 7 . Więcej 
materiał6w zachowalo się odnośnie do życia politycznego mniejsLOść niemieckiej 
po 1933 r. W6wczas 10 wśrÓll tej spoleczności dLiałalność rozpoczęły dwie partie: 
Jungdeulsc/ie Parlei (JDP) i Deutsclze Vereinigullg. Odegraly one znacLącą rolę 
w upows7echnianiu poglądów faszystowskich wśród miejscowych Niemc6w. Zeb- 
nillie orgeillizacyjne JlJP w ChełmLY odbylo się 24 V 1934 r. Uczt:stniczyło w nim 
2łO usób. Partia ta prowadLila aktywną dLialalność szczegóhue wśród młodzieży 
niemieckiej. LicLyla ona w 1936 r. w nueście 65 członków. Najwybitniejszym 
działaczem był Reinhold Bertram zamicsLkały w Chcłmży (w )937 r. wyprowadzil 
się do GrudziądLa). W 1939 r. wsklad larządu partii wchodLili: M. Schenkel (o- 
berżysta .łe Sk'Wego) - prezes. fi. Autenri (rolnik z Dziemion) zastępca prcLcsa, P. 


189
>>>
Z. Karpus 


r 


Trcnkel (rolnik zBielczyn) - sckrctarz, H. Hermann (rolnik 7e Sk,ij)ego) - zastępca 
sekretarza i E. Mcssmer (krawit:c z Chcłmży) - sk,ubnik. W micsiącach poprLe- 
dzających wybuch wojny wielu z jcj członk6w nielegalnie wyjechało do Niemiec 88 . 
Druga partia Deutsclle Vereinigung swój oddział w ChehTIŻY utworzyła w 1935 r. 
Konkurowała ona z JDP o wpływy wśród mniejszości niemieckiej. Liczyła 
w mieście 54 członków, a pierwszy zarząd tworzyli: Karl Frick (Chelmża) - pre- 
zes, Jakub Mtiller (Skąpe) - sckretarz i Rudolf Strobel (Chełmża) - skarbnik 89 . 
Znaczącą rolę w zyciu mniejsL
ci niemieckicj w Chelmży odgrywała wycho- 
dząca do 1927 r. lokalna gazeta w języku nicmieckim pl. "Bote fUr das Culmer- 
land". W picrwsqm okresie ukazywała się 3 razy, a od 1923 r. 2 razy w tygodniu 
w nakładzie ok. 500 egLemphuLY. Jej redaktorem był Heinrich Sangcmeister 9o . 
Ze względu na niewielką liczbę (w 1931 r. 35 osób) wśród mnicjszości żydow- 

kiej nucszkającej w Chełmży nie dLialały żadne organizacjc politycLlle czy spo- 
łeczne. W ocenie miejscowych władz administracyjnych byli oni lojalni wobec 
państwa polskiego, chociaż w sprawozdaniach podkreśhmo, ze Żydzi, którzy po- 
zostali w mieścic do 1933 r., sympatyzowali z Niemcami i należeli do ich organi- 
zacji. Przez cały okres międzywojcnny w tej społeczności toczyła się rywalizacja 
o władzę w gminic nuędzy Żydami "miejscowymi" a tymi, kt6rzy przybyli na tcn 
teren po 1920 r. Liczba tych ostatnich systematycznie wzrastała, w 1931 r. na og61- 
ną liczbę _
5 członk6w tej społeczności aż 30 os6b przybylo z innych regionów 
Polski. Spór JotycLyl kontroli nad fincmsami gminy, prawa do nabożeństw w miej- 
scowcj synagod7c oraL prowad.łcnie ha)}dlu w soboty. W czerwcu 1932 r. doszło 
nawct między tymi grupami przcd synagogą do bójki, którą przerwała interwencja 
policji. W tej rywalizacji wladLe miasta zachowywały ncutralność, ale nieohcjahue 
popierały Żydów pochodzących z Pomorza 91 . 


6. Oświata. Kultura. Sport 


Bezpo
rcdnio po przejęciu Chclmży z rąk nienueckich przystąpiono do 
organizowania szkolnictwa polskiego. Dużą w tym rolę oJegrał Powiatowy Inspek- 
torat Szkolny, kt6remu podlcgaly w calości sprawy oświatowe w mieście. Jego 
pracami w tym trudnym okresie kicrował, osict,gając 7nacznc sukcesy, Wiktor Lc
- 
niewicz 92 . W ChełnlŻY w okrcsie międ7ywoJennym działaly: 2 szkoly 
rednie, 2 
zawodowc, 
 powszechne i prl'cdszkole (zwanc takżc ochronki\). 
Istniejące w mieście niemieckic gimna.łjum już w lutym 1920 r. 7ostalo przcję- 
te prLcz Polak6w. W6wczas to stanowisko dyrektora objął Antoni Bonin. Funkcję 
tę sprawował do momentu przejścia w 1933 r. na emcryturę. Po nim dyrektorem 
był Jan Porębski 93 . Na początku ginlliaLjum miało tylko 6 klas. Dopiero po usilnych 
interwcncjach wlad.ł miasta i rod Liców ostatecLnie w listopadzie 1921 r. Minister- 
stwo Oświccenia Publicznego i WyznaJI Religijnych wyraziło zgodę na przekształ- 
cenie go w pclne H-klasowe ginlliazjum humanistyczne. Odbyło się to stopniowo, 
klasę Vll utworzoną w 1922 r., a w rok później VllI. Do egzaminu maturalnego po 
raz picrwsLY przystiwiło w 1924 r. 15 uczniów. W kolejnych latach egzamin doj- 


190
>>>
Chełmża w okresie międzywojennym (1920-1939) 


rzałości W chełffiŻyńskim gimnaLjum zdawało: w 1926 - 12 os6b, 1932 - 9, 1935 
- 8, i 1935 - 26 uczniów. Do 1932 r. do gimnazjum uczęszc7a1i tylko chłopcy. 
Nastc:pnie zostało ono przekształcone decyzją Kuratorium Okręgu Szkolnego Po- 
morskiego w szkołc: koedukacyjną. Ta zmiana spowodowana byla likwidacją szko- 
ły wydziałowej, w którcj naukę w większości pobicrały dzicwczęta 94 . W tym sa- 
mym roku weszła w życic nowa ustawa rcformująca system szkolnictwa w Polsce 
(tzw. ,,reforma jc:drzejowiczowska"). Wprowadziła ona w szkolnictwic 
rednim 
dwustopniowy system: 4-letnie gimnazjum kończ.1ce się tzw. "małą maturą" (do 
którego zdawać mogli uczniowic po ukończeniu 6 klasy 
zkoły powszechnej) oraz 
2-lemic liceum o różnych profilach. Po ukończcniu liccum można było roZpoCLąĆ 
naukę na studiach wyższych. W Chełml:Y oprócz 4-lctnicgo gimnaLjum powstało 
2-letnic liceum koedukacyjne o profilu humanistycznym. Pierwsza klasa tego li- 
ceum rozpoczc:la naukę w roku szkolnym 19381193K W tym samym roku w gim- 
nazjum nauka odbywala się w 5 klasach (w tym w 2 klasach pierwszych)95. Przy 
gin1flazjum w 1922 r. załoiona została bursa, w kt6rcj mieszkalo 8 ucwiów. W
ród 
uczni6w tej szkoły d7iałaly r6żnc organiz,.cje szkolne, z których naj aktywniejsze 
były: założon.. w 1921 r. przcz Kopczyńskiego 24 Pomorska [)ruLyna Harcerska 
im. Zawiszy CLarnego oraz Klub Wio
larski "Poscjdon". Ten oSIatni powstal w 
19łO r. i poszczycić się m6gł znacznymi osiągnięciami sportowymi. Jego załoga 
w kategorii czwórek półwyścigowych w składzie: Stanczak, Sinoradzki, Silakows- 
ki, Strużyk i stcrnik Szatkowski w latach 1932-1933 na zawodach w Brdyujściu 
zdobyła tytuly mistrzów Polski 96 . 
Druga szkoła na poziomic średnim, ZWiUta szkolą wydl.ialową, rozpoczęła pracę 
w Chcłmży I X 1920 r. W6wc.łas to zamknięto nicmiecką wyższą szkołę dla 
dziewcząt. SLkoly wydLialowe istniały tylko na tcrcnach byłego zaboru pruskiego 
i austriackiego. Przyjmowano do nich zar6wno dzicwcLęta jak i chłopców po zda- 
niu prLez nich egzaminu wstępncgo i ukońC7Cniu 3 klasy szkoły powszechnej. Nau- 
ka w niej trwała 6 lat. Ukończenie takiej szkoły umożliwiało objęcie stanowiska 
niższego urzędnika państwowcgo. Szkoły tego typu były finansowane zelfówno 
przez wladzc państwowe jak i miejskic. W 1920 r. naukę w Szkole Wydziałowej 
w Chcłmży pobicralo 200 uczni6w. Była ona platna, tylko nieliczni uczniowie byli 
zwolnieni z opiat. Czesne w 1931 r. wynosiło: dla uczniów do lat 14 - 40 zł, 
a powyżej tego wit:ku - 80 zł. Uczyło w niej 10 naucqcieli, a kierownikiem był 
Lucj,m CieszYllski. Po reformie oświaty w 1932 r. szkoła została rozwiąziUul. 
W hudynku, który dotąd zajmowała, umiesLczone zostalo prLedsLkole i DoksLtał- 
cająca SLkoła Zawodowa. Z matcriał6w archiwalnych wynika, żc w roku szkolnym 
1922/1923 w szkole wydziałowej byla klasa IV, do którcj UCZęSLCL.t.IO 24 dziewcząt 
i chlopc6w narodowości nicmieckiel 7 . 
Szkolnictwo zawodowe w mieście było reprezentowane przcz utworzoną 9 X 
1922 r. Dokształcającą Szkołę Zawodową. Była ona obowiązkowa dla dziewcząt 
i chłopców w wieku 14--18 lat, pracujących w przemy
le, h,mdlu i rzemioślc. Nau- 
ka trwała w niej 3 lata (klasa wstępna, pierwsza i druga) zajęcia, w wymmrze 10 
godLin tygodniowo, odbywały się po południu. Jej pierwszym kierownikiem był 


191
>>>
Z, Karpus 


Szymkiewicz, a nastc;pnie L. Cieszyński. W 1927 r. w szkole naukę pobierało, w 
10 klasach podzielonych wedlug zawod6w (specjalności) 209 chlopc6w i 52 dziew- 
częta. Uczyło ich 14 nauczycieli 98 . Od 1929 r. istniała w Chelmży szkola rolnicza 
utrzymyw,Ula przez Pomorską Izbę Rolniczą. Zosta'a oną pr7cniesiona z Kałdusa 
z powodu trudności z dojazdem do tej micJscowości 99 . 
Po odzyskaniu nie[XJdległości funkcjonowały w Chełmży dwie 7-klasowe szko- 
ły powszeclme, oddzielnie dla dziewcząt i chlopc6w. Liczba uczni6w systematycz- 
nie wzrastała; w 1924 r. w szkole męskiej uczyło się 502 ucmiów, a w 1932 r. już 
841. W tych samych latach w szkole żcńskiej liczba ta wzrosła z 524 do 915 
uczcnnic. W tej sytuacji, począwszy od roku szkolnego 1935/1936, została urucho- 
miona w micścic nowa koedukacyjna szkol a powszechna. Zajc;cia odbywały się 
w pomieszczcniach istniejących szkól powszcchnych. W szkolc męskicj w 1927 r. 
uczylo 15 nauczycieli; kicrownikiem hył Kąkolewski, a nastc;pnie J6zcf Syrek. Na- 
tomiast w szkolc ieliskicj w tym samym roku uCLylo 13 naucLycieli, a kicrował nią 
Wiktor Skański 1OU . 
W mieście fWlkcjonowala ponadto od sicrpnia 192ó r. ochronka miejska 
(przedszkole), kt6re mieściło się przy ul. Hallera 21. Jcj zad.micm bylo wychowy- 
wanie i ks:ltalccnic dzieci naj młodszych. Utrzymywana była ze środków miejskich. 
Kierowniczką była siostra l. Wiatroszewska. Do ochronki w 1935 r. uczęszczało 
282 dzieci, w tym 133 chłopców i 149 dzicwczynck. którymi opickowało się 8 osób 
(4 nauczycielki wykwalifikowanc i 4 siły pomocniczc). Dzieci przcbywającc 
w ocrnonce mialy zapcwnioną stałą opickę lekarskąlOl. 
Inną formą dl.ialalności oświatowej w mie
cic były prowad 7 onc w latach 30. 
wieczorowe kursy og61nokształcące i wyklady Uniwcrsytctu Powszechncgo lO2 . 
W ChcłmLY w okresie nuc;dLY wojnami rozwijaly się rói:norodnc formy życia 
kulturaln(H)światowego. Najstarsze tradycje w tej dLied..-inie nuało Towarzystwo 
Cł.ytelni Ludowej (TCL). Powstalo ono na tcrenie miasta w 1905 r. d..-ięki stara- 
niom dr Stanisława Piłachowskiego. Celcm jcgo było przeciwdLiałcUlic akcji gcr- 
m,mizacyjncj. W nowych warunkach po 1920 r. TCL prowadLiło biblioteki i czy- 
telnie, organizowalo wyki ady, odczyty oraL inspirowalo amatorski ruch teatralny. 
Na początku lat 30-tych bibliotcka TCL posiadala w swoich zbiorach w Chcłmży 
850 ksiąiek. W tym czasie kicrowanc ono bylo pucz zarząd w składzic: A. Bonin 
- prczcs. S. Łukawski - sekrctarz i ks. F. Baniecki - skarbnik. Towarzystwo utrzy- 
mywało siC; Le skladek swoich czlonkÓw oraz ze Lbi6rck podczas public7Ilych 
impreL ł03 , Aktywną pracę prowadLila takżc istniejąca w mieście świetlica. 
W świctlicy micjskicj dLialaly liczne sckcjc: kulturalno--{)śwlatnwa, sportowa, chó- 
ralna, szachowa, teatralna i teu1ca narodowcgo. Byla ona otwarta cIJdzlclmic w go- 
dLinach 1500_20°°, a w 1931 r. dLieruuc korzystalo L niej 35 osÓb. Miala ona włas- 
ny zbiór książek oraz aktualną prasę. Jej k61ko teatralne wystawiło międl.Y innymi 
31 V 1931 r. sztukc; "Legion Dąbrowskiego". Świetlica finansowana była ze środ- 
k6w miejskich. Działalność tcatralną prowadziło równicż Koło Teatralnc, kt6re w 
1930 r. zrzesLało 19 c/łonków. Pracami jcgo kicrował preLcs zarządu, którym hył 


192
>>>
Chelmża w okresie mi..dzywojennym (1920-1939) 


stolarz Z. WielgoszewskilO-ł. Oprócz tego sekcje teatralne istniały przy innych or- 
ganizacjach i stowarzyszeniach. 
Aktywnie rozwijało się również w mieście życic muzyczne. W Chełmży dzia- 
łały i osictgały znaczne sukcesy dwie org,mizacje muzyczne. Pierwsza z nich to 
Towarzystwo Śpiewu Katolickiego pod wezwaniem św. Cecylii (chór "Cecylia") 
zostało zaloLOne w 1869 r. przCL ks. Osowskiego. Jego dyrygentcm byl Pawcł 
Żelazny, a od 1930 r. funkcję tę objąl Stefan Dorawa, Od tcgo momcntu wzrosła 
liczebność chóru i jego poziom artystycLny. Efcktcm pracy nowego dyrygenta były 
liczne występy zespołu przed mikrofonami Polskiego Radia ora.l. powst,mie w 
1933 r. 2Q-{)sobowej orkiestry symfonic7nej. Chór mial bogaty repertuar, z którym 
często występował pf7ed mieszkańcami miasta i regIonu. O poLiomie artystycznym 
"Cecylii" 
wiadczy wystawienie operetki K. Kurpil\skiego "Krakowiacy i górale" 
w reżyserii A. Depczyńskiego. Do wybijających się solistów należeli: I. Gołaszew- 
ska, M. Zielińska, E. Rynkowski i A. Sawicki lO5 . Drugą organizacją było Towa- 
rzystwo ŚpiewaC7c "Echo". powstalo ono w 1919 r. i prowadziło chór męski. Li- 
c/ylo 5
 członków w 1931 r. Jego pracami kierowal naucLyciel W. Skański, 
a dyrygt:ntcm chóru byl Alojzy Rutkowski. W latach 30-tych. chór dal wiele wys- 
tępów w nuc
cieI06. 
Na tercnic miasta w 1931 r. działały tr.l.Y kina. Były to kino "CLarodziejka", 
którego wla
cicielem był A. Mitygowski; "Krystal" - M. Górskicgo i "Słońce" - 
N. Komowskiego. W ich repertuarze przewaiały filmy polskie. 
Ważną rolę w życiu miasta spełniała lokalna prasa. W Chcłmży w okrcsic mię- 
dzywojcnnym ukazywało się wiclc tytulów prasowych, Niepr7erwanic przcz cały 
tcn czas wychodzila "Gazeta Chcłmżyńska", która byla kontynuatorką niemieckicj 
gazcty "Culmsccr Anzeiger" wydawanej w latach 1882-1920. Wydawcą jej był 
właS"ciciel drukarni Anastazy Sikorski. W pierwszych nuesiącach 1920 r. "Gazeta 
ChełmżyJ'iska" ukazywala się jcdnocześnic w języku polskim i nienucckim, póiniej 
jui: tylko po polsku. Jej profil polityczny zbliżony był do poglądów głoszonych 
przez endecję. Jej wlaściciel był także hlisko związany z KoSciołem katolickim. 
W latach 30-tych na jej łamach publikowane byly lic.l.ne artykuły nicprzychylne 
;,macji, za co wydawcę spotykały szykany oraz konfiskata nakładu. Do 1923 r. 
gazeta ukazywała się 3 razy, a później 2 razy na tydzień, we wtorki i piątki w nak- 
ladLie ok. 500 egzemplarzy. Redaktor A. Sikorski wydawał ponadto do gazety 
tygodniowe dodatki o trcści religijnej. Ryły to: "Dodatek Niedzielny" (w latach 
1925-1929) i "Wiadomo
ci Kościelne" (1929-1938)108. 
Organem prasowym związ,Ulym z org,mizującym się w Chcłmi:y na prLełomic 
lat 20-tych i 30-tych ruchem ludowym był "Głos Chcłmżyński". Pierwszy numer 
gaLcty ukazał się w stycLluu 1932 r. Redagowana byla przez Karola Kirscha i uka- 
zywała się 3 razy w tygodniu w naklad..-ie ok. 200 egzemplarzy. Czas jej ukazywa- 
nia się nic był dlugi, w 1934 r. zmieniła ona muwę na "Głos Pomorza", a w roku 
następnym redakcja zostala przeniesiona do Torunia. Gazeta wydawała swoją mu- 
tację "Obrona Rolnika i Osadnika" (redaktorem byl R. Wasilewski) oraz tygodnio- 
wy dodatek "Niedziela". Za publikowanie artykułów krytycznych w stosunku do 


193
>>>
Z. Karpus 


władz sanacyjnych jej redaktor hył wielokrotnie karany, a poszczególnc numery 
gazety były konfiskowane lO9 . Z tym samym nurtem politycznym związany był u- 
kazujący si« od l X 1932 r. "Glos Ludowy". Wycholtzil on 3 razy w tygodniu 
i rcdagow,my był przez K. Kirscha. W 1933 r. gazeta ta połącLyła się z wycholtzą- 
cym Olt 1930 r. "Glosem Wsi i Osady", przybierając nowy tytul "Głos Ludu", 
a następnie "Słowo Chełmżyńskic". Z powodu trudności finansowych we wrześniu 
1934 r. gazeta polączyła się z wycłloltzącym w Chclmnie czasopismem "Słowo 
Ziemi Chelmińskiej"llO. 
Z pozostałych tytułów prasowych ukazujących się w Chełmży wymienić nale- 
ży: "Przegląd Pomorski" redagowany przez Klemensa Kohicrskiego (jcgo dOltatki 
to: "Rolnik Pomorski" i "Strzecha"); dwutygodnik "Grom" ukazujący się w latach 
1935-1937 «(xi stycznia 1937 r. redagowany przez Bernarda Kirscha); gaLeta 
mnicjszości niemieckiej ukazująca się w latach 1901-1927 "Rote fur das Culmer- 
I,Ulll"; "PrLYjaciel Kobiet" (wydawemy przez H. Mitygowską w latach 1932-1933); 
"Echo Szkolne" (1932-1033, redagowany pucz W. BC1fteckiego) i "Kalendarz Koś- 
cielny dla Parafii Chelmżyńskiej" (wydaw,my przez ks. J. Szydzika, jedyny numer 
wyszedł w 1928 r.)"I. 
W życiu sportowym miasta oprócz Towarzystwa Gimnastyczncgo "Sokól" is- 
totną rolę odgrywały kluby sportowe. W okresie międzywojelmym działalność pro- 
wadzily dwa kluby skupiające swoją uwagę przedc wszystkim na piłce nożnej. Byly 
to utworwny w 1926 r. klub "JutrLenka" kicrowany przez prezcsa 1. Kobusowskie- 
go i zalożona dwa lata później przcz JeUla Więckowskicgo "Pogoń". Drużyna pił- 
karska "Pogoni" grała w rozgrywkach krajowej klasy "C". Mecze piłkarskie po 
1933 r. odbywaly się na nowo wybudowanym stadionie miejskim. Znacznymi 0- 
si,tgnięciami poszczycić się mogło także powstałe w 1927 r. Chclmżyńskie Towa- 
rzystwo Wioślarskie. Z jego inicjatywy w 1932 r. wybudowano przystań nad Jezio- 
rem Chełmżyńskim. Towarzystwo co roku jesienią organizowalo regaty. Jego 
prezesami byli Jerzy Stęplewski i Wiktor Barwicki ll2 . 


7. Rok 1939 


Pogarszające się stosunki polsko-nicmicckic i oficjalnc wysumęcle 
przez Niemcy roszczeń terytorialnych wobec Polski wplynęlo na konsolidację spo- 
łeczeństwa polskiego pod haslami ohrony zagrożonej niepodległ
ci. POltobne tcn- 
dencje wyst,ij)iły wśród społeczeństwa Chcłmży. Na terenic 11lIasta w końcu lat 
30-tych trwająca dotąd rywalizacja między glównynu silami politycznymi zeszła na 
dalszy plan. Świadczy o tym frekwenCJa podczas wyborów do scjmu w 1938 r. 
W Chcłmży wzięlo w nich udział 70% uprawnionych do głosow,mia, co oZllaczalo 
znaczny postęp w porównaniu z 40% w 1935 r. Podobnic jak i na calym Pomorzu, 
ludność Chełmży ofiarnie wzięła udLial w zbiórkach na Fundusz Obrony Narolto- 
wej i Pożyczkę Przeciwlotni czą ll3. Oznakami zbliżającego się konfliktu polsko- 
niemieckiego w Chełmi:y były niclegalne wyjazdy latem 1939 r. mieszkających tu 
Niemców do Wolnego Miasta Gdańska i Rzeszy"4. 


IlJ4
>>>
Chelmża w okresie międzywojennym !1920-1939) 


Sytuacja w mic
cic w okresie poprzedzającym wkroczcnie oddzialów niemiec- 
kich przedstawiala się następująco ll5 . Rano 31 VIII 1939 r. z balkonu mieszkania 
adwokata W. Wyszkowskicgo przy ul. WolnoSci 14 do licznie zebranych mieszkań- 
ców przemówienie wyglosił burmistrz W. Barwicki i kierownik szkoly żeńskiej J. 
Gierszewski. W swych wystąpieniach wezwali ludność do obrony miasta. Bezpo
- 
rednio po wiecu jego uczestnicy przystąpili do kop,U1ia rowów obronnych przy ul. 
Targowej. Po wybuchu wojny przez nuasto wycofywały się rozbite oddziały pols- 
kie i ludność cywilna uciekająca z terenów walki. Pod wpływem masy uchodźców 
miasto zaczęła opuszczać także część jego nuesLkańców, kierując się w stronę 
Torunia. Na ich decyzję duży wpływ miało oświadczenie burmistrza W. Barwic- 
kiego, który 3 września wieczorem ogłosił żc: "OpusLcza miasto i nikomu nie radzi 
w nim pozostać". W środę 6 września rano w ratuszu zebrało się ok. 300bywatcli, 
którzy od zastępcy burnustrLa W. Leśniewicza zaczęli domagać się wydania broni 
w cclu obrony nuasta. Po otrzymaniu potwierdzoncj informacji o zbliżających się 
do rogatek oddzialów nicmieckich odmówił wyd,mia broni. Uznalon, że w tej 
sytuacji dalszy opór może prowadzić tylko do nicpotrzcbnych ofiar. Pierwszym 
oddziałem nienucckim, który o godzinie 10 30 tego samego dnia (6 IX) dotarł do 
Chcłn1ŻY od strony Bielczyn, był konny patrol. Po nim do nuasta weszly kolejne 
oddzialy. Wkraczającym Niemcom władzę w nueśde przekazał zastępca burmist- 
rza W. Leśniewicz i radny adwokat S. Strzyżkowski. Równocześnie uaktywnili Się 
nuejscowi Niemcy, którzy zaczęli wywicszać hitlerowskie flagi i witać (xtdziały 
uicnueckie kwiatami. Pierwszym zarządzeniem władz okupacyjnych było wyzna- 
czenie na godzinę 15 00 zbiórki wszystkich mężczyzn na dLiedzińcu ratusza. 
Dla nues7kcu1ców Chclmży rozpoczął się dlugi okres okupacji niemieckiej. 


Przypisy: 


I W. Jankowska, RUl:lv6) hisloryCVIY Chełmty, Dukumenlacja Geograficzna, zesz. 4, Warszawa 
1964, s. 21. 
2 Archiwum Palistwowe w Toruniu (dalej cyt APT, Akta miasla Chełmży (dalej cyt. AmCH) nr 
2102, pismo burmistrza Chehnży do slarosly powialu toruńskiego z marca i kwietnia 
1929; W. Jankowska, ROl:lv6}, s. 21; APT, SIarosIwo Powiatu Toruńskiego 1920-1939 
(dalej cyt SPT) nr 35 i 40, sprawozdania sIarosty za 1931. 
3 APT. AmCH nr 2996. wyniki spisu powszechnego z 1931; nr 2991; W. Jankowska, R O l:lv6}, s. 
16-17. 
4 APT, AmCH nr 3429, pismo Zarządu qlehnży do Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego z 7 
V t936; L. Belzyl, Dzieje Chelmży w lalach 1920-1939, s. 13 (maszynopis w zbiorach 
Bibliulekl Micjskiej w Chełmży). 
5 APT, AmCH nr 2101, sprawozdanie Magislratu za 1926. 
6 APT. AmCH nr 1927, spis ludności miasla z listopada 1925; SPT nr 284, slalyslyka oplanl6w 
z 1923; W. Jankowska, ROlW6}, s. 21. 
7 W. Jankowska, ROl:lv6j, s. 21-22. 
8 APT, AmCH nr 1927, spis ludności z 1925; nr 2996, statystyka wyznaniowa Chehnży z 1927. 


195
>>>
Z. Karpus 


9 APT. AmCH nr 2996, Slalyslyka wyznaniowa z 1927. 
10 Archiwum Pansiwowe w Bydgoszczy (dalej cyt APB), Urząd Wojewódzki Pomorski w To- 
rumu 1920-1939 (dalej cyt UWP) nr 2846, raporl policji o Żydach w Chehnży z 1923. 
II APB, UWP nr 4482, mająlek gminy żydowskiej w Chełmży z 1939; nr 4506, lisIa podalników 
gminy żydowskiej w Toruniu z 1939; Szabeskuricr (Bydgoszcz), nr 4 z 1 III 1929. 
12 APT, AmCH nr 2996, slalyslyka wyznaniuwa z 1927; nr 2749, pismo Magistratu do starosty 
z 28 IX 1932; SPT nr 118, sprawozdania slarosly z 1931; APB, UWP nr 4472. 
13 APT, AmCH nr 407; J. SZiling, Gminy wyznaniowe tydowskie w województwie pomorskim 
wlatacll 1920-1939 [w:] Mniejszości narodowe i wYVlaniowe w województwie pomors- 
kim w okresie międzywojennym (1920-1939). Zbiór studiów pod red. Mieczysława Woj- 
ciechowskiego, Toruń 1991, s. 52-54. 
14 APB, UWP nr 2846, raport policji o życiu Żydów z 1923; nr 2845. 
15 APT, AmCIł nr 2100, sprawozdanic burmislrza z 13 II 1920; Słowo Pomorskie nr 16 z 21 I 
1930. 
16 Tam:te APT, SPT nr lOS, sprawozdallIc starosly za luty 1920. 
17 APT, AmCH nr 2066, prolokoły z posiedzeń Magislralu z 1920. 
18 APT, SPT lU" 106, sprawozdanic starosly za IUly 1920; AmCH nr 2100. 
19 APT, AmCH nr 2100, sprawozdania burmistrza za okres luty-maj 1920. 
20 APT, AmCH nr 2100, sprawozdania bUfmislrza za okres hpiec-paździenllk 1920; APB, UWP 
nr 5207, wykaz osób internowanych z wojewódzlwa pomorskiego w okresie 28 VII - 29 
VIII 1920. 
21 APT, AmCH nr 2280, skład Magislralu Chełmży z 1920. 
22 APT, AmCH nr 2280, wyniki wyborów do Rady Miejskiej z 1921. 
23 APT, AmCH nr 2101, sprawozdania Magistralu z 1926; nr 2295, sprawozdania Magislratu z 
1929; nr 2058. 
24 APT, AmCH nr 2280, skład Magistratu z lal 1920-1935; nr 1989, skład Magistralu i Rady 
Miejskiej z 1935. 
25 APT. AmCH nr 1989, sprawozdanie z lustr.lcji Chchnzy przez Wydział Powiatowy z 1934: 
nr 2098. pn,lokół z luslracji wladz miasta z 1931. 
26 APT, AmCH nr 2024. informacje o miescie z 1930: W. Jankowska, Rozwój, s. 17-18; R. 
Sudziliski, Ewolucja podziału lerylorialnegu Powilllu Torllliskiego w llltacll 1919-1935. 
Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzyslwa Naukowego, t 14/1980, s. 46-48. 
27 APT, AmCH nr 2295, lustr.lcja Chchnży z 1929; nr 2098. protokół z lustracji z 1931. 
28 APT. SPT nr 126. sprawozdanic starosty za patdziemik 1935; J. Machinko, Ludnofć i funkcja 
gospodarcza Cllełmty, Dokumentacja Geograficzna, zesz. 4, Warszawa 1964, s. 47. 
29 100 lal cukrowni Cllełmw 18R2-1982, Chehnża 1982, s. 37-39; H. Kulpiński, l00--lecie 
cbehnzyńskiego cukru (maszynopis). 
30 APT, AmCH nr 2101, sprawozdanie adminislracyjne z życia miasla za 1926; SPT nr 113, 
sprawozdania Iygodniowe sIarosty za wrzesień 1929; 100 lal cukrowni, s. 37-38; J. 
Machinko, Llldnofć i fimkcje, s. 45. 
31 APT, AmCllnr 2008; 100 llll cukrowni, s. 37-38; J. Machinko. Ludność i funkcje, s. 45. 
32 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z luslracji miasla z 1929: 50-lecie Zakładow Galenterii 
z IWorzyw sZlucznych "Jgal" z siedzibą w Inowrocławiu. Zakład w Chełmży. s. 2. 
33 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z luSUllcji z 1929; H. Rochnowski, Przemysł [w:] Woje- 
wództwo lorlllfskie, Warszwa 1984. s. 439-440. 
34 W. Jankowska, Rozwój, tabela 2. 


196
>>>
Chełmta w okresie międzywojennym (1920-1939) 


35 APT, AmCH nr 3653, spis rzemieślników z 1928. 
36 W. Jankowska, Rozwój, tabela 2. 
37 Gazeta Chehnżyńska, nr 35 z 17 IX 1929 i nr 20 z 28 V 1929. 
311 APT, AmCH nr 2008; W. Jankowska, Rozwój, tabela 2. 
39 APT, AmCH nr 2295. sprawozdanie z luslracji miasta z 1929. 
40 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z luslracji z 1929; nr 2050. sprawozdania z posiedzenia 
Rady Miejskiej z 1933; nr 2549, informacje o spółdzielniach w Chehnży; SPT nr 137. 
41 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z 1929; nr 2592. statystyka z 1919 i 1928; nr 2101, 
sprawozdanie z 1926; nr 2393. sprawozdanie z pracy Wydziału Budowlanego za lata 
1930-1931; nr 1989, sprawozdanie z lustarcji miasta z 1934. 
42 APT, AmCH nr 2295; nr 2592; nr 2101. 
43 Tamże. 
44 APT, AmCH nr 2295; nr 2393; nr 2101; nr 1989. 
45 APT. AmCH nr 3239. 
46 APT, AmCH nr 2592, statystyka z 1919 i 1928; nr 2295; nr 2549, spis banków i towarzystw 
rolniczych w mieście: nr 2050, spis bartków w Chełmży; SPT nr 137, informacja o ban- 
kach i spółdzicłniach z 1933. 
47 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z 1929; nr 1989, sprawozdanie z 1934. 
48 Tamże; lU" 2101, sprawozdanie z 1926. 
49 APT, SPT nr lOS, sprawozdania burmistrza Chełmży za 1921 i 1922; nr 106, sprawozdanie 
starosly za IUly 1920. 
50 APT, AmCH nr 2333. pismo burmistrza do Funduszu Pracy z 23 X 1935. 
51 APT. AmCII nr 3707, spisy bezrobotnych z lat 1926-1927; nr 3426, korespondencja w spra- 
wic bezrobotnych z 1932; nr 2095. wykaz cen we wrześniu 1929. 
52 APT. AmCH nr 3126. pisma w sprawie bezrobotnych z 1932; nr 2393. sprawozdanie Magis- 
tratu za lata 1931-1932. 
53 APT, AmCII nr 3212. sprawozdanie z akcji pomocy niesionej bezrobotnym przez Komilet 
Parafialny w latach 1931-1932. 
54 APT. AmCH nr 2295, sprawozdanie z 1929; nr 2101, sprawozdanie z 1926; nr 3039; nr 3044; 
nr 3052. spis ubogich w mieście. 
55 APT, AmCH nr 3057, pismo Magislratu z 31 V 1929. 
56 APT, AmCH nr 2101. sprawozdanie z 1926; nr 2393, sprawozdanie z 1930-1931. 
57 APT, AmCH nr 2101, sprawozdanie z 1926; nr 2098, protokół z lustarcji miasta z 1931; nr 
2393, sprawozdanie z dzialalności Magistratu z 1931; nr 3029. 
58 APT. AmCH nr 2393, sprawozdanie z 1930-19
1. 
59 APT, AmCH nr 2850, pisma w sprawie budowy koszar wojskowych w Chełmży z 1925. 
60 APT, AmCH nr 2393, sprawozdanie z działalności Wydziału Budowłanego za okres 1930- 
1931; nr 1989, sprawozdanie z lustracji miasta w 1934. 
61 APT. AmCH nr 2100, sprawozdanie burmislrza z 15 V 1920; sprawozdania burmislrza za 
okres 14 II - 14 IV 1921. 
62 APT. AmCH nr 173. sprawozdanie z wiecu bczrobotnych w lutym 1924; nr 146. pismo policji 
do starosty w sprawie wiecu bezrobotnych z 1932; L. Bezy t, Dzieje Chełmży. s. 34. 
63 APT. AmCH nr 2024, informacja o mieście z 1930; nr 2993, sprawozdanie z działalności 
szpilala w Chehnty w 1922; nr 1168, spis lekarzy w Chehnży w 1929. 
64 Gazeta Chehnżyńska, nr 17 z 2 V 1928. 
65 APT, AmCH nr 2100, sprawozdania burmistzra za okres listopad 1920 - kwiecień 1921. 


197
>>>
Z. Karpus 


66 APT, AmCH nr 2280, wyniki wyborów do Rally Miejskiej z 5 XI 1921. 
67 APT, AmCH nr 2295, sprawozdanie z 1929. 
68 APT, AmCH nr 2021. protokół z posiedzenia Magistratu w maju 1926; SP r nr IW, sprawoz- 
danic slarosly za maj 1926. 
69 APT, SpT nr 110. sprawozdania slarosly za maj-lipiec 1926; nr 111. sprawozdania starosty za 
pazllzicrnik-listopad 1927. 
70 ApT. SPT nr 111. sprawozdania starosty z 1927; AmCH nr 2054. protokoły z posiedzenia 
Rady Miejskiej w 1927; nr 2101. sprawozdanie za 1927. 
7l API. SPT m 334. spis partii i stowarzyszcń w Chełrni:y w 1927; nr 332. infOlmacje o partiach 
politycznych w 1930; m 111. sprawozdania starosty za luty 1927; m 116, sprawozdanie 
sIarosty za styczeń 1930. 
72 APT, SPI nr 112, sprawozdanie sIarosty z czerwca 1928; nr 113, sprawozdania sIarosty za 
1929; nr 334, wykaz partii i slowarzyszen z 1927; Słownik biograficZ/lY działaczy ruchu 
robotniczego województwa IOrllliskiego. pod red. M. Wojciechowskiego, Toruń 1988, s. 
72. 
73 APT. SPT nr 334: nr 332; AmCH nr 2770, pismo burmislrza w sprawie Obozu Wielkiej Polski 
z 19 IX 1927. 
74 ApT, SPT nI" 338, stalyslyka pal1ii i organizacji działających w Chcłmży z 1930; AmCH lU" 
2784. pismo LaI"Ządu koła BBWR do władz miasta z 1929; SpT nr 127, sprawozdanie 
starosty za luty 1938. 
75 ApT. SpT nr 116; nr 119; nr 126; nr 324, sprawozdania sIarosty za 1930-1937; L. BeIzyl, 
DLieje Chełrnży, s. 37. 
76 ApT, SpT nr 127, spmwozdamc starosty za grud£leli 1938; R. WapiIiski, Życie polityczne na 
Pomorzu s. 229-230. 
77 APT, AmCIl nr 2479, sprawozdanie z 1934; SPT nr 211; nr 337, statystyka stowarzyszeń 
dLialających w mieście z lal 1930-1934. 
78 ApT, SpT nr 337: AmCH nr 2749; nr 2764, pismo zarządu Związku Hallerczyków do władz 
miasta z 23 l 1928. 
79 APT, AmCH nr 2749; nr 2769, pismo zarządu Związku Strzeleckiego z prośbą o rejestrację z 
14 VIl 1926; SPT nr 1921, sprawozdania starosty La 1934. 
80 APT, AmCH nr 2749, spis towarzystw i organizacji społecznych w Chcłrnży w 1934. 
81 ApT, AmCH nr 2749: SPT nr 121. sprawozdanic starosty za 1934; nr 291. informacje o dzia- 
lalności "Sokola" z łat 1933-1934; GazcIa ChcłrnżYliska, nr 25 z 19 IX 1928; nr 32 z 14 
XI 1928; Sokół Pomorski, nr lO, paźdLiernik-lislopad 1931 (Grudziądz); 40--lecie istnie- 
lIia ..Sokoła" chehllty,iskiego, Chełrnża 1935, s. 15; prywalnc zbiory Henryka Kułpińs- 
kiego. 
82 ApT, AmCH nr 2749; SpT nr 251, statystyka organizacji społecznych z 1929. 
83 ApT, AmCI I nr 2749; SPI nr 283, spis towarzystw w Chełrnży; nr 272, sprawozdanie z dzia- 
lalności lowarzystw w mieście z 1934; przewodllik błogosławionej JI/ty. Chełmża 1928, 
s.45-47. 
84 ApT, SPT nr 46; nr 337, sldtystyka organizacji memieckich w powicue toruńskim w 1930 i 
1931. 
85 ApT, SPT nr 360, sprawozdanic z rewi7ji u A. Syllego z 10 IV 1923. 
86 ApT, SPT nr I l I. sprawozdanic stal"osly za kwiecic.i 1927; nr 124, sprawozdanic starosty 
z życia mniejszości narodowych za styczeń 1935; nr 46, slalyslyka organizacji niemiec- 
kich z 1931; nr IW, sprawozdanie slarosly za grudzień 1926; nr 337, stalystyka niemiec- 


19R
>>>
Chełmża w oICft:
lc mlędzyw
icnnym (1920-1939) 


kich organizacji z 1930; nr 146, sprawozdanie policji o organizacjach niemieckich z 
1932; AmCH nr 2798, informacja o organizacjach niemicckich w Chełmży z 1924. 
87 APT, SPT nr 380, pismo wojewody w sprawie działalności organizacji niemieckich w woje- 
wództwie pomorskim z 25111927. 
88 APT, SPT nr 122, sprawozdanie sIarosty za kwiecień 1934; nr 278, informacje o organizacjach 
niemieckich. 
89 APT, SPT nr ISO, wykaz niemIeckich organizacji z 1936; pismo policji o zebraniu Deulsche 
Vereinigung z 1936. 
90 APT, AmCH nr 1331; nr 1325; nr 1992, materiały dotyczące prasy ukazującej się w Chełmzy; 
APB, Okręgowa Komenda Policji Państwowej w Toruniu 1920-1939 (dalej cyt. Okrę- 
gowa Kom. PP) nr 345, materiały o gazetach ukazujących się w Chehnży; Centralne 
Archiwum Wojskowe (dalej cyl. CAW), Oddział II Minislerstwa Spraw Wojskowych 
1918-1939 (dalej cyl. Oddz. II) - (1772/89) nr 443, spisy gazel niemieckich wychodzą- 
cych na Pumorzu w 1922. 
91 APT, AmCH nr 2993, statystyka ludności Chehnży za okres 1927-1931; SPT nr 118; nr 119, 
sprawozdania starosly za 1931 i 1932; APB, UWp, nr 2758, opracowanie pl: ,,Zagadnie- 
nic żydowskic na Pomorzu" z grudnia 1935. 
92 K. Trzebialowski, Szkolnictwo w województwie pomorskim w latach 1920-1939, Warszawa- 
Wrocław-Krakow-Gd3lIsk-Łódź 1986. s, 18-20. 
93 APT. AmCH nr 2254; SPT nr 146, teczka dOlycząca spraw szkolnictwa w Chełmży; prywatne 
Lbiory in:t. H. Majewskiego. 
94 APT, AmCH lU" 2247, korespondencja w splawic przekształcenia gimnazjum w kuedukacyjne 
z 1932; t. 2134; H. Kulpiński, 145 lecIe szkolnictwa średniego w Chehnży (maszyno- 
pis). 
95 APT, AmCB nr 2336, maleriały dolyczące szkolnicIwa średniego w Chehnży z lat 1936- 
1939; K. Trzebiatowski, Szkolnictwo, s. 50-52. 
96 H. Kulpiliski, 145-lecic; lel1.lC GimnaLJum w Chełmzy, Gazcta Pomorska z 13-14 XI 1973; 
prywatne zbiory in.i:. H. Malewskiego. 
97 APT, AmCH nr 2244, informacje dotyczo\ce Szkoły WydzIałowej z Chełmży z lal 1928-1931; 
nr 2101, sprawoLdanie z 1926; nr 2235, materiały o Szkole Wydziałowej z lal 1920- 
1923; lU" 2592. informacje o micście z 1919 i 1928; nr 2254, pismo burmistrza do 
Inspektur.Ilu SLkolnegu z 7 II 1936; nr 2253; nr 2256; I. 2236. pismo kuratora do 
burmistrza z 28 V 1932; Gazeta ChełmzYllska, nr 19 z 6 V 1931. 
98 APT, AmCH nr 2262. materiały dotyczące Dohztałcającej Szkoły Zawodowej w Chehnży 
z lal 1922-1924; lU" 2266-2267, materiały dOlyczącc szkolnictwa zawodowego z lat 
1935-1936; lU" 2072; nr 2101, sprawozd3llie z 1926; Gazela Chehnżyńska, nr 30 z l VIII 
192Y. 
99 APT, AmCB nr 2281, pismo Wydziału Powialowego do Pomorskiej Izby Rolniczej z 28 I 
1929; K. Trzeblarowski, Szkolnictwo, s. 63; W. Jankowska, Rozwój, tabela 2. 
100 APT, AmCB nr 2101, sprawozdanie z In6; nr 2592, slalystyka miasta z 1919 i 1928; nr 
2236; nr 2254, matcliały dotyczące szkół powszechnych w Chełmży z lat 1935-1936; 
Diecnja Chełmi,iska, s. 160. 
101 APT. AmCII nr 2392, sprdwozdania Mdgistralu za lata 1930-1931; nr 2252; nr 2749; Prze- 
wudnik bło!;osławionej , s. 64. 
102 APT, AmCH nr 2254, maleriały dotyczące spraw oświalowych w Chehnży z 1935 i 1936. 
103 APT, SPT nr 289, wykaz organizacji i towarzystw w Chehnży z 1920; Przewodnik błogosla- 
wionej. s. 47. 


199
>>>
Z. Karpus 


104 APT, SPT nr 289; AmCH nr 2393, sprawozdanie z 1930 i 1931. 
105 100-1ecie istnienia chóru mieszanego "Cecylia" w Chebnty, Chehnża 1969, s. 15-18; M. 
Dorawa, HO lat istnienia cllóm mieszanego "Cecylia" w Cllebnty, Chehnża 1979, s. 5; 
H. Kulpiński, Chehnżyńska "Cecylia" śpiewa najdłużej w kraju (maszynopis); Slowo 
Chełmżyńskie nr 47 z 17 V 1934. 
106 APT, SPT nr 289; Gazeta Chcłmżyńska. nr 6 z 5 III 1930; Glos Chełmżyński, nr 66-67-71 
z 12-14-23 VI 1934. 
107 APT, AmCH nr 2816, informacje dotyczące dZl3lalności w mieście kin z 1930. 
108 APT, AmCH nr 1992, informacje o prasie z 1920; nr 1325, pisma burmistrza w sprawie prasy 
wychodzącej w mieście z 1923 i 1927; nr 1331, pismo policji dotyczące prasy z 1921; 
nr 1338, pismo sIarosty w sprawie zajęcia nakladu Gazety Chehnżyńskiej z 1930; SPT 
nr 112; nr 119, sprawozdania starosty z 1928 i 1932; Gazeta Chelmżyńska (Culmsser 
Anzeigen), nr 39 z I IV 1920; H. Baranowski, Bibliografia czasopism pomorskich, Toruń 
1960, s. 101-105. 
109 APT, AmCH nr 1749; nr 1328, pisma w sprawie zajęcia nakładu Głosu Chehnżyńskiego; SPT 
nr 119, sprawozdania starosty z 1932; nr 112, sprawozdania starosty z 1934; H. Bara- 
nowski, Bibliografia, s. 101-105. 
110 APT, AmCH nr 2749; nr 2751, informacje o prasie ukazującej się w Chełmży w latach 
1932-1934; SPT nr 119 i 122, sprawozdania starosty z 1932 i 1934. 
III APT, SPT nr 124, 126, sprawozdania starosty za lala 1935-1937; AmCH nr 1992; nr 1325; 
nr 2024: nr 2019; nr 2035, materiały dotyczące prasy ukazującej się w Chehnży z lat 
1920-1935; APB, Okręgowa Kom. PP nr 345, prasa w Chehnży w 1924; CAW, Oddz. 
II (1772/89) nr 443, spis gazet niemieckich wychodzących na Pomorzu w 1922. 
112 APT, AmCH nr 2750; nr 2766; nr 2777. materiały dotyczące klubów sportowych w Chehnży 
z lat 1926-1937; H. Kulpiński, 90-Iecie chełmżyńskiego sportu (maszynopis): L. Belzyt, 
Dzieje Cllelmty, s. 31-32. 
113 APT, SPT nr 124, sprawozdanie starosly z 1935; nr 127, sprawozdania starosty z 1938; M. 
Wojciechowski, Che/mfW w okresie mi,d,ywojennym (1920-1939), [w:] Dzieje Chebn- 
na. Zarys monograficzny, Warszawa-Toruń-Poznań 1987, s. 311. 
114 APT, SPT nr 278, pismo policji do starosty z 26 VII 1939 w sprawie działalności organizacji 
niemickich. 
115 H. Kulpiliski, Chełmżyński wrzesień 1939 r. (wspomnienie - maszynopis).
>>>
JAN SZILING 


Chehnża w latach okupacji niemieckiej 
(1939-1945) 


D nia l września 1939 r. wojska niemieckie dokonały agresji na pań- 
stwo polskie i w wyniku kilkutygodniowych walk zajęły połowę 
terytorium 11 Rzeczypospolitej. Do 25 pa:ldziemika naj wyższa władza na ziemiach 
polskich okupowanych przez Trzecią Rzeszę należała do Wehrmachtu. Przy oku- 
pacyjnych władzach wojskowych tworzono - podporządkowaną im - administrację 
cywilną; wraz z Wermachtem przybyły także formacje policyjne. 
Dnia 8 X 1939 r. Hitler wydal dekret o podziale i adnunistracji obszarów 
wschodnich, który wszedł w życie 26 października. Dekret powyższy stanowił, iż 
północne i zachodnie ziemie państwa polskiego zostaji\ włączone do Rzeszy i na 
tych obszarach powolano nowe jednostki adnunistracyjne, w tym: Okręg Rzeszy 
Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reiclrsgau Danzig-Westpreussen). Dzielił się on admi- 
nistracyjnie na rejencje, te zaś z kolei na powiaty i obwody urzędowe.Najwyższą 
władzę adnunistracyjną w Okręgu sprawował nanucstnik, a był nim Albert Fors- 
ter l . 
Władze hitlerowskie zamierzały w ciągu 5-10 lat ziemie powyższe całkowicie 
Lgerm.mizować, a to przez eksterminację fizyczną części ludności polskiej, wysied- 
lania, osadnictwo Niemców, niemiecką listę narodowościową, niszczenie kultury, 
oświaty i szkolnictwa polskiego. Zaangażowane w tym były wszyslkie organy hit- 
lerowskiej władzy okupdcyjnej. 
Do miasta Chcłmży wojska niemieckie wkroczyły 6 wrzeŚnIa 1939 r. okolo 
gOltziny 10,30. W tym dniu też, pozostający w mieście wiceburmistrz, Wiktor Leś- 
niewicz, przekazal sprawy administracji miejskiej Niemcowi Kunzowi 2 . Rozpoczął 
się, trwający prawie 65 miesięcy, najbardziej tragiczny okres w dziejach miasta. 
Administracyjnie miasto Chelmża (władze okupacyjne nadały miastu niemiecką 
nazwę - Kulmsee) tworzyło gminę miejską (Stadtgemeinde), a obszar wynosił 
2013,35 ha; w następnych latach powiększony do 2441,31 ha. Obwieszczenie na- 
nuestnika Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie z 24 X 1940 r. oraz przepisy 
wykonawcze władz administracyjnych niższego szczebla usankcjonowały - z ma- 
łymi zmianami- dotychczas funkcjonującą strukturę terytorialną administracji cy- 
wilnej. Z dniem 1 I 1941 r. następujące gminy tworzyły obwód urzędowy Chelmża 


20]
>>>
J. SZi)ing 


(Amlsbezirk Kulll/see): miasto Chelmża, Nowa Chcłmża, Kończewice i Kuczwaly, 
Pluskowęsy oraz cześć gminy Grzywna 3 . 
W 1938 r. Chcłmża liczyla 12 t07 mieszkcu1cÓW. Wcdług spisu niemicckiego 
z grudnia 1939 r. w mieście micszkalo 12270 osób, w tym Polaków - 11 854, 
Niemców - 402, Kaszubów - 6, Ukraińców - 5, Ż yd6w - 2 i l Rosj,min. W 1940 r. 
Chehnża liczyla 13516 osób, w tym 1022 Niemców, w 1941 r - 12093 Polaków 
i 1175 Niemców, w 1942 r. - 13 421, zaś we wrześniu 1944 r. - około 12 tys. 
W marcu 1945 r. w Chełmży mieszkały 10 023 osoby". 
Pierwszym kicrownikicm administracji cywilnej był wspomniany wyżcj Kunz, 
który 18 IX 1939 r. kierownictwo administracją przekazal w ręce Ericha Guhra. 
Dnia 23 września 1939 r. administracjI; miejską przej.lł Eugen Willcr i on sprawo- 
wał tę funkcję już do końca okupacji 5 . 
Od paźdLiernika 1939 r. przybywali do Chcłmży pierwsi urzędnicy z Rzeszy, 
w tym m. in.: wsponmiU1Y już burmistr7 Eugen Wi"er, Kurt fIeck, Joh,mnes 
Fltigel, Walter Kleditsch, Max Kortes, Walther Krtiger, Mrosk, Otto Oppermarm 
i wielu ilmych 6 . 
Urząd konusarza obwoltowego (zarząd miejski) twor70no od pierwszych dni 
okupacji i uksLtałtowana jesicnią 1939 r. jego struktura organizacyjna przetrwała, 
z niewiclkimi modyfikacjami, do stycznia 1945 r. Wcdlug stanu z 12 VI 1940 r. 
zakres kompetencji kierowników poszczególnych referatów w urzędzic miejskim 
przedstawial siC następując0 7 : 
- starszy inspcktor miejski Ceconi 8 : ogólna adnunistracja, w tym między inny- 
nu sprawy prawno-administracyjne, statystyczne, informacyjno-prasowe oraz rzcź- 
nia miejska; 
- inspektor n-uCJski Krtiger 9 : ogólna adn-unistracja, w tym między innymi admi- 
nistracja budynkami i pon-ucszczcniami slużbowynu, sprawy kadrowe, urząd st,mu 
cywilnego, szkolnictwo oraz kultura; 
- sekretarz policyjny Kortes: sprawy policyjne; 
- komend,mt policji Mrosk: policja ochronna (Schutzpolizei), kontrola ccn i ob- 
rona przeciwlotnicza; 
- starszy wachmistrz policji Hagcmeier: policja kryminalna; 
- podoficcr Dinse: sprawy meldunkowe, pobór do Wchrmachtu oraL urząd gos- 
podarczy i wyżywieniowy; 
- starszy sckretarz micjski George: opieka spolcczna, sprawy młodzieżowe 
i zdrowia; 
- technik budowlany Pirch: sprawy budowl,Ule i osiedleńcze, administracja nie- 
ruchomoSciami; 
- sekreta[L n-uejski Kleditsch: zarLądzanie skonfiskowanymi nieruchomoSciami; 
- Inspektor micjski Oppermann: garownia, wodociągi i Lakład energetyczny; 
- urzędnik fIeck - sprawy finansowelO. 
W marcu 1941 r., po reorganizacji, wsklad ufZl;du n-uejskiego wchodziło 8 
referatów, a mianowicie: 
I - Ogólna administracja, 


202
>>>
Chełmża w lalach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


II - Administracja fincmsowa i podalkowa, 
III - Policja, 
IV - Administracja hudowlana, 
V - UrLąd opieki społecznej, 
VI - UfLąd gospodarczy i wyżywieniowy, 
VII - Urząd mieszkaniowy, sprawy narodowościowe, 
VIII - Zetklady nuejskic ll . 
SicdLibą burmistrza i zelfLądu miejskiego był ratusL (przy ówc7esncj Hermann- 
Goring-Strassc 2). Brak danych do stanu zatrudnielua w urzęd7ic nuejskim, jedn,tk 
zaznaczyć należy, iż Sl,lliowiska kierownicze zajmowali jedynie Nicmcy, natomiast 
niższe stanowiska urzędniczc, a także fizycznc - z braku fachowych sił niemiec- 
kich - powicrzano i Polakom (od lutcgo 1942 r. wywicrano na nich naciski celem 
prLyjGcia nicmieckicj listy nilfodowościowej). Wcdług burmistrza Willera istotnym 
powodcm niewystarczającej liczby urzędników nicmieckich byl hrak micszkań l2 . 
W 1944 r., LC względu na potrLcby rnihtemle. upros7czono strukturę urzędu i zre- 
dukowano liczbę pracowników. 
Okupacyjne władze nienueckie przcjęly również majątck miasta Chcłmży. 
Wedlug st,U1U z kOlka 1941 r. W,lftość majątku miejskiego wynosiła I 621 000 
RM, w tym: majątek nieruchomy - I 106 000 RM, 
majątck rudlomy - 85 000 RM, 
majątck 7akJadów nucjskich - 430 000 RM. 
W roku budżetowym 1940 pobr,mo od mies.łkeU1cÓW, jak i od zakładów, podat- 
ki o lącLllcj wysokości 169304 RM i 16 PL (bylo osiem rodzajów podalków, prą 
czym tylko C7ęŚĆ wplywów podalkowych otrzymywał ur7ąd micjski)13. 
PierwsLą formacją policyjną w Chcłmży był posterunek żandarmerii (Gel1dar- 
lI/eriepOSlel1 Kulmsee), obejmujący swoją d7iałaln
cią sąsicdnic wsic i liczył on 
około 10 policjantów oraz posterunek policji ochronnej (Schulzpn/izei-Diel1stable- 
ilul1g Kulll/see). Na postcrunku policjI ochronnej w Chcłmi:y zatrudnionych było 
14-18 policj,ulIów, zaś komend,mtami byli Hempel i po nim wspomniany już 
Mroskl-ł. Komisarz gnulUlY w Chcłmży otrLYmal prawo wykonywania funkcji pu- 
Iicyjnych jetko lokalna władLa policyjna (Ortspo/i;:eibeliOrde) i w tym chelfakterze 
podlegała mu miejscowa policja ochronna. 
W kompetencji policji ochrollliej maj dowal y się sprawy mcldunkowe, paszpor- 
towe, drogowc, nadzór nad cenami, t,lfgami itd. Na okupowanych zlen"liach pols- 
kich .łakrcs kompetencji, Ladań i dziahm policji ochronnej uległ rozszerzeniu. 
ZwiąLeU1e to było z włącLenicm policji ochrOlU1cj w realizację hitlerowskiej polity- 
ki ekstcrminacyjnej wobec ludności polskiej i żydowskiej. Rola policji ochronnej 
była o tyle istotna, iż była lO w .Chclmży jcdyna jcdnostka policyjna i st,Ulowiła 
egzekutywę wykonawczą organów administracyjnych. Sprawozdania Willera wy- 
kazują, ii. posterunck policji oCluOIUlej w Chcłnuy podejmował dLial,mia skierowa- 
ne przcciwko ludno
ci polskiejl5. 
ULupełnicnicm powyższych sil policyjnych był jeden ufZGdnik policji kryn"linal- 
nej oraL miejscowe orgelliizacje paranulit,lfne. W 7akresie spraw politycznych 


203
>>>
J. Sziling 


miasto Chełmża podlegala kompetencji urzędu gestapo w Toruniu. W Chełmży 
stacjonował także SS-S turm, oddział SA, oddział pogotowia technicznego (Tech- 
nische Nothilfe), oddzial narodowosocjalistycznego Korpusu Motorowego (Natio- 
nalsozia/istisclre Kraftfalrrerkorps), a przede wszystkim utworzona we wrześniu 
1939 r. i rozwiązana 26 listopada 1939 r. organizacja micjscowych Niemców Sel- 
bstsclrutz. W Chełmży stacjonowały także oddziały wojskowe; we wrzcśniu 1939 r. 
komendantem wojskowym miasta był Oberleutnant Herzog, natomiast siedzibą sta- 
łego garnizonu Wehrmachtu stała się Chełmża od przełomu listopada/grudnia 
1939 r.; liczył on wówczas około 700 żołnierzy, a były to jednoslki obrony prze- 
ciwpancernej. Dalsze oddziały przybyły we wrze
niu 1940 r. i w marcu 1941 r. 
stacjonowało w Chełmży 2500 żołnierzy. W czerwcu 1941 r. przerzucono ich na 
front wschodni l6 . 
Elementem niemieckiej władzy okupacyjnej byla partia hitlerowska - National- 
sozia/istisclre Deutsclre Arbeiterpartei (NSDAP). Struktura organizacyjna NSDAP 
w okręgu przedstawiała się następująco: okręg - powiat - grupa miejscowa - ko- 
mórka - blok; zwiefLchnikiem partii hitlerowskiej w Okręgu Rzeszy Gdculsk-Prusy 
Zachodnie był Forster jako gauleiter. W Chełmi:y strUkturę partyjną tworzyli przy- 
byli urzędnicy niemieccy pod nadzorem wladz partyjnych z Torunia. Miasto 
w strukturze NSDAP st,mowiło grupę miejscową (Die Ortsgruppe der NSDAP), 
którą kierował Orlsgruppenleiter. byl nim POCLątkowO Willer, Cl po nim Haberer. 
NiLszyn1i jednoslkanu organizacyjnyn1i były komórki i bloki; miasto podLicłono na 
kilka komórek i kilkadziesiąt bloków p,utyjnych. CLlonkanu NSDAP byli w więk- 
szo
ci Niemcy prLybyli z Rzeszy i Gdańska, natun1iast z micjscowych do partii 
hitlerowskiej przyjmowano jedynie tych, którzy przyjęci zostali do I grupy nie- 
mieckiej listy narodowej (Deutsclre Volksliste - D VL) 17. W Chełmży powołano 
także hitlerowskie organizacje młodzieżowe - Hitler-Jugcnd (Hl) i Bund Deuts- 
cher Madel (BDM). 
W Chełmży n1iały swoje siedziby jeszcze ilU1e organiLClcje i urLędy, w tym 
n1iędzy innymi sąd grodzki (Amtsgericllt), więzienie sądowe, filia toruńskiego urzę- 
du pracy (Arbeitsllmt) - kierownikiem był Folskert oraz filie różnych organizacji 
gospodarczychl 8 . 
Cechą charakterystyczną dziejów PomorLa Gdańskiego jesienią 1939 r., w po- 
równaniu do innych obszarów pculstwa polskiego, była likwidacja fizyczna kilku- 
dziesięciu tysięl:Y Polaków. Objęto nią wszystkie warstwy spoleczne, a w najwięk- 
szym stopniu inteligencję. Bezpośrednie przygotowania władze niemieckie 
rozpoczęły wiosną 1939 r. między innymi sporządzając listy Polaków "niebez- 
piecznych dla Trzeciej Rzeszy" oraz tworząc specjalnc oddziały policyjnc dla pa- 
cyfikacji zajętych ziem polskich - były to grupy operacyjne policji bezpieczeństwa 
(Einsalzgruppen der Siclrerlreitspolizei - EG). Chelmża była w zakresie dzialania 
Einsatzgruppe N, a nast
pnie - Einsatzkommandu 16 19 . 
Najistotniejszą rolę w ekstern1inacji ludności polskicj Pomorza Gdańskiego od- 
grywał jednak Selbstschutz. Kierownikami poszczególnych oddziałów organizacyj- 
nych Selbstsclllltzu. aL do sLczebla powiatu, byli oficerowie SS z Rzeszy. Pomorze 


204
>>>
Chełmża w latach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


Gdańskie stanowiło okręg północny Selbslscliulzu i kierował nim SS-Oberfitlirer 
Ludolf Hermarm Alvensleben. Chełmża z powiatem toruńskim oraz z powiatami 
chełmińskim, lipnowskim i wąbrzeskim wchodziły w skład II inspektoratu, którego 
siedziba mic
ciła się w Plutowie, a dowódcą tegoż inspcktoratu był Ludolf von 
Alvenslcben. SelbslsclJulzem w powiecie toruńskim dowodził SS-Slurlllbannfiihrer 
HellllUt Kurt Zaporowicz, natomiast w Chcłmży dowódcą SelbslsclJUlzu był Botho 
Eberhardt, a członkami między innymi byli: Hess, Kruger, bracia Lindemarm, Zepp 
i Zila 2o . 
Aresztowania w
ród ludno
ci polskiej nastąpiły juz w pierwszych dniach oku- 
pacji. Wedlug stanu z 30 września w Chełmży, w tamtejszym budynku sądowym 
i w ginmazjum było 32 więźniów, którzy strzeżeni byli przez żołnierzy Wehrmach- 
tu; w październiku przejęci zostali przez władze policyjne 21 . Pierwsze egzekucje 
Polaków odbyly się także we wrzc
niu - kilku Polaków z Chełmży i okolic zostało 
WÓWCZdS rozstrzehmych przez żolnierzy Wehrmachtu i czlonków Selbstschutzu: 
Feliks Wózek (6 IX Bielczyny), St,Ulisław Burzyński (8 IX), Franciszek Pudlewsld 
(15 IX), Antoni Wi
niewski , Franciszek Zell (20 IX) i Leon Orgacki (21 Ixi2. 
Największe aresztowania w Toruniu i powiecie toruńskim jesienią 1939 r. od- 
były się w dniach 17-21 paidziernika 23 . Wspomniany już wyżej dowódca Selbsls- 
ChUlzu w Chełmży, Eberhardt, rozesłał do około 70 osób w Chełmży i okolicznych 
wsi zawiadomienie o następującej treści: "Wzywa się Pana, by dnia 17 paidzierni- 
ka po poludniu o godz. trzecicj zjawił się na dworcu w Chełmży. Zostanie Pan 
przewieziony do obozu prLeszkołcniowego (nas trwania 2 tygodnic). Należy się 
zaopatrzyć w bieliznę, gotówkę oraz pożywienie na ten czasokres. Podpisano: E- 
bcrhardt, przewodniczący SS w Chclmży"24. Podróż tej grupy Polaków do więzic- 
nia w Toruniu następująco opisał ks. Wojcicch Gajdus: "W Chełmży na dworcu 
zcbralo się nas 70 mężczyzn. Najmlodszy, chlopiec lat 16 - najstarszy, siwy zgar- 
biony 74-lctni ks. kanonik Pellowski. Siedemdziesięciolatków bylo kilku. Pr7ewa- 
żali nauczyciele ze wsi i Hliasta Chełmi:y, poLa tym byli kaphmi, adwokaci, rolnicy, 
kolejarze, rzemieślnicy i kilku kupców. [...] Po chwili oczekiwania LJawili się 
"czarni". Rozpoczęło się wywoływanic nazwisk. Rozpoczął się obóz. Dokonała się 
- z CLCgO może nikt sobie wówczas dokladnie nie Ldawał sprawy - pierwsn ,,kon- 
centracja" więiniów polityc7nych w powiccie toruńskim. Ustawiono nas w dwa 
w;dy. Odlic70no, kazano zebrać pieniądze na podróż do Torunia - i po chwili 
Ljawilo się dwóch uzbrojonych w karabiny policj,mtów. Rzuciliśmy ostatnie spoj- 
r7enie na zebr,U1e za płotem kobiety, ostatnic nieme pozdrowienie, ostatnic rzewnc 
gesty poi:egnania. Oto jeste
 więźnicm. Kogo zabile
? Kogo zdradziłc
? Co uczy- 
Iliłd takiego naj straszniejszego, że oto prowadzą cicbic i 70 nieposzlakowanych 
obywateli polskich jak przestępców poprzez szyny do stojącego w pogotowiu po_ 
ci,tgu? Z gluchym hałasem otwarły się drzwi towarowego wagonu dla bydląt. Bez- 
szelestnie prawie, jak duchy, wtlaczamy się do wagonu. [...J dojezdźamy do stacji 
Toruń-Miasto. [...] Formujemy czwórki i po chwilowej muadzie konwojentów ru- 
szamy. [...] Prowadzą nas od dworca Hliejskicgo ku placowi Św. Katarzyny koło 
kościola garnizonowego. Ileż razy plac Święto-Katarzyński był świadkiem naszych 


205
>>>
J. Sziling 


m,mifestacji, defilad. Na placu tym defiladę odbierali Haller i Paderewski. TerM 
my kroczymy. Wiemy, żeśmy niewinni, więc głowy trzymamy w górę, hardo 
i dumnie spozierając na przechodniów, Niemców i na naszych konwojentów, wy- 
rostków kilkunastoletnich z osławionego Selbstschutzu. [...] A droga tego wieczora 
zda się lue kOllcZYĆ. W szeregach slychać szepty. Jeden pyta drugiego o cel drogi. 
Wreszcie kończy się szosa chcłmillska, skręcamy z niej w lewo w pas fortyfikacji, 
otaczających Toruń pier
cieniem. Cel drogi staje się wiadomy. Prowadzą nas do 
fortów. Słyszę 7a sobą szept, nic wiem czyj: "Ładne przesLkolcnie, nie ma co 
mówić". W tej chwili rozlegają się strzały. Który
 ze staruszków potknął się o ka- 
micń i wysunąl się nicbacznie poza linię s7eregu. StrLaly są ostrzeżeniem, by nie 
uciekać. Wreszcie docieramy do ccłu. Ze zgrzytem otwiera się wielka, żelazna 
brama. Wchodzimy na d7iedzinicc fortecLny. W Swietle lamp czytamy napis nad 
wej
ciem: "Fort nr VII Friedrich der Grosse", a spod świeżego malowania wyłania 
się nieśmiało napis: "Fort Tadeusz Ko
ciuszko". Wstrząsająca jest ta symbolika, to 
zestawienie tych właśnie dwóch nazwisk,,25. 
Aresztowania w Chełnuy nast,wiły jeszcze w dniach 9-10 listopada oraz 21 XI 
1939; uwięzIonych skierowano także do Fortu VIl. C7ęSĆ uwięzionych w Forcie 
VII w Toruniu zginęla w masowych egzekucjach w lesic Barbarka, wśród nich 
ponad 40 micszkaJ1cÓW Chelmży. Pierwsza masowa egzekucja - około 130 osób- 
odbyla się 28 X 1939 r., CI ostatnia - 6 XIł 1939 roku 26 . 
POLOstalych więiniów bądi zwolniono, bądź wysłano do obozu Stutthof; 
w transporcie z Fortu VIl z dn. 101 1940 r. ustalono nazwiska następujących 
mieszkańców Chełmży: 
Bonin Antoni, dyr. gimnazjum, zginął, 
Depczyński Antoni, nauczyciel, zginął, 
Donderski Józef, nauczyciel, przeżył, 
KOLlowski Jan Henryk, adwokat, prLeżył, 
Krawczyk Józef, nauczyciel, zginąl, 
Olszewski Paweł, uczeń, zginął, 
Schoenhofer Roman, nauczyciel, zginąl, 
Szyjkowski Władyslaw, adwokat, zginął, 
Tretkowski Gracjan, ksiądz, przeżył, 
Wilczewski Brunon, ksiądz, przeżył 27 . 
W latach następnych największe aresztowania Polaków nastąpiły w 1941 r., 
a powodem ich była działalność konspiracyjna; w marcu aresztowano 27 osób, 
natomiast 26 V 1941 r. - 64 osób 28 . Z wyżej wymienionych aresztowanych Pola- 
ków zginęlo w więzieniach i obozach około 50 osób. 
Aresztowania jesienią 1939 r. dolknęły przede wszystkim miejscową inteligen- 
cję i celem ich była likwidacja polskiej wartstwy przywÓdczej, potencjalnych orga- 
nizatorów ruchu oporu, oraz zastraszenie społcczeństwa polskiego. Aresztow,mia 
z marca i maja 1941 r. objęły Polaków zaUlgażowanych w dzialalność konspira- 
cyjm
 a wywodzących się L rÓŻnych środowisk spolecznych; większo
ć slanowili 
robotnicy. 


206
>>>
Chełmża w lalach okupacji niemieckll
j (1939-1945) 


Oprócz wyżej wymienionych niemieckie wladzc policyjnc nic przeprowadziły 
już na taką skalę aresztowań wśród mieszkańców Chcłmży. Zachowanc sprawoz- 
dania policyjne zawierają jedynic nieliczne wzmianki o aresztowaniach z przyczyn 
politycznych. Na przelomie lutego/marca 1940 r. prZekaLCUlO do gestapo w Toruniu 
jedną osobę, natomiast w kwictniu 1940 r. policja ochronna w Chełmży, na pole- 
cenie landrata, aresztowała 12 osób i przekazała ich też do urzędu gestapo w Toru- 
niu 29 . 
Wyżej już wsponmiano, iż ziemie polskie włączone do Rzeszy miały być 
w możliwie krótkim czasic calkowicie zniemczonc. Na Pomorzu Gdańskim proces 
germanizacji okupacyjne władze nicmieckie realizowaly przede wszyslkim poprzcz 
wysiedlania ludności polskiej, osadnictwo niemieckic oraz niemiccką listę narodo- 
wą (Deutsclle VolkslisIe - DVL). Akcje wysiedlcllcza i osadnicza nie przybrały 
jednak większych rozmi,lfÓW. Spowodowane to było polożeniem przez namiestnika 
i gaulcitera Forstera glówncgo akcentu germanizacji na niemiecką listę n,uodową, 
uzmmiem wic;kc;zości ludności polskiej za "osoby pochod7enia nicmieckiego" i tym 
samym "zdatnych do zniemczcnia,,3o. 
Wc wrześniu 1939 r. nicwielu mieszkańców ChelmLY opuściło miasto przed 
wkraczającymi wojskami niemieckimi, natonuast wład7c okupacyjne wysiedlaly 
jesit:nią 1939 r. przedc wszystkim Polaków pochodzących z Kongresówki. 
W Chełmży, na rozkaz landrata powiatu toruńskicgo, pr7eprowadzono dwie 
większe akcje wysiedleńcze ludności polskiej - pierwsza z nich odbyla się 9 maja, 
ndtomiast druga już 14 maja 1940 r. 31 . 
Dnia 9 V 1940 r. od godz. 3,00 micjscowe siły policyjnc, w zmocnionc 40-0so- 
bowym oddziałem policyjnym z Torunia oraz żołniernmi z ffiIcjscowego g,lfnizo- 
nu, fOLpoczęly akcję wysicdlelkzą. Ogółcm ,lfesztow,UlO w tym dniu 323 Polaków 
i tymcl'asowo pf7ctrzymano ich na dwóch placach w micście. Jeszczc tegoż same- 
go dnia o godz. 13,20 odtr,Ulsportowano wSLYsLkich koleją do Torunia, gdzie pr7c- 
kaz,mo ich do dyspozycji tamtejszego gcstapo32. W dniu 14 maja w podobnej akcji 
zatrzymano 145 osób i takle zostaly onc przekazanc do gcstapo w Toruniu 33 . Ra- 
zem więc w tych dwóch dniach wysiedlono z Chcłmi.y 468 Polaków i z Torunia 
skierowano ich do Generalncgo Gubernatorstwa. W,lfto rxx1kreślić takżc udział 
w akcji wysiedleńczcj micjscowcgo garnizonu Wchrmachtu. 
Władze nicmieckie dokonywały również wykwaterow,Ulia rodzin polskich 
z lepszych mit:szkań połoi;onych sLczególnie w centrum miasta i prLeznaczając je 
dla przybyłych Niemców. Brak jednak bliższych danych o zasic;gu tej akcji. Do 10 
VII 1940 r. zlikwidowały one natomiast tzw. dzielnicI; nędzy, wykwaterowując 
stamtąd 144 rodzin (710 osób)3.!. 
NiclicLl1e było osadnictwo nicmieckic w Chełmży. Według stanu z końca mar- 
ca 1941 r. w Chełmży micsLkalo 393 ReicllsdeU1Jcl!ów, 729 Volksdeutschów oraz 
53 osadników nicmieckich. S7acujemy, iż w latach następnych ludność niemiecka 
maksymalnie wzrosla do około 1500 osób 35 . 
Głównym elementem germ,mizacji miała zostać jcdnak nicmiccka lista narodo- 
wa. Dma 4 1lI 1941 r. władze centralnc TfLeciej Rzeszy wydały rozporządzenie 


207
>>>
J. Sziling 


o niemieckiej Mcie narodowej, a 13 marca - przepisy wykonawcze. Niemiecka 
lista narodowa składała się z czterech grup. Do grupy l wpisywano osoby narodo- 
wości niemieckiej, które przed l IX 1939 r. wykazywały niemiecką aktywność 
narodową, do grupy II - osoby narodowości niemieckicj, którc zachowały postawę 
bierną w okresie międzywojennym Do grupy III przyjmowano następujące osoby: 
a) pochodzenia niemieckiego, które spolonizowaJy się, b) nieniemieckiego pocho- 
dzenia żyjące w małżeństwie z osobami narodowości niemieckiej, c) o nie wyja
- 
nionej przynależności narodowej; natomiast do grupy IV - osoby pochodzenia 
niemieckiego, które całkowicie uległy polonizacji 36 . 
Wpisani do I i II grupy niemieckiej listy narodowej otrzymali niemiecką przy- 
należno
ć państwową i dowody koloru niebieskiego, natomiast wpisani do III i IV 
grupy - nicmiecką przynależność państwową do odwolania oraz dowody koloru 
zidonego (grupa Ill) i koloru czerwonego (grupa IV). Polacy nie wpisani na nie- 
miecką listę narodow'l otrzymali - bliżej nic sprecyzowimy - status "podOPlt:CZ- 
nych Rzeszy" (ScliutzangelWrige). 
O przyjęciu na niemiecką listę narodową decydowaJa powołana placówka pod naz- 
wąZweigstelle der Deutsclien Volksliste, kompctenula dla całcgo powiatu toruńskiego. 
W jej skład wchodzili: landrat jako przewodniczący, kreisleiter, kierownik powiatowe- 
go referatu narodowościowego, pełnomocnik szefa policji bezpieczeństwa i służby 
bezpieczeństwa oraz przedstawiciele bylej nmicjszości niemieckiej w Polsce. 
Do lutego 1942 r. wpis na niemiecką listę narodową był dobrowolny, a władLe 
nicmieckie same desygnowały osoby do wpisu. Między innymi miejscowa komór- 
ka partyjna podjęła do sierpnia 1941 r. tzw. wstępną selckcję wobec okolo 400 
rodLin w Chełmży celem przYjęcia ich do niemieckicj listy narodowej. Wedlug 
ustaleń komisji tylko CLęSĆ tych rodzin spelniala kryteria wpisu 37 . Do lutego 1942 r. 
przyjęto do DVL w zasadzie tylko ludnoSć niemiecką. Dnia 22 lutego tegoż roku 
Forster wydał odeLwę (Au/ruf), w której między imlymi stwierdził, że kto nie Lłoży 
wniosku o wpis na niemiecką listę narodową, ten będLie traktowany jak najgorszy 
wróg narodu niemieckiego. Po tej odezwie nicmieckie władzc okupacyjne zastoso- 
wały brutalny przymus, co spowodowalo masowy naplyw wniosków o przyjęcit: na 
niemiecką listę narodową. Emil Ogloza w 1945 r. następująco opisał atmosferę 
tamtych lat: "W Chełmży «Ortsgruppenleiter» Haberer Oeden z największych op- 
rawców) gorliwie zabrał się do «roboty»; eindeutschował najszybciej niemal 
wszystkich mężczyzn w wieku poborowym, nie pytając nawet o ich zgodę, bijąc 
i terroryzując Polaków nawet w lokalach, gdzie unędowała komisja. Już w maju 
1942 r. odjeżdża tu pierwszy transport Polaków do wojska. Dworzec obstawiony 
policją, rodzinom nic wolno wejSć na peron. Gdy pociąg ruszyl, chlopcy obrzucają 
stojącego na peronie Haberera najordynarnicjszymi wyzwiskami, wygra:7ając mu, - 
po czym chóralnie zaśpicwali: Jeszcze Polska nic zginęla .n Habcrcr telefonuje do 
Gestapo w Toruniu. Na dworcu w Torwliu Gestapo czeka na pnyjazd pociągu. 
Następujc przesłuchiwanie, bicie i w rezultacie aresztowanie około 10 osób"38. 
O postawie Polaków wpisanych do III grupy niemieckiej listy narodowej informo- 
wał swoich zwierzchników posterunek żandarmerii w Chelmży w sprawuzdaniu z 


208
>>>
Chelmża w latach okupacji nicmieckiej (1939-1945) 


21 VII 1942 r.: "Z wpisanych do 111 grupy niemieckiej listy narodowej Polaltów 
powołano już znaczną czę
ć do wojska, a duża czę
ć otrzyma1a obecnie karty po_ 
wohmia. Wielka ilość Polaków, wpisanych do 111 grupy niemieckiej listy narodo- 
wej, wykorzystuje swą przynależność do niemieckiej narodowości dla osobistych 
celów i pOLwala sobic tak dalece, że trzeba bylo wystąpić przeciwko nim o sabotaż 
pracy. W ostalrlim czasie doszlo ponownie do tego, że polscy robotnicy, wpisani 
do 111 grupy niemieckiej listy narodowej, zaraz po otrzymaniu karty powołania do 
wojska porzucili jeszcze tego samego dnia pracę, aczkolwiek do dnia wcielenia ich 
do wojska pozostało jeszczc 12 dni czasu. Prace porzucili oni wzgl. kontynuowania 
jej odmówili z uzasadnieniem, że są oni przecicż obecnie jakoby Niemcami. Aby 
zaradzić złu, zalecałoby się wplynąć na właściwe wladze w tym kicrunku, by wy- 
mienionym doręczano karty powoł,mia dopiero 3-4 dni przed dniem powolania,,39. 
Brak danych nienueckich dotycLY liczby wpisanych na niemiecką listę narodo- 
wą. Wedlug powojennych d,mych Zarządu Miejskiego w Chcłmży prLekazanych 
w pi
mie z 28 XII 1945 r. do starosty w Toruniu stan wpisanych do posLczcgól- 
nych grup nicmieckicj Jisty narodowej przcdstawial się nasll;pująco: I i II grupa _ 
441 osób, III i IV grupa - 6925. Ponadto pod ,mo, iż 3780 osób złoLylo wnioski 
o przyjęcie do DVL, ale zostaly odrzucone-ło. Gdy wojska niemieckit: wycofaly się 
w stycLniu 1945 r. z Chełmży, ludność polska wpis,ma do III grupy niemieckiej 
listy narodowej, w przeciwieństwic do Reic"sdeutsc"6w, Volksdetllsc"6w i prze- 
siedleńców niemiecbch, pozostala w mie
cie. Polityka germanizacyjna wladz nie- 
mieckich zakończyła się fiaskiem. 
W ankiccic dotyczącej przcbiegu działań wojennych oraz okupacji niemieckiej, 
ukończonej l VIII 1946 r., nieznany nam autor między innymi pisal: "Godne zaz- 
naczcnia i podkreślenia jest stanowisko ludności m. Chclmży, z których większość 
stiU}owią robotnicy i pracownicy tanll. cukrowni oraz drobni kupcy i rLemie
lnicy 
i chalupnicy. Jakkolwick bowiem, pod wplywem bardzo silnego nacisku i terroru, 
prawie 95% ludności zmuszonych bylo przyjąć III grupę - to jednak język polski 
niepodzielnic panowal nie tylko w domach i na ulicach, ale nawet w biurach i u- 
rLędach niemieckich. Nie pomogły żadnc szyk,my i kary, ludność pozostała polską, 
a nawet mężczyźni i mlodzież wciclona do wojska, rozmawiali i śpicwali po pols- 
kU'4I. 
Nagminne używanie języka polskiego w życiu prywatnym, jak i w miejscach 
publicznych przez ludność polską potwierdzają sprawozdania miejskich władz ad- 
ministracyjnych jak i policyjnych. Burmistrz Willer w sprawozdaniu dla prezyden- 
ta rejencji w Bydgoszczy z 7 II 1940 r. stwierdi"ał, ii: Polacy znający język niemiec- 
ki ze szczególnym upodohaniem używają język fX)lski. Tenże Will er 
w sprawozdaniach z 22 lutego jak i 7 111 1940 r. ponownic donosił o powszechnym 
używaruu języka polskiego, w tym i przez grupy Polaków stojących w godzinach 
popołudniowych na ulicach Chcłmży i w tym kontekście poinformowal o wywie- 
szaniu w lokalach następujących napisów: "Hier winJ nur deutsch gesprochen". 
Powszt:chnc używalUc języka pojskiego, także w miejscach publicznych, w póź- 
niejszych latach potwicrdzaJą sprawozdania micjscowych władl. okupacyjnych-ł2. 


209
>>>
J. Sziling 


-Sytuacja materialna i bytowa mieszkańców Chełmży w okresie okupacji nic- 
mieckiej ulegała systematycznie pogorszeniu. Już wc wrze
niu 1939 r. wladzc oku- 
pacyjne oraz miejscowi i naplywowi Niemcy zajmowali i konfiskowali majątek 
państwa polskiego i obywateli polskiich. Zajęto wówczas budynki urLędów państ- 
wowych i komunalnych, instytucji gospodarczych, spóld7ielczych, kulturalnych 
i oświatowych, a ich majątck konfiskowano na rzecz Trzeciej Rzeszy. Władze nie- 
mieckie przejł:ły więc ratusz, szkoły, bascny ki\Pielowe, jordanki. budynck sądowy 
z więzicnicm, szpital (na 52 ló/ka, w początku 1941 r. było w Chełmży 3 lekarzy, 
w tym l Polak oraz 3 akuszerki, w tym 2 Polki), bank i kasy oszczędnościowe, 
rzeźnię oraz urządzenia gospodarki komunalnej. Nieruchomości osób prywatnych 
konfiskowała s7.czególnic Grundsliickgesellsc/wft fUr den Reicllsgau Danzig- West- 
preussen m.bB. Nebenstelle Ku/msee; 7achował się między innymi wykaz 36 naz- 
wisk wła
cicicli, którym nieruchomości skonfiskowała wymieniona instytucja 43 . 
Chelmża nalcżala w okresic międzywojennym do miast o stosunkowo dobrze 
rozwiniętym przemy
le lokalnym. Pod'\tawowym zakładem w mieścic była cuk- 
rownia, zatrudniająca w czasie kampanii cukrowniczej około 2CX)O pracowników 
(od 14 X 1941 r. zatrudniano w niej 200 jeńców angielskich). Ponadto były tu 2 
mlyny, mlcc7arnie, cegielnia oraz różnej wielkości zakłady rzemieSlnicze i handlo- 
wc. W pierwszym kwartalc 1941 r. na terenie gminy Chełmża 46 zakładów hand- 
lowych należalo do Nicmców, a 70 - do Polaków, za
 z zakładów rzemie
lniczych 
49 było w rękach niemieckich, a 175 mllcLało do Polaków (przeważnic małe, jed- 
noosobowc)4-I. 
Już jesicnią 1939 r. powol,mo w Chełmży fili
 toruńskicgo urzędu pracy (Arbe- 
itsamt T/wrn. Nebenstelle Ku/msee), a kierownikicm zoslal Folskcrt. Zad.micm te- 
goż urzł:du bylo przedc wszystkim ujęcic wszystkich bezrobotnych i kierowanic ich 
do odpowiednich miejsc pracy, zgodnic z potrl.cbami władl. niemieckich, w tym 
i na roboty do Rzeszy. Ze sprawozdań władz nicmieckich Chelmży z lat 1939- 
1941 wynika, iż występujący problcm bezrobocia (z wyjątkiem okresu kampanii 
cukrowniczej) rozwiązyw,Ulo prLez przymusowe kierowanie mężczyzn i kobiet do 
pracy, w tym przedc wszyslkim poLa teren miasta (ludność nicmiecka miała Lapcw- 
nioną pracę w micScie). W sprawozdaniu z 23 IV 1940 r. komendant posterunku 
policji ochronncj Mrosk pisal, iż miejscowy urząd pracy wysłał 120 żonatych Po- 
laków do Malborka, a lex) polskich chłopców i 75 dziewCLąt do pracy w pobliskich 
majątkach rolnych. W okresic od 23 kwietnia do 9 V 1940 r. do Rzeszy skierowano 
g50 kobict i mężczyzn, natomiast od 24 maja do 9 VI 1940 r. do pracy w Elblągu 
wysłano 44 mężczyzn i 80 kobiet. Ponadto jeszcze w czcrwcu 1940 r. do Elbląga 
skierowano 4 chłopców i 8 dziewcząt oraz 23 wykwalifikowanych robotników do 
Bydgoszczy, Gdańska i Szczecina. Wedlug nicpcłnych danych urząd pracy w Cheł- 
mży w okresie od kwietnia 1940 r. do 7 listopada 1941 r. skicrował na przymusowe 
roboty do różnych miejscowości około 1900 osób. Poprzez urzędy pracy okupacyj- 
ne władze niemieckie rozciągnęły kontrolę nad rynkiem pracy i w pełni starały się 
wykorzystać ludność polską jako tcUlią siłę robocLą. 


210
>>>
Chełmza w lalach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


Warunki pracy i płacy były zróżnicowane dla ludno
ci polskiej i niemieckiej; 
między innymi Polacy otrzymywali niższe wynagrodzenie niż pracownicy niemiec- 
cy (od l XII 1939 r. o 30%, a od l IV 1940 r. o 15%). Polacy nie mieli zasadniczo 
możliwości wyboru miejsca pracy, a ponadto pewne zawody były dla nich niedos- 
tępne (np. nauczyciel, urzędnik, adwokat i wiele innych)45. 
W znacznym stopniu ludność polska byla także dyskryminowana w zakresie 
zaopatrzenia w żywność, obuwie, odzież itd. Oprócz jesieni 1939 r. artykuły żyw- 
nościowe do początku 1941 r. byly dostępne - chociaż w ognmiczonej ilości _ 
w wolnej sprzedaży. Dla ludności polskiej wprowadzono jednak pewne utrudnienia 
i tak np. prezydent rejencji bydgoskiej zarządzeniem z 19 V 1940 r. wprowadził 
zakaz dokonywania zakupów przez Polaków w sklepach spożywczych i mięsnych 
(od 1941 r. dotyczy to zarządLenie i sklepów innych branż) w godz. 8.00-10.00 i 
14.00-15.00. Na przełomie 193911940 r. występowały dość znaczne trudności 


Tabela. 
Przydziały produktów żywn
ciowych dla ludności polskiej i niemieckiej 


Art)'kuły Niemcy Polacy 
spo.iywczc dzieci od 6 do 18 pow)'Żej 20 do 14 lat powyżej 14 
do 6 lat lat lat lat 
Chleb żylni - 8100 6600 4400 9400 
chleb pS.lenny 5300 3000 3000 - - 
mi..so 400 1200 1000 400 800 
maslo 690 862.5 612.5 200 250 
margaryna - 200 200 - 150 
oliwa do polmw - 50 50 - - 
marmolada 700 900 700 - - 
ser 125 125 125 - - 
twaróg 125 125 125 125 125 
cukier 900 900 900 500 500 
proszek kakaowy 62,S 62,5 - - - 
miód sztuczny 125 125 - 125 - 
jajka - 6 szluk 6 szluk - - 
mleko lIusle do 3 lat: 211. do 3 lat 7 1. 
od 3 do 6 lal: 14 1. 
od 6 do 14 lat: 7 1. 


Źródło W. Jdstrzęb,ki. J. Sziling, Okupacja hitleroll'ska IUI POII/orzu Gdmiskill/IV latach 19.W-1945. Gdansk 
ItJ79, s. 225 


211
>>>
J. Sziling 


w nabywaniu przez Polaków wielu towarów; sprawozdania władz niemieckich wy- 
mieniają przede wszyslkim węgiel, Polacy nie otrzymali także kartek na zakup 
odzieży i ohuwia. Według władz niemieckich w latach 1940-1941 nie wystąpiły 
w Chełmży istotne trudno
ci w zaopatrzeniu mieszkańców miasta w podstawowe 
anykuly spożywcze i przemysłowe 46 . 
Od stycznia 1941 r. niemieckie władze okupacyjne wprowadzały stopniowo 
reglamentację, w pierwszej kolejno
ci obejmując nią produkty spożywcze. 
Wszyslkie szkoły polskie zostały zamknięte, szkolnictwo polskie zastąpione 
zostało przez niemieckie. Jeszcze we wrze
niu wladze niemieckie wprowadziły na 
Pomorzu Gdańskim przymus szkolny dla dzieci w wieku 6-14 lal. W Chełmży 
pierwsze lekcje w szkole podstawowej (tzw. Volksscllllle) rozpoczęły się w I polo- 
wie października 1939 r. i objęły w pierwszej kolcjnoSci 23 dzieci niemieckie, 
a następnie także i dzieci polskie. Budynki szkolne były jeszcze w tym czasie za- 
jęte przez wojsko niemieckie. W Chełmży otwarto takLe powiatową sLkołę zawo- 
dową dla chłopców i dziewcząt. Nauka odbywala się tylko w języku niemieckim, 
a wszystkie polskie nauczycielki i nauczyciele zostali zwolnieni 47 . 
Niemieckie wlad7e okupacyjne ognmiczyły zakres praktyk religijnych ludno
ci 
polskiej. 
W sierpniu 1939 r. w paraln w Chełmży proboszczem był ks. Gracjan Tretkowski, 
a wik,uiuszami - ks. Bronisław Jagła, ks. Joachim Konkolewski i ks Brunon Wilczew- 
ski; w mieście miały swoją siedzib; i siostry Elżbietanki. W październiku 1939 r. zos- 
tał aresztowany ks. Wilczewski, a 21 listopada - ks. Tretkowski i ks. Konkolcwski. 
Wszyscy oni /.Ostali skierowcull do Fortu VII w Toruniu, a stamtąd w styczniu następ- 
nego roku wywiel'iono ich do obozu w Stullhofie. Ks. Tretkowski został 9 Ił 1940 r. 
zwolniony z tego obozu, natomiast jego dwaj wikariusze, razem z ilU1ymi księżmi, 
zostali umieszczeni 10 IV 1940 r. w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. W tym 
obozie zm:uł I VIll940 r. ks. Konkolewski, natomiast ks. Wilczewski w grudniu 1940 
r. z innymi księLl1li zost.1ł prLetransportowany do obozu koncentracyjnego w Dachau, 
gdzie doczekal wyzwolenia 29 IV 1945 r. przez wojska amerykańskie. Ks. Jagła ukry- 
waJ się od listopada 1939 r., a w 1942 r. pucdostaJ się do Generalnego Gubematorstwa 
i tam w Wars7awie zacUlgai.ował się w tąjnym nauczaniu. Kilka sióstr Elżbiet,Ulek 
zostało usuniętych ze szpitala, natomiast 10 sióstr przetrwało caJy okrt:s okupacji w do- 
mu przy ul. Tumskie.t 8 . 
Pastorem parafii ewangelickiej był Albert Gustaw Kubcrski. 
Na pfLełol1lie 193911940 w Chcłmży nic odprawiUlo nabożcllstw i nie udziela- 
no sakramentów św. - sytuacja zmienila się po powrocie z obozu ks. Trelkowskie- 
go; ponaltto od kwietnia 1940 r. byl w parafii takLe wikariusz ks. Władysław 
Schulte. Zapewniali oni stalą opiekę religijną mieszkańcom Cheł mży 49. 
Niemieckie władze okupacyjne na Pomorzu Gd. wprowadziły do życia religij- 
nego szereg ognmiczel1, których celem było wyeliminowanie wszelkich elementów 
polskich, narodowych. Przedl: wszyslkim zakazano używania języka polskiego 
w nabożellstwach, modlitwach i kazaniach. Zakaz ten wprowadził, na żądanie nie- 
mieckich wladz okupacyjnych, ks. bp C. M. Spleu, administrator apostolski ad nu- 


212
>>>
Chełmza w lalach okupacji niemicckiej (1939-1945) 


tum Sanctae Sedis diecezji chełmińskiej, rozporządzeniem z ] IV ]940 r" nato- 
miast 25 V ]940 r. zakazał on używania języka polskiego przy spowiedzi. O ile 
pierwsze zarządzenie było przeslrzegane, to drugie - przede wszystkim w zależno
- 
ci od znajomo
ci spf)wiednika z penitenlem oraz wzajemnego zaufania. W maju 
] 940 r. bp Splelt nakazał także księżom usunąć z ko
ciołów wszelkie napisy w ję- 
zyku polskim. Nauka przygotowawcza dzieci du I Komunii 
w, musiała także od- 
bywać się w języku niemieckim. Władze niemieckie ograniczyły liczh; 
wiąt ko
- 
cielnych, m. in. zlikwidowały 
więto Bożego Ciała 5o . 
Jesienią ]939 r. władze niemieckie zakazały zawierania małżeństw polsko-nie- 
mieckich oraz przej
ciowo - między Polakami. W ] 943 r. podwyższyły one nato- 
miast dolną granicę wieku uprawniającą do zawierania małżeństw przez Polaków _ 
wymagany wiek dla Polki wynosił 22 lata, zaś dla Polaka 25 lat, zaś od 10 I ] 944 r, 
granice wieku podwyższono odpowiednio: 25 lat i 28 lat. Liczba zawieranych mał- 
żcrlStw w Chełmży w latach okupacji niemieckiej znacznie spadła 51 , 
Kościół w Cheln1ŻY został nieznacznie uszkodzony w czasie działań wojennych 
we wrze
niu 1939 r., zaś w 1942 r. władze okupacyjne zahrały 5 dzwonów. 
Istniejący przed wojną cmenLarz żydowski został przel Niemców zniszczony, 
Władze zakazały wznowienia działalno
ci polskim organi/acjom politycznym, 
gospodarczym, kulturalnym, a ich majątek zagrahiono. 
Znaczna czę
ć ludnoŚ-ci polskiej różnymi Ś-rodkami i metodami przeciwstawiała 
się okup,mtowi niemieckiemu. O tej postawie Ś-wiadczy również jej udział w dzia- 
łalno
ci konspiracyjnej, W odniesieniu do miasta Chełmzy brak jednak zarówno 
znaczących materiałów archiwalnych, jak i relacji powojennych dokumentujących 
tę działalnoŚ-ć, 
W sprawozd,miu z 7 II 1940 r. burmistrz Willer poinformował prezydenta re- 
jencji bydgoskiej, iż w sklepie WiŚ-niewskiego przy ul. TorUl1skiej spotykają się 
Polacy (6 -10 osób) i to w rói:nych porach, ale nie udało się władzom ustalić celu 
tych spotkat1. Gestapo toruńskie zakazało aresztu'ń'imia tych osób, natomiast pole- 
ciło prowadzenie dalszej obserwacji. 
Jest mOi:liwe, i:e aresztowanie w kwietniu 1940 r. 12 Polaków i przekaz,mie ich 
do gestapu w Toruniu miału z tym związek 52 , 
Z orgimizacji konspiracyjnych o zasięgu ogólnopolskim czy też regionalnym 
działały w Chełmży: ..Grunwald", Komenda Obr0l1ców Polski, Polska Armia Pow- 
stania oraz Związek Walki Zbrojnej - Armia Krajowa 53 . 
Już jesienią 1939 r. podjęli działalnoŚ-ć konspiracyjną w Chełmży m. in, bracia 
AnIoni i Bronisław Kęsikowie, Adolf Bąk, BUlkiewicz, Jim Rizikowski, Leon Ka- 
niecki, Bolesław Kurowski, por. Kusz, Mackiewicz, Alfons Majewski, Nowicki, 
plut. Olszewski, por. Orzechowski, Stanisław Rutkowski, Siemiecki, Antoni Sobie- 
raiski i Stawski. Według powojennej relacji ..Grunwald" w Chełn1ŻY liczył około 
200 członków; w Toruniu kontaktowali się oni z kpt. Czesławem Majewskim. 
Według lej relacji kuntakty z ..Grunwaldem" w Chclmi:y utnymywał także - uk- 
rywający się w okolicach Chojnic - Józef Gierszewski, były kierownik Szkoły 
Powszechnej nr 2, a w latach 1942/1943 komendant TOW "Gryf Pomorski"54. 


213
>>>
J. Sziling 


W "Gryfie Pomorskim" m. in. zaangażowane były Maria Halina Kurowska, ps, 
"Kryształ" - komendantka komórki wojskowej służby kobiet "Przed
wit" w Gryfie 
od czerwca 1943 r., oraz jej następczyni franciszka Skompska (przed wojną nau- 
czycielki w Chełmży)55. 
Z członków Komendy Obrońców Polski zmU1Y jest St,U1islaw Obiegałka ps, 
"Poraj" i współpracujący z nim łekarz Jan Zagierski. Obiegałka "zbierał informacje 
o sytuacji materialnej oraz nastrojach społeczeństwa pomorskit:go, Sporządzał op- 
racowania, które wn;czał w Toruniu Wiesławowi Stremlauowi. Przekazywano je 
następnie do Warszawy"56, Obiegałka został aresztowany przez gestapo i przewie- 
ziony do wił;zienia w Grudziądzu 4 XI 1940 r.; prL.ebywał w nim do 6 XII 1942 r.; 
zmarł 12 X 1944 roku 57 , 
Również Polska Armia Powstania objęła swoją działałno
cią Chełmię; brak 
jednak o jej działalno
ci szerszych informacji 58 . 
Związek Walki Zbrojnej, od 14 II 1942 r. - Armia Krajowa, również utworzył 
w ChełffiŻy swoją placówkę. W strukturze Armii Krajowej powiat toruński z Cheł- 
mżą tworzył obwód o kryptollImie "Podwórzc" - P-024 59 , 
Największe aresztowania członków organizacji konspiracyjnych w ChełffiŻy 
nast,wiły od marca do maja 1941 r, W pierwszych dniach marca gestapo toruńskie 
aresztowało 10 osób "podejrzanych o przynależno
ć do polskiego ruchu oporu 
względnie 1 nim współpracujących", Następne aresztow,U1ie, i LO 17 Polaków, nas- 
t.Wiło II marca 60 , 
Od l4 maja 1941 r. władze niemieckie wprowadL.iły w Chełmży wzmocnioną 
ochronę ważnych LakJadów i obiektów, początkowo przy pomocy miejscowych 
formacji SA, SS, NSKK i posterunku policji ochronnej, natomiast od 17 maja och- 
ronę tych obiektów przejął Wehrmacht. Niewątpliwie przyczyną była ohawa przed 
możliwo
cią dokommia sabotaży przez polskie organizacje konspiracyjne, jak ich 
dokonano wówaas w innych miejscowo
ciach. Dnia 26 maja 1941 r. od godz. 3,00 
gestapo lormbkie przy pomocy miejscowych sil policyjnych aresztowało w Cheł- 
mży 64 członków polskiego ruchu oporu 6t . Przwieziono ich do Torunia, a stamląd 
po tygodniu do 13ydgoszczy, gdzie gestapo torturami starało się wydobyć od aresz- 
towanych zt:/mmia, Kilku aresztowanych zmarło w Bydgoszczy w trakcie 
Iedzt- 
wa, innych za
 wysłano do obozów koncentracyjnych 62 . Sporadyczne aresztowania 
następowały i w następnych latach, 
We wrze
nia 1944 r. okupacyjne władze niemieckie na Pomorzu Gdańskim 
rozpoczęły przygotowiUlia do ewakuacji łudzi i dóbr materialnych przed zbliżają- 
cym się frontem. W Toruniu powołano specjalny sztab mający za zadanie przygo- 
towanie i przeprowadzenie ewakuacji mi;tsta i powiatu. Dla Chełmży plan przewi- 
dywał ewakuację ludno
ci do Kamienia Krajel'iskiego, jednak w grudniu zmieniono 
ten wariant i wyznaczono Nakło, Mienie ruchome stopniowo wywożono. Wostat- 
niej fazie w Chcłmży mialo pozostać jedynie około 200 osób z zadiUliem ochrony 
miasta i ewentualnie zniszczenia pozostałego jesL.cze mienia przed wkraczającymi 
wojskami radzieckimi. Ostatecznie jedynie większość Niemców opu
ciła miasto. 
Wojska radzieckie wkroczyły do Chełmży 24 I 1945 roku 63 , 


214
>>>
Chełmża w latach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


Przypisy 


I W. Jastrzębski, J. Sziling, Okupacja hitlerowska na Pomorzu Gdańskim wlatacll 1939-1945, 
Gdańsk 1979, s. 46 i n. 
2 Archiwum Państwowe w Toruniu (dalej cyt. AP-Toruń), Akta miasta Chcłmży z lat 1939-1945 
(dalej cyt. AmCh 1939-1945), sygn. 3352. 
3 Tamże. 
oJ Tamże, sygn. 3354; AP-TorUJi, Akta miasla Torunia z lal 1939-1945 (dalej cyt. AmT 1939- 
1945), sygn. 1098; AP-Toruń, Starostwo Powiatowe w Toruniu z lat 1945-1950 (dalej 
cyt. SPT 1945-1950), sygn. 29; Gemeinde- und Wohnplalzlexikon des Rcichsgaues 
Oanzig-Westpreussen, Oanzig 1944, 
5 AP-TorUJi, AmCh 1939-1945, sygn. 3352. 
6 Tamze, Starostwo Powiatowe w Toruniu z lat 1939-1945 (dalej cyt. SPT 1939-1945), sygn. 7. 
7 Tamie. AmCh 1939-1945, sygn. 3312. 

 W sierpniu 1940 r. - inspeklor miejski Kriiger. 
9 W sicrpniu 1940 r. - sekrctarz miejski Kiihne. 
10 AP-Toruń, AmCh 1939-1945, sygn. 3312. 
I I Tamże. Brak pełncj infonnaCji o obsadzic usobowej poszczcgólnych referatów; z zachowa- 
nych matenałów mOLl1a podać, iż urząd opieki społecznej, klórym kicrował starszy sek- 
relarz micjski George, zatrudniał w lutym 1941 r. pięciu pracowników (prawdopodobnie 
wszyscy byli - jak na lo wskazują nazwiska - Polakami). 
12 AP-Toruń, SPT 1939-1945, sygn. 3. 
l3 Tamże. 
14 Tamze. Początkowo pełna nazwa brzmiała: Kommando der SChulzpolizei - Oienstabteilung 
Kulmsee. 
15 Tamże. 
16 Tamże, sygn. 3 i 4; tamże, AmCh 1939-1945, sygn. 3332. 
t7 Tamże; "Thorner Freiheit" z lat 1939-1944; Organisationsbl/ch der NSDAP - 1943, Miinchen 
1943. 
18 AP-Toruń, AmCh 1939-1945, sygn. 3332; lamże SPT 1939-1945, sygn. 3 i 4. 
19 Por. K. Leszczyński, Dzialalność Einsatzgmppen policji bezpieczelistwa na ziemiach polskich 
w 1939 r. w świetle dokl/mentów, [w:] Biuletyn Glownej Komisji Badania Zbrodni Hit- 
lerowskich w Polsce, Warszawa 1971, t. 22, passim. 
20 D. Bojarska, Selbstsclllltz w Okręg'l Gdańsk-Prusy Zachodnie, [w:] Biuletyn Gł6wnej Komisji 
Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1979, t. 29, s. 137 i n.; T. Jaszow- 
ski, Cz. Sobecki, Niemy świadek. Zbrodnie hitlerowskie w torllliskim Forcie VII i w lesie 
Barbarka, Bydgoszcz 1971, s. 14 i n. 
21 AP-Toruń, AmCh 1939-1945, sygn. 3332. 
22 Rejestr miejsc i faktów zbrodni popelnionych przez okl/panla hitlerowskiego na ziemiach pol- 
skicll w latach 1939-1945. Województwo toruńskie, Warszwa 1983, s, 22, 50 i 56, 
23 J. Sziling, Jesiełi 1939. Dokumentacja pierwszych miesięcy okupacji niemieckiej IIQ Pomorzu 
Gdllliskim, Toruń 1989, s. 82-87. 
24 Ks. W. Gajdus, Nr 2099R opowiada, Kraków 1962, s. 13-14. 
25 Tamże, s, 14-18; T. Jaszowski, Cz. Sobecki, Niemy świadek, Ds. 48. 


215
>>>
J. Sziling 


26 T. Jaszowski, CZ. Sobecki, Niemy 'wiadek, s. 42 i n,; W. Jastrzębski, Terror i zbrodnia, 
Warszawa 1974, s. 170 in. 
27 M. E. Jezierska, Transporry więvJiów Fortll VII w Toruniu do SIIIII/wfll, (w:] SllIlIhoff. Zeszyty 
Muzeum, z, 4/1981, s. 166-171. 
28 AP-Toruń, SPT 1939-1945, sygn. 3 i 4. 
29 Tamte, 
30 Por. W. Jastrzębski, J. Sziling, Okupacja, s. 141 i n. 
31 AP-Toruń, SPT 1939-1945, sygn. 3 i 4, 
32 Tamże, sygn. 4. 
:n Tamże, sygn. 3. Z Torunia odlr.msportowano ich do Generalnego Gubernatorstwa. 
34 Tamże. 
35 Tamż
, Por. AP-Toruń. SPT 1945-1950, sygn. 81. 
36 K. M. Pospiesza Iski, Hillerowskie "prawo" ok/lpacyjne w Polsce, Wybór dokumenlów, 
Część I: Ziemie ..wcielone", Poznań 1952. s. 119 i n.; por, W. Jastrzębski, J. Sziling. 
Okupacja, s, 160 i n. 
37 AP-Toru'l, SPT 1939-1945, sygn. 4. 
38 E. Ogłoza, Pomorze pod okupacją niemieckq w lalaclz 1939-1945. Fragmelll lonl1fski, Toruń 
1945, s. 54-55. 
39 Tamże, s. 57. 
40 AP-Torun, SPT 1945-1950, sygn. 81 i 88. 
41 Tamzc, sygn. 221. 
42 AP-Tonul, SPT 1939-1945, sygn. 3. 
43 Por. AP-Torml, ArnClt 1939-1945. sygn, 3308 i 3315. 
44 AP-Toruń, SPT 1939-1945. sygn. 3. 
45 Tamze, sygn. 3 i 4. 
46 Tamże, sygn. 3. 
47 Tamte. 
48 AP-Torml, SPT 1945-1950, sygn. 135; Elenchus omnium ecclesiarum necnon universi cleri 
Ditx:esis Culmensis pro Anno Domini 1939. Pelplin 1939; Personal-Schematismus der 
Diozesen Danzig und Kulm, Danzig 1941; ks. W. Jacewicz, ks. J. Woś, Martyrologium 
polskicgo duchowieństwa rLymskokalolickiego pod okupacją hitlel'Owską w latach 
1939-1945, WarsLawa 1977, z. II. 
49 Personal-SchemalJsmus, s. 37, 
50 J. Sziling, Polityka okupanta hitlel'Owskicgo wobec Kościoła katolickiego 1939-1945. Poznań 
1970, s, 122 i n. 
51 Tamż
; K. M. PospieszaIski, Polska pod niemieckim prawem 1939-1945, Poznań 1946. s. 
174-175. 
52 AP-Toruń, SPT 1939-1945, sygn. 3. 
53 Wzmianki o organizacjach konspiracyjnych w Chełmty w: K. Ciechanowski, Ruch oporu na 
Pomorzu Gdańskim 1939-1945, Warszawa 1972; A. Gąsiorowski, Geneza i początki 
ruchu oporu na PomorLu Gdatlskim, Gdańsk 1991; T. Jaszowski, Gestapo w walce z ru- 
chem opoJU nad Wislą i Brdą, Bydgoszcz 1985; Walka podzicmna na Pomorzu w latach 
1939-1945, pod red. J. Szilinga, Toruń 1990. 
54 Fundacja ..Archiwum Pomorskie Armii Kro1jowej" w Toruniu, M-291 i M-292; AP-Toruń, 
Zbior fotografii, opracowanie A. Boguckiego pl. Materiały hisloryczne dotyczące człon- 
ków podziemnej organizacji wojskowej braci Antoniego i BJ'Onisława Kęsików działają- 


216
>>>
Chełmża w latach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


cych w Chełmży w czasic drugiej wojny światowej. Dokumcnty za lata 1938-1950, 
Bydgoszcz 1988. takic załączona relacja Alfonsa Majewskiego. 
55 E. Zawacka. Szkice z dziejów Wojskowej Służby Kobiet. Toruń 1992. s. 237; K. Komorowski, 
Konspiracja pomorska 1939-1947. Leksykon, Gdańsk 1993. s. 92. 
56 A. Gąsiorowski. Geneza. s. 87, 
57 Fundacja ..Archiwum Pomorskie Armii Krajowcj" w Toruniu. M-185, opracowanie Bogusła- 
wa Obiegałka; A. Gąsiorowski, Geneza. passim, 
58 Zob. K. Ciechanowski. Rllch OpOrll, s. 114 i 147; T. jaszowsla, Gestapo, s. 102. 
59 Okręg Pomorze Am/ii Krajowej w dokuli/elitach 1939-1945, wyd. B. Chrzanowski, A. Gąsio- 
rowski, J. Sziling, Torun 1991, passim. 
60 AP-Tortui, SPT 1939-1945, sygn. 3. 
61 Tamże, sygn. 4, WilIer w sprawozdaniu z 4 czcrwca podaje, że areszlowano 64 osoby. nato- 
miast w sprawozdaniu z 9 czerwca - 61 osób. Prawdopodobnie wśród arcsztowanych w 
1941 r. członków ruchu oporu było 3 Volksdeutschów, jak podaje sprawozdanie gestapo 
w Bydgoszczy z 6 XII 1941 r. ci trzcj Niemcy chcieli ..ubezpieczyć się" na dwie strony. 
ponieważ nie byli przekonani, iż Niemcy wygrają wojnę. 
62 Tamże. 
63 AP-TorU/1, Akta m. Torunia z lat 1939-1945, sygn. 312 i 313; B. Dolata, Wyzwolenie Polski 
1944-1945, Warszawa 1971, s. 363, 


Aneks 
Wykaz pomordowanych mieszkańców ChełlllŻY w latach okupacji niemieckiej 
1939-1945 (niepelny) 


Nazwisko i imię Zawód Data aresz- Data i miejsce śmierci 
towania 
Ast Józef zegarmistrz X 1939 1939, Barbarka 
Bajger (lub Beyger) Władysław ślusarz-mech. 26 V 1941 20 VIII 1941, Bydgoszcz 
Banaszewski Jan (lub Józef) robotnik X 1939 1939. Barbarka 
Barczak rolnik 1939 1939. Barbarka 
Barczyński Bolesław kowal 1939 1939, Barbarka 
Bartkiewicz Bronisław robotnik 1l III 1941 5 111942, Bydgoszcz 
Beszczynski Edmund robotnik 14 IV 1940 11 VII 1942, Mauthausen 
Boldt Jerzy sekretarz adwok. 1939 1939, Barbarka 
Bonin Antoni nauczyciel 17 X 1939 V 1940, Stutthof 
Borus Klemens zawiadowca 1l III 1941 3 VI 1942, Bydgoszcz 
stacji 
Brzeski Franciszek prac. cukrowni X 1939 1939, Barbarka 
Brzeski Jan koszykarz, radca 17 X 1939 1939, Barbarka 
miejski 
Brutkiewicz Stanisław betoniarz 26 V 1941 1945, Buchenwald 
Brzezicki Franciszek robotnik ' 11 III 1941 l II 1942 Bydgoszcz 


217
>>>
1 
I 


J. Sziling 


Nazwisko i imil[ Zawód Data arcsz- Data i miejscc śmicrci 
tuwania 
Dudzikowski 1939 
Duntkowski Dolesław robotnik 26 V 1941 1944, miejsce nieznane 
Dunikowski Jan palacz 26 V 1941 26 VI 1941, Bydgoszcz 
(lub 23 XI 1941) 
Burzyóski Stanislaw 9 IX 1939, Pluskowęsy 
Cebulak Mieczysław ślusarz l VI 1941 8 XI 1942, Oświęcim 
Celarek Andrzej uczell 2 II 1942 1945,Oachau 
Chętkowska Jan. 
Chojnacki Kazimierz ogrodnik Bydgoszcz 
Chrzanowska Anna 1942, Toruń 
Chrzanowski Konrad prac, cukrowni Bydgoszcz 
Cieślióski Franciszek prac. cukrowni Bydgoszcz 
Ćwikliliska Maria 19 X 1939, Las Szpęgawskl 
Ćwikliński Władysław mierniczy 11 III 1941 25 VI 1943, Oświęcim 
Oejewski Stanisław czeladmk mur. 4 V 1942, BydgoszcL 
Ocmel Otto rubotnik 1939 1939, Darbarka 
Oemski AlujLY ślusarz Bydgoszcz 
OepcLYllski Antoni nauczyciel 17 X 1939 31 VII 1940, Mauthausen 
Oon.rrska Klara 1939, Barbarka 
Oonarski Karol meliorant 26 V 1941 22 III 1943, Bydgoszcz 
Dondalski Benedykt robotn:k 26 V 1941 23 XI 1941, Bydgoszcz 
Orogowski Franciszek kupiec 26 VIII 22 J 1942, Bydgoszcz 
1941 
Or6żniakiewicz Mich. urzędnik 10 IV 1940 3 V11940, Orauienburg 
Orygalski Antoni robotnik 9 IX 1939 19 IX 1939, Falęciu 
Oullin Edmund nauczyciel 17 X 1939 data niezn., Mauthasen 
Etmallski Edmund krawiec Bydgoszcz 
Ewerl DCII:dykt prac. cukrowni Bydgoszcz 
EweJt Franciszek kowal X 1939 1939, Barbarka 
Farbacik B.1Zyli kolejarz data niezn., DydgoszcL 
Fiałkowska Genowefa 1939 1939 


218
>>>
Chelmza w latach okupJcJI niemieckiej (1939-1945) 


Nazwisko i imi.. Zawód Data aresz- Data i miejsce śmierci 
towania 
Gierszewski Józef nauczyciel zginął tragicznie w VINII 
1943 r. 
Glarna Benedykt ślusarz 26 V 1941 1945, Buchenwald 
Grabowski Anaslazy robotnik 26 V 1941 17 VI 1942, Oświ
cirn 
Grabowski Tadeusz robolnik 17 VI 1942 Stutthof 
Grosz Edmund prac. cukruwni Bydgoszcz 
Grzankowski Kazimierz torowy PKP 29 VI 1942 2 X 1942, Kowróz 
Grzonkowski Konrad ślusarz 18 I 1942, Bydgoszcz 
(lub Bernard) 
Hapke Józef robolnik 26 V 1941 15 VII 1942, Stutthof 
Ingramn Michał rolnik 5 V 1942, Bydgoszcz 
Izdcbski Zygfryd murarz 25 III 1941 1944, Gusen 
Jabłoński Adam robotnik 1939 1939, Barbarka 
Jagielski Paweł prac. cukrowni Bydgoszcz 
Jagos.lCwski Antoni ślusarz 7 VI 1942, Bydgoszcz 
Jaruszewski Alojzy robotnik 7 XII 1939 24 I 1940, Chełmża 
J askólski Henryk nauczyciel XI 1939, Barbarka 
Jeżewska Helena robotnica 1939, Barbarka 
Jopek 1939, Barbarka 
Juchtowski Józef maszynista 26 V 1941 29 XII 1941, Bydgoszcz 
Juchtowslu Ludwik ślusarz 11 III 1941 28 VII 1942, Bydgoszcz 
lub Oświęcim 
Jurkiewicz Alłons krawiec 28 IV 1942 8 II 1943, Koronowo 
Jurkiewicz Władysław malarz 26 V 1941 19 X 1942, Oświęcim 
Kaczmarczyk Włodzimierz adwokat 1939 1939, Barbarka 
Kąklewski (lub Kąkolewski) robotnik 1939 1939, Barbarka 
Maksymilian 
Kamiński Józef robotnik Bydgoszcz 
Kaniewski Józef sekr. gminy 1939 1939, Barbarka 
Kannenberg Jozef listonosz 26 V 1941 30 XII 1941, Bydgoszcz 
Karczewski Aleksander kupiec 26 III 1942, Bydgoszcz 
Karczewski Alfons 1939, Las Szpęgawski 
Kalwat Witold Oranienburg 


219
>>>
J. Sziling 


Nazwisko i imię Zawód Data arCSL- Data i miejsce śmierci 
tuwania 
Kaszubowski Józef kołodziej 23 IV 1940, Bydgoszcz 
Katlewski Jan robotnik 11 III 1941 N 1945, Dachau 
Kr,;sik Antoni robotnik 26 V 1941 13 VIII 1942, Oświęcim 
Kęsik Bl'Onisław dekarz 26 V 1941 NN 1945, na barkach z 
obozu w Ncuengarnme 
Kieszkowski Teofil ślusarz 26 V 1941 24 VII 1942, Oswięcim 
Klassen Rerom'd 1939 1939, Barbarka 
Komowski Norbert dl'Ogerzysta 1939 1939, Bm'barka 
Konkulewski Joachim ksiądz 21 Xl 1939 l V111940, Sachsenhausen 
Korth Anioni l'Obotnik 16 IX 1939 16 IX 1939 
Kosicki Jan l'Obotnik 26 V 1941 5 VIII 1942, Oświęcim 
Krawczyk Józef nauczyciel 17 X 1939 1940, Stutthof 
Krawiczyński Alojzy elektryk Oświęcim 
Krupecki Anastazy (lub Antoni) kupiec 1939 1939, Barbarka 
Krutyński Alojzy prac. cukrowni Bydgoszcz 
Krzywdzi1iski Józef palacz l VI 1941 30 VI 1942, Oświęcim 
Krzyżykowski Franciszek I'Ol1lik V 1941 data niczn., Bydgoszcz 
Kuczyński Bronisław robotnik 29 XI 1939 29 Xl 1939, Chełm:ta 
KUhnbaum Stanisław urzędnik PKP 11 III 1941 21 XI 1942, Oświęcim 
Kulpiliski Edmund mechanik 11 III 1941 29 VI 1942, Oświęcim 
Kurcz Maksymilian pracownik Bydgoszcz 
cukrowni 
Kurowski Botysław aplikant sądowy 1939 1939, Barbarka 
Kus Jan urzędnik skarb. 3 II 1941 5 Ił 1942, Bydgoszcz 
Kwiatek Ignacy kowal 26 V 1941 16 l1l 1942, BydgoszcL 
Kwiatkowski Józef prac. cukrowni Stutthof 
Lcśnicwicz Wiktor insp. sLkolny, 17 X 1939 1939, Bm'barka 
wiceburmistrz 
Lewanduwski Franciszek ogrodnik 26 V 1941 18 II 1942, Bydgoszcz 
Lewmldowski Jan l'Obotnik 11 III 1941 27 111942, Bydgoszcz 
Lewandowski Jan 1941, w Saksonii 
Lewandowski Leon robotnik 11 III 1941 23 11 1942, Bydgoszcz 


220 


........
>>>
Chełm:ta w latach okupacji niemieckiej (1939-1945) 


NazwIsku I imię Zawód Data aresz- Uata I miejsce śmierci 
towania 
Lewandowski Szczepan robolnik 22 III 1943 17 VIII 1943, Hrubieszów 
Lewandowski Zygmunt robotnik 1939 1939, Barbarka 
Liczkowski Konstanty dekarz 23 III 1942, Bydgoszcz 
Linkowski Zygmunt urzędnik 17 I 1945 zginą,ł w czasie 
ewakuacji wIęzIenIa Z 
Bydgoszczy w 1945 r, 
Lipowski Stanisław robotnik 11 III 1941 7 VI 1942, Toruń 
Lisewski Bolesław kolejarz II III 1941 2 V 1942, Bydgoszcz 
Łubkowski Anastazy urzędnik PKP 3 III 1941 31 V 1942, Bydgoszcz 
MackiewIcz Konstanty urzędnik 26 V 1941 6 I 1942, Bydgoszcz 
Majewski robolnik 
Małecki Malian uczeń l XI 1944 
Mączyński Jan Mauthausen 
Meszyński Antoni Edmund robotnik Bydgoszcz 
Mitygowski Alojzy Stutthof 
Monarski Jan nauczyciel 1939 1939, Barbarka 
Nehring robotnik 1939, Barbarka 
Niedzialkowski Ludwik sekr. sądowy 1939 1939, Barbarka 
Nowak Franciszck prac. cukrowni Bydgoszcz 
Nowakowski Henryk ślusarz 26 V 1941 13 Il 1942, Bydgoszcz 
Nowicki Franciszek prac. cukrowni Bydgoszcz 
Nowicki Ludwik ślusarz 26 V 1941 2 XI 1942, Oświęcim 
Nowicki Nikodem 
Olszewski Józef brukarz 26 V 1941 4 VIl 1942, Stutthof 
Olszewski Paweł uczeń 1939 Sachsenhausen 
Orgacki Leon dekarz 1939 21 IX 1939, Pluskowęsy 
Orłowlcz Bemard konduktor PKP 3 III 1941 5 XI 1942, Stutthof 
OUlas rolnik 1939 1939, Barb31ka 
Orzechowski Paweł fryzjcr Slutthof 
Orzechowski Roman Mauthausen 
Oślizło J6zef nauczyciel 17 X 1939 1939, Barbarka 


221 


...... 


-'
>>>
J. Sziling 


Nuzwisko i imi'l :t awód Dutu urcsz- Uata I miejsce 
mlerci 
t()wuniu 
PadJcwski Franciszck robotnik 1939 15 IX 1939, Bielczyny 
Piasccki Władysław robotnik 23 VII 1941. Bydgoszcz 
Podlasiński Bolcsław kamicniarz 4 X 1939 26 X 1939, Zalesie 
Pokrętowska 1939 1939 
Polakowski Bronisław kowal 26 V 1941 lH XII 1941, Bydgoszcz 
Polcyn Maksymilian urzędnik poczt. 26 V 1941 9 II 1942, Bydgoszcz 
Pudlewski Franciszek robotnik 15 IX 1939 Bie1czyny 
Radlcwski Franciszck kupicc 20 III 1940, Bydgoszcz 
Rajewski Bronisław robolnik 10 III 1943 3 V 1943, Stutthof 
Raszcja Franciszek robotnik 9 V 1942, Bydgoszcz 
Rejnowski Franciszck policjant Mauthausen 
Rulkowski Jan robotnik 26 V 1941 Bydgoszcz 
Rydlewski Franciszck 
Sakicwicz Edward robotnik 1939 1939 
S.łkowski Feliks krawicc 15 VI 1942, Bydgoszcz 
Sakowski Hicronim kowal 20 V 1942 Oświęcim 
Sakowski Józef kamieniarz 26 V 1941 16 III 1942, Bydgoszcz 
Sakwiliski Franciszek cmeryt. wojsk. 1939 1939, Barbarka 
Sawicki Stanisław robotnik 10 VIII 
1943 
Schucnhofer Roman nauczyciel 17 X 1939 1942, Slullhof 
Schroder Alojzy 12 XII 1939 
Scrocki Władysław krawiec 1939 1939, Barbarka 
Sielski Erwin urzędnik pol. 10 IV 1940 30 VII 1942, Mauthausen 
Sielski Maksymilian mcchanik 14 X 1939 14 X 1939 
Sicmieniecki Bolesław lokarz 26 V 1941 29 XI 1942, Oświęcim 
Siemicniecki Ignacy 1941, w Saksonii 
Siudziński Lech 
Sobierajski Jan robotnik 1939 1939, Barbarka 
Stawski Feliks urzędnik 10 IV 1940 31 I 1941, Gusen 
Stcncel Oskar mechanik 26 V 1941 23 Vlll 1942, Oświęcim 
Stęplcwski Jerzy lekarz 1939 1939, Barbarka 


222
>>>
ChełmLa w latach okupacji niemieckiej (l939
1945) 


Nuzwisku i imi" Zuwód Hutu urcsz- Dutu i miejsce śmierci 
tuwuniu 
Slrąkowski Gdańsk 
StJ'Lyzcwski Feliks 
Strzyżowski Stanisław adwokat 1939 1939, Barbarka 
SzczepaJJski Jan ślusarz 25 IX 1942 20 IV 1943, Majdanek 
Szczcpański Leon kupiec 1945, Stutthof 
Szczot Franciszck Stutthof 
Szczutkowski Szczcpan n1bolnik 28 I 1942, Bydgoszcz 
Szkotnik Ignacy robotnik 1939 1939, Barbarka 
Szulc Feliks kupiec 10 IV 1940 24 IX 1941, Gusen 
Szutkowska Stanisława 1939 1939, Barbarka 
Szyjkowski Władysław adwokat 1939 IV 1940, Stutthof 
Szymański Alojzy urzędnik kol 19 11 1941 25 VIIl 1942, Oświęcim 
SzymaIlski Feliks wojskowy 24 IV 1941 7 VIIl 1942, Slutthof 
Tejkowski Józef robotnik 11 III 1941 16 III 1942, Bydgoszcz 
Torbasik Bazyli maszynista 21 11 1942, Bydgoszcz 
TrzcilJski Zygfryd Dachau 
Warszcwski Leon kupiec 1939 1939, Uarbarka 
Weincrt Franciszka 1941, w Saksonii 
Wcredycki Antoni kicrowca 10 VI 1942, Bydgoszcz 
Wicrzbicki Jan piek.lrz 11 X 1944 
Więckowski Stanisław prac. umysł. 1939 1939, Darbarka 
Winiarski Bolesław ślusarz 26 V 1941 16 VII 1942, Oświęcim 
Wiśnicwski Antoni robolnik 1939 20 IX 1939, Dielczyny 
Wiśnicwski Antom elcktromontcr 11 III 1941 16 l 1942, Stutthof 
Wiśniewski Bolesław kowal 1939 1939, Darbarka 
Wiśniewski Julian sekrctarz miejski 1939. Barbarka 
Wiśnicwski Maksymilian robotnik 25 X 1944, Buchenwald 
Wolski Bolcsław aptekarz 
Wózek Feliks rolnik 1939 6 IX 1939 
Zabłożny J. kolejarz 3 1lI 1941 19 VIII 1942, Stutthof 
Zacharek Jan ślusarz 26 V 1941 1944, Gross-Rosen 
Zagacki Aleksandcr kolcjarz Stutthof 


223 


..ł.... 


-
>>>
J. Sziling 
Nuzwisko i imię Zuwód Uata arCSL- Uała i micjscc śmicrci 
towania 
Zaklikowski Alfons robotnik 17 V 1942, Bydgoszcz 
Zakrzewski Leon 13 III 1942, Bydgoszcz 
Zell Franciszek prac. umysł. 1939 20 IX 1939, Chcłnua 
Zielniewski Leon murarz 19 II 1941 14 III 1943, Oświęcim I 
Zieliński Józef robotnik 11 III 1941 15 VIII 1942, Oswięcim 
Żmich Franciszek nauczyciel 17 X 1939 X 1939, Barbarka 


Nazwiska powyzsze ustalono na podstawie następujących źródeł archiwalnych i publikacji: 
Archiwum Państwowe w Toruniu. Starostwo Powiatowe w Toruniu 1945-1950. sygn. 28. 81 i 82: W. J..ce- 
wicz. J. Wos, M{lrtyrologilllll po/
'kieg{ dlldlOwie,istwa rzymskokatolickiego pod okllP{lcjq hitleroll'skq w I{I- 
wch1939-19-15, Warszawa 1977, z. II; W. JastrLębski. Terror i zbrodl/i{l, Warszawa 1974; T. Jaszowski, Cz. 
Sobecki. NielllY świadek. Zhrodl/ie hitlerowskie w torllliskilll Forcie Vll i w lesie B{lrbark{l, Bydgoszcz 1971; 
M. E. Jezierska. Stmcelu w obozie Stlltrhof Iw:) StlIlIIwf. Zeszyty Muzeum, Wroclaw-WarsZdwa-Kraków- 
Gdańsk-Łódi 1987, z. 7, s. 79-202; H. S. Kamiński, Losy '1LIllczycieli i pracOłl7lików oś"iat)' miasw Tonmi{l 
i pOWiatu tormiskiego wlatad. wojll)' 1939-19-15, Rocznik Toruński, Toruń. t. 20. 1991; Rejestr miejsc 
i fa/..tów Zbrodl/i popellliollych przez okup,m'a hitlerows/..iego lIa ziemiach polskich w I"tad, 1939-19-15. 
Województwo toru,iskic. Warszawa 1983; Szpęgawsk. Z IIlL1rtyrologii mies-Jaricó... Kociewi{l, Gdynia 1959. 


.....
>>>
EUGENIUSZ LEWANDOWSKI 


Chełmża w latach 1945-1985. 
Zagadnienia gospodarcze i społeczne, 
oświata i kultura 


1. Wyposażenie urbanistyczne i komunalne 


p o wyzwuleniu władze miejskie stanęly przed trudnymi problemami 
odbudowy i rozbudowy zakładów użyteczności publicznej oraz 
konserwacji i modernizacji często wyeksploatowanych i starzejących się urządzeń 
komunalnych. Brakowało jednak środków. Budżet miasta wykazywał stały deficyt, 
który zmuszał władze do star.Ulia się o pomoc i dodatkowe źródła finansowe 
z zewnątrz. Uzyskiwane środki wystarczały zazwyczaj na bieżące "łatanie dziur", 
a nie prowadzenie perspektywicznej polilyki inwestorskiej i remontowej. Dlatego 
też podstawowe urządzenie komunalne niezbędne dla prawidłuwego funkcjunowa- 
nia miasta, jak wodociągi i kanalizacja bez nalcLytej konserwacji, remontów i roz- 
budowy ulegały sukcesywnemu zniszc/l'niu. Nie mogło być inaczej, skoro sieć 
wodociągowa i kanalizacyjna oddana do uLytkll w 1905 roku, a przewidLiana na 
5 tys. mieszkańców, służyła dużo więksLej ich liczbie przez prawie osiemdziesiąt 
lat bez poważniejszej rozbudowy i modernizacji. Podjęta pod konicc lat siedem- 
dziesiątych wymiana kołektora wodno-ściekowego oraz roLbudowa ujęcia wody 
pitnej nic była jeszcze w połowic lat usiemdziesiątych całkowicie sfinalizowana. 
ZeUlim uruchomiono w Chełmży sieć gazu ziemnego, funkcjonowała stara sieć 
gazowa, także z 1905 roku o dlugu
ci 11,77 km. Gazownia miejska była jednym 
L tych Lakladów komunalnych, który w życiu miasta odgrywał istotną rolę. Oprócz 
gazu produkowała także koks i smołę. Produkcja ta dla przykładu w 1965 r. wyno- 
sila: 712 (X)O m 3 gazu, 1174 ton koksu, 59,7 ton smoły. Nie była ona w stanie 
jednak w pełni pokryć wzrastających potrzeb mieszkańców miasta, ponadto 
w znacznym stopniu zatruwała naturalne 
rodowiskol. Gaz węgłowy zast.ij)iono 
w mieście gazem ziemnym przewodowym. W odróżnieniu od wielu tej wielkości 
i rangi miast, Chełmża została wyposa;iona w dość gęstą sieć gaLOd.tgu. W 1985 
roku korzystało z gazu zienmego 67,2 % micszkańców miasta, Dzięki istnieniu na 
terenie Chełmży rejonowej dystrybucji hezprzewodowego gazu cieklegu propan- 
butem, duża CLęŚĆ gospodarstw rodLinnych zaopalrywana jest w gaz pochodzący 


225
>>>
E. Lewandowski 


z wymiennych butli gazowych. Ilość obywateli korzystająca z tego rodzaju gazu 
wynosiła w 1985 r. - 176. 
Przy dużych wysiłkach władz miejskich i samych mieszkańców ulęgła popra- 
wie elektryfikacja miasta, obejmuje ona obecnie wszystkie budynki znajdujące się 
w granicach miasta. Sukcesywnie też poprawiało się o
wietlenie ulic. W latach 
sześćdziesiątych zniknęły ostatnie uliczne latarnie gazowe. Dopiero jednak w latach 
osiemdziesiątych nastąpiła w mieście wymi,ma sieci przewodów elektrycznych 
z napowietrznych na podzienme. 
Ulice ChełffiŻy oraz wszystkie drogi objazdowe i wyjazdowe z miasta posiadają 
nawierzchnię twardą w większości pokrytą tzw. s mołówką, Stan ulic (dróg i chod- 
ników) pod względem równości i czystości będący dumą przedwojennych miesz- 
kańców miasta, po wojnie przez całe lata pozostawiał dui:o do życzenia. Szczegól- 
nie ostatnie lata przyniosły znaczne pogorszenie. Przyczyną były ciągłe rozkopy 
dróg i chodników nie zawsze skoordynowane ze wszysLkimi wykonawcami, spo- 
wodowane zmianą kolektora wodno-ściekowego, nowymi przyłączami gazu i wo- 
dy do budynków, a prLede wszysLkim niesolidnym wykonaniem napraw nawierz- 
chni dróg i chodników, 
Jednym z elementów wyposażenia komunalnego kai:dego miasta jest stan po- 
wierzchni zielonej: parków, zieleńców, skwerów, trawników. W tym zakresie trud- 
no mówić o jakiejkolwiek poprawie, Srodowisko naturalne miasta i okolic w ostat- 
nich dziesięcioleciach ulegało ciągłej dewastacji, na co wpływ miał dalszy rozwój 
przemysłu, zaniecLyszczenia komunalne oraz niezadowalająca dbałość lokalnych 
władz oraz wszysLkich mieszkańców. Kosztem budownictwa nie tylko mieszkanio- 
wego zmniejszyła się w ostatnich latach ilość i powierzchnia miejskich skwerów. 
Przez nierozwagę władz administracyjnych i bezmyślność ludzką zdewastow,my 
i przetrzebiony został park miejski malowniczo położony nad Jeziorem Chełmżyń- 
skim, 
Zagrożeniem dla środowiska naturalnego w mieście oraz okolicy staje się brak 
lokalnej oczyszczalni ścieków przemysłowych i komunalnych. Funkcjonująca do 
połowy lat siedemdziesiątych mechaniczna oczyszczalnia ścieków komunalnych 
nie była w stimie "odbierać" coraz większej ich iło
ci. Aktualnie ścieki komunalne 
i przemysłowe piętnastotysięcznego miasta odprowadzane są urządLenian1i melio- 
racyjnyn1i do rzeki Fryby (Browiny), a w końcu do Wisły, Część z nich niestety 
trafia także do miejscowego jeziora, powodując lokalne zagrożenie ekologiczne. 
Brak oczyszczalni wpływa na szybkie zanmlenie kanałów melioracyjnych, a tym 
samym wyłączenie z uprawy okolicznych podmokłych ziem uprawnych. 
Srodowisko naturalne zatruwane jest również przez cały szereg lokalnych ko- 
minów: od kon1inów Kombinatu Cukrowniczego, miejscowych zakładów pracy, 
lokalnych kotłowni osiedli Spółdzielni Mieszkaniowej po kominy budynków 
mieszkalnych. Chełmża nie posiada miejscowej ciepłowni, do której można byłoby 
podłączyć większość zakładów pracy i budynków mieszkalnych. Od dłui:szego cza- 
su rozważana jest możliwość dalszego wykorzystania mocy ciepłowniczej Kombi- 
natu Cukrowniczego i przekazania nadwyżek do osiedli mieszkaniowych, 


226
>>>
Chełmza w latach 1945-1985 


Stan chełmżYl1skich urządzeń komunalnych w 1l)
5 roku ilustruje poniższe zes- 
tawienie 3 . 
l, Długość sieci wodociągowej rozdzielczej - 25,6 km, obejmuje 97,8% miesz- 
kańc6w
 
2. Długość sieci k,malizacyjnej rozdziełczej - 9,4 km, obejmuje 83,8% miesz- 
kańców
 
3. Długość sieci gawwej rozdzielczej - 14,4 km, obejmuje 67,2% mieszkań- 
ców
 
4. Długość ułic - 30,5 km; 
5. Łączna powierzchnia p,uków, skwerów i zieleni osiedlowej - 17,3 ha 
Istniejące Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Chel- 
mży jest odpowiedzialne za część urządzeń komunalnych w mieście, Powstało ono 
w styczniu 1952 roku z fuzji Miejskiego Zarządu Budynk6w Mieszkalnych i Miej- 
skiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej. W trakcie swej działalności 
przechodziło szereg reorganizacji. Przedsiębiorstwo działało jako samodzielne do 
1977 roku. W 1978 r. weszło w skład Rejonowego Przedsiębiorstwa Gospodarki 
Komunalnej i Mieszkaniowej w Toruniu jako zakład na ogranicwnym rozrachun- 
ku, Dnia l października 1981 roku RPGKiM w Toruniu rozwiązano i w Chcłmży 
powołano ponownie samodzielne przedsiębiorstwo podporządkowane naczelnikowi 
nllasta. Powyższe znliany organizacyjne w minionych latach nie wpłynęły pozy- 
tywnie na jakość świadczonych usług komunalnych. 
W połowie lat osiemdziesiątych do statutowych obowią7k6w PGKiM należało 
letnie i zimowe oczyszczanie miasta, wywóz nieczyslości slałych i płynnych, dys- 
trybucja gaLu prop.m-butan, usługi pogrzebowe, (\bsługa urządzeń komunalnych 
w mieście (zieleń oraz naprawa ulic i chodników), usługi hagai.owe, utrzymanie 
szaletów miejskich, administracja p,u 1 ,twowymi 7asobami mies7kaniowymi. 
W przesfłości prLedsiębiurstwo realiLOwało dfialalność usługuwą w brani:y komu- 
nalnej taki:e w innych dziedzinach, jak: wodociągi i kanali7acja oraz gazownictwo 
przewodowe. Decyzjanli władz zwierzchnich dLiałalność ta wstała przekaLana 
specjalistycznym przedsiębiorstwum Torunia, tj. WPWiK w 1974 r. oraz zakJadum 
gazowniczym (w 1971 roku), 
Przez cały okres działalno
ki PGKiM nie było w stanic sprostać rosnącym 0- 
czekiw,mium mieszkmków w zakresie ciągłej poprawy usług komunalnych, Od 
samego począLk:u poprawnie funkcjonowanie przedsiębiorstwa ogranic7ają środki 
fin,Ulsuwe, jakimi dysponuje miasto, nie przystosowana do potrLeb baza bez spec- 
jalistycznego zaplecza warszlatowego i magazynowego. zdekapitaliwwany spr fęt, 
w tym samochoduwy labor specjalislyczny. Specyfiką pracy w prLedsiębiorstwie 
oraz tradycyjnie jui: niskie i'arobki nie pofwałają na i'alrudnianie kadry o wysokich 
kwalifikacjach i przygolow,Uliu zawodowym. co pugłębia je
Lcze trudności przed- 
siębiorstwa 3 . 
Powyższe informacje z gospodarki komunalnej miasla świadc7ą, że powojenne 
czterdziestolecie nie wniusło lak oCfekiw,mych, radykalnych i znacznych znlian du 


227 


........ 


..J
>>>
E. Lewandowski 



tanu wypusaL.cnia komunalnego i świadczonych usług w tym zakresie w ChełffiŻy. 
Oczekiwania społeczne były tu zapewne dużo wi
ksze niż realne możliwości. 


2. Budownictwo i gospodarka mieszkaniowa 


Optymizmem nic napawa również bliższa analiza hudownictwa w Cheł- 
mży oraz gospodarki mieszkaniowej. Temat ten z uwagi na jego kluczowe znacze- 
nie wymaga szerszego naświetlenia i omówienia. 
Po wyzwoleniu władze miejskie stan
ły przed niezwykle trudnym zadaniem 
rozwiązania problemu mieszkaniowego, pr7ede wszystkim ze względu na niewys- 
tarczającą liczbę mieszkań (problem ten był nabrzmiały w okresie międzywojen- 
nym), wysoki stopień zniszczenia dotychczasowych zasobów miesLkaniowych spo- 
wodowanych wojną i okupacją hitlerowską oraz zdewastowane i prymitywnie 
wyposażone w podstawowe urządzenia sanitarne stare budynki mieszkalne, W 
1945 roku prawie wszystkie budynki na terenie miasta pochodziły z okresu przed 
pierwszą wojną światową, Wymagały one znacznych nakładów finansowych celem 
przeprowadzenia kapitalnych remontów 4 . Katastrofalna sytuacja mieszkaniowa 
przez całe czterd7iestolecie powojenne była jednym z czynników ogronmego nie- 
zadowolenia społecznego, przyczyniającego się w poważnym stopniu obok braku 
pnlfY do systematycznej migracji z ChcłIT1ŻY m10dych ludzi, 
Z licznych raportów sprawozdań i informacji z lat czterdziestych i pięćdziesią- 
tych wynika, iż potrzeby mieszkaniowe Chełmży można oszacować na około 2 tys. 
mieszkań, W tym czasie nigdzie co prawda nie określono konkretnie faktycznych 
potrzeb mieszkańców w tym zakresie. Rejestrowano jedynie wnioski, których ilość 
wynosiła w pierwszym dziesięcioleciu po wojnie od 600-800. Na podstawie liczby 
mieszkańców i wielkości zasobów mieszkaniowych okreśhmo wskaźnik zagęszcze- 
nia osób na l izbę, wynosił on w pierwszych latach po wojnie 1,6-1,7 i był jednym 
z najwyższych w ówczesnym województwie pomorskim. Dla przykładu w 1949 
roku znajdowało się na terenie miasta 578 dumów ffileszkalnych o 6858 izbach, 
a wskaźnik zagęszczenia wynosił 1,60 5 , 
Mimo tak dramatycznej sytuacji do 1957 roku nie powstał w Chełmży żaden 
wielorodzinny budynek mieszkalny, W latach 1945-1950 wyremontowano 45 do- 
mów, w których zamieszkało 700 rodzin. Do 1961 roku (czasu oddania pierwszego 
budynku przez Spółdzielnię Mieszk;miową w ChełffiŻy podstawową formą uzysku 
mieszkań było budownictwo ze środków rad narodowych, dostarczające mieszkań 
dla rodzin znajdujących się w najtrudniejszych warunkach mieszk,miowyCh i nie 
posiadających środków na budowę własnych mieszkań. W tym systemie pobudo- 
wano w Chełmży od 1957 roku do połowy lat osiemdziesiątych 7 budynków miesz- 
kalnych O 220 mieszkaniach. 
Znacznej poprawy warunków mieszkaniowych chełmżan nie przyniosły ani lata 
sL.eśćdziesiąte, ani siedemdziesiąte czy osiemdziesiąte, mimo budownictwa prowa- 
dzonego przez Spółdzielnię Mieszkaniową. Świadczą o tym przytoczone niżej licz- 
by pochodzące z protokółów MRN z lat 1951-1985, W latach 1966-1970 miasto 


228
>>>
Che1mża w latach 1945-1985 


otrzymało 5 bloków na 195 rodzin. Zasoby mieszkaniowe miasta na koniec 1971 
roku wynosiły 3595 mieszkań i 9743 izb skupionych w 616 budynkach mieszkal- 
nych. W latach 1971-1980 oddano 514 mieszkań o powierzchni użytkowej 24.5 
tys. 01 2 . Po okresie dosyć intensywnego budownictwa, chociaż niewspółmiernym 
do potrzeb i oczekiwań społecznych, w latach siedemdziesiątych i w pierwszej po- 
łowie lat osiemdziesiątych, zasoby mieszkaniowe w 1985 roku wyniosły: 4610 
mieszkań, 13 320 izb mieszkalnych o powierzchni użytkowej 210 60301 26 , 
Wysoka liczba nowych mieszkań oddanych do użytku w latach siedemdziesią- 
tych i osiemdziesiątych wpłynl;ła na obniżenie się wskaźnika zagęszczenia miesz- 
kań - z 1,7 osób na l izbę w 1960 roku do 1,15 w 1985 roku. Przez całe Jednak 
czterdziestolecie był on jednym z najwyższych w województwie bydgoskim, póź- 
niej toruńskim. W 1986 roku w Chełn1ŻY był najwyższy wskaźnik w województ- 
wie, wynosił I.I 2 przy średniej wojewódzkiej 1,04. 
Przy omawianiu budownictwa szczególną uwagę zwrócić należy na działalność 
chełmżyńskiej Spóldzielni Mieszkaniowej. Powstała z inicjatywy kilku działaczy 
społecznych (byli wśród nich: B. Tomaszewski, W. Lau, Z, Kukla, Z. Kufel, J. Le- 
wandowski, J, Makowski, Z. Wierzchowski), którzy postanowili w 1959 roku prze- 
łamać dotychczasowy impas w budownictwie chełn1Żyńskim i przystąpić do budo- 
wy mieszkań w systemie spółdzielczym. Dzil;ki nim i późniejszym wieloletnim 
działaniom spółdzielni (warto tu wymienić jeszcze: W. Krajewskiego, W. Barwika, 
A. Kałamarsklt:gu, K. Wilczyńskiego, Cz. Chodynickiego, S. l1orkowskiego) 
miasto uzyskało szereg nowych hloków mieszkalnych. 
Pierwszy budynek powstał na początku lat 60. w centrum miasta na hulwar7e 
nad jeziorem. Do budowy pierwszego osiedla mieszkaniowego spółdzielnia przys- 
tąpiła w 1962 roku. Zlokalizowane zostału korzYSlnie w centrum miasta, w grani- 
cach ulic 19 Października, Sienkiewicza i 
wierczewskiego. Osiedle zaprojektowa- 
ne na 5 bloków mieszkalnych i jeden pawilon h.Uldlowo-gastronomiczny oddano 
ostatecznie 12 grudnia 1973 roku przekazując do zagospodarowania pawilon. Nap- 
ływ nowych członków spowodował przystąpienie do dalszej rozbudowy osiedla 
między ulicą Swierczewskiego i Dzierżyńskiego. Do l kwielnia 1978 roku pows- 
tało na tym terenie 6 bloków o 250 mieszkaniach. W ramach tych prac 31 grudnia 
1974 roku oddanu pod zagospodarowanie drugi pawilon handlowo-usługowy przy 
ul. Dzierżyńskiego (P. Skargi), 
Ze względu na wyczerpanie się możliwości terenowych w centrum miasta hu- 
downictwo post;ulowiono kontynuować w czę
ci miasta za cukrownią przy ulicach 
Krasickiego i Marchlewskiego (kard. S. Wyszyńskiego). W latach ]976-1985 na 
tym nowym osiedlu nazyw.mym "Osiedłem 40-lecia PRL" powstało 6 bydynków 7 , 
Powstałe bloki spółdzielcze nic zaspokoiły wzrastających potrzeb mieszk;mio- 
wych miasta. Nowa forma budownictwa zaczęła cieszyć się coraz większąpupular- 
no
cią mieszkańców. Z roku na rok przybywalo nowych czlonków i kandydatów 
Spółdzielni, a tym samym wydlużał sil; okres oczekiwania na własne mieszkanie, 
który wynosił w latach osiemdziesiątych siedem lat i więcej. 


229 


.....
>>>
E. Lewandowski 


W 19
6 roku Spółdzielnia Mieszkaniowa zrzeszała 1153 członków. w tym 165 
oczekujących na mieszkanie. spośród tych ostatnich 98 oczekiwało na własne "M" 
siedem lat i wi.;cej. W tym czasie Larejestrowanych było 1082 kandydatów na 
członków. a wśród nich 1027 pełnoletnich. w tym 912 z pełnym wkJadem miesz- 
kaniowym, Tego roku Spółdzielnia zarządzała lJ52 mieszk.miami z 2931 izbami 
o powierzchni uL.ytkowej 45 202 m 2 . w których zamieszkiwało 3124 chcłmżan 8 . 
Obok Spółdzielni Mieszk.miowej chcłnUyńskimi wielorodzilmymi 7asobami 
mieszkaniowymi administruje Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Miesz- 
kaniowej oraz Zrzeszenie Prywatnych Właścicieli Nieruchomości. PGKiM w zak- 
resie gospodarki mieszkaniowej zarządzała w 1986 roku 164 budynkami liczącymi 
1366 mieszkań o powierzchni 53 551 m 2 . Była to substancja mieszkaniowa mocno 
przestarzała. gdyż tylko 4 budynki wybudowano po 1960 roku, 7 - pochodzi z lat 
1950--1960 i aż 153 budynki to obiekty wybudow.me prLed 1950 rokiem. z czego 
zdecydowana większo
ć pochodzi sprzed 1 wojny światowej. W wielu z tych 70- 
90-Ietnich budynków nie przeprowadz.mo dotychcLas generalnego remontu, Stąd 
w wyniku ekspenyz Lnaczna ich ilość kwalifikuje się do rozbiórki. Powstuymywa- 
nie procesów dekapitalizacji prowadzi się poprzez remonty bieżące i gruntowne. 
Jednak stan środków oraz brak potencjału wykonawczego w 7I1acznym stopniu 
ogranicza możliwości remontowe, zwłaszcza w ramach remontów gruntownych. 
przy których dodatkowym utrudnieniem jest brak możliwo
d wysiedlenia lokato- 
rów na okres prac, 
Zrzeszenie Prywatnych Właścicieli Nieruchomo
ci w swej działalności napoty- 
ka na podobne trudności. Administruje 56 budynkami. w których znajduje się 551 
mieszkań, Niewielkie środki, jakimi dysponuje zrLeszenie, nic są w st.mie pokryć 
nawet tych najpilniejszych potrzeb remontowych niszczejących i i'dekapitalizowa- 
nych, kilkudziesięcioletnich budynków. 
Skromny st.m zasobów mieszk.miowych wielorodzilUlych uzupełnia budownic- 
two jednorod7inne. Do 1960 roku zarejestrowanych było w mieście 41 domków 
jednorodLillnych. Nasilenie dążeń do posiadania własnego domu nast.wiło dopiero 
po 1960 roku, kiedy to z jednej strony malały sz:msc na uzyskanie miesLkania 
w bloku wielorodzinnym, z drugiej odpowiednia polilyka kredytowa państwa 
sprzyjała podejmowaniu indywidualnych inwestycji budowlanych, Władze miejskie 
ułatwiły podejmowanie takich decyzji poprzez parcelacje gruntów i oferowanie 
dzierżawy d/.iałek budowlanych. Tym sposobem w latach 1960-1985 powstały trzy 
dULe osiedla domków jednorodzinnych zlokaliLOw,me w rejonie trzech głównych 
ulic miasta i tras wylotowych: Bydgoskiej, Tonll1skiej i I Maja. W IlJ85 roku na 
terenie Chełmży znajdowało się około 200 budynków jednorodzinllych 9 . 
Mimo rÓL.nych form budownictwa mies7kaniowego realizowanego w ChcłlI1ŻY 
w minionym czterdziestoleciu, uzyskane efekty me roLWląlały problemu mieszka- 
niowego, bowiem nadal według szacunków władz miejskich aktualne potrzeby za- 
mykają siC w granicach około 2000 mieszkań. Przeszkod.; dla kontynuacji budow- 
nictwa w mieście stanowtą wysokIej jakości gleby, brak uzbrojonych terenów ora7 


230
>>>
Che/mLa w lalach 1945-1985 


zwiększająl:e się wymogi ochrony 
rodowiska określające konieczność budowy o- 
czyszczalni ścieków i ..bezpiecznego" źródła ciepła. 


3. Ludność - przemiany demograficzne, 
społeczno-zawodowe i narodowościowe 


Pierwsze lata po wyzwoleniu charakteryzowały się znacznym spadkiem 
liczby ludllOS'ci w Chełmży w porówmmiu z okresem przedwoJennym. Według 
pierwszego spisu ludności, który przeprowadzono w ChcłfilŻy 14 lutego 1946 roku, 
miasto zamieszkiwało 10 764 obywateli. Mimo znacznych strat spowodowanych 
okupacją, po wUJ nie Chełmża zaliczana była do naj ludniejszych ośrodków miejs- 
kich w województwie. Z d,mych spisu z 14 lutego 1946 r. wynika, że zajmowała 
ona ósme miejsce wśród miast województwa pomorskiego, Oprócz pięciu miast 
wydzielunych (Bydgoszcz, Toruń, Włocławek, Grudziądz, Inowrocław) jedynie 
Chojnice i Chełmno - będące siedzibami powiatów - posiadały większą liczbą 
mies7kańców od ChełmżylO, 
W pierwsLYch dwóch latach po wojnic, mimo duiej migracji, liczba ludnuści 
w mieS'cie wzraslała. W ci,\gu tylko jednegu roku (14 luIegu 1946-1 stycZflia 1947) 
przyrost wyniósł prawic 1300 osób. Du 1952 roku nutow,mo w róinych latach 
niewielki pr LyroSt luh spadek liczby mieszkałiców, Istnieją tu pewne analugie do 
sytuacji p,mującej w pozostałych małych miastach Polski, które takie w tym okre- 
sie prLeżywały stagnację pod względem demugraficznym, podcl.as gdy w dużych 
miastach naslępował intensywny przyrostludno
kilt. 
Stopniuwo jednak zwięksnł się pr7yrost naturalny, chuciai: po/.iom przedwu- 
jenny pod względem liczby miesLkaól:()w Chełmia usi,U,!.nęła dopiero w 1956 roku. 
W późniejszych latach następował pow(1ny w/.rost liczby ludno
ci. W 1957 roku 
Chełmi:a liczyła ponad tf7yna
cie tysięc) miesAaliców, w 1l)63 - punad czternaś- 
cie tysięcy, a w 1976 osi,l,gnęła IicLbI; 15 tysięcy miesl.kiUlcÓW. Na koniec grudnia 
1l)85 roku według Wojewód7kiego Urzędu Statystycznegu Chełmża liczyła 15 187 
m.ieszkańców I2 . 
PrLemi,my demugraficLne miasta ilustruje tabela I. 
Przyrost liczby mieszkańcÓw został mac/nic /ahamowany w połowic lat sie- 
demdLiesiątydl, Od tego czasu datuje SIę minimalny roczny wzrostlic/by ludnoS'ci. 
W ostatnim d/iesięciuleciu (l975-19R5) miasto powiększyło się zaledwIe o nie- 
wiele ponad 300 obywateli. 
faktycll1Y prLyrosl naturalny w Chcłmży w całym czterdziestoleciu powojen- 
nym hył znacznie więJ...szy, jcdnaJ... ujemne saldo ruchu ludności powodowało nie- 
wielki przyrost mies/kaóców, nawet w niektÓrych latach spadek. Nie anali/ując 
kai:dego roku po w(
inie, dla prlykładu muLna podać, 7C saldo ruchu ludno
ci w 
lWiO r. wyniosłu minus 104; w 1970 - minus 37; w 19HO - minus 95, a w Il)H5 
minu!' 39 obywatelil-l. Prl.yczyn odpływu ludności naleiy szukać w uwarunkowa- 
niach wewnętrznych, tj. pr7cde wS7ystkim w hr.lku perspektyw na otfLym,mie 
'llleszkania oraz w niewystarcllljącej IicLbie miejsc pracy. Wpływ na to 7jawisko 


23] 


J...
>>>
E. Lewandowski 
Tabela 1. 
Przemiany demograficzne Chełmzy w latach 1946-1985 
Rok Liczba ludności W tym 
mężczyźni kohiety 
1946 10764 - - 
1950 11 569 5029 6540 
1955 12 260 5497 6763 
1960 t3 630 6392 7238 
1965 14 463 6853 7610 
1970 14 258 6173 7480 
1975 14 880 7138 7742 
1980 15 fJ75 7229 7846 
1985 15 187 7240 7947 


miała również ogólnokrajowa tendencja do emigracji z małych jednustek miejskich 
do wielkich ośrodków przemysłowych, gdzie istniała możliwość szybszego otrzy- 
mania mieszkania, Lnalezienia alrakcyjnicjszej pracy i uzyskania większych zarob- 
ków. 
Wśród innych charakterystycznych cech demogralicznych na uwagę zasługuje 
llieustUillie wyższa liczba kobiet, niż licLba mężczyzn, w ciągle całego powojenne- 
go czterdziestolecia. Najbardziej znacząca była w pierwszych latach po wyzwole- I 
niu, ale jeszcze w 1985 roku na 100 mężczyzn przypadało 110 kobiet. Następnej 
z cech demograficznych, średniej gęstości zaludnienia, nie można przeanalizować 
historycznie, bowiem na przestrzeni ostatnich czterdziestu lat miasto funkcjonowa- 
ło w różnych granicach administracyjnych. W 1986 roku średnia gęstość zaludnie- I 
nia dla Chcłmży wynosiła 1950, 4 osób na 1 km 2 i była najwyższa spośród wszys- 
tkich miast województwa toruńskiego (średnia dla miast w województwie _ I 
1525,3)15. Współczesna ludność Chcłmży (dane z 1984 roku) charakteryzuje się 
dość znacznym udziałem dzieci i mlodzieży do lat 18 (4306 - 28,5%) oraz przewa- 
gą ludzi m10dych do lat 35 (8771 - 58,1 %), Liczba ludności w wieku powyżej 60 
lat wynosi 2042, co stanowi 13,5% ogólnej liczby mieszkat1ców. 
W okresie puwojennego czterdziestolecia zaszły w Chełn1ŻY istotne zmiany 
w slrukturze społeczno-zawodowej ludności. W mieście, podobnie jak w woje- 
wództwie i w kraju obserwuje się tendencję do wzrostu liczby ludności utrzymują- 
cej się z zawodów pozarolniczych. Skala zjawiska nie jest tak duża jak w innych 
miastach, howiem już przed wojną struktura ludności odzwierciedlała funkcję mias- 
ta i jego przemysłowy charakter. Po wyzwoleniu ta tendencja się jedynie spotęgo- 
wała. Analizując wyniki poszczególnych spisów ludności można odnotować nastę- 
pujące charakterystyczne dane o zatrudnieniu, W 1950 roku w wieku 


232 


......
>>>
Chełmża w lalach 1945-1985 


produkcyjnym było w ChełnlŻY 7346 osób, w tym 4088 kobiet Zalrudnionych było 
2937 osób, co stanowiło 25,8% ludności. W 1960 roku miasto liczyło 11287 osób 
utrzymujących się ze źródeł pozarolniczych, w tym czynnych zawodowo było 4 ;38 
osób. Rok 1970 przyniósł wzrost liczby osób utrzymujących się ze źródcł pozarol- 
niczych (11375) oraz czynnych zawodowo do 5362. Zatrudnieni c ogółem w 1980 
roku wynusIło w ChcłnlŻY 4395, w tym kobiet 2040. W sferze produkcji material- 
nej pracowało 3634 pracowników, poza sferą produkcyjną 761. Wcdług danych 
ostatnich z 1985 roku 92,0% ludno
ci ulrzymywało siC ze źródeł pozarolniczych, 
zalrudnienie natomiast wzrosło do 4972 pracowników, w tym 2463 kobict W o- 
wym czasie w sfcr7c produkcji materialncj pracowały 3963 osoby, a poza tą sferą 
- 1009 osób. W sferze produkcji materialnej pr7cmysł zatrudniał 28U2 osoby, bu- 
downictwo - 155, transport - 264, handel - 512 OSÓbl 6 , 
W anaJi70wanym okresic powojennym nil'itilPił wzrost 7atrudnicma .\ e wszysJkich 
dZlalach gospodarki uspolccznioncj. Znacznicjszy wzrost nastąpił jc.h I." poLa sferą 
produkcji matcrialnej w takich działach, jak: ochrOIkt z(trowia, oświala i kulJura, tran- 
sport i łąc7llOŚć. W sfcrzc produkcji materialncj pfl-CZ całc cztcrdLiestolccie potr7eby 
w zatrudnieniu wykraczały znacroic poza realne mOLliwo
ci. W Chełm?y po wojnic, 
mimo ZghlS7iU1ych potrzeb i pows7cchnych oC7ekiwml, nie powstala żadna większa 
fabryka, a niektóre 7 istniejących nkładów pracy w wyniku wprowad70nej automaty- 
zacji nawct 7Ilmicjs7ały zatrudmcnic, Konsckwenc:ią tCJ syluacji jcst fakt, re mimo 
tradycyjnic silnego uprLcmysłowienia miasta, liclba micjsc pracy jcst staJc nicwystar- 
cLająca. Z kaLdym rokiem więc w7magały siC wyj,vdy do pracy do takich o
rodków 
prLcmyslowych, jak: Toruń, (irud/iądl., RydgoslCI., a nawet ."Ulikowo. W 1958 roku 
d(
icLdi'alo do pracy okolo łOOO osób, w latach 1968-1972 lic/ha ta w7rosla do okolo 
2000. W 1985 roku według szacunkowych diUlydl bylo /atrudl nych plIa ChełmLą 
okolo 250U mics/kallców miasta. Koniecllluść dojivdów do pracy w promieniu do 60 
kilumetrów bylo i jest bolcśnie odC7uw:U1a prze7 chelmiU1 nara;ionych na wydłu:ienil' 
się dnia pracy do I 1- I 2 godLin 11, 
Trudno iUlalizować pr7cmiany struktury klasowo-warstwowej chełmżan, gdy i' 
w Ladnych oficjalnych źródlach takich ohlk/cń nie prowadzi siC. .ledna z nielicz- 
nych informacji na tcn tcmat / wflcśnta 1949 roku podaje, 7e ..pod względem 
socjalnym ludność miasta dzieli się następująco: rohotników i cl.łonków ich rod/in 
jest 79% ogólncj liC7by mics/kanców, rolnky i ogrodnicy łącLllic z rodzinami sta- 
nowią 4%, pracownicy umysłowi 5%, hiU1dlowcy, pflcmysłowcy i r7cmicślnicy 
posiadający wlasne warsLtaty 12(k ogólnej liC/by micslkm1ców l8 . 
Potwienltalohy to charakter rohotnic7Y miasta, tak bard/o px1krcśhU1Y w okre- 
sie międzywojennym, oraz funkcję pucmysłową Chchnży jako dominującą. Ogól- 
ny w/rosi wyks7tałcenia mies7kmlców miasta, prLcsunięcia na stiulowiskach robot- 
niCl.ych,więksLc /atruunienic chełmi'an w sfer/e po7a pnx1ukcją matenalną 
musiały na pr7cstrzeni ostatnich utcrd/icstu lat spowodować 7miany w struktur/e 
społccznej ludności. ZmnicjsLyla się lic/ha ludności rohotnic/cj, wzn')sl odsetek 
nllcs7kanców lalicznnych do s7croko P)jętcj intcligencji. Zdecydowani c lina lał 
odsetek hiU1dlowców, pflcmyslowców i rLemicślników posiadających własne war- 


233 


.......
>>>
E. Lewandowski 


sztaty. Jednak duża przewaga ludności roboUliczej urrzymuje siC nadal. Według 
szacunkowych uSlaleń z 1985 roku w Chełmly zatrudnionych było ukołu 2,5 tys. 
roboUlików, Spośród chełmlan pracujących poza grimicami miasla 7decydowaną 
większość również stanowią roboUlicy. Można zatem przyjąć, iż rubolnicy wraz 
z rodzinami stimowią JXoad 2/3 ludności Chełmly. Przynosi to określone konsek- 
wencje, które należy brać pod uwagc podejmując w mieście jakąkolwiek działal- 
ność społeczną, gospodarczą czy politycLną19. 
AnaliLa Slruktury społecznej jedynie według klasycznego (leninowskiego) wy- 
różnika klasowego, jaki jest stosunek do środków produkcji, staje się w obecnych 
czasach archaizmem. Faktyczne podziały społeczeńslwa, lakże i chełmżYllskiego, 
przebiegają nie tylko według tego starego schematu. Coraz częściej wyróinikiem 
diUlej grupy w Chcłmźy staje się nie lradycyjna przynależność do d.mej klasy, lt:cz 
określony styl żucia, pOLiom wykszlałcenia, rola w społecznej orgiUlizacji pracy, 
prestil zawodu oraz wysokość osiąganych dochodów. Podziały wit;c coraz częściej 
biegną w poprzek klas rozumianych dotychczasuwo, tym bardLiej że wzrósł po- 
Liom wykszlałcenia także wśród chełll1Żyńskiej klasy robotniczej. W 1985 roku co 
szósty zatrudniony robotnik w Chełll1ŻY miał średnie wykształcenie, podczas gdy 
nic wszyscy spośród zalrudnionych w mieście na stimowiskach nierobolniczych 
osiągnęli ten pOLiom wykształcenia 2o . Wysokość uzyskiwanych dochodów, szcze- 
gólnie ostaUlio, takle nie odzwierciedla przynale7ności do określonej klasy społecz- 
nej w lradycyjnym rozumieniu. 
PrLed llJ39 ro"iem oraz w okresie wojny ludność Chcłmly była niejednolita 
pad wLględem n,uouowościuwym. Obuk ludności naroduwuści polskiej wYSh;pu- 
wała ludność n;uadowości niemieckiej i żydowskiej. Po wojnic w wyniku ewaku- 
acji ludności niemieckiej Chełmla stała się pod wLględem narodowościowym m.ias- 
tem jednolicie polskim, Dnia 30 czerwca 1945 roku burmislrz miasta w raporcie do 
starosty powialowego pisał: "Na terenie Chdll1ŻY nie ma pola "Volksdeutschami" 
innych nmiejszości narodowych. Są oni na wolności, wykonują jednakże prace 
powierzone im prLcz władl.e miasta", W innym raporcie ze styc7llia 1946 roku 
cLytamy o wysiedleniu 4 Niemców i o dalszych 4 rodzinach, klóre złożyły podanie 
o wyjazd z m.iasta 21 . Należy sądzić, iż nie wszyscy Niemcy ural. usuby, które przy- 
jęły II grupi; muodowości niemieckiej po 1945 roku, wyjechaly z miasta. Na przes- 
lrzeni tylu lat rodziny tc naturalizowały siC i podają narodowość polską. Wedlug 
danych na koniec 1985 roku ubok ludności polskiej wysh;puje tylko jedna nieliczna 
grupa eUliczna- Cyganie, Jest to sześć radLin składających się z 22 czlunków, 
wśród których są Irzy usoby narudowości polskiej, które lawady związki małżeń- 
skie z CygimaIni 2 :. 
Ludność Chehni.y po wo.inie pod względem wym.miowym sIała siC również 
jednolita. W cytowanych wyżej rapOrlach burmislrLa miasta du starosty powiato- 
wego znajdujemy informację już z 30 czcrwca 1945 roku, iż na terenie ChehnL.Y 
ludność w 99% jest katolicka 23 . 
W całym okresie cLterdLiestolecia powojennego tylko nieliczne osoby spośr6d 
mieszkiu'iców miasla nie Loslały OcluzcLone. 


234 


.......
>>>
Chcłmża w latach 1945-1985 


4. Gospodarka 


Przemysi 


ChcłffiŻa wkroczyła w ukres powujennej gospodarki z rozwiniętą funk- 
cją przcmysłową, która dzit;ki istnieniu dużej cukrowni ukszlaltowała sit; w okresie 
poprzcdnim. Już w kiłka dni po wyzwołcniu miasta zaczęto uruchamiać pierwsze 
zakłady pracy: gazownit;, wodociągi i kanaliLację, rzeźnię. Pozostałc przedsiębior- 
stwa przyslt;powały do pracy w miart; usuwania zniszczeń oraz uzyskiwania niez- 
będnych surowców do produkcji. Odbywało sit; lO przy dużym zaangażowaniu 
7ałóg pramwnicl'ych, które podcjmując pracę i organizując produkcję nie intereso- 
wały sit; czasem pracy ani wysokością wynagrod7cnia. Realizacja procesu odbudo- 
wy potcncjału ekonom.icLOego w ChcłffiŻy przebiegała na ugół szybko mimo wy- 
wicLienia z zakładów wiciu urządzcń przc/. Armit; Czcrwoną. W IlJ46 roku znacz- 
na CZt;śĆ zakładów pracy przckrocLyła poziom produkcji z okresu mi:dzywnjennc- 
go, w tym m. in. cukrownia. W 1948 roku na terenic miasta istniało łącznie 31 
zakładów pracy, którc /atrudniały 1172 pracowników 2 -ł. 
Koniec lat czterdLicstych i lata pit;ćdzicsiątc pfl.yniosły rcorg;U1izacjt; 7akładów 
istnicjących w kierunku upaństwowi cni a i zmiany profilu produkcji. Powstało 
w Iym czaslc także sLcreg nowych zakładów pracy, głównic spółd/ielni produkcyj- 
nydl oraz zakładów ubocznych cukrowni, w wynikli czcgo ta ostatnia stała sic: 
wiclo/.akładowym kombinatcm cukrownicl'Ym. 
Analiza Latrudnienia w łatach 50 wykazała, że pomimo w/rostu ilości i wicł- 
koki zakładów pracy zasoby siły roboclcj rosły jednak szyhcicj nii I'atrudnienic. 
Sytuacja ta nic p%stawała bez wpływu na rozwój gospodarczy miasla i jego zap- 
Icc7a. Pr lcmysł pc/llił jcdnak nadal dominującą rołę w micścic i zatrudniał w 1951 
roku najwił;kszy procent ludno
ki pracującej. W Chełmly dominowały wówc/as 
trzy zasaclnic/c gałł;/ic produkcji: cukrownictwo, gal;uucria I. tworzyw s/tuC.tnyl'll 
oraz produkcja papy, 
Zatrudnienie w przemyśłe w 1958 roku przed;tawm poniższe zestawienie 2s . 


Tabela 2. 
Zatrudnienie w przemyśle w Chełmży w IlJ5X r. 


Zakłady Zatrudnienie W tym kuhiet iloŚĆ zakładów 
Palistwowe 1215 276 11 
SpółdL1c!.;ze 675 264 11 
R7cmieslni.:zc nkł..dy prywatne 270 25 114 
Chałupnictwo 23 19 - 
Razem 21H3 'iX4 136 


W następnych latach coraz ważmcjszą rolę zac7ął odgrywać w micścic pf7e- 
mysł drobny reprczentow;U1Y przcL powstałc w 1958 roku Zakłady Przemysłu Tc- 


235
>>>
E. Lewandowski 


renowego, sp6łdzielnie pracy i rzemiosło. Slruktura gałęziowa chełnuyńskiego 
przemysłu stawała siC; COfa" hardziej zróżnicowana. Mocniej zaakcentował swoją 
obecność na miejscowym rynku przemysł drzewny poprzez uruchomienie dwóch 
nowych zakładów tej brani.y - w 1965 roku Zakładów Stolarki Budowłanej "Sto- 
hud" oraz w 1970 roku Zakładów Doskonalenia Zawodowego. 
Decyzje lat siedemdziesiątych zmierzające do scentralizowania gospodarki 
w kraju odhiły siC; niekorzysmie na przcmyśle chełmżyńskim, Rozwiązano Zakłady 
Przemysłu Terenowego, a wiełe innych pr7edsiębiorstw weszło w skład większych 
ciał gospodarczych z siedzibą kierownictw poza ChełffiŻą. Ograniczenie luh utrata 
samodzicłności wpłynęły negatywnie na rozwój niektórych przedsiębiorstw 
w mieście. 
W lata osiemdziesiąte przemysł chełmżyński wszedł ze strukturą g.lłęziową na- 
dal znacznie zró7nicowaną. W 1980 roku prlemysł zatrudniał 264R pracowników, 
czyłi ponad połowę ludności zatrudnionej w gospodarce uspołecznionej. W struk- 
turze gałc;ziowej największy udział pod względem liczby zatrudnionych miały: 
przemysł spożywczy - 40%, drzewny - 17% i odzicLowy - 9,6%. W tym czasie 
Chełmża skupiała 3,7% zatrudnionych, którzy tworzyli 4,8% produkcji przemysło- 
wej województwa. Stawiało to miasto na piątym miejscu wśród ośrodków przemys- 
łowych regionu toruńskieg0 26 . 
W całym okresie powojennym najznaczniejszą rolę w przemyśle chełffiŻyńskim 
odgrywała nadal cukrownia. Powstanie zakładów ubocznych i przekształcenie fab- 
ryki w Komhinat Cukrowniczy pozwoliło na zatrudnienie w ruchu ciągłym przez 
cały rok około 1000 pracowników (komhinat z racji swej ponad slulemiej hislorii 
oraz funkcji, jaką pełni - nic tylko produkcyjnej, ale i społecznej, wychowawczej 
t kulturalnej - mocno jest zrośnięty ze społecznością Chcłmży. Poprzez swych 
pracowników, wśród których spotkac moina trzecie luh czwarte pokolenie związa- 
ne z tym zakładem, oddziaływa na całe miasto. Dlatego leż godny prześledzenia 
jest powojenny rozwój fabryki. 
Po wyzwoleniu kierowiU1ie fabryką powierzono jednemu z pełnomocników 
KERM, inżynierowi Stanisławowi Zagrodzkiemu, któremu cukrownia zawdzięcza 
najdynamiczniejszy okres swego rozwoju. W 1945 roku najpilniejszym zadaniem 
było przeprowadzenie gruntownego remontu fahryki i przygotowanie jej do pierw- 
szej kampanii. W wyniku energicznych prac już w połowie listopada tego roku 
przystąpiono do pierwszej po wojnie kampanii. Po kilkll micsiącach wyjątkowo 
trudnej i wielokierunkowej działalności postiU1owiono przystąpić do r07budowy 
cukrowni, pr7ekształcając ją w kombinat wielozakładowy. .fui: 16 pa1dziernika 
1947 roku, po 16 miesiącach hudowy, zostaje uruchomiona Wytwórnia Alkoholu 
Bezwodnego, opierająca swoją produkcjc; na surowcu będącym produktem ubocz- 
nym cukrowni, tj. na melasie, 
Dalsze pionierskie prace doświadczalne inż. Zagrodzkiego i załogi umożliwiają 
na skalę przemysłową otrzymywiU1ie z wywaru gorzelniczego węgla wywarowego, 
który stanowił surowiec wyjściowy do produkcji potażu i soli nawo70wych. Dził;ki 
opracowaniu tej technologii mogła w 1948 roku powstać Rafineria Soli Potaso- 


236
>>>
Chełmża w latach 1945-1985 


wych, jeszcze jako zakład próbny. Po kilku latach pracy na skalę półtechniczną 22 
lipca 1952 roku oddano do użytku nową Rafinerię Soli POlasowej miesLcLącą się 
w nowym budynku. 
W 1958 roku decyzją Zjednoczenia Przemysłu Cukrowniczego w Warszawie 
UlworLOno przy kombinacie pierwszą w pr7emyśle cukrowniczym komórkę aulo- 
malyzacji i pomiarów, klóra zacz
ła wykonywać usługi dla cukrowni całej Polski. 
Chcąc sprostać coraz większym poIrzebom w zakresie automalyzacji całych ciągów 
leclmologicznych w cukrowniclwie, w 1961 roln) uruchomiono nowe warszlaly 
i laboratoria oraL znacznie powił:kszono liczbę za\rudnionych inżynierów, lechni- 
ków i wysoko kwalifikowanych rohoUlików, AUlomalyka mająca przez cały czas 
swego iSUlienia pełen portfel zamówień przynosi rokrocznie kombim)lowi niemałe 
zyski. 
Po dwóch latach budowy Wylwórni Suchego Lodu w systemie gospodarczym 
1959-1960 ruszyła produkcja suchego lodu i ciekłego dwutlenku węgla. Tak więc 
ostatni produkl ottpadowy gorzelni został wykorzystany jako surowiec wtórny. 
Najmłodszym zakładem ubocznym Cukrowni Chełmża jest Wytwórnia Noży 
Dyfuzyjnych powstała w latach siedemdziesiątych, której produkcja znajduje od- 
biorców w kraju i za granicą. 
Razem z rozbudową kombinatu \rwa prLez całe c7terdzieslolecie modemizacja 
cukrowni. Powstają nowe zautomatyzowane ciągi technologic7lle, d7ił;ki czemu 
wzrasta znacznie moc przerobowa zakładu. 
Obok inweslycji produkcyjnych w lym czasie powSlaje szereg obieklów kuIlu- 
ralnych, sponowych, socjalnych i wypoczynkowych. Star,U1iem całej lałogi w la- 
tach pięćdzies)ąlych pobudowany zoslaje w syslemie guspodarcLym kompleks kul- 
turalno-spunowy, w skład klórego wchodzi kinoteatr, Dom Kultury, sala 
imprezowo-sponowa, pływalnia. Oddany 70staje do u7ytku hOle l pracowniczy oraz 
obiekt wypoczynkowy we Władysławowie. Załoga olaCl.a również sIaranną opieką 
przYl.ak.ładowy klub sportowy wrat. z jego ba/ą
7. 
W 1985 roku nłoga kombinatu czyniła starania o usamodzielnienie się od 
przedsil;biorslwa skupiającego cukrownie IOruńskie i włocławskie z siedzibą w To- 
runiu, co nastąpiło dopiero w 19XX roku. W połowie lal osiemdziesiątych zakład 
zalrudniał 964 pracowników stałych, a wartość jego produkcji sIanowiła prawie 
połowę wysokości całej produkcji wylwarzanej prl.ez wszyslkie zakłady chełmi:yń- 
skie. W sierpniu ł Y82 roku cała załoga oraz społccLność miasla niCLwykle uroczyś- 
cie obchodl.iła jubileusz l00-lecia tak nsłużonej dla miasta fabryki. Doceniając 
wkład nkładu i jego l.ałogi w rozwój regionu i przemysłu cukrownicl.ego, Rada 
Państwa w 1 Y
5 roku odznacl.yła kombinal Sltandarem Pracy II klasy. 
Obok poważnej rozbudowy cukrowni, w okresie powojennym powstało 
w Chełmi.y szereg nowych l.akład6w pracy, stare laś po uspołecznieniu zmieniły 
profil produkcji. SIczególnie mocno repre/entowana jesl w mieście spółdzielczo
ć 
pracy, Już w lY49 roku powstala Spóldzielnia Inwalidów "Chełmel" o profilu me- 
lalowo-elektrycznym, w ł 950 roku LOstał Lało7ony ChełmlY)1ski Zakład Meblarski 
pod pierwotną nazwą Spółdzielni Stolar/Y i Bcdnarl.Y. Tego samegu roln) ze w7glę- 


237
>>>
E. Lcwandowski 


du na istniejącą potrzebę zatrudnienia kobiet powstała Spółdzielnia Odzieżowa ,,22 
Lipca", W 1955 roku Spółdzielnia Wiełobranżowa "Zjednoczenie" podjl;ła usługi 
w branży elektrycznej, śl, usarsko-mechanicznej malarskiej i dekarskiej. W 1957 
roku pobudowany został zakład produkujący początkowo watę i kołdry, a po zmia- 
nie profiłu szyjący cholewki butów w kooperacji z NRD, noszący obecnie nazwę 
Spółdzielnia Pracy "Wisła", Dla potrzeb rolnictwa zostało założone w 1961 roku 
Spółdzielcze Przedsiębiorstwo Produkcji Prefabrykatów specjalizujące siG w pro- 
dukcji materiałów budowłanych i budownictwa. Na miejscu dawnej cegielni w 
1965 roku powstały Zakłady Stolarki Budowlanej "Stołbud" produkujące barako- 
wozy, domki leLniskowe i altany ogrodnicze. NajmJodszym zakładem powstałym w 
1970 roku, którego produkcja jest dl.iałalnością uboczną, są Zakłady Doskonalenia 
Zawodowego o dominującej funkcji ksztalceniowo-wychowawczef 8 , 
Spośród starych zakładów dawna grzbieniarnia pfl:eksztalciła sil; w Zakłady 
Galanteryjne Tworzyw SZluclUych "Koliber". Fabryka Maszyn Rołniczych po u- 
państwowieniu była przez długi czas siedzibą Zakładów Przemysłu Terenowego, 
produkując w tym cLasie łóżka, a od kilku lat jest Wydziałem Fabryki Akcesoriów 
Meblowych w Chełmnie. Przeszła także gruntowną modernizację dawna papiarnia 
i w połowie lat osiemdziesiątych tworzyła wspólnie z zakjadem w Nidzicy Przed- 
siębiorstwo Materiałów Izolacji Budowlanej "Izolacja", 
Z powyżej wymienionych zakładów nie wszystkie są typowymi zakładami pro- 
dukcyjnymi zaliczonymi do sfery przemysłu. W 1985 rolnI w grupie tej funkcjono- 
wało pięć takich Lakładów należących do różnych resortów, były to: Kombinat 
Cukrowniczy, "Koliber", "Stołbud", "ILOlacja", FAM. Pozoslale zakłady reprezen- 
tują spółdzielczość pracy i i w swej dLiałalności statutowej zajmują sil; produkcj.t 
artykułów rynkowych, kooperacją przemysłową oraz usługami. Nie wszystkie 
z wymienionych zakładów są jednostkami samodzielnymi L dyrekcjami lub zarzą- 
dem mieszczącym się w ChełmLY. W grupie pierwszej jedynie Koliber w 1985 
roku był przedsiębiorstwem samodziełnym posiadającym osobowość prawną, dla 
którego organem założycielskim było Ministerstwo Przemysłu Chemicznego i Lek- 
kiego. W tym cLasie Irzy spółdziełnie (Chełmel, ChZM i 22 Lipca) były jednostka- 
mi samodzielnymi, działającymi na I.a!.ildach pełnego roLrachunku gospodarczego, 
(X)siadającymi osobowość prawną. Pozostałe zakłady podlegały jednostkom macie- 
rzystym w innych miastach i stopień ich samodziclno
ki był ogriU1iczony. 
Zakłady chełmLyńskie pod w Lgłl;dem organiLacyjnym, wielkmki produkcji oraz 
zairudnienia są znacznie zróżnicowiU1e. Poza istniejącym lokalnym potentatem 
prLemysłowym, jakim jest Kombinat Cukrowniczy, pozostałe trudno zaliczyć do 
dużych lub chociaż średnich. Załogi ich liczą od dwudLiestu do niewiele ponad 
dwustu pracowników. Ogółem w wymienionych zakładach pracuje 2660 osób, 
z czego na sam kombinat przypada ponad 1/3 Latrudnionych. W Slrukturze pici 
przeważają męLczyźni ((Xlflad 60%), a w strukturze wieku pracownicy do 35 lal. 
Najhardziej slałą pod wzgl:dem staLu pracy załog
 ma Komhinat Cukrowniczy. W 
1985 roku wśród zatrudnionych jesLc7e około 3,5% nie posiadało pełnego wyksz- 
talcenia podstawowego i tylko niecałe 2% wyksztalcenie wyższe. W tym czasie co 


238
>>>
Chelmza w lalach 1945-1985 


szósty pracownik chełffiŻyńskich zakładów przemysłowych legitymował się wyk- 
ształceniem średnim. Zdecydowana większość załóg, ponad 92%, to osoby miejs- 
cowe 29 . 
Zróżnicowanie zakładów pod względem wielkości zatrudnienia rzutuje na war- 
tość sprzedaży własnej produkcji. Wartość ta uzależniona bywa jeszcze od wielu 
innych czynników, wśród których poważną rolę odgrywa przynależność zakładu du 
rodzaju prLcmysłu i gałęLi produkcji gospodarki narodowej, profilu produkcji, uz- 
brojenia i charakteru pracy, nowoczesności zakładu oraz wydajności pracy. Zakła- 
dy chcłmżyńskie w 1985 ruku wyprodukowały towary o wartości 8976827 tys. zł, 
przy przecięLnym zatrudnieniu 2660 pracowników. Z tej sumy prawie połowa przy- 
padala na Kombinat Cukrowniczy. Dynamika produkcji w poszczególnych zakła- 
dach była zróżnicowana, nicktóre z nich prLechodziły w tym czasie trudności spo- 
woduwanc brakiem surowców i maleriałów, kłopotami kadrowymi oraz ze zbytem 
wyprodukowanych towarów, Mimo to globalna produkcja w Chcłmi.y w cenach 
porównywalnych wykazywała dynamikę, podubnie jak płace, które wyprzedzały 
jednak wzrost produkcji i wydajność pracy, Średnia płaca dla zakładów chełffiŻyń- 
skich wynosiła w 1985 roku około 16,5 tys. zł., najwyżsLą miały zakłady reprezen- 
tow,Ule prt.ez przemysł drzcwny, tj. ..Stoi bud" (ok. 21 tys.), ZDZ (około 18,5 tys, 
zł.), Chełmżyński 7akład Meblarski (ok, 17,5 lyS. zł.). Najni/s/e place w omawia- 
nym okrcsie zanotuwano w Chcłmecie (ok. 13 tys. zł.)30, 
Porównując ohccny charakter przemysłu chełmżyńskiego 7 okresem międzywo- 
jerulym dostrzegamy poważne zmiany. DotycLą onc zarówno warunków pracy jak 
i struktury organizacyjnej oraz braniowcj. U/brojenic, charakter i warunki pracy 
nie odbiegają od średnicj krajowej dla tych gałę7i prLcmysłu, Pr7cważa praca fi- 
zycma przy obsłudzc maszyn i urządzcJ1. 
W ukrcsie zmian strukturalnych pr7cobrai.enia dotyczą powstiU1ia zakładó\\ 
przcmysłu kluczowcgo w miejsce poPrLcdniegu Jrohncgo pr7cmysłu. Ponadto 71- 
nikły tradycyjne zakłady bazujące na lokalnym surowcu (cegielnic, wikliniarnic), 
a zjawiły się nowc brani.c dostosowane do potr/eh ogólnokrajowych. Niepokc
ją- 
cym /jawiskicm tuwart.yszącym tym zmiimomjcsL slaby rot.wój prLCLwórstwa rol- 
no-spoi.ywczego, LiU1ik i likwidacja dawnych olejarni i zakładów zhożowo-mly- 
narskich oraz brak na terenie miasta zakładów pr Letwórstwa 
owocowo-warzywnego. Jest to szczególnie Lastimawiające wobec wybitnie rolni, 
czego 7aplecza, niezwykle sprzyjających warunków glebowych, dawnych tradycji 
i wysokiego pOLiomu kullury rolnej tego regionu. 
W czterdziestoleciu powojerulym zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym było 
powstiUlie większych komplcksów zabudowa!'l fahrycznych, w tym znaczna w/bu- 
dowa Kombinatu Cukrowniczego. D7ięki ro/wojowi niektórych nkładów pracy 
w zakrcsie zatrudnienia wylwof/yla się liC/na grupa wyspccjali/owanych robolni- 
ków, techników i ini.ynicrów. Tak więc zmiany /aislniałc w pf/emyślc chełm.iYJl- 
skim wprowadLiły taki.e nowe elcmcnty zarówno w dLicdzinie architcktoniczncj, 
jak i społccLno-zawmlowej. Nalci.y jcdynic iałowa(:, 7.£ w omawianym okresie nic 


239
>>>
E. Lewandowski 


powstał w ChełffiŻy chociaż jeden wi
kszy zakład przemysłowy, mogący wchłonąć 
nadmiar rąk do pracy. 


Rzemiosło i usługi 


Podobnie jak w przemyśle, również w zakresie rLcnuosła nastąpiły 
w okresie gospodarki powojennej poważne znliany organiLacyjne. ZnacLna część 
warsztatów rzemie
lniczych została uspołeczniona, a niewła
ciwa polityka państwa 
w stosunku do prywatnego rzemiosła, świadczącego różne usługi dla łudności, spo- 
wodowała gwałtowny jego spadek. Jeszcze w 1948 roku działało w Chcłmży 146 
prywaU1ych warsztatów rzemieślniczy zatrudniających 385 pracowników, Wśród 
nich najwil;kszą liczbę stanowili krawcy, szewcy, stolarze, śłusarze, rzeźnicy, pie- 
karze i fryzj erzy 3t, 
W następnych latach na skutek wprowadzenia nowych form pracy i pojawienia 
się nowych potrzeb liczba warszlatów i rzenlieślników w nich zatrudnionych zos- 
tała znacznie ogr;U1iczona. Poszczególne zawody, dawniej bardzo rozpowszechnio- 
ne, przestały przechodzić z ojca na syna i przez to w sposób naturalny zamykano 
kolejne warszlaty. Uspołecznienie produkcji i handlu artykułami spożywczymi oraz 
coraz wyższe wymogi s;mitame spowodowały największe ogr;U1tczenia w bnU1- 
Lach: rze:lniczej, piekarniczej i cukierniczej, W okresie powojelmym z powodu co- 
raz nmiejszego zapotrzebowmlia z;U1ikły takie tradycyjne działy rzemiosła, jak: 
bednarstwo, kołodziejstwo i studniarstwo. Masowa produkcja fabryczna oraz zas- 
tosuwanie no\\'vch tworzyw sztucznych w różnych wyrobach wyparły inne trady- 
cyjne rzemio,., Dotyczy to szewstwa, krawiectwa, kapclusLIlictwa. Przyczyną u- 
padku tych uenliosł był także brak postl;pu technicznego i zabcLpieczenia 
materiałowego, jak również mało atrakcyjnc zarobki i niska ranga społeczna. 
W stanie zaniku znalazły sil; takie działy niegdyś rozpowszechnione i znane, jak 
koszykarstwo, kowalstwo, czapnictwo. Całkowicie upadło mlynarstwo, siodlarst- 
wo. Z tradycyjnych rzemiosł utrzymują się jeszcze nieliczne, prowadzone przez 
starych rremieślników nie mających nastl;pców. 
Równocześnie z z;U1ikiem niektórych tradycyjnych rodLajów rLenliosła powsta- 
wały nowe typy usług, Rozwój motoryzacji np. wpłynął na ożywienie i rol.budowę 
punktów wulkanizacyjnych i mech;U1iki pojazdowej, zwi
kszenie zaś liczby aho- 
nentów radiowych i telewizyjnych oraz rozpowszechnienie sprzętu elektrycznego 
wywołało potrzebę uruchomienia punktów naprawczych, Przez ostatnie czterdzieści 
lat ciągłe zapotrzebowanic na swoje usługi mieli murarze, stolarze, ślusarLe i ze- 
garmistrze, 
Generalnie jednak polityka państwa prowadzona w latach pięćdziesiątych, sześ- 
ćdziesiątych i siedemdziesiątych nie sprzyjała fOLwojowi rzenliosła, JUl: w pierw- 
szym powojennym dziesięciołeciu liczba zatrudnionych w prywaU1ym rzemiośle 
chełmżyńskim zmniejszyła się blisko trzykrotnie, co wpływało oczywiście nieko- 
rzystnie na zaspokajanic potrLcb ludności w zakresie usług rzemieśłniczych, 
Znaczne ożywienie w rozwoju rzemiosła i usług prywaU1ych przyniosły dopiero 
lata osiemdziesiąte. Kryzys gospodarczy, poważne obniżenie masowej produkcji 


240
>>>
Chelmża w lalach 1945 1985 


fabrycznej wplynęło na skierowanie wit;kszego zaimcresow,ulia si
 prywaUlą dzia- 
łalnością rzemieślniczą. Z1częła również zmieniać się w tym Lakresie polityka pań- 
stwa, zmierzająca do otoczenia większą opieką ten sektor gospodarki. W wyniku 
tych zmian z roku na rok średnio o kilkanaście zwiększala się liczba prywatnych 
zakladów rzemieślniczych. W 1985 roku pracowało na terenie miasta 122 zakladów 
rzemieŚlniczych, świadczących usługi dla ludn
ci i w mniejszym stopniu na rzecz 
gospudarki uspołecznionej. Najwięcej było zakładów budowlanych (41), elektrycz- 
nych (8), malarskich (8) i krawieckich (12). Rzemiosło chełmżyńskie zatrudniało 
w tym czasie ponad 200 pracowników. W połowic łat osiemdziesiątych zanotowa- 
no również [XJzytywną tendencję odradL,U1ia się rzemiosła spożywczego, w 1985 
roku było już 7 takich zakładów 32 , 
Rozwój uspołecLllionych usług dla ludności Chehru:y i okolicznego zapłec7a 
przez cale czterdziestolecie u7ależniony był w swej dynamice ud ogółnego tempa 
rozwoju kraju. Był jednocześnie jednym z warunków pomyślnej realizacji zadeul 
społeczno-gospodarcLych miasta OfaL istotnym cLynnikiem w rozwiązywaniu 
problemów socjalno-bytowych. W łatach czterdziestych usługi dła łudności uLałeż- 
nione były w decydującej mierze ud rzemiosła prywatnego. Dopiero w rruarę bu- 
dowy i rozwoJu zakładów uspołecznionych ciężar świadczonych usług przesuwał 
się na te ostatnie. Zakres usług oferowanych pr Lez uspołecznione zakłady w poło- 
wie lat osiemdziesiątych na terenie Chelmży przedstawiał się następująco: 
l. PSS "Społem" posiadała 7 jednustek usługowych, były to: zakład intruliga- 
turski, fryzjerski, krawiecki, wypoi:yczałnia sprzętu gospodarstwa dumowego, mag- 
le c!ektryczne, zakład kusmetyczny oraz punkt ślusarstwa precyzyjnego. 
2. CiS "Samopumoc Chłopska" prowad/.ila s7ereg usług w Lakresie rolnictwa, 
tj. usługi transportuwe, rozwózka mleka, transport żywca, prowadzenie targowiska 
uraz irme, jak: fryzjerstwu damskie i męskie, wypoi:yczalnia sprzętu gospodarstwa 
domowego, czyszczenie chemiczne, krawiectwo łekkie. 
3. Spółdzielnia Inwalidów "Chełmet" świadczyła usługi w zakresie przewijania 
silników cłektrycznych, usługi pomiarowo-fotometryczne i ełektryczne oraz ślusar- 
sko-spawałnicze. Wykonywała także instalacje centralnego ogrzewania. 
4, Chełmżyński Zakład Mehlarski wykonywał na indywidualne złecenia usługi 
mebłarskie i tapicerskie. 
5. Usługowa SpółdLiełnia Pracy "Uroda" posiadała na terenie miasta dwa zak- 
łady fryzjerskie oraz jeden zegitllnistrzowski. 
6. USlugowo-Wytwórcza SpółdLicłnia Pracy "ZjednocLenie" utrzymywala zak- 
łady: renowacji silników, malarski, dekarski, mechaniczny i elektryczny. 
7. Spóldzielnia "UnipraI" TorUJ] prowadziła jeden punkt uslugowy w zakresie 
prania, czyszczenia i farbowania odzieży, 
8. PGKiM świadczyło usługi w zakresie gospodarki komunałnej i mieszkanio- 
weJ. takie jak: remonty budowlane, dostawa ciepła do mieszkań, wywóz nieczys- 
tości, sprzątanie ulic. A ponadto prowadLiło przewóz bagażu, usługi pogrzebowe 
oraz dystrybucję gazu płynneg0 33 , 


241
>>>
E. Lewandowski 


W 1986 roku ogółem warto
ć sprzedanych usług przez powyższe zakłady wy- 
niosła 154 778 tysięcy złotych. Mimo tak wysokiej sumy i stosunkowo dużego 
zakresu 
wiadczonych usług w odbiorze społecznym były one jeszcze niewystar- 
czające, Nieodzowne staje się podniesienie poziomu obsługi i przyspieszenie roz- 
woju tych usług, na które wzrasta zapotrzebowanie ludno
ci. Należy sądzić, iż 
w miarę restrukturYLacji gospodarki, także i w ChełffiŻy hędzie naslępował dalszy 
rozwój usług zarówno w sektorze uspołecznionym jak i prywaLnym. 


Handel 


Po zakończeniu wojny handel detaliczny na terenie Chełmży znajdował 
się prawie całkowicie w rękach prywaLnych. W tym czasie działało aktywnie m. in. 
powstałe 24 czerwca 1946 roku Zrzeszenie Gospodarcze Kupców i Przemysłow- 
ców, któremu przewodniczył Sylwester Muszyńskf
-ł, Dopiero w latach 1948-1955, 
w okresie zwanym "bitwą o h,mdel", następować zaczęła bardziej zdecydowana 
likwidacja drobnych, prywaLnych punktów sprLedaLY, w miejsce których urucho- 
miono sklepy uspołecznione. 
Szeroki wachlarz wszelkich operacji handlowych, z,lfówno detalicwych jak 
i hurtowych, częściowo także i produkcję zacLęły przejmować nowe jednostki us- 
połecznione. Na terenie miasta pierwszą taką jednostką, która odegrała w całym 
czterdziestoleciu doniosłą rolę w działalności h,Uldlowej była PSS "Społem", Spół- 
dzielnia powstała już w m,lfCU 1945 roku. W 1945 roku PSS dysponowała 7 skle- 
pami spożywczymi, jednym sklepem włókienniczym, jednym z artykułami gospo- 
darstwa domowego. Prowadziła także hurtownię tytoniową, W tym czasie, 
dynamicznie rozbudowując się, przejęła Spółdzielnię KolejarLY, W 1949 roku PSS 
liczyła już ponad 1000 członków, a na koniec tego roku obrót towarowy zamknął 
się w granicach 175 mln złotych, Tego roku chełmżyński h,mdcł uspołeczniony 
dysponował 25 punktami sprzedaży35. 
1950-1970 charakteryzowały się w działalności Spółdzielni największym roz- 
wojem, w tym najpoważniejszą rozhudową sieci detalicznej. Istniejąca i nowo 
powstająca sieć sprzedaży z roku na rok zmieniała charakter, przyjmując stopniowo 
nowe formy sprzedaży i modernizując się poprzez urucham.i,mie dużych sklepów, 
Unowocześnienie sieci handlowej wpływało w znacznym stopniu na zwiększenie 
liczby obsługiw,Ulych klientów, skrócenie czasu zakupów oraz umożliwienie peł- 
niejszego wyboru towarów. W tym czasie działalność PSS skupiała się na trzech 
zasadniczych dziedzinach: obrót towarowy, produkcja środków żywnościowych 
i prowadzenie zbiof(}wt:go żywienia. W różnych latach tego okresu udział spół- 
dzielni w zaopatrzeniu miasta kszlałtował się od 60-80%, Na POC7ątkU lat pięćdzie- 
siątych PSS dysponowała 36 punktami handlowymi, prowadziła 2 restauracje, bar 
i kawiarnię. W 7akresie produkcji posiadała tuczarnię świń, 4 piekarnie, ciastkar- 
nię, własny punkt uboju, rozlewnię piwa i wytwórnię wód gazowanych. Członków 
udziałowców liczyła w 1952 roku 1248, a zatrudnionych - 147 pracowników 36 , 
W latach sześćdziesiątych powstał spółdzielczy pawilon handlowy przy ul. 
M,lfchlewskiego (kard. S. WysLyńskiego), a w 1965 roku oddano do użytku nową 


242
>>>
Chełmża w łatach 1945-1985 


ma
amlę przy ul. Polnej. W 1969 roku PSS skupiala 33 sklepy spożywcze i 18 
przemysiowych. Posiadała także 7 zakładów gastronomicznych i aż 10 punktów 
usługowych. 
W łatach siedemdziesiąlych powstały najokazalsLe pawilony handlowo-usługo- 
we i gastronomicwe. Dnia 12 XII 1973 roku Spółd,delnia Mieszkaniowa przekaza- 
ła PSS okazały pawilun, nazwómy "Jubilałem", w klórym znalazły miejsce restau- 
racja, kawiarnia, punkty h,mdlowe oraz biura zarządu. W grudniu 1974 roku 
natomiast la sama sp('łdzielnia przekazała do dyspozycji PSS pawilon handlowo- 
usługowy przy ul. DzierżYlIskiego (P. Skargi). Pod koniec lal siedemdziesiątych 
Społem zrzeszała ponad 3 Iys. członków, działało lu 70 komiletów członkowskich, 
3 spółd7iclnie uC7niowskie oraz 2 koła spóldzielczYIl. 
Slan organizacyjny Spółdzielni w połowie lat osiemdziesiątych pr7edstawial się 
następująco: 48 placówek h,Uldlowych, w tym 37 żywnościowych, 9 zakladów gas- 
tronomicznych, 3 piekarnie, ciastkarnia, masarnia, Ośrodek "Praktyczna Pani", 6 
punkłów uslugowych. Załrudniunych bylo w tym czasie 338 pracowników, a war- 
tość sprzedaży własnej produkcji wraz z obrotem towarowym wynosiła 1220250 
tys. zlotych. Swoje osiągnięcia i sukcesy ora7 ugrumowaną poLYCję w miejskim 
h,Uldlu Spóldzielnia zawdzięcza całej r7eszy ofiarnym pracownikom, c710nkom, 
udzialowcom, puedstawicielom rady nadwrczej, jak również dlugoletnim preze- 
som zarządu, w lym przede wszystkim Karolowi Kralewskiemu (1945-1953), Ja- 
nuwi RUlkowskiemu (1953-1959) i Miroslawowi Żywickiemu (1959-1978)737. 
Inne jednostki handlowe działające na lercnie Chełmży w okresie czterdziesto- 
lecia odegrały mniejszą rolę. Należą do nich Miejski Handel Detaliczny przeksztal- 
cony pOlem w Wojewódzkie Pr:tedsiębiorstwo Handlu Wewnętrznego - rejon skle- 
pów, CiS "Samopomoc Chłopska", Wojewód,ki Związek Spóld,delni Rolniczych, 
Toruńska Spółd,ielnia Ogrodniczo-Pszczelarksa, Międzywojewódzka Spóldzielnia 
Inwalidów, RSW "Pra
a-Książka - Ruch", W wyniku olwier,Ulia prze,- le organi- 
zacje nuwych punklów sprzedai.y, hóUldel uspolecnuony jui. na początku lat sześć- 
dziesiątych reprezemowany był prze,- prawie sto sklepów o różnych bran.lach. Zat- 
rudnienie WÓwczas w IUUldlu chelml.YIlskim wynusiło prawic 500 osób 38 . 
W latach siedcmd,-iesiątych nadal notuwano roLWÓj jednoslek handlowych. W 
1978 roku na przykład uspoicczniony handel posiadal w ChcłIl1ŻY 114 punktów 
"prLedaży detalicznej, 
W 1985 roku na lerenie ChelIl1ŻY, ohok PSS Społem, dzialalność handlową 
prowadziły: 
l. WojewódLkie Przedsiębiorstwo Handlu Wewnęlrznego: 
- Rejon posiadał 32 placówki handlowe, w tym 11 o charakterze agencyjnym. 
Warlość ObWlu plac()wek WPHW wyniosia 490 564 tys. 
2, Międzywojewódzka Handlowa Spóldzielnia Inwalidów posiadała 6 punktów 
delalicwych i osiągnęla obroty u łącznej warlo
ci 58 364 tys. zlOlych. 
3. Gmjnna SpóldLielnia "Samopomoc Chlopska" prowadLila na terenie nuasla 
dzialalność handhJwól w 12 punktach sprzedaży o różnych bran:iach. W 1985 roku 
wartuść ubrołu wyniosla w Spółdzielni 328 145 tys. zlotych. 


243
>>>
E. Lewandowski 


4. RSW "Prasa - Książka - Ruch" - posiadała II punktów sprzedaży detalicz. 
nej, w których waIloS"Ć obrolU wyniosła 81 963 tys. złotych. 
5. Sieć detałiczna Toruńskiej Spółd.liełni Ogrodniczo-Pszczelarskiej dotyczy 
branży owocowo-warzywnej l liczy I skłep oraz 3 kioski, w których osiągnięto 
wartoS"ć obrotu 15 306 tys. zlotych. 
6. Placówka handlowa Sp(Jldzielni Rzemidlniczej Metalowo-Eleklrotechnicz- 
nej w 1985 roku osiągnęła obról 10 147 tys. złotych. 
7. "Dom Ksiatki" na terenie miasta posiadał 2 placówki, w których obrót wy- 
niósł 19 989 tys, złotych. 
9. Cenlrala Produktów Naftowych uzyskała obrót w wysokoS"ci 129 327 tys. 
złotych. 
10, Apteka dokonała sprzedaży leków za 30 227 tys. złotych. 
Po za tym na terenie Chełmży w 1985 roku prowadziło działalnoS"ć 15 prywat- 
nych zakładów handlowych w branżach: gahulleryjnej (1), warzywno-owocowej 
(3), kwiaciarskiej (7), zoologicznej (1), motoryzacyjnej (1), 1001 drohiazgów (1), 
artykulów pochod,-enia zagranicznego (1 )39. 
Ogółem w 1985 roku znajdowalo się w Chełmży 138 punklów sprzedaży deta- 
licznej, w tym ] 17 uspołecznionych, Powierzchnia punktów h,mdlowych wynosiła 
8303 m 2 . W tym czasie Chcłn1Ża posiadala 14 zakładów gaslronomicwych, z cze- 
go 10 uspołecznionych z 684 miejscami konsumenckimi. 
Mimo niekwestionowanego rozwoju handlu w okresie czterdziestolecia powo- 
jennego Chehllla borykała się nadal z lrudnoS"ciami w tym zakresie. Dotyczy to 
głównie jego jakościowej slrony. Wiełe pomieszczeń skłepowych bowiem, przelr- 
wałych z okresu międzywojennego, nie posiadała odpowiedniego do współczes- 
nych wymag.ul wyposaienia oraz wielkości. Na og{)lną liczbę sklepów znaczna ich 
częS"( ma niewystarczającą powierzchnię użytkową. Ze względu na S"cisłą zahudowę 
miasta nie ma m07.1iwości rozszerzenia pomieszczeń lub łąt.:zenia kilku nmiejszych 
jednostek w większe całości. Nieprawidłowe jest równiej; rozmieszczenie sklepów. 
Większość z nich koncentruje się w S"ródmieS"ciu, gdy tymczasem peryferia odczu- 
wają hrak punktów sprzedaży. Wobec projektowanej budowy nowych dzielnic, jak 
również już istniejących, wyłania się konieczność zorganizowania w nich odpo- 
wiedniej liczby pomieszczeń sklepowych. 


5. Organizacje społeczne 


Niewielki materiał faktograficzny, jaki udało się amorowi uzyskać, poz- 
wala na łragmemaryczne i niepełne przedstawienie rozwoju i przebiegu dLialalnoś- 
ci niektórych tylko organizacji społecznych istniejących po wojnie na lerenie mias- 
ta. NajlepsLą kartę w najnowszej historii Chełmży zapisały swoją aktywną działal- 
noS"cią org,mizacje mlodzie:i.owe, kombat,Ulckie i kobiece. 
Powstanie pierwszych org,mizacji młodzieżowych było związane z kształtowa- 
niem się nowej sytuacji politycLllej po II wojnic światowej. W Chełmży jako pier- 
wszy, wiosną 1945 roku, powstał Związek Walki Młodych. Pierwsze jego koła były 


244
>>>
Chelmża w latach 1945-191:\5 


zakładane przez działaczy PPR. Po paru miesiącach działalnoS"ci na tyle uwidocwił 
się na arenie polityc7nej miasta, że już w lipcu 1945 roku na VII sesji MRN dwóch 
jego działaczy (Feliksa OS"miałowskiego i Jana Pawlikowskiego) dokooptowano 
jako radnych do MRN. Nieco później, w sierpniu 1946 L, radnym MRN z ramienia 
ZWM został także Jan Kołasł:yński. Od momentu powstania organiLacja borykała 
się z olhrzymimi trudnoS"ciami natury finansowej, kadrowej i brdkiem dOŚwiadcze- 
nia w pracy lerenowej. Jej członkowie rekrutowali się głównie spośród młodzieży 
roboU1iczej zatrudnionej w zakładach pracy Chełmży. 
Z nie mniejszym powodzeniem zdobywała sobie w tym CLaSte wpływ organi- 
zacja OM TUR, Lwiązana ideologicznie z PSS. Nie ma bliżSLych danych źródło- 
wych informacji co do jej dLiałalności w latach 1945-1948, ale można przypusz- 
czać, LC była aktywna, skoro w styczniu 1946 roku wS"ród radnych Miejskiej Rady 
Narodowej znalazł się członek OM TUR Jan Szu1c 41 . 
Niemal równocześnie z ZWM podjął dzialalnoS"ć Związek Harcerstwa Polskie- 
go, który opicrał się na pracy członków tej organiLacji jeszcze sprzed 1939 roku. 
Skupił swoją dLiałalnoS"ć wS"ród młodzieŁY młodszcj uczęszczającej do szkół pods- 
tawowych. Stamtąd coraz cz.;:S"ciej zacz.;:ła rckrutować się nauczycielska kadra ins- 
truktorska. 
Powyższe organizacje w latach kształtowania się nowej władzy włącLały się do 
wSLyslkich działań; ich ałonkowie brali udLiał w ;.yciu społecwym, politycznym, 
gospodarczym, kulturalnym i sportowym miasta, uczesU1lczyli w impreLach orga- 
nizowanych z okazji rocznic i świąt państwowych. Wysyłano ich również do hata- 
Iionów odbudowy Warszawy, W zakresie dLiałalności wewnąlrZorganizacyjnej 
LWM i OMTUR położyły dUŁY nacisk na szkolenie ideologiczne i podnoszenie 
kwalifikacji zawodowych wysch cLłonków. Jednym z głównych kierunków pracy 
wewnątrzorg.mizacyjnej była działalnoS"ć S"wietlicowo-kulturalna. W świetlicach 
skupiało się życie organizacyjne, kulturalne i towarzyskie. W comiesięcznych spra- 
wozdaniach burmistrza miasta do starosty powiatowego z tamtych lat można odna- 
leźć słowa pochwały o dLiałalnoS"ci tych org.miLacji. Równoc7cśnie raporty dono- 
szą, i.l współpraca między organil.acjami młodzieżowymi nie zawsze przebiegała 
bcLkon1liktowo, isuliała też rywali7acja w pOLyskiw.Uliu nowydl członków. Wys- 
tępowały w tym zakresie ostre starcia między ZWM i OMTUR-ł2. 
Zasadniczą zmianę przyniósł rok 1947. W tym roku nastąpiło zbli7enie między 
PPR i PPS, a w konsekwencji tabe międLY ZWM i OMTUR. Konkretnym przyk- 
ładem pewnego zbliżenia mi.;:dzyorganizacyjnego na terenie Chcłn1ŻY może być 
przeprowadzenie na początku 1948 roku wspólnej akcji propagandowej na rzecz 
organizacji "Służba Polscc". Kolejnym etapem na rzecz zjednoczenia ruchu mło- 
dzieżowego było powołanie wiosną 1948 roku, podobnie jak w innych miastach, 
Konlitetu Jedności Młodzie.lY Połskiej, który 7ajął się przygotowaniem org.mizacji 
młodzieżowych do połączenia. 
W lipcu 1948 roku na kongresic we Wrocławiu Ljednoczenic ruchu młodzieżo- 
wego stało się faktem. Została powohma jcdna org.mizacja - Związek Młod7ie.lY 
Polsklcj. Fakt ten na pewien okres zahamował działalnoS"ć i rozwój organizacji 


245
>>>
E. Lcwandowski 


młodzieżowych. Nowe organizacja byla charaktcrystyczna dla ówczesnego okresu 
stalinowskiego. Ideologicznie, programowo i organizacyjnie pozostawała pod bez- 
pośrednim wpływem PZPR. 
W Chełmży w latach 1948-1956 działalność organizacyjną ZMP prowadzily 
kola zakładuwe, szkolne i miejskie, którymi kierował Zarząd Miejski. Przewodni- 
czącymi Z'lrządu Miejskiego byli: Władysław Klein (1950-1951), Kazimierz 01- 
sLewski (1952), Henryk Sakiewicz (1952-1953), AlujLY Grocholewski (1953- 
1956). Mctody, formy i styl pracy poszczególnych kół były zbliżune do form 
działalności organiłacji partyjnych, Micjska organizacja PZPR sprawowała bezpoś- 
rednią opiekę nad działalnością ZMP, podejmowała tel: CLę sto na swych posied7e- 
niach occnę pracy ZMP. W zachowanych protokołach z posiedzcnia KM PZPR 
7 lat 1955 i 1956 omawiających działalność związku dosyć krylyc7llie ustosunko- 
w,U10 się do dutychczasowcj działalności. Wska,-mjąc na niewystarc,mjącą pracę 
idcologiczną wśród pracującej młodzicży nie zrzes70nej w ZMP, słahą pracę POS7- 
czególnych kół, niedostateczną upiekł; nad nimi organizacji partyjnych oraz nikły 
rozwój organizacyjny związku. B . 
Po pah1.derniku 1956 roku dokonały się w ruchu młodzie;iowym zmiany, które 
duprowadziły do likwidacji ZMP. Ruch mJodziel:uwy w Chcłnuy zaczął się odra- 
dl.ać w 1957 roku, kiedy nast'lpił w tym ruchu powrót do niektórych tradycji sprzed 
1948 roku, Wśród m]od7ieży starszej organizow;Ulo Związek Młod.lieży Socjalis- 
tyczneJ w mieście i Zwią,ck Młodzicl:Y Wicjskiej na wsi. 
Pierwszc koło ZMS w 1957 roku w liczhic 7 os(
h powstało w Chcłmi.yńskich 
Zakładach Przemysiu Galantcryjncgo "Koliber"; załol:ył je hyły przewodniczący 
ZM 7MP - A. Grocholewski. Z Clasem laczęly powstawać inne koła zakladowe 
uraz szkolnc w Liceum Ogólnokształcącym. 
Na szc7eblu miejskim koordynował pracę ZarLąd Miastcczkowy, a później Za- 
rząd Miejski ZMS. Nic sposób wymienić wszystkich (lzialaczy szczehla micjskiego 
związku pracujących w pu
zczególnych latach w ZMS. Przewodniczącymi organi- 
I.acji miejskiej byli: Z. Czarnecki (1958-1961), H. Cyrklaff (1961-1966), R. Wal- 
czak (1966-1969), 1. Radomski (1969-1971), M. Wesołowski (1971-1973), R. 
Kukiclska (1973), 1. Demel (1973-1975), M. Wicrzbowski (1975-1979)44, 
Liczba członków Związku w poszczególnych latach hyla bardzo zmienna. 
W kOlku 1965 roku organizacja miejska liczyła 426 człunków, w listopadzie 1967 
roku na V Konferencji hyło 380 c7łonków skupiunych w 12 kołach. W pÓ.lniej- 
szych latach Z,U1otowano znaczny spadek ich liCl.hy - w 1969 roku by lo 307, alc 
już na koniec 1970 roku organilacja liczyła 375 członków zrzeszonych w 20 ko- 
łach. 
Spuściznę po ZMS pr7ejął Zwią7ek Socjalistyc7nej Młodzieży Polskiej, którego 
przewodniczącym na terenie miasta w latach siedemdziesiątych byl M. Wierzbow- 
ski. Po nim przewodnic7ącymi Zarządu Micjskiego byli: S. Kulig (1979-1981), Z. 
Sloniecki (1981-1984), Z. Jabłuński (1984-1985), W roku 1979 organizacja miej- 
ska liczyla 620 członków, a jej (
wczcsny Zarząd nie prowadLił ozywionej działal- 
ności. Wiązało się to z ogólnokrajowymi tendencjami z kOlIca lat 70., kiedy to 


246
>>>
Chełmi:a w latach 1945-1985 


nastl;powal spadek aktywności społecznej wielu organizacji, Po fali sierpniowych 
strajkÓw w ł 980 roku i zmianie Zarządu Miejskiego ZSMP w Chcłl11ŻY włąc7ył się 
w ogólnomiejski proces ożywienia społecznego i politycznego. Wydarzenia lat 
1980-1981 nic powstaly jednak bez wpływu na stan organi7acyjny związku, 
w marcu 1982 roku ZSMP w mieście liczył 305 cLlonków skupionych w 10 kołach 
zakładowych. W polowic lat osiemdziesiąchly osiągnl;ła ona liczbl; 600 członków 
zrzesLOnych w 16 kolach. 
W tym czasie Związek rozwinął dzialalność w wiciu sferach życia. Komisja 
Z,uządu Miejskiego 'zajmowały sil; takimi d,iedzinami, jak: wychowanie ideolo- 
giczne, kultura, sport, turystyka i masowy wypoczynek, warunki i poziom życia 
młodLieży, w tym sprawy mieszkaniowe, adaptacja społecLno-zawodowa młodych 
osób podejmujących pierwszą pracę. Do niewątpliwych i wymiernych sukcesów 
organi7Ctcji w latach osiemdl.iesiątych nalelY zaliczyć m, in powołanie Młodzieżo- 
wej Spółd7iełni Mies7kaniowej i pobudowanie trzech bloków mieszkalnych oraz 
uruchomienie Fundus7u Akcji Socjalnej Mlodl.ieży (FAZM), d'ięki któremu pot- 
rzeby finansowe związku i jego czlonków były w dużej mief7e zaspokajane 45 . 
1956 roku takle Zwią,ek Harcerstwa Polskiego zac7ąl się powoli odradLać. 
Nadw;dnym zadaniem Zwią7ku stalo się wychowanic dzieci i mlodzieży, a jego 
działalność oparta była na statucie, przYrLeczeniu i prawic harcerskim. W struktu- 
rze org;mincyjnej drużyny zuchowe i harcerskie skupione były w szc.lepach dzia- 
łających w posl.czególnych szkołach. Szczepy podpor.lądkowano Komendanturze 
Hufca. W Chelm;.y do łat siedemd.liesiątych dLiałał Harcerski Ośrodek wchodzący 
w sklad Hufca Torull-Powiat. Dlugolelnim jego komendantenł był Stef;m Szymań- 
ski - harcmistrz Polski Ludowej. UtworLOny p'źniej Hufiec Chctmża obejmowal 
swym dział.U1iem jes7c,e gminy Chclmla i Papowo Biskupie. Kolejnymi jego ko- 
mendantami byli: Teresa Lipińska (l975-ł978), Włod7imierz Zielniewski (1976- 
1979), Hanna Jedkie (19
n-1982), Małgorzata F1cming (1982-1984), w latach 
1984-19X5 pełni I obowiązki komendanta Marek Łubkowski, a po nim przejęła tę 
funkcję Bogusława Obar,.. 
Najwalniejszym wydarzeniem w historii ZHP w latach s7eśćd7iesiątych był 
zlOl drużyn harcerskich, kt6ry odbyl się 1 czerwca 1968 roku w dziesiątą roc7llicę 
powstania Huka Toruń-Powiat. Na uroczystości tej s7c7ep harcerski przy S7kole 
Podslawowej nr 1 otrl.ymał s7tandar ufundowany przez Komitet Rod.liciclski. 
Równic uroczyście przehiegalo przekazywanie sztand,uów innym szc.lepom szkol- 
nym, 26 września 1971 roku szczepowi S7koly Podstawowej nr 3 i 30 marca 1972 
roku s7cLepowi Szkoly Podstawowej nr. Rok ł971 był rokiem nadania Hukowi 
Chelmża imienia phm. Antomego Depczyńskiego - bylego nauclyciela S7koły 
Podstawowej nr I, dzialacza h,ucerskiego z okresu mil;dzywojennego, 7Ctmon.łowa- 
nego przel hitlerowców w ooozie koncentracyjnym, Przez s7ereg lat Hufiec Cheł- 
l11Ża był gospooar.lem chorągwianego prLeglądu piosenki harcerskiej od kmIca lat 
siedcmdliesiątych organizował też chor'\gwiane halowe iguyska sportowe. 
W pos,czególnych łatach dzialalności ZHP st,U1Y organizacyjne i ilościowe u- 
legały zmi,U1ie. W polowie lat osiemd.liesiątych Hufiec skupiał I ł szczepÓw, 


247
>>>
E. Lewandowski 


w tym 31 drużyn zuchowych, 29 harcerskich i 2 starszoharcerskic. z 1796 zuchami 
i harcerzami prowadziło pracę 92 instruktorów, w zdecydowancj większości hędą- 
cych nauczyciclami micjscowych szkól. W latach siedcmdziesiątych i usicmdzie- 
siątych harccrstwo zbyt często było kojarzonc z pracą szkolną, stało się jedną z or- 
g,U1izacji szkolnych, w pewnym sensie 7atraciło swą tożsamość i tradycje 
przcdwojcnne, w związku z czym przestawało być atrakcyjne dla mlodzi eży 46. 
Obok organizacji młodzieżowych dUlą aktywność na tcrcnie miasta w czter- 
dziestoleciu powojennym przejawiały organizacje kombatanckie. W latach 1945- 
1949 działał w Chełmż.y i w okolicy Polski Związek Byłych Wię:lniów Politycz- 
nych Hitlerowskich Więzień i Ohozów Konccntracyjnych. Jego Prezesem był 
Ludwik Orłowski. W 1956 roku powstału Kołu Inwalidów Wojennych. Długolet- 
nim prezesem Zarządu Koła był Edmund Rynkowski. Za jego kadencji 9 maja 1980 
roku w ramach uroczystości związanych z 35. rocznicą zwycięstwa Koło ZIW ot- 
rzymało szt,U1dar ufundowany przez społeczeństwo miasta i gminy, 
Spośród organizacji kombatanckich naj szerszą dzialalność w omawianym cza- 
sie prowadził jednak Związek Bojowników o Wolność i Demokrację. ZBoWiD 
w Chcłmi.y powstał w paźdl.iemiku 1949 roku jako kuło p(xllegające oddziałowi 
w Toruniu. 
W latach pięćdziesiątych koło nie było Iicznc, na przykład w 1951 roku skupia- 
łu 17 członków i 24 podupiecznych, a w 1957 odpowicdnio 25 członków i 21 
podupiecznych. Pcwnym paraduksem jest ciągly rozwój liczbowy związku, mimo 
żc jcst organi7acja komhat,Ulcka. Na począlku lat sicdemdzicsiątych chełmżyńskie 
koło liczyło już 47 członków i 25 podopiccznych. Jeszcze większy rozwój org,U1i- 
zacyjny związek z,mutowal w latach osicmdzicsiątych, kiedy to uslawą sejmową 
zwiększono uprawnicnia kumbatanckic. W połuwie tcj dckady Kolu nr 7 w Cheł- 
mży skupiało 395 członków i 62 podopiccznych. Oł1Ccnic wśród nich znajdują się 
więiniowie hitlcrowskich obozów, żołnicrzy II wujny światowej walczący na 
wszystkich frontach, uC1cstnicy ruchu oporu ze wszySlkich uricmacji, uz-estnicy 
walk o utrwalenie nowej władzy do 1948 roku. 
W latach 1949-1985 ZBoWiD brał udział w życiu społecznu-politycznym 
miasta, głównic dl.lęki gronu doświadczonych dzialaczy społecznych. Warto tu 
chociażby Pf/.ytoczyć nazwiska kolejnych prczesów Zar7ądu Koła, a byli to: 
F. Pantlikowski (1945-1951), J. ZelmaJ'iski (1951-1953), L. Orłowski (1953- 
1955), B. Ncłkowski (1955-1957), W. Pokorski (I 957-19(3). W. Szałkiewicz 
(1963-1969), R. Radzikowski (I9ó9-1971), I. Bukowski (1971-1973), A Uąk 
(ll)73-1985). Ponadto godny umics7C/cnia w tym gronie jcst długoletni skarbnik 
kuła A. Majcwski oral. kronikau: związku - H. Malewski, dzięki klóremu powstala 
s/cLególowa, hogato ilustrow,U1a historia ZBOWiD-u wraz z zapiskami kronikars- 
kinli z powojcnnego życia miasta. Micszkańcy Chcłmży za zasługi dla lokalnego 
środowiska ufundowali kołu miejskicmu ZBoWiD sztandar. Został on uroczyście 
wręczony na stadionie micjskim w dniu 21 lipca 1971 roku 47 . 
Spośród innych org,Ulizacji spolccznych w okresic powojennym na bliLszą uwa- 
gę 7asługujc dzialalność Ligi Kohiet. Pierws7c koła na tcrenie miasta powstały w 


248
>>>
Chełmza w lalach 1945-11)85 


1946 roku. m. in. w cukrowni. Postawiły sobie za cel podejmowanie różnorodnych 
działań natury ideowo-wychowawczej. oświatowo-zawodowej. socjalno-społecz- 
nej i kulturalnej, Do 1966 roku koła LK działały prawie w każdym zakład7ic Cheł- 
mży. angażując się w poprawę warunków pracy i socjitlno-bytowych kobiet pracu- 
jących. Organizacja odnotowała znaczny spadek aktywności po reorganizacji 
w roku 1966. kiedy to przeniosła swą działalność z kół zakładowych do kół środo- 
wiskowych w miejscu zamieszkania. Dopiero od 1981 roku powrócono do organi- 
zowania kół na terenie zakładów pracy. pomogło to Lidze Kobiet ponownie uak- 
tywnić się. Na przestrzeni 40-Ietniej działalności członkinie LK były obecne 
w pracach MRM i jej komisji. działały w samorządach mieszkańców organizując 
cz
sto pomoc sąsiedzką ludziom niepełnosprawnym i w wieku poprodukcyjnym. 
Włączały się do organizowania uroczystości i imprez środowiskowych. uczestni- 
czyły w ogólnopolskich i lokalnych kampaniach politycznych i społecznych. 
Wśród dużego grona działac7ek LK na przypomnienie zasługuje: M. Jankowska. 
A. Sójkowska. I. Sakiewicz. M. Lau. R. Sakrajda. M. Burandt. S. Peplińska. R. 
Kadukowska. W 1985 roku organizacja miejska liczyła 600 c7łonkiti skupionych w 
17 kołach 48 , 
W okresie powojennym na terenie Chełmży działalność przejawiało wiele in- 
nych organizacji społecznych. Należy tu w pierwszym rzędzie wymienić: TPD 
głównie dzięki pmcy w nim takich działaczy. jak E. Osuch i J. Jestadt. TKKŚ z je- 
go długolelIlim przewodniczącym R. Kwiatkowskim. PCK i jego pierwszoplanową 
postać - M. Żywickiego. Ponadto w mieście działały: TPPR. LOK. ORMO. OSP. 
LOP. PKPS. 


6. Instytucje 


Służba zdrowia 


SłuLba zdrowia rolpoczynała swą pracę w okresie powojennym w niez- 
wykle trudnych warunkach, Brak było czynnej sieci pomocy lekarskiej. personelu 
lekarskiego i pomocniczego omz SpC71
tU i wyposażenia. W tych warunkach podję- 
to na terenie miasta zadanie uruchomienia niezbędnych urządzeń lecznictwa oraz 
udostępnienie ich społeczeństwu. Pracę ro.lpoczęto od uzupełnienia wyposażenia 
s.lpitala i org.Ulizacji bazy dla lecznictwa otwartego. Duże zasługi w organi.lOwaniu 
chełmżYliskiej służby 7drowia w latach czterdziestych położyli: dr Aleksander Rit- 
lIer - długoletni kierownik PowialOwgo Ośrodka Zdrowia oraz dr Jan Zagierski - 
dyrektor Powiatowego Szpitala w ChełmLY. Pierwsze sprawooldanie o sytuacji spo- 
łeczno-guspodarc.lej w Chełmży z końca lat c.ltcrdziestych informują o zatrudnie- 
niu na terenie miasta 3 lekarzy i 4 stomatologów. Szpital dysponował w tym czasie 
60 łóżkami 49 . 
Wraz z rozbudową bazy i poprawą wyposażenia s7pitala oraz Ośrodka Zdrowia 
w.lfastało ntrudnienie kadry medycznej. W 1958 roku w skład personelu słu;.by 
zdrowia na terenie powiatu wchodziło: 15 lekarzy medycyny. 6 stomatologów. 2 


249
>>>
E. Lcwandowski 


farmaceutów. 15 felczerów. 45 pielęgniarek i 16 polożnych. Po rozbudowie szpitala 
liczył 110 łóżek 5o . 
W latach sześćdziesiątych meznacznej poprawie uległa baza lokalowa chełm- 
żyńskiego szpitala. W 1965 roku zaadaptowano na szpilal dziecięcy budynek przy 
ul. Nowotki (gen. 1. Hallera). Pod koniec tej dekady służba zdrowia świadczyła 
usługi podstawowe i specjalistyt.:zne w zakresie profilaktyczno-Ieczniczym dla o- 
koło 22 tys. mieszkańców miasta i części powiatu. prowadząc obok szpitala przy- 
chodnię rejonową, lecznictwo szkolne oraz przemysłową służbę zdrowia. W po- 
mieszczeniach przychodni rejonowej przy ul. Toruńskiej siedzibę miały także: 
stacja pogotowia ratunkowego. biuro sanitarne i laboratorium analityczne. Z uwagi 
na szczupłość pomieszczeń jednostki te pracowały w bardzo trudnych warunkach 
lokalowych. Mimo przeprowadzonego w latach 1968/1969 remontu kapitalnego o- 
biektów i częściowej modernizacji pomieszczeń sytuacja nie uległa poprawie. 
Szczupłość pomieszczel' i wykorzystanie w ciągu dnia jednego gabinetu dla kilku 
poradni całkowicie uniemożliwiło wlaściwe i niezbędne wyposaLenie gahinetów 
specjalistycznych w najpotrzcbniejszy sprzęt i aparaturę. W obsadzie lekarskiej 
w rejonach istnialy w dalszym ci,\gu poważne braki 51 . 
Plany na lata siedemdziesiąte prze widy wal y poprawę warunków w lecznictwie 
zamkniętym oraz zapcwnieme profilaktycznego lecznictwa dla ludności wiejskiej. 
Ze względu na szczupl ość bazy lecznictwa otwartego przystąpiono do budowy 
nowej przychodni specjalistycznej. Oddana w 1974 roku przychodnia tylko częś- 
ciowo rozwiązała problemy lecznictwa otwartego. Ohiekt ten powstał na podstawie 
typowego projektu z 1958 roku i przewidywał świadczenie usług leczniczych 
w zakresie podstawowych specjalności medycyny. tj. medycyny ogólnej. pediatrii. 
stomatologii oraz ginekologii, Od samego początku w przychodni musiano pomieś- 
cić znacznie większą liczbę gabinetów specjalistycznych (w 1975 roku było ich 19), 
Po zmillilach adaptacyjnych chelmżYI1ski szpital dysponowal w dwóch obiektach 
160 lóżkami, Na oddziale chirurgicznym bylo ich 50. wewnętrznym - 40. dziecic- 
cym - 50 i polożniczo-ginekologicznym - 20. w tym czasie na terenie Chelll1ŻY 
zatrudnionych było 20 lekarzy, 3 stOlllittologów i 62 pielęgniarki. W celu pozyska- 
nia nowych kadr medycznych w latach siedemdziesiątych oddano do użytku budy- 
nek mieszkalny w całości przeznaczony dla służby zdrowia. Ponadto władze miasta 
w porozumieniu ze Spóldzielnią Mieszkaniową zapewniały w każdym oddawanym 
budynku spółdzielczym mies7kanie dla nowo pozyskanej kadry medycznej52. 
W latach oSIemdziesiątych. po wcześniejszej reorglliIizacji. chelmżyńska słuLba 
zdrowia funkcjonowała w ramadI Zespolu Opieki Zdrowotnej. ZOZ w Chelmży 
obejmował ponadto swoim działaniem gminy Chełll1Ża. ŁubilliIka i Łysomit.:e. spra- 
wując ogólem opiekę medyclllą nad ok. 39 tysiącami mieszkańców. W 1985 roku 
Zespól zatrudniał 401 pmcowników, w tym 25 lekarzy medycyny. 6 stomatologów. 
176 pracowników średniego personelu medycznego oraz 118 osób personelu nii- 
szego (z tego 75 salowych i 14 s,U1itariuszy), Ponadto w Zespole pracowało kilku- 
nastu lekarzy specjalistów dojeżd7ających z Toruma do pracy w przychodniach 
specjalistycznych. Mimo oddania w lipcu 1985 roku budynku (tzw.lącznika) przy 


250
>>>
Che/roLa w latach 1945
 l 
85 


starym obiekcie szpitala, przeznaaonego na oddzial położnic,o-ginekologiczny, 
baLa lokalowa chclmżyńskiej sluj;by .l{lrowia jest niewystarC.lająca, SLpital wraz 
z obiektan1i o charakterze gospodarczym mie
ci siC; w budynku L 1882 roku, któ- 
rego stan teclmicwy jest niczadowalający. Panuje zbyt duże zagęszczenie, zwlasz- 
cza dotyczące obslugi i pionu gospodarczego. Szpital, obok ws(Xmmianego wyżej 
oddzialu poloj;niczo-ginekologicznego, dysponuje ponadto oddzialami: chirurgicz- 
nym L blokiem operacyjnym, chorób wewnętrznych z pracownikami RTG i EKG, 
oddLiałem d.liecic;cym mieszczącym się w odrębnym budynku. 
Bazę lokalową lecznictwa otwartego stanowią: przychodnia rejonowa, przy- 
chodnia przemysiowa prą cukrowni, 4 o
rodki zdrowia na wsi oraz punkt felczer- 
ski w Nawrze. W skład przychodni rejonowej wchodzą dwa obiekty. W budynku 
przy ul Toruńskiej znajduje się poradnia przeciwgruźlicza oraL gabinet fizykotera- 
pii. W nowej przychodni przy ul. Ko
ciuszki mie
ci się: dzial pomocy doraźnej, 
o
rodek opiekuna spolecznego, pracownie RTG i EKG, laboratorium analityczne 
oraz 13 poradni, w tym 6 lecznictwa podstawowego i 7 lecznictwa specjalistyczne- 
go. Ponadto w poradni medycyny szkolnej jst ogółem 5 gabinetów lekarskich 53 . 
Mimo nickwestionowanej poprawy na przestrzeni 40 lat sytuacja aktualna 
w chell11Żyńskiej slużbie zdrowia nie może być uw,toa za zadowalającą. Warunki 
bazy lokalowej oraz kadrowe są wysoce niewystarcLające. W 1985 roku na 10 tys, 
mieszkmków przypadalo w Chełl11ŻY 14,5 lekarzy medycyny, 3,3 stomatologów i 
56 pielęgniarek. Wskaźniki te odbiegały od 
rednich krajowych. 
Chełmżyńska slużba 7drowia liczy wielu dlugoletnich i oddanych pracowni- 
ków. Do nich bez wątpienia należy byly dyrektor szpitala, a później dyrektor Zes- 
polu Opieki Zdrowotnej w Chelmży, ceniony chirurg i ordynator tego oddziału dr 
Witold Ćwikowski. 


Oświata 


Po wojnic ogromne zadania stanęły przed o
wiatą. Należalo w pierw- 
szym rzędzie przeprowadzić jej upowszechnienie, objąć obowiązkiem szkolnym 
wszystkie dzieci w ramach 7-letniej szkoly podstawowej, zlikwidować analfabe- 
tyzm, umo7liwiając dorosłym i pracującym naukę w szkolach podstawowych i po- 
nadpodstawowych. Nauczyciele, którzy przeżyli wojnę, wkrótce po wyzwoleniu 
przystąpili do pracy. Samorzutnie przygotowywali wraz z rodolinami i uczniami 
budynki s7kolne, naprawiali s prze; t s7kolny i natychmiast ro.lpoczynali naukę. 
W wolnej Chclmży jako pierwsza,juj; 12 marca 1945 roku, wznowila naukę Szkoła 
Podstawowa nr l, w której prLed wojną n1ieścila się szkol a dla chlopców. Nieco 
później (17 marca) nastąpi lo przeka,anie władzom szkolnym gmachu szkoły nr 2, 
zajętej dotychczas przez rannych żolnierzy Armii Radzieckiej. Nowy rok szkolny 
rozpoczęło H29 chlopców i 820 dziewcząt. Utworzono 14 oddzialów dziewcząt 
i chłopców. W pierwszym n1iesiącu nauczano dziewczc;ta i chłopców co drugi 
dzień na zm.hU1ę. Org,miLacją pracy i kierow,miem szkołą nr l zajął się Edward 
Chmielewski, a szkołą nr 2 - Pawel Buchholz. Wśród pierwsLych nauczycieli, któ- 
rzy podjęli prace; po wojnic byli: E. Żuralski, W. Basakowa, Z. Chutkiewicz, W. i 


251
>>>
E. Lewandowski 


S, Burzyńscy, P. Milde, S. ZińłkowslGl, M. Poeplau, M. Zielonkowska, P. Rybak, 
A. Suwała, Oddziały były niezwykle liczne, a na jednego nauczyciela przypadało 
ponad stu uczniów. 
W drugim roku szkolnym po wojnie - 28 września 1945 roku rozpoczęła edu- 
kację Publiczna Szkoła Powszechna nr 3. Organizował ją Pantaleon Rybak, pełnią- 
cy jako pierwszy obowiązki kierownika szkoły. W tym czasie w chełmżyńskiej 
oświacie przybywało nowych nauczycieli, dzięki czemu liczba uczniów przypada- 
jących na jednego nauczyciela spadła do około czterdziestu. 
Prawie równolegle z podstawowym rozpocz
ło działalność szkolnictwo ponad- 
podstawowe. Dnia 5 maja 1945 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Peda- 
gogicznej Państwowego Liceum i Gimnazjum w Chełmży, a 7 maja rozpoczęło 
nowy rok szkolny 120 uczniów. Pierwszym dyrektorem szkoły został Antoni Mia- 
zek. Kadra nauczycielska była tu w zdecydowanej większości nowa. Ta przedwo- 
jenna, dzięki której szkoła cieszyła się uznaniem i prestiżem w środowisku, została 
podczas wojny rozproszona po świecie lub zginęła z rąk hitlerowców, W latach 
czterdziestych pełnili obowiązki dyrektora jeszcze Słowiński, Rzulkowski, B. Mar- 
kiewicz, S, Bizunowicz. W 1947 roku rozpoczęła działalność szkoła zawodowa, 
której pierwszym kierownikiem został P. Buchholz. 
W 1950 roku w trzech szkołach podstawowych uczyło się 1521 uczniów pod 
opieką 40 nauczycieli. W szkolnictwie ponadpodstawowym kontynuowało naukę 
544 uczniów. Rok szkolny 1951/1952 był rokiem znaczącym w historii szkoły nr 1, 
została ona szkołą Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, w której świeckość stała się 
sprawą pierwszoplanową. Uczniowie zdobywali LU naukę w nieco lepszych waroo- 
kach niż w szkołach sąsiednich, gdyż szkoła liczyła mniej oddziałów, a zajęcia 
odbywały się w nowo zorganizowanych gabinetach i pracowniach. Dzięki zapew- 
nieniu szkole dohrego grona pedagogów i osiąganych wysokich wyników w nau- 
cZiUliu cieszyła su; ona dobrą opinią w środowisku. W 1957 roku przywrócono 
szkole nazwę Szkoły Podstawowej nr l. 
Lata pięćdziesiąte przynoszą w szkolnictwie chełmżyńskim pierwsze niepoko- 
jące zjawiska. W wyniku wyżu powojennego szkoły nie są w stanie pomieścić 
zwiększającej się liczby uczniów. Pod koniec tej dekady coraz częściej padajągłosy 
o potrzebie budowy nowej szkoły, tym bardziej ,że dotychczasowe gmachy szkół 
pochodzące z ubiegłego wieku ulegają COriU wi
ks.lej dekapitalizacji. W 1959 roku 
szkolnictwo podstawowe posiada 3 szkoły z 50 izbami lekcyjnymi, w których po- 
biera naukę 1977 uczniów pod opieką 60 nauczycieli. W tym czasie stan organiza- 
cyjny s7kolnictwa ponadpodstawowego przedstawia się następująco: 
I. Liceum Og{)lnokształcące - 8 oddziałów - 162 uczniów 
2. Liceum Ogólnokształcące dla Pracujących - 2 oddziały - 62 uczniów 
3. Szkoła Podstawowa dla Pracujących - 6 oddziałów - 137 uczniów 
4. S7koła przysposobienia Zawodowego - 6 oddziałów - 85 uczniów 
5. Szkoła Przysposobienia Rolnic7..ego - 2 oddziały - 53 uczniów 
6, Zasadnicza Szkoła Zawodowa (filia) - 4 oddziały - 116 uczniów. 


252
>>>
Chelmża w latach 1945-1985 


Na początku lat sześćdLiesiątych zaczynają powstawać w szkołach chełmżyńs- 
kich Uniwersytety dla Rodziców. Celem ich jest stworzenie wspólnego frontu na 
rzecz wychowania dzieci i młodzieży, Prowadzi siC w nich prelekcje, pogadanki 
i odczyty podnosząc
 wiedzc ogólną, a przede wszystkim pedagogiczną rodziców 
i opiekunów. Tymczasem zmienia siC grono pedagogiczne oraz kierownictwo posz- 
czególnych szkól. Niedostatki mieszkaniowe w Chclmży stwarzają sytuację powo- 
dującą konieczność zatrudnienia licznej kadry nauczycielskiej dojeżdżającej z To- 
runia, Rodzi to dużą fluktuację zawoduwą w tym środowisku, co negatywnie odbija 
się na poLiomie naucz;mia. Najbardziej stabilną kallrę pedagogiczną w latach pięć- 
dziesiątych i sześćdziesiątych posiada Liceum Ogólnokształcące. Uczą tam w tym 
czasie m, in. K. Wiśniewski, E. Jarmulski, 1. Syrocki, L. Łukaszewicz, L. Jankow- 
ski. Ohowiązki dyrektorów natomiast pełnią: .1, Czarnecki (1951-1953), S, Ciejek 
(1953-1958), B, Nęcka (1968-1982). Następuje także zmiana pokoleniowa wśród 
kadry nauczycielskiej szkół podstawowych. Dmwiadczeni i zasłużeni pedagodzy 
to: S. Nalaskowski, H. Jaslrzembski, J. Gdula, J. Jestadt, E. Osuch, M. Jedkie 
i wielu innych. Przy omawianiu lat sześćdziesiątych w szkolnictwie w;ut podkreś- 
lenia jest rok 1963, kiedy to uruchomiono pierwsze klasy specjalne w szkole nr l. 
Przez całą dekadę toczy się prawdziwy bój o poprawę bazy materialnej oświaty 
chełmżyńskiej nie uwieńczony jednak sukcesem w postaci powstania nowej pla- 
cówki oświatowej. Jedyną wymierną korzyścią tych lat jest poprawa warunków 
lokalowych Szkoły Specjalnej, która przenosi siC do zaadaptowanego obiektu przy 
ul. Toruńskiej. Długoletnim jej kierownikiem zostaje Jerzy Radomski. 
Tymczasem przybywa uCLniów, oddziałów i nauczycieli. W 1970 roku w szko- 
łach podstawowych uczy się 2758 dzieci i młodziei:y w 83 oddziałach. Szkoły te 
dysponują 41 izbami lekcyjnymi, co daje bardzo wysoki wskaźnik zmianowości 
wynoszący 2 zn1iany na izbę. Przy zwiększonych programach nauczania lekcje 
kończą się coraz częściej po godLinie siedemnastej. Tego roku w szkołach podsta- 
wowych zatrudnionych jest 110 nauczycieli, Początek dziesicciolecia przynosi kil- 
ka ważnych wydarzeń w życiu szkól. Dnia 9 maja 1970 roku w 25 rocznicę zwy- 
cięstwa nad faszYLmem Szkoła Podstawowa nr 2 olrzymuje imię I Arn1ii Wojska 
Polskiego. Nadanie in1ienia Janka Krasickiego Szkole Podstawowej nr ] następuje 
22 stycznia 1972 roku, Dnia 14 X 1973 roku imiC 
Komisji Edukacji Narodowej przyjmuje Liceum Ogólnokształcące, Daty nada- 
nia imienia szkołom stają siC co roku świętan1i poszczególnych szkół i są niezwyk- 
le uroczyście obchodzone, 
Efektem wieloletnich działań władz szkolnych zabiegających o poprawę bazy 
oświaty było oddanie do użytku w 1975 roku nowej sali gimnastycznej przy Szkole 
Podstawowej nr 2. Powstala ona dzięki zaangażowaniu środowiska nauczycielskie- 
go, zakładów pracy i miesLkańców. Nie udało siC jednak zrealizować buduwy no- 
wej szkoły mimo potencjalnej jej lokalizacji przy ul. Kościuszki. A potrzeba taka 
istniała w dalszym ciągu, 
We wrześniu 1975 roku utworzono na terenie Chełmży st;mowisko Miejskiego 
Dyrektora Szkól, obejmujące nadzorem pedagogicznym, finansowym i administra- 


253
>>>
E. Lewandowski 


cyjnym wszystkie placówki ogwiatowc w n1iegcie. Stanowisko to pełnił przez 9 lat 
Tadeusz Dąbrowski, a po zmianie organizacyjnej terenowych władz szkolnych od 
1984 roku przeszedł na funkcję Inspektora Ogwiaty i Wychowania. W latach o- 
siemdziesiątych poczyniono starania, aby Inspektorat Ogwiaty ulokować w nowym 
budynku, w którym znalazłby je
zcze siedzibę klub nauczyciela oraz biblioteka 
pedagogiczna. Wyprzedzając nieco cezurę CLasOWą tego opracowm1ia należy pod- 
kreglić, że wysiłki te zostały uwieńczone powodzeniem. Po kilku latach adaptacji, 
przy niezwykłych czasem wysiłkach organIzatorskich i finansowych, w 1987 roku 
został przekazany oS"wiacie chełmżyńskiej obiekt przy ul. Mickiewicza. Piętro zaj- 
mują pomieszczenia Inspektoratu, na parterze urządzono pięknie wyposażony klub 
nauczyciela i bibliotekę pedagogiczną. Wczegniej jeszcze, w listopadzie 1983 roku 
otwarto w miegcie bardzo potrzebną dzieciom, młodzieży i nauczycielom Poradnię 
Wychowawczo-Zawodową. 
W połowic lat osiemdziesiątych stan IicLbowy i organizacyjny chełOlŻyńskiej 
ogwiaty można przedstawić następująco, W zakresie wychowania przedszkolnego 
działały 4 przedszkola L 14 oddziałami dla 460 dzieci i 6 oddziałów przedszkolnych 
dla 6-latków obejmujących 175 dzieci. W 4 s7kołach podstawowych uczylo się 
2386 dzieci. W 8 oddziałach Liceum Ogólnokszlałcącego było 206 uczniów, w 13 
oddziałach zs,Z pobierało naukę 350 uczniów, a Średnic Studium Zawodowe liczy- 
ło 48 słuchaczy, W placówkach oświatowych zatrudnionych było 303 pracowni- 
ków, w tym 206 nauczycieli. Na terenie tych placówek prowadziły działalnogć 4 
gwietlice szkolne, a ponadto 2 grodowiskowe: przy Spółdzielni Mieszktmiowej 
i TPD przy ul. Dworcowej. 
W okresie powojennym placówki oS"wiatowe w ChełmlY - mimo skronmej, często 
niewystarczającej, bazy i kłopotów kadrowych - prowadLiły pozytywną i skuteczną 
działalnogć dydaktyczno-wychowawczą oraz opiek'1lńczą. na terenie szkół ożywioną 
działaln(
ć wykazaly orgtUlizacje mllxlzieżowe i uczniowskie. WicIu spoS"ród miejsco- 
wej kadry pcdagogicmej brało udzial w życiu społecznym i politycmym miasta. Mło- 
dzież szkolna, tU}gazując Stę we wszystkie uroczystości n1iejskie, nie zm1iedbywala 
podstawowych obowiązków szkolnych. Osit\gała też sukcesy na olimpiadach przcd- 
n1iotowych oraz innych imprezach artystycznych i sportowych. Duży udział w życiu 
n1iasta, szczególnie w pierwszym 25-leciu, miało Liceum Ogólnokształcące, wycho- 
wujące kadrę intelektuałną dla miasta i rejonu. W czterdLiestoleciu powojennym zdało 
eg7amin maturalny 1684 abiturientów, a 38 otrzymało świadectwo ukollczenia szkoły 
średniej. Wiciu absolwentów LO - dobrze przygotowanych przez szkołę - zajmuje 
eksponowane stmlOwiska w życiu publicznym i społec7Jlym - w różnych dziedzinach 
nauki, administracji i innych galęziach gosfXXlarki narodowej. Inne szkoły ponadpod- 
stawowe przygotowywaly pnemysłowi chełOlŻYl1skiemu wyspecjałizowaną kadrę co- 
boUlic7ą i led1llic zną 5-ł, 


Kultura 


Upowszechnienie oświaty i wzrost ogólnego poziomu wykształcenia 
społeczel1stwa w okresie powojennym przyczyniły się do powsttU1ia nowych typów 


254
>>>
Chclmża w latach 1945-1985 


zainleresowań i lorm aklywnoS'ci kulluralnej. Jednocześnie nasll;pował rozwój ins- 
lylucji upowszechnicU1ia kul lury: kin, bibliolek, S'wietlic, klub-kawiami, domów 
kulIury i iIU1ych. 
Po zakońcLeniu II wojny S'wialowej spoS'ród placówek kulluralnych w powiecie 
najszybciej zdołano uruchomić sieć bibliolek. Proces len był niezwykle łrudny. 
Świadczyć o tym moze fakl, że mimo olbrzymich starań w całym powiecie toruń- 
skim na koniec 1946 roku zdołano zgromadLić 1820 książek. Przy dużym zaintere- 
sowaniu władL i pod ogromną presją społeczną udało się otworzyć pierwszą biblio- 
lekę miejską w maju 1948 rok'1I. Placówka la, mimo skromnegu księgozbioru, była 
od samego począIku drugą co do wielkoki po Powialowej nibliolece Publicznej, 
W 1949 roku np. na ogólną licLbę 13 508 książek w powiecie w Chełmży było 
3250, a na 4274 czylelników w powiecie w ChełmLY zarejeslIow,U1ych było 1 452. 
W lalach cLlerdLieslych i pięćdLiesiąlych, mimo róinych problemów org,U1izacyj- 
nych, bazuwych i finansuwych, biblioleka miejska przyczyniła się znacznie do u- 
powszechnienia czylelniclwa. ISIOInym wydarzeniem w hislorii placówki była de- 
cyzja z 4 września 1956 roku, na mocy klórej przeniesiono do Chełmży Bibliolekę 
PowialOwą i powołano Powialową i Miejską Bibliolekę Publiczną. Decyzja ta mia- 
ła duże znaczenie dla dalszego rozwoju kulluralnego S'rodowiska, umożliwiło to 
bowiem skompletowanie dobrego księgozbioru oraz skupienie w mieS'cie wykwali- 
fikowanej kadry bibliolekarskiej mogącej uczesllliczyć w życiu kulIuralnym, W la- 
lach szeS'ć dziesiąlych biblioteka brała udział w wielu konkursach ogólnopolskich, 
była współorg,U1izalorem lokalnych imprez oS'wialuwych i spoIkań aulorskich. 
Pow siały w lym czasie biblioleki wiejskie w powiecie torUlIskim, nasl,\pił wzrosl 
iloS'ciowy księgozbiorów oraz liczby czytelników dorosłych. Biblioleka w Chełmży 
pełni funkcje inslruklażowe i melodyczne dla wszyslkich placówek w powiecie. 
Sama się także rozwija, wzbogaca księgozbiór własny oraz powiększa skromną 
bazI; lokaluwą. ŚciS'le współpracuje ze szkołami, pomagając w organizowaniu zajęć 
czytelniczych. ROLwijanie tej współpracy gwar,U1lUje pełniejsze zaspokojenie pot- 
rzeb czytelniczych i ulIwalenie nawyku korzystania z biblioleki po ukończeniu 
szkoły. 
Dzięki ulIzym,U1iu w 1975 roku lokalu na filię biblioteki dla dzieci i młodzieży 
w dotychczasuwym budynku stało się możliwe ufLądzenie czytelni naukowej dla 
dorosłych. Tego samego roku po III elapie podLiału adminislracyjnego kraju bib- 
lioteka przechodzi również reorganizację, slaje się Miejską i Rejonową Biblioleką 
PublicLną w Chełmży. Z czasem zakresem swej działalnoS'ci obejmuJe oprócz 
miasla również gminy: Chełmża, Łubi,U1ka, Łysomice, Lubicz, Wielka Nieszawka, 
Zła WieS' Wielka. W połowie lal osiemdziesiątych koordynuje pracę 6 gmiIU1ych 
bibliOlek, 15 filii oraz 89 punktów bibliolecznych, posiada też 2 oddziały dla dzieci, 
Dysponuje w tym czasie bogalym i różnorodnym księgozbiorem, jesl lO ok. 205 
tys. książek, w tym 48 lys, w mieście. Na jednego mieszkańca Chełmży przypada 
więc 3.3 książki. Z księgozbiorów biblioleki korzysta 4682 Cł:ylelników, a roczne 
wypożyczenia wynoszą ogółem w mieście 81 405 woluminów. Aktualnie podsla- 
wowym problemem biblioteki w Chełmży jesl sprawa bazy lokalowej. Na każdy 


255
>>>
E. Lewandowski 


l m 2 powierzchni przypada 450 książek, co daje jeden z najwyższych wskaźników 
w kraju, Niezbędnym staje się pilna rozbudowa tej ważnej placówki kulturalnej 
miasta. 
Z perspektywy czlcrdziestolecia powojennego trzeba podkreślić, że Powiatowa 
i Miejska, a później Rejonowa Biblioteka Publiczna była zawsze placówką integ- 
ralnie związaną z życiem społeczno-politycznym i gospodarczym miasta. Nie tra- 
cąc z oczu swojego zadania zasadniczego, jakim było gromadzenie, opracowanie, 
udostępnianie i upowszechnianie książki oraz czytelnictwa. włączyła się w nurt 
działalności kulturalno-wychowawczej i społecznej. Poza zadaniami statutowymi 
przejmowała często na siebie inne formy działalności kulturalno-oświatowej, 
Przykładem może być udział i współorganizowanie wszystkich lokalnych maso- 
wych imprez z okazji uroczystoS"ci i świąt. Będzie to także udział w przygotowaniu 
i przeprowadzaniu corocznych obchodów "Dni ChełI11ŻY", jak również upowszech- 
nianiu innych dziedzin twórczości, jak: malarstwo, grafika, rzeźba, fotografika, 
Praca podejmowana i realizowana przez środowisko chełmżyńskich bibliotekarzy 
z ich d1ugoleUlią dyrektorką Reginą Sakrajdą na czele jest wysoko oceniana przez 
władze i społeczeństwo miasta. Dzięki tej działalności zawód bibliotekarza cieszy 
się dużym prestiżem, a cała placówka wysokim autorytetem w chełmżyńskim śro- 
dowisku 55 . 
Obok biblioteki najpoważniejszą placówką upowszechniania kultury w mieście 
jest Robotniczy Dom Kultury przy Cukrowni. Stanowi on kompleks budynków, 
w skład którego wchodzi kino-teatr, sala imprezowo-sportowa, biblioteka, czytel- 
nia, basen pływacki. Do budowy tego obiektu w dużej mierze systemem gospodar- 
czym przystąpiono pod koniec lat czterdziestych,Dnia 22 lipca 1952 roku uroczystą 
akademią zainaugurowano pracę kino-teatru i tym samym ostatni z budynków 
RDK został oddany do użytku. Od tego roku RDK łącznic z kino-teatrem służył 
nie tylko załodze cukrowni, ale całemu społeczeństwu miasta i okolic. Tu odbywa- 
ły się najważniejsze uroczystości i imprezy kulturalne, akademie miejskie i powia- 
towe. W pierwszym dwudziestoleciu działały tu zespoły dramatyczne, muzyczne, 
wokalne oraz taneczne. Nie brakowało równiei. działalności oświalowej, spotkań 
z pisarzami oraz ciekawymi ludźmi reprezentującymi rMne środowiska społeczno- 
Lawodowe. Biblioteka zakładowa rozwijała czytelnictwo nie tylko wśród załogi 
cukrowni, była dostępna dla wszystkich mieszkańców miasta, W tym czasie sukce- 
sy odnosił działający tu teatr dramatyczny pod kierownictwem S, Pękaiskiej. Szcze- 
gólną aktywnością odznaczały się zespoły muzyczne, a zwłaszcza orkiestra dęta 
pod kierownictwem F. Kałamarskiego, która działa po dzień dzisiejszy pod batutą 
L. Kałamarskiego. Orkiestra w tym czasie towarzyszyła wszystkim znacznym uro- 
czystościom w mieście, Swoje dotychczasowc istnienie zawdzięcza kolejnym po- 
koleniom umuzykalnionej rodziny Kałamarskich. Nieraz prezentowała się też na 
konkursach wojewódzkich i centralnych, skąd prLywoziła nagrody. dyplomy i wy- 
różnienia. W latach pięćdziesiątych w RDK dLiałała r()wnież orkiestra odeonowa, 
grupa mandolinistów oraz zespół muzyczny "Muchy", a późruej zespół "Odnowa" 
w swym trzonie oparty na tych samych wykonawcach. Równocześnie działają inne 


256
>>>
Che/mu w lalach 1945-1985 


Lespoly artystycLOe, które osi,tgają sukcesy poza Chcłmi.ą w konkursach recytator- 
skich, konkursie piosenki radzieckiej, przeglądach małych form teatralnych. Dużym 
/"Ilnteresow,miem cieszył się w RDK Nauczycielski Teatr Poezji prowadmny PrzCI. 
instruktora S. Bur,mdla. Równie piękną kartą zapisał zesp(ł wokalno-muzyczny 
"Wrzosy", który w sWQjej kronice zanotował największą iło
ć koncertÓw poza śro- 
dowiskiem Chcłmży. 
Jednak w latach 1967-19970 prawdziwą wizytówką nie tylko Robotnic7ego 
Domu Kultury, ale całego miasla był MłodzieLowy Zespół Pieśni i Talka "Młoda 
Chełmża", liczący 80 osóh. Zespołem kierowali instruktorzy animatorzy: S. Bu- 
randt - scen,uzysta i reżyser, J. Kudlicki - chÓrmistrz i wokalista oraz R. Włudar- 
ska - choreograf. Zespół cieszył się ogromnym powad/eniem w całym powiecie 
i Toruniu. 
W latach siedemtliiesiątych nie 7aprLestano w RDK działalno
d oświatowej. 
Uniwersytet Pows7echny prowad/.ił prelekcje o tematyce społec7l1o-politycLllej, 
prawnej, lechnic7nej. PowodLeniem deszyły stę wówczas także zajęcia Studium 
WychowUlia Estetycznego, których program ohejmował 7agadnienia filmu rad/iec- 
kiego, turystyki, historii sItuki. W 1969 roku prą ROK powstał żywy plan teatru 
dla d/ied "D/iecięcy Teatr BaS'ni". Teatr ma w swym dorohku kilkanaście premier 
teatralnych. I'esp(ł pracuje do chwili obecnej. niezmiennie pod kierownictwem S. 
Bur,mdta. 
Schyłek lat siedemd7iesiątych i lata osiemd/iesiąte charakterY70wały się ogl 1- 
nic7eniem d/iałalności RDK. Na skutek wmiejs/tmych środkÓw finansowych, 
mniejszej kadry ł-achowc(
w 7malała aktywność kulturaln(H)światowa lej placówki. 
Wpływ miały na tu równici; /miany ",interesUWilI) młud/ieiy ora/. ogÓlny spadek 
aklywnego ml/iału w kultur/.e miesik,uków miasta. lrudno sobie jednak dzisiaj 
wyobrazić życie miesL.kańców he7 ud7ialu w nim tej 7asluionej placÓwki kultural- 
nc/ 8 !i . 
I )ULY ml/ial w życiu kulturalnym miasta miało od chwili powstania Chełmi:YI'i- 
skie Tow,u/.ystwu Kultury. Powołane I7 grudnia IlJ6X roku w pierwszym okresie 
istnienia obejmowało powial turUliski. Wspólpracowało w tym okreste 7 RDK, bib- 
lioteką, TorUl)skim Towarlystwem Kulturalnym. W latach IlJ73-1977 z powodu 
/mian administracyjnych i odejścia wielu c/łonków moimi mówić o zaniku dzia- 
łalności ChTK, jednak pod koniec lal siedemd/iesiątych reaktywowano TOW,ULYS- 
twu. Od tego okresu Ladania ChTK koncentrowały się wokÓł koordynacji p(ICLyn;ul 
placówek kulturalno-oświatowych. pomocy org,uliLacyjnej w realizacji ich planów, 
popul,uY/acji dorobku kultury narodowej. patronowUliu ws/e1kim inicjatywom 
kulturalnym. W I Y7lJ roku hyło inicjatorem corocLllych ohchodów "Dni Chelmi:y". 
Jego członkowie aktywnie uCLestniCl.yli w prlygotow,Uliu lychLe ohchodów. ChTK 
patronowało kilku konkursom i wystawom /wi'IIUlym lemalyc/llie z Chełmią. 
WspÓlnie L hihlioteką było rLcc/Ilikielll otwarcia w mieście salonu wystaw arlys- 
tycl.l1ych. W ciitgu kilku lat islnienia salolU' pr /ewinęło się tu wicie interesujących 
i celUlych d/icł sLtuki malarskiej. r/eibiarskicj. ł-olograficlnej. Z inicjatywy czlon- 
ków postanowiono adaptować pomies/c/enia pod hudynkiem ratuSll na Klub pod 


257
>>>
E. Lewandowski 


Ratuszem. Działający kilka lat klub zyskał sobie liczne grono sympatyków, orga- 
nizując imprezy rozrywkowe i artystyczne. Szczególną popularno
cią wśród mło- 
dzieży cieszą się organizowane tu dyskoleki i seanse video, 
Na szczególne wyrói:nienie przy omawianiu życia kulturalnego Chełmży zasłu- 
guje działalność chóru "Cecylia". Samo jego istnienie przez okres ponad 120 lat 
stanowi pewnego rodzaju ewenement w historii polskiej chóralistyki, a w historii 
zorganil.Owanego ruchu muzycznego na Pomorzu w szczególności. Chór mieszimy 
"Cecylia" może pochwalić się bogatym dorobkiem swojej pracy ,utystyczno-orga- 
nizacyjnej, klórego najlepszą wykładnią od samych narodzin było propagowarue 
i pielęgnowanie najlepiej poję lej kultury polskiej. Jedną z tajemnic długolIwałego 
i nieprzerwanego istnienia jest niewąlpliwie fakt, że na przeslrzeni lych lal działal- 
ności iUlystyc7nej i społecznej kierowało chórem lylko 4 dyrygentów, byli to: Karol 
Reiski, Paweł Żelazny, Slefan Dorawa i AltOIlS Dorawil. Trudno w kilku słowach 
Jokonać podsumowania prze boga lego dorobku zespołu, klórego wkład do skarbni- 
cy kultury muudowej jesl nader ważki. W swojej hislorii chór śpiewał ziuÓwno 
pieśni religijne jak i świeckie o zabarwieniu palIiotycznym. Uświetniał swoimi 
występami uroczystości kościelne i państwowe. Jest to chór ogromnie ambitny 
i niezwykle CZyrulY, co dokumentuje szereg zdobYlych przez niego wysokich lokat 
konkursowych i wyróżnień, Potwierdzeniem tego jest choćby zdobyty puchar wo- 
jewody torUlIskiego, klóry po konkursowych zwycięstwach na golubskim zamku 
w latach 1981, 1982 i 1983 pozoslał własnością tego zespołu, 
W powojel1llej historii życia kulturalnego w Chełmży zapisało się jes/cze wiele 
innych organizacji spolccznych, szkół, klubów i świetlic zakładowych, zespołów 
iutystycznych działających w rói:nych okresach. Nie sposób ich wszystkich w lym 
opracowaniu wymienić, 


Kultura fizyczna i sport 


Już w 1945 roku w7nowil swoją dZlitłalno
ć w Chełmży Zwią7ek Ro- 
botniczych Stowarzyszeń Sportowych. Tego samego roku pOdjęło pracę Chełmi.yń- 
skie Towiuzystwo Wiośliuskie. Rok ten był lak:ie POcząlkiem reaktywowania przez 
J, Więckowskiego i T. Macierzyńskiego przedwojel1llej "Pogoni", klóra po zmia- 
nach organizacyjnych w późniejszym okresie włączona zoslała do klubu "Legia". 
Rok 1945 wiąże się titkie z powslaniem klubu sportowego przy Cukrowni Chełm- 
ża, który dał pocl.ątek późniejszej "Legii". 
Lala czterdzieste i począlek lal pięćd/iesiąlych lO dynamic/llY rozwój litk:ie 
wielu innych sekcji sportowych, klÓre z braku odpowiedniej bdzy i środków finan- 
sowych nie były w slanie kontynuować działalnmki i zoslały pfl:ejęte przeL inne 
kluby sportowe, Przyczynily się jednak do rozwoju zainteresowań mieszkaJlców 
miasta kulturą fil.yczną i sportem. 
W pierwszym dziesiccioleciu poWoJcrulym sport chehnlyński notował już 
znacLlle sukcesy, Zbigniew Cebulak i Ałfred Paliliski (boks), Stimisław Lewandow- 
ski (żeg!iuslwo), Poteyn i SZcli\gowski (podnoszenie ciężarów) olIzymują reprezen- 
tacyjne koszulki L białym orłem, zapisując pierwsze chlubne karty w powojennych 


258
>>>
Chełmża w lalach 1945-1985 


dziejach chełmżyńskiego sportu. W tym czasie tutaj właS'nie rodziły się zaskakujące 
inicjatywy społeczne. Tutejsi bokserzy zadziwiali całą ówczesną opinię sportową. 
Miejscowi działacze wybudowali kryty basen pływacki. 
Powojenna historia sportu chehnżyńskiego to w zasadzie dzialalnoś'ć dwóch 
klubów wielosekcyjnych: "Włókniarz" i ..Legia". W obu klubach naj rów niej prze- 
biegał proces sLkolenia młodzieży w sportach wodnych, lakich jak: żeglarstwo, 
kajakarsIwo i wio
larstwo. Zawodnicy tych dyscyplin sportowych odnieS'1i najwię- 
cej sukcesów liczących się w kraju i za granicą. Tłumaczyć to można położeniem 
miasta nad dużym jeziorem - naturalnym miejscem treningowym zawodników, 
lIadycjami sportów wodnych pochodzącymi jeszcLe z okresu przedwojennego, jak 
również dobrą pracą szkoleniowców prowadzących zajęcia w tych sekcjach. Do 
zawodników szczególrue zasłużonych w i:eglarslwie zdobywających medale na 
nuslIzoslwach kraju i Europy należą: Z. Twardowski, Cz. K. M. Lewandowscy, 
T. Kulpiński. Duże usiągnięcia na arenie krajowej ZiU1uluwała sekcja kajakowa 
juniorek i juniurów, Spo
ród wio
larzy najwięcej sukcesów odniosla dwójka Nag- 
Icwicz i Muszytowski ze sternikiem Gołaszewskim, która przez kilka lat była 
w kadrze ulimpijskiej. Obok nich wiele medali na mistrzoS\wach kraju zdobywała 
i'awsze młodzież sekcji, juniorki i juniorzy. Osiągane wyniki w sportach wodnych 
7awdzięczat: należy doskonałej almosferze, wysokiej dyscyplinie i olbrzymiemu 
zaiUlgai:owiU1iu 7awooników, a przede wszyslkim kadrze trenerów nic szc7ędzą- 
cych sił i CLasu na realizację nakreślonych pliU1ów Ireningowych. wśród których na 
szczególne wyrÓi:nienie zasługują: S. LewiU1duwski (żeglarstwo), L Grabuwsi..... 
(kajakarSIwo), A. Riedcl (wiuślarSlwo). 
Jednak najbanłi'iej pupularną sekcją sportową w Chcłmi:y była LaWSLe piłka 
noma. Cieszyła się una m
więksLym zainleresowiUliem kihiców sportowych miasla, 
mimo LA: w lalach swej świelllości drui:yny chcłmi:ynskie Wyslępowaly co najwY7.ej 
w III IidLl
. PocLąwszyod lat szeS'ćdLiesiątych, żadnemu klubowi w ChełmlY nic udalo 
się stWUf/)'ć silnej drużyny seniorów w i:adnej dyscyplinie sportowej.Wyjąlek slanowt 
lU drużyna piłki n07nej ..Legii", a oSlatnio zespół brydla sportowego. 7.decydowaną 
więks70Ść sportowców ChełnlŻY sIanowi młodzież, rekrutująca się z miejscowych 
s7kół podslawowych i S'rednich, Tam lei:, mimo skronmej bazy, kullura fizyczna jest 
doceniiU1a i w sposób zadowalający prowadIOna. Mlodzi sportowcy szkolni w okresie 
powojellilym odnosili szereg sukcesów w powiecie i w województwie w la]cich dys- 
cyplinach, jak: gry Icspołuwe, lekka atletyka, pływanie. Nieslety dobrze przygotowana 
do uprawiania sportu młOO7ież po Ukollczeniu szkół nie kontynuuje kariery zawodni- 
czej w miejscowych klubach, lecz wyjcżdi:a do większych ośrodków. Tak bywało 
niestely w całym okresie powojellilym 57 


Przypisy 


I APT Protukóły Prczydium MRN w C'hełmży, IY51-1lJ73, sygn. 9. 
2 WUS, Podstawowe dalie .
tatyst)'clJle lI'edłllS III;CW ; SIII;II za /9X5 r., TOJ'Ull 1986. 


259
>>>
E. Lewandowski 


3 Zarys działalności PGKiM przcdstawiony na ogólnym zcbraniu załogi z okazji święta pracow- 
nika komunalnego w 1986 r. zreferowany przcL dyrcktora przedsiębiorstwa Jerzego 
Wierzchowskiego. 
4 APT ZM w Chełm.i:y, sygn. 1. 
5 APT ZM w Chełmży, sygn. 64. 
6 WUS, Podstawowc dane statystycznc wcdług miast i gmin z lat 1975-1985. 
7 Zarys historii Społdzic1ni Micszkaniowcj wydany z okaLji jubilcuszu dwudziestok'Cia istnienia, 
Chełmża 1079, Sprawozdania Zarządu Spółdzielni na Walnc Zgromadzcnie członków 
i przedslawicieli z lat 1960-1985. 
8 WUS, l'od.
tawowe dalie statystycVle według miasr i gmill za 1986 rok, Torun 1987, s. 55. 
9 Informacje uzyskanc w wydzialc gospodarki komunalnej i mieszkaniowej Urzędu Mista i Gmi- 
ny w 1989 r. 
10 J. Machinko, Ludllolt i fUllkcje gospodarcze Chełmty [w:) W. Jankowska, J. Machinko, Ma- 
reriały do mOllografii geograjicvlej Chełmty, PAN, Instytut Geografii, Dokumentacja 
geograficzna, Z. 4, Warszawa 1964, s. 27. 
II K. Dziewoński, M. Jerczyński, SratystyCZlla charakterystyka miast - fUllkcje domillujące, Sta- 
tystyka Polski-GUS, Warszawa 1977. 
12 WUS, Podstawowe, Toruń 1986. 
13 Opracowanie własnc na podstawie roczników statystycznych wojewódzh\..1 bydgoskiego i to- 
lUliskiego z lat 1950-1985. 
14 Tamze. 
15 WUS, Podstawowe dalie statystyczne według miast i gmill za 1986 rok, TorUJi 19R7, s. 14. 
16 Roczniki statyslyczne wojcwództwa bydgoskiego i 1000UJiskiego z lat 1950-1985. 
17 J. Machinko, Lud/10ft i funkcje gospodarcze CheblIty, s. 38; E. Kwiatkowska, Miasta [w:) 
Województwo torwiskie R. Galon (red.) Warszawa 1984, s. 316; według szacunków ra- 
feratu ewidcncji i zatrudnienia ludności Ut7ędu Miasta i Gminy w Chełmzy. 
18 APT, ZM w Chełm.i:y, sygn. 41. 
19 E. Lewandowski, Postawy społeczne robotllików mC/łycll miast w Połsce IC/t 80-tych lIa 
przykładzie Chełmty, Warszawa 1987, s.147 (maszynopis prdcy doktorskiej, Biblioteka 
Miejska w Chcłmży). 
20 Tamżc, s. 148. 
21 APT, ZM w Chełmży, sygn. 64. 
22 Informacje uzyskane w Urzędzie Miasta i Gminy Chełmża. 
23 APT, ZM w Chełmży, sygn. 64. 
24 APT, ZM w Chełmży, sygn. 116. 
25 J. Machinko, Lud/10ft i fill/kcje gospodarcze Chełmty, s. 41-42. 
26 H. Rodmowski, Przemysł [w;) R. Galon, Województwo torwiskie, s. 439. 
27 JOO łat CukrowIli Chebllt.a 1882-1982, Bydgoszcz 1982. 
28 E. Lewandowski, Postm,y, s. 124. 
29 Tamżc, s. 147-148. 
30 Tamże, s. 155. 
31 APT, ZM w Chcłmży, sygn. 116. 
32 Sprawozdanie z wykonania planu społeczno-gospodarczego miasta i gminy w Chełmzy za 
1985 rok, Chełmża, kwiecieli 1986 rok, s. 7. 
33 Tamże, s. 8. 
34 APT, ZM w Chełmży, sygn. 64. 


260
>>>
Chcłmza w latach 1945-1985 


35 APT. ZM w Chełmzy. Protokóły z posiedzeó MRN z lat 1947-1949. sygn. 5. 
36 APT. Protokóły Prezydium MRN w Chełmży 1951-1973, sygn. 3. 
37 Kronika PSS "Społem", wywiad z długoletnim prezesem PSS "Społem" Mirosławem Żywk- 
kim. 
38 APT, Protokóły Prczydium MRN w Chełmży 1951-1973. sygn. 7. 
39 Sprawozdanie z wykonania planu społeczno-gospodarczego miasta i gminy za rok 1985. 
kwiecień 1986 rok, s. 2-3. 
40 Rocznik Starystyczny wojew6dznm torllliskiego. WUS. Torul! 1986. s. 285-293. 
.n APT. ZM w Chełmży. sygn. 3. 
42 APT, ZM w Chełmży, sygn. 64. 
43 AKW PZPR Bydgoszcz. Akta KP PZPR Toruń, sygn. 75NIII/30-35. 
4-ł Materialy kronikarskie ZM ZSMP w Chełm
y; wycinki prasowe lokalnych gazet z lat 1964 
1985; wywiady z działaczami ZMS i ZSMP. 
45 Tamze. 
46 Zapiski kronikarskie. Komenda Hufca ZHP wChełmży. 
47 KJ\Jnika Koła nr 7 ZnoWid w Chełmży, Miejska i Rejonowa Biblioteka Publiczna w Chełm- 
ży. 
48 Kronika Zarządu MicJskiegu LKP w Chcłmży. 
49 APT, ZM w Chełmi:y, sygn. 41. 64. 
50 Rocznik Statystyclny wOJewodztwa bydgoskiego 1958-1959. Bydgoszcz 1959, s. 245. 
51 Sprawlvdanie z wykonania planÓw społeczno-gospodarclych miasla w latach 1960-1970. 
Urzqd Misia i Gminy w Chcłmży. 
52 Sprawozdanie 7 wykonania planów społecznu-gospodarc/ych miast.. w latach 1970-19X0. 
Urząd Mlasla i Gminy w Chełm7Y. 
53 Sprawozdanie z wykonania planu spułeclno-gos(x)darc7egu miasta za rok l tJ85, Urzqd Mista 
i Gminy w Chelmży. 
54 Przy opmcowaniu dliału dotyczącego oświaty wykorzyslanu: Historię SP l spisaną przez M. 
Jedkie, Zapiski kronikarskie SP 2, SP 3 i LO, roczniki statystycLne wojew,'\d7twa byd- 
goskicgo i torUliskiego z lal 1955-1985. matcli,lly Zarządu Miejskicgu oraL MRN z lat 
1)45 1985. 
55 Opracowano na podstawie materiałów zebranych przez dyrektorkę Miejskiej i Rejonowcj Bib- 
lioteki Publicznej w Chełmzy R. Sakrajdę. 
56 Opracowano na podstawie materialow le branych przeL dyrcktora RDK S. Burandta. 
57 E. Lewandowski SpOIl IV Clrełmty w okresie lU-lecia PRL, Poznari 1977 (maszynopis pracy 
magislerskiej. Biblioteka Miejska w Chełmzy), 


261
>>>
-;ł- 


MIROSLA W GOLON 


Życie polityczne Chełmży po drugiej 
* 
wojnie światowej 
(DO POLOWY LAT OSIEMDZIESIĄTYCH) 


l. Wyzwolenie i działalność władz radzieckich w 1945 r. 


Z akOllcZCnic niemieckiej okupacji w Chełmj;y nasIąpiło 24 stycznia 
1945 r. MiaslO zaji;ły oddziały 70 Armii, II frontu 13iałoruskiego 
w ramach lrwająccj od ł4 stycznia ofensywy. W Iiteratuf/c historyczncj omyłkowo 
funkcjonuje o dwa dni póinicjsza data wyzwołenia miastal. 
Miasto zdobyto prawic bez walki i z niewiclkimi stratami. Niemcy zdąiyli kilka 
dni przed wkroczeniem AC wywicić tylko nicmaczną cZi;
Ć majątku cukrowni - 
rcgulatory do turbin, włazy kolIów i aparatów wyporowych, 5 tys. ton cukru, paro- 
wóz i wagon. Szybkość radzicckiej ofcnsywy spowodowała, że w magazynach 
cukrowni pozostawili jeSi'C7e 17 tys. lOn cukru. Odd7iały AC jui pierwszcgo dnia 
pohytu w micścic ohsadziły tcren J'akładu. Podohmc pO!o.tąpiono L pOJ'ostałymi o- 
biektami przcmysłowymi Chełmży, Władzi; w nlicścic obji;ła radziccka Komen- 
d
Ultura Wojenna, dowodzona PUCI majora D. S. Sarokina. Jego zaslc;pcą został 
lejtnUlt Poticchin. Utworzone we wszystkich ważnicjs.l.ych nliejscowościach ko- 
mcndantury oprócz podstawowych zadan zahci'picczenia potucb frontu spehliały 
również istoUle zad
Ulia polityczne i go
podarcze. Pilnowały, aby na podległym 
terellie powstawały lojalnc wobcc Rządu Tymczasowego organy polskiej władzy. 
Współpracowały ze specjałnymi formacjami AC i NKWD zajmują dcportacjami 
mieszkanców i wywożeniem majątku .I. "wyzwalanych" ziem 2 . 
DJ'iałalność Wojsk Ochrony Tyłów NKWD przy II Froncie Białoruskim ()faJ' 
oddJ'iałów I'dobyczy Wojennej odhiła się hardJ'o holeśnie na życiu miasta. S.l.CJ'c- 
gól nie tragiczne skutki pr.t.yniosła kicrowana pf.l.cJ' oficerów NKWD akcja dcpor- 
tacji kilkusct micszkallców Chl'lllli,y do oho)'()w pracy puymusowej na tcrcnic 


. W rozdziale poruszono również probkm..tykę Kości,!., Kalolickiego w Chełmży, która co pr..w- 
da nie jesl inlegr.uną częsci.\ i.ycia polilYCL.ncgo, ak n..leży ją Iraktować j..lo probtem umożliwiający 
pdnicjsL'I. char..ktcrystykę powojcnnej histo.ii mi..sl... 


263 


.....
>>>
M. Golon 


ZSRR. Jako pretekst do zakrojonych na bardzo szeroką skalę aresztowań, władze 
radzieckie wykorzystały zarzut "współpracy z okupantem", której jednym z przejl- 
wów miała być III grupa niemieckiej listu narodowej. 
Dnia 31 stycznia 1945 r, tymczasowy organ polskiej władLY w Chełmży, Ko- 
mitet Narodowy, wydał zarządzenie o przymusowej rejestracji wszystkich miesz- 
kańców w wieku 16-50 lat, oprócz mGi:atek i chorych. Miejscem rejestracji był 
gmach Sądu w Chełmży. Za niezarejestrow;U1ie się grożono kar'l zgodnie z prawem 
cywilnym i wOjskowym 3 . 
Liczba Polaków deportow;mych L całego obszaru przedwojennego woj. pomor- 
skiego jesl szacowana na ok. 20 tysit;cy osób 4 . Według 7estawienia polskich władz 
administracyjnych z wiosny 1945 r., z powiatu torunskiego, w tym z Chełmży, wy- 
wieziono 1413 osób 5 . Sprawozd;U1ie starosty toruńskiego z l września 1945 r. wy- 
mienia dla samej Chełmży cyfrę ponad 600 deportowanych, Tern1in powst,mia tego 
dokumentu pozwala przypuszczać, że objął on tylko osoby, klóre ostatecznie zos- 
tały wywiezione do ZSRR, a wit;c m. in, bez zwolnionych na terenie kraju 6 , Usta- 
lenie pełnej liczby wywiezionych wymaga jeszcze badań, Co najnmicj 202 chełm- 
żynian poniosło śmierć w wyniku deportacji 7 . 
Wojna spowodowała,że w momencie nadejścia frontu wielu mieszkańców 
miasta znajdowało się poza jego granicami. Niektórzy z nich trafili do więzień 
NKWD i do obozów pracy w ZSRR. Przynajnmiej kilku chełmżynian aresztowa- 
nych w marcu lub kwiel11iu 1945 r. w północnej części Pomorza przeszło przez 
wielki ObóL NKWD w GrudLiądw, Z obozu tego udało się wład70m polskim wy- 
dostać zasłui:onego socjalistę, działacza związkowego i przedwojennego radnego, 
Jana Domlowicza 8 . 
AresLtowania w Chełmży zostały w stosunku do większości osób zakończone 
jeszcze w pierwszej połowic lutego. Poprzez obozy w Ciechanowie lub Działdowie 
setki chełmżynian wywieziono do kilkunastu obozów pracy przymusowej na tere- 
nie ZSRR. Wyróżnić można 4 grupy oboLów: Ural - m. in. Miass, Złotoust, We- 
sołówka, CLelabińsk; Syberia- Sud7ensk-Andżerka; Ukraina - Donbas, Antracit; 
środkowa Rosja - m. in, Siewiema Grywa, Szatura, Osanowo 9 . O warunkach tran-o 
sportu S"wiadczy ustalona przez H. Kamińskiego liczba 65 zmarłych w trakcie pod- 
róży. W ZSRR oczekiwała deportowanych wielogodLinna, wyczerpująca praca 
w kopalniach, prLY pracach leśnych, w budownictwie i przemyśle. Sytuację wy- 
wiezionych pogarszały trudne warunki klimatyczne ora/. tragicLlle warunki bytowe, 
przede wszystkim głód, W okresie kilku lub kilkunastu miesięcy około 20-30% 
deporlowanych poniosło śmierć. Według doslępnych źródeł, największa liczba 
chełll1Żynian zgint;ła wSiewiernej Grywie. Ustalono naLwiska 37 osób tO. 
Latem 1945 r. rozpoczęły się powroty pierwszych grup deporlowanych, co było 
wynikiem polsko-radLieckiego porozun1ienm o repatriacji L 5 VII 1945 roku ", 
Ówczesne władze polskie podjt;ły starania o powrót wywiezionych prLede WS7YSt- 
kim ze wzglt;dów politycznych. Warlo jednak zauwai:yć, że w nadsyłmych do 
Bydgoszczy sprawozdaniach władz terenowych podkreślano równiei: gospodarcze 
znaczenie problemu, czyli brak wykwalifikowanych pracowników. 


2M
>>>
Życie polityczne Chcłm:ł:y po drugiej wojnic 
wialuwej 


Pierwsi, niclic/ni jeszcze dcportowani wrócili w sicrpniu 1945 r., schorowani 
i niezdolni do pracy. Najwieksza grupa wróciła pumiędzy pazdzicmikiem 194
 c. 
a lipcem 1946 r. Wielu powracających władze polskie przetrzymywały przcz kilka 
lub kilkana
cie dni w różnych obozach, m. in. w znanym obozic w Jaworznie, Gru- 
pa 22 pracowników chcłffiŻyńskiej cukrowni znalazła się w połoionym koło Włoc- 
ławka obozic pracy przymusowej w Miclccinie. W sprawie uwołnienia ich interwe- 
niował pierwszy dyrektor cukrowni po wojnie inż. Stimisław Zagrodl.ki l2 , 
Po wyekspediowaniu deportowiU1ych NKWD opuŚ-ciło miasto t3 . Pozostała 
w nim radziecka Komendanlura Wojenna oraz oddziały "niobyczy wojcnnej". 
W Chełmży pr7cdslawicielem tych formacji był płk Nikołajew, który wraz z kilku- 
dzicsięcioosobowym oddziałcm AC przel. miesiąc nicpodziclnic I.arządzał cukrow- 
nią. Ze stC/eżonych przez AC magazynów nieprl.erwanie wywoi:uno cukier. Wy- 
wieziono również większą część pasów napędowych, 7apasów płótna filtracyjnego, 
sit do scgregatorów oraz nicktórych innych clementów wyposażenia. Dopiero po 
licznych staraniach w Sztabie frontu polskic władl.c prl.cjęły zarząd w przedsię- 
biorstwie z wyjątkicm nadal zapełnionych magazynów. w których obok cukru były 
znacznc iłości surowców, w tym melasy i wysłodków suszonych. Załuga licl.y!a 
już wówczas 148 osób i funkcjonowala polska strai. Pomimo formalncgo przeka- 
7ania obiektu, stacjonowało na tcrcnie cukrowni 40 i:ołnierzy p%slawionych przez 
pułkownika Nikolajcwa, dowod/onych prl.cl. radLicckicgo kapitanal-ł. 
PrLyczyna tcgo stanu rLcczy wyjaśniła się, gdy ló marca w Chełm?y pojawiła 
siC radziccka kom.isja gospodarcLa Lloiona L wojskowych, 7 pulkownikicm na C/C- 
le. Pr/cl. dwa dni opisywała stan cukrowni, starając się udowodnić, ic jest to 
majątek nien1iccki I5 . Dyły to wyraźne pctygOlowiUlia do wywo/u litkladu. Zoslal 
un umics/czony w "spisic fahryk pctc/nacLonych do wywielicnia", pC/csłanym 
przc7 władze wojcwódzkie do min. Hilarcgo Minca w kwictniu ł 945 r. t6 DLiałal- 
ność rad/icckicj komisji gospodan:Lcj powodowa la, ic nickh')rc raI. jui. pC/cka/anc 
stronic polskiej ubickty ponownie zostały U/.IliUlC za nllcl1ic podlegającc adn1inist- 
racji AC. Ściślcj mówiąc, z nicktórych pClcdsh;biorstw rad/icckic odd7iały w ogóle 
nie wys/ły pon1imo dokolliU1ia formalnej proccdury pCLcka7ania obicktu władzom 
polskim. W maju roLpoczęła siC ponowna proccdura pr7ekaLywania obiektów pr7c- 
mysłowych wła(l7om polskim. Problemy tc dotyczyły nic tylko cukrowni, ale taklc 
powstalych chełmżYllskich pCl.cdsiCbiorstw. Całkowitc przejęcic zakładu nast,wilo 
dopiero 27 wrLcśnia 1945 r. na progu kampiU1ii c ukruwniczcj. Z jcj magaLynów 
wywic/iono m. in. ł 3,7 tys. ton cukru l1 , 
Opr()cJ' cukrowni oddzialy AC zajęly wszystkie ważniejsze obiekty guspodar- 
czc. LicLba żułniccty radzicckich hyla tak LnaCLna, jc burmistrz JCSZCLC w czcrwcu 
1945 r. twicrdzil, ic powoduje to krYl.ysoWit syluację mieszkaniową miasta. CLęŚĆ 
zajętych mieSLkiUl była zarc/crwowana jako kwalcry dla pucchodl.ących prJ'c/ 
n1iasto oddzialów, rcsztę zajmowala komcndantura i :iulnierLe pilnujący ubiektów 
guspudarcLych. Nawet Dum '-gromad/cllla Si(Istr Eli:bictiUlck przy ul. Tumskicj 
był 7ajęty przcz ACII!. 


265
>>>
M. Golon 


Władze radzieckie zajęły nast.;pujące ohiekty gospodarcze: gazownię, r7eźnię, 
cegielnię, spółdzielnię rolniczą, fahrykę papy, fabrykę maszyn, fabrykę wód i roz- 
lewnię piwa, fabryk.; grzebieni, Wytwórnię Marmolady w Skąpem, Państwowe 
Zakłady Elektrotechniczne, mleczarni.; oraz podstację. Niektóre z tych obiektów 
zostały zwolnione już w łutym, np. fabryka grzebieni, czy wytwórnia wód. Z pier- 
wszej wywieziono częś'ć wyposa.lcnia biura, z drugiej surowce 19 . Pozostałe obiek- 
ty, już zagospodarowane przez polskie załogi, zostały przekazane władzom polskim 
na przełomie lutego i marca 1945 r. 20 Ostateczne formalne przekazanie - przez 
komend,u1ta gospodarczego miasta, slarszego lejtanta D. A. Ambrozowa- więk- 
szoś'ci obiektów przemysłowych miasta nastąpiło w maju 1945 r. 
Najwi.;kszą rekwizycję, oprócz cukrowni przeprowadzono w fabryce maszyn 
rolniczych. Dnia 20 marca opuś'cili jej tercn żolnierze radzieccy i zabrali na 20 
ciężarówkach około 100 ton maszyn, odlewów, blach, żelaza i narzędzi 21 . 
Jeszcze w końcu wrześ'nia 1945 r. radLieckie warty pilnowaly magazynów cheł- 
Iluyńskiej fabryki papy, w których było pięć tysięcy rolek papy. Nie ustalono daty 
opuszczenia zakładów i losów zapasów. Alc był to niewąlpliwie jeden z ostatnich 
przykładów radzieckich działem gospodarczych na terenie m.iasta 22 , Brak dokład- 
niejszych danych uniemożliwia pełne zsumowanie strat ekonomicznych miasta wy- 
nikających z tej dzialalnoś'ci. Niewątpliwie opóźniły i utrudniły one rozwój miasta, 
a przede wszystkim pogorszyły warunki życia i pracy mieszkańców, 
Przechodzące przez miasto jednosIki wojskowe były przyczyną wielu innych 
problemów. Największą roi.; odgrywały rozmaite wykroCLenia .lołnierzy AC prze- 
ciw zdrowiu i mieniu miejscowej ludno
ci, Najczęslszymi przestępstwami były 
kradzic.le i napady rabunkowe. Możliwoś'ci zapewnicnia bezpieczeństwa przez MO 
były niewielkie, czasem nawet WP nie było w slmie obronić miesLkańców przed 
radzieckimi maruderami. 


2. Działalność władz samorządowych 
i administracyjnych 


W latach 1945-1950 zgodnie z obowiązującym prawem na terenie 
miasta niewydzielonego, jakim była Chełmża, funkcjonowaly tylko org,my samo- 
rządowe. Najniższym szczeblem adminislracji p,mstwowej był powiat. Miejska Ra- 
da Narodowa była organem uchwaloltawcLym i kontrolnym. Zarząd Miejski pełnił 
funkcję organu wykonawczego samorządu terytońalnego, a jego pracą kierował 
bunnistrz zatwierdwny przez wojewodę. DLiałalnoŚ-ć MRN podlegala nadzorowi 
Powialowej Rady Narodowej. Miejska Rada Narodowa nie posiadała uprawnień 
wykonawczych, miała natomiast prawo powoływania i kontrolowania pracy samo- 
rządowych organów wykonawczych oraz ustalania budżetu i planu S"wiadczeń 
w naturze. W zakresie dziahmia miejskiego samorządu znalazły się sprawy publicz- 
ne o znacLeniu lokalnym 23 . 
Najistotniejszą cechą rad narodowych utworzonych w Polsce po zakończeniu 
wOjny był ich niedemokratyczny charakter. Do 1954 r. tworzono je na zasadzie 


266
>>>
Życie polityczne ChCln1ZY po drugiej wojnie światowej 


delegacji, co oznaczało, że legałne partie polityczne i organizacje społeczne miały 
wyłączne prawo delegowania do tych org,U1ów swych przedstawicieli, stąd też bar- 
dzo szybko zostały całkowicie podporządkowane interesom partyjnym. Ordynacja 
wyborcza z 1954 r. nie zmieniła w istocie ich charakteru i uzależnienia od lokal- 
nych władz partyjnych. 
Na podstawie przepisów ustawy z 20 marca 1950 r. zlikwidowano na s7czeblu 
miasta niewydzielonego dotychczasowe organy wykonawcze samonądu, funkcje 
wykonawczo-zarządzające, sprawow,me dotychczas przez Zarząd Miejski z bur- 
mistrzem, powierzono PreLydium MRN jako organowi władzy pcu'istwowej. Prezy- 
dium jako organ wykonawczy i zarządLający, formalnie było wybierane przez 
MRN. Jednak bardw często skład Prczydium był narzucany przez toruńskie władze 
powiatowe. Problcm ten pojawił się w dyskusjach na forum rady w 1956 r., gdy 
oJnowiły su; - nie spełnione, podobnie jak w początku lat pięćdziesiątych - nadzie- 
je na powiat w Chełmży. Kolejne reformy administracyjne kraju z lat 1972/1973- 
1975 w swoich założeniach nawiązały do praktyki lat 1945-1950, W styczniu 
1974 r. rozpoczął działałnoś'ć nowy org,U1 administracji państwowej, naczelnik 
miasta. Wprowadzona w 1975 r. dwustopniowa slruktura administracyjna kraju po- 
zornie podwyższała r,U1gl,; miasta niewydziclonego i skraca/a drogę do władz woje- 
w(xlLkich. Jednak wraz z reformą nast'lPilo zwięksLcnic centralizmu, Nac7elników 
mianowały władze wOjewódzkie 24 . Dopiero demokratyczne pr7en1iany po wybo- 
rach do Sejmu z 4 CLcrwca 1989 r. umożliwiły przywrócenie aUlentycznego samo- 
rządu i tradycyjnych organów wykonawczych, ZarLądu Miejskiego z burmistrLem, 
Pierws7ym polskim organcm w wyzwolonej spod nicmieckiej okupacji Chełm- 
ży był Kon1itet Narodowy. Rozpoc7ął funkcjonow,mie w kOIIeu stycznia 1945 r., 
zaś' 31 stycmia nasl'lPiła zmi,ma nazwy na Komilcl Ludowy. Z podpisów pod 
zarLąd/eniem znamy nazwiska IrLech jego członków: tymC7asowcgo burmistrza 
Nowakowskiego, Wojciecha Jagieiskiego oraJ' Dominika OIsLewskiego. Komitct 
ów w dniach 29-31 stycznia wydał kilk,U1aś'cie 7arządlcll, w których zajął się spra- 
wami dotyczącymi aprowizacji oraz zabczpiec7cnia majątku Liemskiego. Na przep- 
rowadzenie tych d7iałań uzyskał zgodę Komendanta Wo.ien1lcgo 25 . 
Pierwsza, samorzutna polska władLa w Chełmży pr7estała istnieć na początku 
lutcgo. Dopiero po zakol1czeniu dziahul NKWD mOL.liwe stało się utworzenie no- 
wej władzy w mieś'cie. Dnia 10 marca w porozumicniu z dJ'iałającYIni w Chcłmi.y 
org,Ulizacjan1i politycznymi, PPS, PPR, SL i SD, które na początku lutego powoła- 
ły KomitCI Porozumiewawczy, oraJ' zr7eszeniami 7lwodowymi i społec7llymi ut- 
worzono Miejską Radl,; Narodową. Wybrano równie;' prelydium MRN. Dnia 29 
marca na posied7cniu rady dokonano wyboru władz miejskich. Burn1istrJ'em wy b- 
r,UlO Fr,Ulcis7ka Rutkowskiego z PPS, zastępcą Władysława Górnego z PPR, ław- 
nikami: Stanisława Brąi:kowskiego 7 PPS, Fr,U1cis7ka łJ'iałdowskiego z PPR, 
Wojciecha Charasina z SL oraz Zygfryda Rosińskiego z SD 26 . 
W skład rady wchodziło po sicdmiu członk6w PPS i PPR oraz dwóch członków 
SL i sze
ciu bezpartyjnych, Przynalcjno
ć partyjna che/mżyńskich radnych aż do 
194X r. charakleryzowała się wysokim udzIałem członków PPS, W sierpniu 1947 r. 


267
>>>
M. Gołon 


na 25 członków rady 12 należało do PPS. Jes7cze na dwa miesiące przed zjedno- 
czeniem ruchu robotniczego było w radzie 14 członków PPS 27 , Skład rady przez 
całe pierwsze dziesil;ciolecie ulegał bardzo częstym zmianom, W pierwszym okre- 
sie \\'\'nikało to z dołączenia przedsławicieli tworzących się partii i organizacji spo- 
łecznych oraz powiększcnia liczebno
ci rady, W połowie 1946 r. liczyła 32 osoby. 
Najważniejszym powodem duz.ej rotacji były napięcia polityczne lat czterdziestych 
i pięćdziesiątych, związane z kształtowaniem nowego systemu politycznego. Dru- 
gim czynnikiem był nie zawsze uafny dobór radnych. Już po roku pozostało tylko 
pięciu radnych z marca 1945 r. Jedynie skład prezydium cechowała stabilno
ć. Ma- 
rian Rydlewski, Jan Lcwimdowski i Paweł Duchholtz utrzymali się prawie 5 lat 28 . 
Obok partii politycznych w radzie znajdowali SIę reprezentanci org,Ulizacji mło- 
dzieżowych i społecznych. Warto wspomnieć o kilku banIziej aktywnych politycz- 
nie radnych w pierwszych łatach po wojnic. W sierpniu 1946 r. do rady wszedł 
Józef Zachara z PSL, później działacz ZSL. W tym samym miesiącu radnym został 
ałonek PPS, pracownik cukrowni Jan Sulecki. W styczniu 1947 r., aktywny dzia- 
łacz związków zawodowych Józef Kołakowski 29 . 
W pierwszych czterech łatach funkcjonowania MRN poszczególne zmi,U1Y 
składu obejmowały jednorazowo jedną lub kilka osób. Na sesji listopadowej 1948 r. 
doszło do pierwszej masowej zmiiUlY składu. Komitety PPR i PPS odwołały Ił 
osób, ZMP jedną. Jednym z nowych radnych został wyjątkowo aktywny w następ- 
nych miesiącach Edmund Diernacki, który objął funkcje wiceprzewodniczącego 
komisji kontroli i członka prezydium. W następnych dwóch miesiącach dokommo 
jeszcze pięciu zmian i w ten sposóh wymieniono ponad połowę składu rady, Tak 
duża rotacja spowodowana była przemianami politycznymi dokonującymi się wów- 
czas w kraju, których elementami były likwidacja PPS oraz walka wewnętrzna 
w PPR 30, 
WybCimy w marcu 1945 r. ZM podlegał poc7ątkowo rzadszym zmianom niż 
rada, chociaż na stanowisku wiceburmistrza w okresie dwunastu miesięcy zmieniły 
się kolejno aL cztery osoby. Najpoważniejsza zmtiUla nasIąpiła równocze
nie ze 
zmianami w MRN w IislopadJ'ie ł948 r. Wprowadmno trzech nowych C7łonków 
ZM: wiceburmisuza Stanisława Matusiaka oraz ławnik6w, Wacława Szulca i Jana 
Deszczyńskiego. Kolejna zmiiUla dotyczyła wybfiUlego 29 marca 1945 r. burmistrza 
F. Rutkowskiego. W styczniu ł94Y r. wojewoda nie zatwierdził tego wyboru. Dur- 
misuzem wstał przeniesiony z AleksiUldrowa działacz partyjny Wacław Kwiat- 
kowski 31 . 
W latach ł949-1950, czyli w ostatnim okresie działalno
ci władz samorządo- 
wych przed reformą z marca 1950 r., nadal uwały poważne rotacje w składzie 
rady. W tym samym czasie poważnych zmian dokonano również w składzie stabil- 
nego dmąd prezydium MRN 32 . 
W działalno
ci nowego Zarządu dochodJ'ą do głosu elementy realizaCJI twarde- 
go kursu. We wrze
niu 1949 r. ze względów ideologicznych ZM odmówił zatrud- 
nieniet w nowo utworzonym Przcdsil;biorstwie Remontowo-Dudowłanym fachow- 
ca, Jana Muszytowskiego. Doszło również do zwolnień niektórych pracowników 


268
>>>
Życie polityczne Chcłmży po drugiej wojnie świalowcj 


ZM, Ostatni okres istnienia ZM podsumowiU1o w dniu zastąpienia go przez nowy 
org.m władzy, jakim stało się Prezydium MRN. W dyskusji na uroczystej sesji 
stwierdzono: "wszystkie ważne prace ZM były uzgadniane z KM PZPR,m, 
WspomniiU1a jUl: reforma adm.inistnu:ji została zrealizowana w Che/mży na po- 
siedzeniu MRN IX czerwca 1950 r. Do Prezydium wybrano: Jana Płocharskiego 
(przewodniczący), Stanisława Zasadzkiego (zastępca), Alojzego Kobusińskiego 
(sekretarz) oraz Edwina Rutkowskiego i Janinę Nelkowską. Rutkowski i Kobusiń- 
ski byli wczdniej urzędnikami w ZM w Chełml:Y. Nadzorujący posiedzenie przed- 
stawiciele władz powiatowych wezwali nowe władze do radykałniejszych działań 
w "walce o zwycięstwo ideologii marksistowsko-Ieninowskiej", Jedną z oznak 
tych radykalniejszych działań było uzupełnienie rady w październiku 1950 r. o 11 
osób. Nastąpiło ono na pierwszej sesji MRN zorganizowanej po7a siedzibą władz 
miejskich, w fahryce gr7ebieni. Posied7enia te miały być świadectwem rzekomo 
powszechnego ud7iału spokczeństwa w sprawow.U1iu władzy. Kolejną zmiiU1ę 
w składzie rady przeprowadzono wiosną 1951 r., uzupełniając rad
 o zalecany 
pucz wład7e partyjne "element młody i bojowy, żyjący zagadnieniami budowy 
socjalizmu". Wprowadzono wówczas czterech repre)'entantów ZMP oraz trzech 
przedstawicieli małorolnych chłopów. Miejsce dla nowych radnych zwalniały oso- 
by USUW.U1e za rzeczywisty lub rzekomy brak zaangażowania. Czasami rotacje 
wynikały z rywalizacji personałnej34. 
Liczne zmiany w składzie rady występowały równici. w nash;pnych łatach. 
Względna stabilizacja nastąpiła dopiero po wprowadzeniu formalnych wyborów do 
rad. Wybrana w grudniu 1954 r. rada liczyła al: 50 członków, Jednak nawet przy 
zwiększonej liczebności rada nie mogła w istniejących warunkach odegrać poważ- 
niejszej roli. Pierwsze prezydium nie prlelrwało w komplecie nawel roku, prze- 
wodniczącego odwoł:mo hez podania powodów. Nowe Prezydium wybrano 29 ma- 
ja 1951 r. Przewodniczącym zoslał dOlychczasowy sekretarz KF PZPR Cukrowni, 
Alfons Adamczak., zastępca i sekretarz pozostałi bez )'mian. W okresie jednego 
roku dwie ważne funkcje administracyjne zostały objęte przez kolejnych sekretarzy 
partii największego przedsiębiorstwa w Chełmi:y, Clłonkami Prezydium zostali: 
urzędnik miejski Jerzy Kwiatkowski oraz aktywistka ZMP
5. 
frekwencja na sesjach MRN w pierwszej połowie lat pięćdfiesiątych spadła do 
ok. 50%. Sam przewodniczący Prezydium przyznał w ł953 r., joe rada nie posiadała 
aUlorytetu. Powiększenie liczby radnych i wprowadlenie instytucji 7astępców w 
1954 r. nie przyniosło poprawy lej niekorzystnej sytuacji. PrzeprowadlOne w grud- 
niu ł 954 r. wybory nowej rady spowodowały równiei. zmiany w Prezydium. poza 
osobą puewodniczącego. Jak stwierdził dwa łata póinicj A. Adamcl.ak, "wybory 
były całkowicie slerow.U1e". W powiększonej radzie wzrosła liczebność Prezy- 
dium, z pięciu lto siedmiu osób. Zastępcą został StiU1isław Parułski, pracownik 
fabryki grzebieni, sekret.uzem Konrad PaC7kowski. Członkami: Wadaw Burnos, 
I sekrel.uz KM PZPR; Maria Jankowska, przewodnicząca Ligi Kohiet; Władysław 
Pokuciński i Aleks:mder WOj sz 38, 


269
>>>
M. Golon 


Na lrwającą do 195H r. kadencj
 tej rady przypadł jeden z najwałniejszych 
przełomów politycznych w powojennej historii. związany ze skutkami XX zjazdu 
KPZR i polskim Październikiem 1956 r. Wybrany jeszcze w 1951 r. przewodniczą- 
cym Prezydium. A, Adamczak złożył przed radnyn1i wyjaśnienie dotyczące cz
ści 
nieprawidłowoś"ci. które nastąpiły w Chełmży. Kilku radnych zdobyło się na otwar- 
te przedstawienie problemów trapiących mieszkaJlcóW, nic lękając się krytykowa- 
nia nadal funkcjonujących slruktur władzy. Najpełniejszą ocenę ówczesnych władz 
przedstawił jednak sam przewodnicLący Prezydium. Przede wszyslkim stan całko- 
witego uzależnienia chełm2YIiskich władz od Prezydium Powiatowej Rady Narodo- 
wej. SzcLególme podkreŚ-lił bardzo ogranic70ne kompetencje finansowe. które naj- 
mocniej wpłyn.;ły na lrudnoś"ci n1iasta, Formalnie zad,Uliem PMRN było 
zarządLiUlie życiem gospodarczym, oś"wialą i wychow:Ulicm oraz karanie wykro- 
czeń. W rzeczywistości gospodarką kierowały centrale. związki branżowe i dyrek- 
cje poza Chcłmią. S/koły i przedszkola podlegały powiatowemu Wydziałowi Oś"- 
wiaty. Dom Kultury - związkom zawodowym. nawet kino było podległe 
ekspozylurze wojewódzkiej. W oSlatecznym rachunku władLOm miasta pozostało, 
według stwierdzenia przewodniczącego: "karimie chłopów za dostawy. represjono- 
wimie pijaków i chuligU1ów przed Kolegium Orzekającym", Kolejnym problemem 
podkreślonym przez A, Adamczaka był brak wyraźnego rozdziału kompetencji 
między organem wykonawczym rady i nią samą, który powodował bierność rady 
oraz blokowUlie jej inicjatyw przez członków prezydium. Przyznał, że nie liczyło 
się ono L rad ą 37. 
SzcLególnie trudnym problemem dla miejscowych władz była sytuacja miesz- 
kimiowa. Do 1956 r. w budownictwie mieszkaniowym panował całkowity zastój. 
Warto jednak zaznaczyć, że środkami finansowyn1i dysponowały przede wszystkim 
władze powiatowe lub wojewódLkie. Istniejące budynki popadły w z;miedbanie 
w wyniku nieudolnej administracji, którą państwo objęło również domy prywatne. 
Troszczono się o właściwe zagęs7czenie mieszkiui (8 m kw. na osob
). Remonty 
zeszły na dalsLY plan. Dopiero po ł956 r. nastiIpiła poprawa syluacji miesLkanio- 
wef8. 
Skład MRN w 1950 r. był przykładem upolitycznienia władz miejskich. W ra- 
dzie było 21 prLedstawicieli lYLPR, po dwóch ZSL i LMP. Proporcje te uległy 
zmianie w mniej licznych radach. W 1958 r.: PZPR - 20 radnych, ZSL - 3, SD - 
4, bezpartyjni - 13. W 1961 r.: PZPR - 21, ZSL - 4, SD - 3, bezpartyjni - 12 39 
Kolejne wybory, które odbyły się w lutym 1958 r., wyłoniły znmiejszony, 
czterdziestousobowy sklad rady. Liczba ta Ulrzymała się jeszcze w nasll;pnych wy- 
borach, w kwieuliu 1961 r., aby nasll;pnie znów powrócić do pięćdziesięcioosobo- 
wego składu. 
Od drugiej połowy lat pI.;ćdziesiątych rady stały się bardziej stabilne pod wl.glę- 
dem składu osobowego, a nieklórzy radni pełnili obowiązki przez dwie lub więcej 
kadencji. Wybory do rad w 195X r. odbywały się jeszc7e pod wpływem ogólnok- 
rajowego cntuLjazmu dla prLcmian paźdLiemikowych. Nadzieja na gł.;bszc prze- 
miany wprawdzie już gasła, ale poparcie społeczne dla władz wzrosło. Według 


270
>>>
ŻYl:JC politycznc Chcłmzy )XJ dl1lgicj wojnie światowej 


d.mych władz miejskich głosowało 90,9% uprawnionych, z tcgo 7R,5% beL skrc
- 
leń, czyli obda17ając poparcicm Front Jcdności Narodu. Przewodniczącym Pre7Y- 
dium został Tadeusz Jakubowski, za
 jego zaslc;pcą - wicedyrektor b.mku i aktyw- 
ny działacz panyjny Karol Lubański. punkcje członków objc;li dwaj pracownicy 
cukrowni, Bazyli Rumież i Marek Bartko oraz Władysław Jabłoński z kolejnej du- 
żej firmy - zakładów galamcryjnych. Ten ostatni JUL po roku ustapił i do PMRN 
powrócił J. Kwiatkowski. Skład władz był wynikiem wcześniejszych ustałeń władz 
powiatowych. Jednak popaździernikowe naslc;pstwa dały znać o sobie. Okoliczno
- 
ci wyboru PreLydium wzbudziły wątpliwości bezpartyjnego AloJ7ego Broniszews- 
kiego, który zarzucił niektórym radnym i przedstawicielom PPRN w Toruniu sle- 
rowanic wyborami, wypowiedziami radnych oraz fałszow.mic sprawozdań z sesji 
MRN 40 . 
Po kolejnych wyborach do rad narodowych w 196] L dokonano zmiany na 
stanowisku zastc;pcy przewodniczącego PreLydium, które objc;ła pracownica PPRN 
."mina Szczot. W ]963 L T. Jakubowski został pre7esem Spółdzielni Inwalidów. 
POLOslał jcdnak w składzie Prczydium jako członek. Prl.ewodnic7ącym został Mie- 
czysław Mączkowski. Sprawował swój urząd prLez 10 lat. W paldziemiku ł 968 L 
Adolf lląk, dotychczasowy pracownik PPRN wstał nowym sekretar7em Prezy- 
dium. Jego popucdnika przesunic;LO na st.mowisko inspektora PPRN-łl. 
Zmi.ma sekretaf/'a mogła mieć zwią7ek l. niechc;cią władJ' miejskich do przed- 
stawionej w sierpniu ]l)6g L przez wławc powiatowe propoJ'ycji drastycLnc.!;o 
aunicjsLenia obszaru miasta. OhsJ'ar Chcłm2y po IlJ45 L IIIC ulegał wic;kszym 
zmianom i w ł96R L wynosił 2]28 ha. Prl.edstawiony radnym do laaprobowania 
projekt pfJ'ckaz.U\ia gminic wiejskiej prawic dwÓch trl.ecich dotychc7asowcgo tc- 
rytorium spotkał siC; z niechc;cią. WiC;ksl.OŚĆ radnych 7hojkotowała wspomnianą 
scsje;. Prt.ybyło tylko dwunastu, w tym calc Prc7ydium, alc i oni odmówili popar- 
cia. BardJ'o ostro skrytykował hłC;dy projcktu M. Bartko. StwierdJ'ił, żc whre\\' 
uzasadnieniu projekt nic tylko nic pIJ'yniesic kor/Yści miastu, ale spowodujc sporo 
prohlemów, np, z lokalincją inwcstycji. Dw.U\aścic lat pMnicj, w dyskusjach nad 
trudną sytuacją lokalową miasta, ja!..o jeden I cJ'Ylll1ikÓw osłahiającydl roLWÓj bu- 
downictwa spÓłdJ'iclczcgo wymicniono problcmy lokali/acyjne.Najostr7cj posta- 
wionym lar7utem hył brak konsultacji proJcll.tu Le społcc7cl1stwcm mi asta -ł2, 
Reformy administracyjne lat sicdcmdziesiątych spowodowały oddzielenie rady 
O(t władl.Y wy!..onawczcj. Pierwszego slyc7llia 1974 Lcałość ładań administracyj- 
nych i wykonawCJ'ych J'ostała skupiona w url.c;dzie nacLclnika, którym LOstał ko- 
lejny JUL wc wład/ach miasta pracowni!.. PPRN, Hcnryk Sl.kuta. POJ'{)stał na tym 
st.mowisku do 1971J L-ł3 Rada pownkila w duiym stopniu do zad mi spr7cd rcf()fIuy 
l lJ50 L PIJ'ewodnicnlcYIll 70stał se!..relarL KM P7PR Janusl. CJ'cmiak, zast
pcami 
sckretarl. propagandy KM, 7hignicw Mary!..s oraJ' dJ'iałaCJ' SD, Włod7illlierz I.c- 
wandowski. Dopiero pIJ'cnliany polilycLlle w poC/ąlku lat osiemd7iesiątych spo- 
wodowały Lllli.U\y. W styczniu l 9R I r. pfJ'ewodniCJ'ącym MRN LOslał Benedykt 
Marchlik. 


271
>>>
M. Golon 


Tabela 1 
Wykaz radnych MRN w ChelnlŻY z lat 1952, 1954, 1961, 1974, 1980 


lp. 1952 1954 1961 1974 1980 
1 Anuszewski M. Adamczak A. Bartko M. Blangiewicz U. Banaszewski K. 
2 Budras B. Balcerzewska H. Budniak H. Błaszkiewicz J. Blangiewicz K. 
3 Goliński J. Blangieiwcz B. Bujno Z. Bartko M. Bulińska M. 
4 Grabowska M. Bazanowska R. Barczak M. Brzezik W Burandt S. 
5 Jankowska M. Buntkowski J. Bartkiewicz A. Beszczyńska H. Czern iak J. 
6 Jarzemski W. Burnos W. Banaszewski K. Cyrklaff H. Dąbrowski T. 
7 Kolakowski J. Ciemiński F. Cyrklalf H. Czerniak J. Dejewska E. 
8 Kilanowski W. Ciesielski M. Czarnecki Z. Dejewska E. Derda F. 
9 Kraszewski A. Ćwiklińska B. Ciemiński F. Dąbrowski T. Domachowski B 
10 Kuźnicki S. Ernest A. Ernest A Domachowski B. Dybowska U. 
11 lewandowska W. Grotkowski S. Jakubowski W. Derda F. Głębocka M. 
12 lubański K. Grycner E. Jakubowski T. Grabowski B. GoIębiewski J. 
13 Matiasik K. Grzymkowski S. Jankowski Ł. Głęboska M. G6raj M. 
14 Majewski J. Jankowska M. Jurkiewicz R. Grabowski B. Gronkowski W. 
15 Malanowski W. Jesionowski E. Jabłoński W Jaworski W. Jasiński P. 
16 Marszałkowski W. Jurkiewicz E. Jankowski M. Jaworski W. Jastrzembski H. 
17 Neumann I Kalka C. Jarzemska W. Jagielski J. Jaworski W. 
18 Napi6rkowski T. Kaniecka S. Kwiatkowski J. Klawiński A. Kassa J. 
19 Olszewski K. Kemnic M. Kryger J. Kaliszewski W lewandowski W 
20 Pokrętowska E. Kopczyński I. Kaczmarek H. Kudlicki J. Łubkowska A. 
21 Piątkowska B. Kozłowska M Kolakowski J. Kraśkiewicz S. Łubkowski K. 
22 Peplińska S. Kręcki Ł. Kowallek E. Kassa J. Makowski T. 
23 Paruiski S. Krajewski S. lewandowski J. Kowalkowska I. Marchlik B. 
24 Rybacki l. Krawyciński B. lewandowski F. lewandowski W. Marciniak Z. 
25 Sulecki J. lewandowska K. lubański K. Łęcka M. Marszałkowski A 
26 Słowiński F lewandowski M. lipowski W. Murawski W. Marszałkowski K. 
27 Szkutkowski S. lubański K. Majerowska I. Mączkowski M. Marszałkowski W. 


272
>>>
Życie polityane ChełmZy po drugiej wujnic światowej 


28 Sobiech J. Łakomska J. Majewicz S. Marciniak Z. Mikosza J. 
29 Śliwiński J. Łukasiewicz H. Nalaskowski S. Morawiec S. Misiołek W. 
30 Wiśniewski S. Malanowski W. Przymus J. Marchlik B. Morawiec S. 
31 Wasilewski W. Majewski J. Pyras A. Masłowski H. Murawski B. 
32 Zacha ra J Nalaskowski S. Pokorniecka B. Mikosza J. Mynett J. 
33 Paczkowski K. Piątkowski M. Matyasik H. Cezki S. 
34 Pokuciński W. Rumiez B. Marszałkowski W. Oleś J. 
35 Przybyło J Rogowski J. Marszałkowski K. Ostrowska H. 
36 Przychodniak S Stogowski Z. Nelkowska M. Pokorski J. 
37 Pilecki K. Samulewska W Piolrowicz M. Przybyło W. 
38 Rumież B. Wilkowski F. Strzelecka L Rozwarski R. 
39 Nowicki M. Wiśliński Z. Sadowski M. Sielski R. 
40 Rybacki L Zielińska S. Sawicki J Skrzypczak A 
41 Paruiski S. Sulencka T. Sokół S. 
42 Preis C. Sielski R. Stani szewski J. 
43 Samulewska W. Sokół S. Szczepańska A. 
44 Sarnecka G. Stogowski Z. Świtajska C. 
45 Stopikowska W. Staniszewski J. Urbański M. 
46 Śliwińska A. Sosnowski R. Wesołowski M. 
47 Śliwiński J. Śliwiński E. Wiśniewska M. 
48 Pilecki F. Wiśniewska W. Zaremba B. 
49 Wojsz A. Więcławska W. Zarzycki T. 
50 Zarzycki T Zieliński F. Gackowski M. 
51 Zarzycki T. 
52 Zaremba B. 
53 Ziętara I. 
54 Zierniewski R. 
55 Zdrojewski A. 


Źródło: APT. I'MRN. syg. 3-ł. 37, 50; MRN. sygn. 1.5. 


273
>>>
M. Golon 


W LwiąLku L kolejnym elapem reformy, którym była likwidacja powiatów, do- 
tychczasowi radni powiatowi powięksLyli MRN. Osi
nęła ona rekordową liczeb- 
ność 63 członków. W nowych wyborach 5 lutego 1978 r. wybrano już pięćdziesię- 
cioosobową radę, której kadencja trwała do 19X4 f,M 
Jui: w okresie stanu wojennego władze województwa prowadziły pierwsze kon- 
sultacje z ówczesnym naczelnikiem miasta, Jerzym Dąbrowskim (1979-1985), 
w sprawie połączenia miasta i gminy Chełmża. W grudniu 1985 f, decyzją WRN 
powołano Ur/.ąd Mi
sta i Gminy pomimo niechęci radnych. Naczelnikiem został 
Mari:U1 Dziubak, zastępcą Czesław Chodynicki, sekretafi'cm Zofia Górtowska. M. 
Dziubak pełnił swoJą funkcję du 1990 r., gdy dokona nu rozdzielenia niechcianego 
mariażu oraL przeprowadzono pierwsze w powojennej Polsce demokratycznc wy- 
bory samor/.ądowe. Władzę wykomwczą ponownie powierzonu hurmistrzowi sto- 
jącemu na czele ZarLądu Miejskiego i tym razem był to r7eczywisty wybór chełm- 
żyl'iskich radnych, a nie akceptacja uSlaleJl władz toruńskich. Należy podkreślić, :lC 
wybory te spowodowały, iż pierwsza w pełni demokratyczna stała się w Polsce 
władza samurządowa (i Senat w 1989). Demokracja lokalna o ponad rok wyprzc- 
dziła całkowicie demukratyczne przedstawicielstwo na szczeblu ogólnokrajowym 45 , 


3. Działalność partii politycznych 


D/.iałalność partii politycznych w ChehllŻY stanowi problem trudny do 
szcLególnwego pr7edstawienia ze względu na niekompletność i rozproszenie par- 
lyjnyd1 maleriałów an;hiwalnyd1. Pudkreślić trzeha, że rzeczywisty okres działania 
syslcmu wielopartyjnego w powojennej Polsce to przede wszystkim okres ]945- 
1948. Owa wielopartyjność była oCLywiście b:ud70 ogr:U1iczona, t:O również 
w Chcłmży miało istotne znacLenie. Tradycyjnie silne na Pomorzu Stronnictwo 
Narodowe nie zostało w ugóle dopuszczone do legalnego działania. Środowiska 
chadeckie mogły ro7pOCZąĆ działalność dopiero latem 1945 r. 46 
Puważne znaczenie w funk.:jonowaniu życia polilycznego miały organy bezpie- 
czeńsIwa puhlicznego. Powiatowy Urząd Bczpieczeństwa Publicznego w Toruniu 
odegrał iSlolną rolę w likwidacji PSL i SP oraL niszC7eniu niezależności ustatniej 
siły politycznej pola PZPR, jaką w pewnym zakresie stanowiła PPS. n , 
W lalach nash;pnych aż po rok 19XY lrudno mówić o rzeczywistym znaczcniu 
stronniclw sojusznicLyd1. Z lego powodu, dla okresu po 1948 r. skoncenLIowano 
się w niniejszym opracowaniu przede wszy:-.tkim na dLiałalnośd jedynej realnej 
siły polilycznej, jaką była PZPR. 
Pierwsze lala powojenne hyły w życiu politycznym miasta okresem zdecydowa- 
nej dominacji PPS. Status miasta nic będąct:go siedzibą powiatu ułatwił PPS zdo- 
bycie takiej pozycji, gdyż główny konkurent, PPR koncentrowała SJę na stworzeniu 
siłnej struktury na szczeblu powiatów i nic 7dążyła już w pierwszych miesiącach 
osłahić roli PPS. Jednak naj poważniejsze znaczenie miały silne socjałistyczne tra- 
dycje chełmżYllskich robotników (300 - 400 CLłonków do 1939). PPS w ChełffiŻy 
wykształciła silną grupę działaczy. Część wsparła po wojnie odbudowę partii. Niek- 


274
>>>
Życie pohtyczne Chcłmży po drugiej wojnie światowej 


tórzy zresztą byli czynni również w ukresie okupacji w konspiracyjnej WRN, Pier- 
wsze zebranie informacyjne PPS zostalo zorganiwwane 2 III 1945 r. z udl.iałem 
około 700 osób, które poprowadził F. Rutkowski. W zebfUliu wzięła udział dele- 
gatka WKR PPS. Po zakOtlcl.eniu rozpoczęły się zapisy. Dl.ień wcześniej udbyło 
się zebranie dziesięcioosobowego Komitetu Orgaruzacyjnego. Przewodniczącym 
został F. Rutkowski, Lastępcil Bronisław Suhierajski, sekretarzem Stanisław Dynas, 
skarbnikiem Albin Rutkowski, gospodarzem Bolesław Urbański. OM TUR powie- 
rzono Edwinowi Rutkowskiemu. Na wiecu mówiono lU. in. o tragedii osób z III 
grupą niemieckiej listy narodowet 8 , 
Chełmżyńscy działacze PPS prl.ystąpili do rol.budowy partii na terenie miasta 
oraz włączyli się do dzialalności Powiatowego Komitetu. W skład Miejscowego 
Komitetu PPS utworzonego prawdopodobnie w kwietniu 1)45 r. wchodzili: Bro- 
nisław Urb.ulski - przewodniczący; Leon Suchomski - zaslt;pca, Maksymili.Ul Zie- 
liIIski - !Iekretarz. Od 1946 r. funkcję puewodniczilcego (do 194X r.) pełnił F. 
Rutkowski, Zofia ChUlkiewicz - 7aslępcy, Jcrl.Y Szustakowski - sekretarza. W nas- 
tępnych latach przynajmniej dwukrotnie zmieniał się skład komitetu i do władzy 
w chełmlyńskim komitecie zaczęła dochodzić grupa działaczy pogodwna z hege- 
monistycznymi planami PPR Ostatnim szefem MK był zwolennik współpracy 
l. PPR J. Kołakowski 49 , 
Brak jest pełnych danych o liczebności partii w pierwszych dwóch latach, ale 
była ona l. pewnością największą partią w mieście. Już wiosną 1945 r. tylko w cuk- 
rowni miała ponad 100 członków, Po referendum rozpoczęła się wielka akcja wer- 
bunkowa, której apogeum nastąpiło przed wyborami. W lipcu 1947 r. PPS liczyła 
633 członków, a pod koniec tego roku ukolo 700 członków. POI.ycję partii w po_ 
wojelmej Chełmi.y wyznaczały dwa elementy, Pierwszym była silna pozycja we 
władzach, a szczególnie kilkuletni okres utf/.ymywania w rękach członków partii 
dwóch eksponowiUlych stanuwisk: burmislIza i przewodniczilcego MRN. Więk- 
szość pracowników ZM zwiilzała sit; z PPS 50, Drugi elcment to silna puzycja 
w zakładach pracy, a szczególnie w największym przedsiębiorstwie powiatu, 
w cukrowni. W zakładzie tym uwidocznił się jeden z istotniejszych problemów 
w działalnuści PPS, czyli konl1ikty z PPR. Ilustrowały one proces stopniowego 
godzenia się, początkowo niezależnych działaczy, z hegemonistyczną rolą PPR. W 
1946 r. członkiem PPS był zastępca dyrektora cukrowni, inL K. Jaworski. Sekre- 
tarzem zakładowej organizacji był cieśla Jan Sukcki, wówcl.as zdecydowtulY prze- 
ciwnik PPR, który publicl.nie głosił, że w Polsce nie ma demokracji. W 194X r. 
pugodził się z POl.ycją PPR i nadal aktywnie uCl.estnicl.ył w życiu politycznym 
miasta. W maju 1947 r. urganizacja PPS w cukrowni liczyła jui. 292 cl.łonków (na 
750 pracowników), trzykrotnic więcej od PPR. Przewodniczącym był Karol Don- 
dalski, sekretarzem B. Urhmiski, do 1)4ó r. przewodniczilcy MK PPS, klóry aktyw- 
nie bronił niezależności partii 51 , 
W innych chełmżyńskich prl.cdsiębiorstwach równiei. dominowali sucJaliści. 
LiC7ebność kół PPS i PPR w siedmiu największych zakładach Chełmży wskazywa- 
ła, że wiosnil 1947 r. socjaliści byli lIzykrotnie liczniejsi niż PPR 52 . St.Ul ten był 


275
>>>
M. Gololl 


jednak niclIwaly. Kontrakcja PPR spowodowalajeszcze w tym roku os labie nie PPS 
wśród robotników. Rozpocz
ło się odchodzenie niektórych członków z partii, cza- 
sem do PPR. W listopadzie 1947 r. odbyło się wspólne zebranie władz obu partii, 
na którym uzgodniono m. in. sprawę wyborów do zdominow,U1cj pfL.ez PPS powia- 
towej rady zwiąLków zawodowych. Ostatecznie PPS nie dopuściła PPR do równe- 
go podzialu. Napięcia we wzajemnych slosunkach chclmżynskich socjalistów 
i członków PPR wyst
powały do końca istnienia tych partii, Jeszcze w styczniu 
1948 r. PPR oceniała PPS jako konkurentkę, chociaż podkreślano, je jest grupa 
idąca na współpracę z PPR. Największe czystki w szcregach PPS nastąpiły latem 
i jesienią 1948 L, gdy usunięto nie dość poslusznego pnewodniczącego MK. 
W wyniku weryfikacji oraz innych okoliczności zwią7anych z sytuacją polityczną 
liczebność PPS Lacz
ła spadać. Tylko w okresie pięciu miesięcy z kół miejskich 
(bez cukrowni) PPS ubyło prawie 50 osób. W momcncie tzw. zjcdnoczcnia ruchu 
rohotniC7cgo, PPS liczyła 675 czlonków w 18 kołach. 
Struktura społeczna partii w 1949 r. wykazywała ohok sicdemdLiesięcioprocen- 
towego udl.iału robotników, znaczną liczbę (25%) pracowników umysłowych. Po- 
została pięcioprocentowa grupa składała się z prLedstawicieli wolnych zawodów 
i r7en-udlników, najmocnicj dotkniętych weryfikacj ą 53 
W najsilniejszej organizacji, w cukrowni, grupującej prawie połowę chełmżyn- 
skich socjalistów, po naciskach PPR zmieniono w 1948 LsckrelaILa koła. Zwolen- 
nika niezalci'[loŚd B. Urbańskiego zast;\pił Albin .Iurkiewicz. W kwietniu 1948 r. 
odbyło się pierwsze większe zehranie kół zakładowych PPS i PPR w cukrowni. 
Jednak w raporcie PPR stwierdzono: "sporo członków PPS nie wyraj;ało i nie wy- 
raża zadowolenia z perspektywy zjednoczenia". Nadal istniala przewaga PPS 
w tym najwi
ksLym skupisku klasy robotniczej. Wiosną 1948 L PPR po bard o 
intensywnej agitacji zdolała Lwerbowac 170 członków 5 -ł. 
W grudniu lY48 L powstała PZPR. We władnch nowej partii znalazło się kilku 
dLiałaczy PPS. Delegatcm chehnj;yrlskiej PPS na kongres zjednoc/eniowy był E, 
.Iurkiewicz. Sytuacja w podstawowych organizacjach partyjnych nowej partii była 
bardzo skomplikowana, gdyż wielu pepeesowców weszło do egLekutyw tych orga- 
nil.acji. Brak za;mgażow,U1ia w realizację ladaJl zjelinoczonej partii, mimo formal- 
nej prl.ynalej;ności do PZPR, wskazywał na trwiU1ie niezalej;nych postaw wśród 
byłych socjalistów 55 . 
Na terenie Chcłmży nie było tradycji ruchu komunistycznego, co osłabiło w pu- 
c7ątkowym okresie roLWÓj PPR. W pierwszym miesiącu po wyzwoleniu hył 
w n-ueścic tylko Jeden C710nek PPR. W następnym liczba ta w/rosła do 17 osób. 
Silne na POHlorLU traltycje iUltykolllunistyczne, ugruntowane postępowaniem Arn-ui 
Czerwonej. wpłynęły na niepow()(l7enia PPR. Warunki postępującej odbudowy 
i poparte realną silą znaczenie PPR zacz
ło przyciągać nowych członków, częś(: 
tylko dla kariery. Pewnym, chodaj; runiej zna17ącym czynnikiem ułatwiającym 
dt.iałalność PPR. było tradycyjne na Pomorzu posziUlowanie wladzy, W maju 
1945 r. licl.ha członków PPR wynosiła już 107 osób, aj; 20% stiU10wili n-ulicjanci. 
W lipcu l Y46 r. partia skupiala 262 osoby i dopiero w tym okresic rozpoczyna się 


276
>>>
Życie politycLnc Chcłmży po drugiej wojnic 
wiatowcj 


jej rLeczywisty wzrost. Już po roku liczyła ponad o
miuset członków, W końcu 
listopada 1948 r. chełmżyńska PPR zrzeszała 815 osób. Oczywiście należy pamię- 
tać o ułomności ówczesnych statystyk spowodowanych m. in. mi
dzypartyjną ry- 
walizacj ą 56. 
Pierwsza instancja PPR powstała w marcu 1945 r. W skład Komitetu Miejskie- 
go weszło siedem osób. Sekretarzem został miejscowy rohotnik, Jem Lewandowski. 
Pełnił tę funkcjI; do połowy 194ó r. Po kolejnych dwóch, króLko urzędujących 
sekretarLach, nowym szefem KM PZPR LOstał Jan Reslczyński. Utuymał się na 
tym stanowisku od lutego 1947 r. do grudnia 1948 r. PrLeprowadzona jesienią 
1948 r. prze7 władze zwierzchnie ocena jego działalności slwierd/ała, że "należy 
gu bezwzgh;dnie usunąć po zjednoczeniu, gdyż jest politycznie niepcwny, a w me- 
lodach jego pracy przehija mentalność przedwojennego kaprala". Zarzucono mu 
także niezbyt gruntowne "oClyszczenie" PPS57. 
Nąjważniejsza z politycznego punktu widzenia organizac,ia zakładowa PPR 
w cukrowni formalnie rozpoczęła swoją d7iałalność dopiero w sierpniu 1945 r. i li- 
czyła tylku 15 usób. Przez ponad rok zwerbowano w zakładzie tylko kilkunastu 
nowych członków. Sekretarzem 70slał Jan Murawski, któremu udało się w później- 
szym okresie objąć również stanowisko przewodnicLącego Rady Zakładowej. Fun- 
kcję tę pełnił aż do końca 1948 r. 58 . 
Skład socjalny PPR w styczniu 1948 r, wykat.ywał tylko w jednej grupie - 
pracowników umysłowych - poważne rółnice w porównaniu z PPS. Robotnicy 
st,Ulowili prawie 78%, rzemieślnicy II %, umysłowi 7%, kupcy i chłopi niecale 
4%59, 
Nominalnie wyżsLa pozycja PPS we władLach miasta od 1947 r. przestała mieć 
większe znac/enie. W neczywistości silniejslą pozycję posiadała PPR, która pod- 
porządkowała sohie przedstawicieli PPS we władLach. Pomimo poc,qLkowej rów- 
nuwagi z partią socjalistyczną pod względem liczhy radnych, pepeerowcy dość 
szybko uzyskali w rad7ie przewagę. Nastąpiło lO w wyniku pełnegu poparcia ze 
strony innych radnych, delegowanych puez ZWM, Ligę Kobiet ora7 zwią7ki za- 
wodowe 60 , 
Rosnący wpływ PPR w mieście był 7tlac'-ącym elementem zwięks7ającym sze- 
regi partii. W połowie 1948 r. do partii należał już kierownik ośrodka zdrowia, 
sęd/ia sądu grodLkiego, Lawiadowca stacji, pierwsi nieliczni nauczyciele i grupa 
pracowników z kierownictwa cukrowni. Jednak wzrost liclebności partii następo- 
wał prLede wszystkim w wyniku napływu w jej szeregi robotników. Jedną z metod 
zwiększających nahór do PPR było opanuwanie stanowisk referentów personal- 
nych. W naslępnych lalach rola tych organów wzrosła jeszcze hard7iej. Wpływały 
one przede wszystkim na wzrost po,-ycji partii, która stawała się dysponentem 
miejsc pracy61. 
W pierwszych miesiącach IlJ45 r. na terenie miasta pojawili się pr7edslawiciele 
partii pozostających pod wpływem PPR, SD i SLo Ocena ta odnosi się przede 
wszystkim do władz tych partii i części aktywu. CZl;śĆ członków miala nadzieję na 
odegr,Ulie przeL te stronnictwa realnej roli polityc7tlej. W drugiej połowie 1945 r. 


277
>>>
M. Golon 


panoram\; polityczną miasta dopełniły dwie kolejne partie. PSL i SP, będące siłami 
o rzecLywistym poparciu społecznym. 
Stronnictwo Demokratyczne aL do początku lat osiemdziesiątych nie odgrywało 
poważniejszej roli w życiu politycLnym miasta, Jednak przedstawiciele lej nielicz- 
nej org;mi7acji już od pierwszych miesięcy 1945 r. funkcjonowali w lokalnych wła- 
dzach. Kupiec Zygfryd Rosillski od marca 1945 r. do paidziernika 1947 r. pełnił 
funkcję członka Zarządu Miejskiego z ramienia SD. W jednym z dokumentów zos- 
tał nawet wymieniony jako wiceburmistrz miasta od 2 lutego do 11 kwieU1ia 1945 r. 
Prawdopodobnie był członkiem Komitetu Narodowego. Przedstawicielem SD 
w MRN w 1946 r. został prtedsi\;biorca Bolesław Mróz. W lutym 1)47 r. obok 
formalncgo prLedstawiciela slronnictwa oddelegow;mo do rady dwóch innych 
członków SD. reprezemujących organizacje społecLne. Jednak rzeczywiste znacze- 
nie liczącej ok. 30 członków partii było minimalne 63 . 
Zehranie organizacyjne chełmżyńskiego koła SP odbyło si\; l7 września 1945 r. 
Prei'esem LOstał Roman RosiIiski. W marcu 1946 r. stronnictwo zrzeszało już 70 
członków, Mimo dwukrolnej przewagi liczebnej nad SD. członkowie SP nie zostali 
w Iym okresie włączeni do MRN. Prawdopodobnie liczehność partii w okresie agi- 
tacji przcd referendum wzrosła. Organizacja SP w Toruniu i powiecie aż do kryzy- 
su lipcowego w 1946 r. była zdominow;Ula pr7CZ zwolcnnikiw K. Popiela. rzecz- 
nika niezaleLności i prawdziwie chadeckiego charakteru partii. W lipcu 1946 r. 
w ohliczu faklycznej likwidacji SP jako niezaleLnej partii chadeckiej. torullska or- 
ganizacja. jako jedna z pierwszych podporządkowała się dccyzjom Popicia i zawie- 
siła działalność 63 . 
Część członków przes7ła do PSL łub PPS. Nieklórzy pod pretekstem sytuacji 
politycl.nej. np. gdy zajmowali kierownicze stimowiska. po okresie bierności wró- 
ciłi do SP. Nowa organizacja SP na miasto i powiat torUllski wznowiła dLiałalność 
dopiero w kOtku października I Y46 r. borykając się z problemem niechęci slarych 
członków. Również koło chełmi:Yllskie uaktywniło się, a nawet wystawiło k;U1dy- 
datur\; R. Rosillskiego w wyhorach 1947 r. W 1949 r. koło SP oddclegowało do 
rady Józefa fiszcra. Dwa łata pólniej zast;\pił go R. Rosillski 64 . 
SP zostało rozwiąLiUle w łipcu 1950 r. Część członków stronnictwa wstąptła do 
SD. Przyjęcia niektórych osób L SP nic wzmocniło miejskiego koła SD. którego 
ogółna liCLCbność spadła w początku lat pięćdŁiestąlych do ok. 20 osóh. Przew(x1- 
nic/ącym koła został Antoni GrabICUlko. W wybriUlej w 1)54 r. MRN znalazło się 
dwóch radnych z SD. WyrdLem względnego wŁroslu znac:lenia stronnictwa było 
wyhranie fiaLylego Rumieża w 1959 r. c/łonkiem preLydium MRN (do 1971 r.). 
W latach s/eśćdziesiątych SD miało pięćdziesięciu Ci'łonków. Dopiero przemi;my 
politycl.l1e w początku lat osiemdziesiątych przyniosły poważniejsze uaktywnienie 
się chełmi:Yllskiego koła SD i dUi:y napływ członków. Stronnictwo w 1981 r, zrze- 
sŁało 102 osoby i po 36 latach powołało Miejski Komitet z Rysi'ardem Kwiatkow- 
skim na czcle 65 . 
W pierwszych miesiącach I Y45 r. jedynym 7alegali/owimym ugrupowaniem 
reprei'entującym ruch łudowy w Chcłmży było Stronnictwo Ludowe, W pierw- 


2n
>>>
Życie polilyclne Chcłrnzy po drugiej wojnic świalowej 


szych władzach miejskich w marcu 1945 L uczestniczyło dwóch radnych z SL. Już 
kilka miesięcy później rozpoczęło się ożywienie polityczne związane z powrotem 
Stanisława Mikołajczyka, W paid;,iemiku 1945 L powiatowa organi7acja SL 7mie- 
niła nazwę na PSL i większość członków przeszła do nowej partii, ktńra przycią- 
gała również liczne grupy ludnmki miejskiej. Do PSL wstąpił cl.łunek prezydium 
MRN, nauczyciel p, Buchholtz. Innym przykładem mo;e być członek PSL inL. 
Wiesław KosilISki, z cukrowni. Pre7esem koła został rolnik J. Zachara. Razem 
z innym rolnikiem (repalriantem) Janem Rurkiewiczem reprezenlował PSL 
w MRN. Wzrostowi PSL w ChełmL.Y sprzyjał fakt, L.e miasto skupiało w swoich 
granicach liczną grupę rolników, Kolejnym czynnikiem wzrostu była obecno
ć 
w mie
cie stu kilkudziesięciu repatriantów, którzy dobrze mogli opisać konsekwen- 
cje dalszych rządów komunistycLnych. Jednak były również czynniki osłabiające. 
Przede wszystkim presja PPR i podporządkuwanego jej UB. Nasiliła się ona w ok- 
resie wielkich kampanii propagandowych przed referendum i wyborami. Na 20 
obwodów w toruńskim okręgu wyborczym PSL udało się wystawić tylko 6 męŻÓw 
zaufania, w tym Jana Majewskiego, piekaua z Chełmży. Trzech aresztowano, je- 
den zrezygnował. Pięciu chełmL.ynian z PSL udało się zarejestrować jako członków 
komisji wyborczych: w trzech komisjach w mieście 66 . . 
ChehnżYIlskie PSL, podobnie jak cala orgiUlizacja powialowa i micjska w To- 
runiu, nie przetrwało do wyborów. Dnia 9 grudnia 1946 L PUBP zawiesił działal- 
ność slronnictwa. Rozpoczął się proces powrotu czlonków do SL lub przechodzenia 
do innych parlii. Władze powtórzyły, częściowo, schemat znany z losów SP. Pod 
szyldem PSL utworzyły podporządkowaną sobie partię, W 1947 L z polecenia 
PWRN włąc7ono do rady jednego członka PSL. W radzie było dwóch przedstawi- 
cieli SLo Jednym z nich był Tadeusz Sękowski, dzialacz Gminnej Spółdzielni. 
W marcu l Y45 L uczestniczył w pracach pierwszej MRN 67 , 
W listopadzie 1949 L PSL i SL utworzyły Zjednocl.One Stronnictwo Ludowe. 
W 1951 L reprezenlowało je w radLie czterech rolników, w tym J. Zachara. W 
l )54 L przedstawicielem ZSL został Jan Majewski, dwa lalapóiniej jeden z najak- 
tywniejsLych zwulenników przemian paźdLiemikowych. W następnych wyborach 
liczba radnych z ZSL wLrosła do CLlerech i utrzymała SIę do lat osiemdziesiątych. 
W 1981 L radny z ZSL JÓLcf Kitssa kiUldydował na st,Uluwisko przewodniczącego 
MRN. Przedstawiciele ZSL za,Ulgażowali się również w dzialalno
ć powołanej w 
1981 L Komisji Współdział;Ulia Partii. Po wprowadzeniu St,UlU w
jennego wyraź- 
nie bojkotowali jej posied7enia 68 . 


PZPR 


Delegatem PPR na kongres zjednoczeniowy był S. Zasadzki. W 1949 L objął 
on kierownictwo KZ PZPR w cukrowni. SekrelarLcm KM PZPR został bardzo 
aktywny od 1948 L członek chcłmżynskiej PPR, student UMK Edmund Diemacki. 
Według sprawuzd;u'i z zebrań prLeprowadl.anych w styczniu l )49 L, w 22 kołach 
miejskich było 663 członków, Slalystyka cukrowniczej org,Ulizacji partyjnej z póź- 
niejszego okresu, po licznych zmianach składu partii, informowała o 391 członkach 


279
>>>
M. Golon 


w połowie 1953 r. Usuwanie z szeregów partyjnych osóh nie dość gorliwych lub 
uznanych za wrogów partii ro7poczęło się już w pierwszym miesiącu funkcjonowa- 
nia PZPR 69 , 
W marcu 1950 r. podczas konferencji miejskiej PZPR, na której wezwano do 
"wzmożenia rewolucyjnej czujllo
ci i walki z reakcją" wybrano nowego sekretarza, 
Czesława Szczep,u'\skiego. Po Irzech miesiącach zastąpił go Alfons Piątkowski. 
W czerwcu 1951 r. funkcję sekretarza objął Zbigniew Zalewski. Po krótkiej kaden- 
cji Jana Kaźmierczaka, w lutym 1954 r, przybył do KM PZPR w Chcłmży dotych- 
czasowy sekretarz KG PZPR w Turznie, Czesław Burnos. Pełnił funkcję sekretarza 
do końca 1959 r. 70 . 
W POC7ątkU lat szdćdziesiątych częstotliwo
ć zmiany sekretarLa była zbliżona 
do poprl.edniej dekady, chociał: prLyczyna tej niestabilności była zapewne ilma - 
skutki osłahienia PZPR po przełomie październikowym i udbudowa podupadłej 
pozycji. Pu cztered1 krótkich kadencjach kierownictwo KM objął w 1963 r. Miros- 
ław Żywicki, równocześnie prezt::
 "Społem". Jego następcą wstał w ł969 r. do- 
tychczasowy instruktor KP PZPR Czesław Wierzbowski, który w sierpniu 1973 r. 
został przesunięty na sLda zakładowej organizacji w Cukrowni. KM objął dotych- 
cLasowy dyrektor SpółdLielni Odzieł:owej Janusz Czerniak, którego do opuszcLenia 
stanowiska, w maju 1981 r. skłoniła sytuacja polityczna. Zast,w ił go pierwszy od 
początku lat szdćdziesiątych rodowity chehnżynianin Roman Rybacki, robou1ik 
Spółdzicłni "ChcłmeJ", którego jUł: po roku zmienił nauczyciel z wyksLlałcenia 
Eugeniusz Lcw,U1dowski. W marcu 1985 r. sekretarzem KM został Jerzy Radoms- 
k ' 71 
t . 
Gwarancją pozycji JY/.PR pozosIawał aż do końca isuuenia partii system nomenk- 
latury kadr, który nawet na ten
lue nieLbyt dUl:cgo miasta miał poważne znaczelue 72 . 
I jCLebność PZPR po październikowych przemi,ulach ustahiliwwała się na po- 
Liomie ok. 600 czlonków. W 1970 r. PZPR Zf7cszała 663 osoby, a w 1976 r. już 
961 członków. RoboUlicy, których udział procentowy zmniejszał się od połowy lat 
pięćdziesiątych, stanowili 56% Cl.lonków. Pracownicy umysłowi, stanowiący 21 % 
w 1952 r, zwięksLyli swój udział do 27,3%, Najwyżsl.Y slan liCi'bowy chcłmi:yńska 
PZPR osiągnęła w listopadzie 1979 r. - ł 100 członków. Pół roku pó7niej rozpoczął 
się poważny spadek i w ł 984 r. powstało 794 członków. Odpływ z PZPR objął 
przede wszystkim ludzi ml(xlych i to tej grupy przez kolejne pięć lat zabrakło 
wśród nielicznych Lresztą nowych członków. Tylko 56 osób miało mniej niż 35 lat, 
za to emeryci i renciści stanowili prawie 25% składu partii na terenie miasta. Druga 
połowa lat osiemdziesiątych przyniosła oslateczny upadek pozycji PZPR, zakoń- 
czony samoroLwiązaniem w styczniu 1990 r. 73 


4. Kościół katolicki w Chełmży po drugiej wojnie 
światowej 


Syluacja polityczna powstała po II wojnie 
wiatowej w hardzo poważ- 
nym stopniu wpłynęła na losy Ko
cioła katolickiego w Polsce. Wpływ ten widocz- 


2
0
>>>
Życie polityczne Chcłrnży po drugIej wOJnie swiatowej 


ny był przede wszysLkim w znaczącym polilyc70ie wymiar7e funkcjonowania Koś- 
cioła. W pierwszych łatach po zakończeniu wojny rozpoczął się trudny, z wielu 
przyczyn, proces odbudowy życia religijnego i struklur Ko
cioła. Pewnym ułatwie- 
niem była taktyka ówczesnych władz, dążących do poprawnych stosunków z du- 
chowieństwem i wierzącym, w zdccydowanej wi
kszo:Sci, społec7eństwem. PPR 
nie chciała spowodować zaangażowania si
 Kościoła i jegu ogronmego aulorytelu 
w trwającą walkę zbrojną i polityczną z zaprowad7anymi pr7cz PPR por7ądkami. 
Duchowieństwo dOIkliwie osłahione represjami okupanlów starało si
 wykorzystać 
len wyjąLkowy, w warunkach rodzącegu się IOlalilaryzmu C7as dla odbudowy życia 
religijnego. Ten pierwsLY okres lrwał do ł94R L, chociaż rMne sytuacjc konflikto- 
we występowały wcześnief-ł. 
Proboszczem parafii w Chełmży był ks. kanonik Gracjan Trctkowski, /wiązany 
z miastem od 1938 L Wspólnie z mieszkańcami przeżył okres okupacji, płacąc za 
pozostanie na pomorzu czasowym uwięzieniem w ohozie. Po ciężkich okupacyj- 
nych przejściach musiał borykać się z narastającymi trudno
ciami, stwarzanymi 
przez powojenne władze Ko
ciołowi. Takie okolic/ności wymuszały na polskim 
duchowieństwie rÓLne działania kompromisowe. Wiązało się to np. z formalnym 
poparciem listy mok u Demokratyczncgo w wyłx)rach 1947 L czy akcji daniny na- 
rodowej w 1951 r. Te gesly wobec władz były podykluWiUlC dąLcniem do unikania 
konfliklów, klórych skuLki mugły doLkliwie zas7kudLić parafii. Jcdnak były griUlice 
kompromisów, klórych mimo wzraslającego nacisku władz, żaden chełmżyński du- 
chuwny nie przekrocLYI. Dutyczyło lO m. in, zdecydowiUlego pOh;pienia wSLelkich 
działań mających na celu rozbijiUlie jedności Kościoła, np. ruchu lzw. ksi
ży pat- 
fiulów. W końcu lal c7terdLieslych władze stwierdziły, ze aktywność ks. kiUlonika 
wpłynęła na roLWÓj stowarzyszell katolickich i wysoki poziom duszpasterskiej 
działalnmki podlegających mu ksi ęży 75. 
ROLwaLając sprawę wspomniiUlych kompromisów, np. przy wyborach 1)47 L, 
należy podkreślić, że były one /rozumiale dła parafiiUl, klófLY Lyli w lej samej 
almosferLe ucisk\! i CLęSlych przymusowych decyzji. W pierwszych latach konflik- 
ty dOlyczyły z reguły spraw nmiejsLej wagi. Jedna I. pierwszych sYLUacji kunflikIo- 
wych w chełmżyńskicj parafii wysląpiła w lislopadLie 1 )46 L, gdy wład7e powia- 
lowe nalegały na zorgiUlizowanie na katolickim cmentarzu parafialnym wydLielonej 
części dla r)ległych 149 żułnierzy AC, podlowiUlych w kilku mogiłach w mieście 
i okolicy. Ostatecznie władLe zrezygnowały i Ladowoliły się cmelllarzem eWiUlge- 
lickim 76 , 
Po okresie okupacji, klórej skuLki doLknęły również życie religtJlle, mieszkańcy 
mieli na kilka lat znaCLną swobodę udLiału w życiu parafii. Wznowiły d/iałahlość 
liczne kitlolickie slowarLyszenia, a w szkołach ro7pocZętO naukę religii. Prcfeklem 
chdmżYl1skich szkół /.OsIał drugi duchowny, klóry okupill:ję spędl.ił w Chclmi.y, 
ksiądz Władysław Szul!a. Obowiązki prcfekla pełnił do sierpnia l )44 L Prowadząc 
nauk
 religii we wszysLkich szkołach w mieście, Ldobył bardLo duie ullliUlie wśród 
młodzieży. W 1947 L wikariuszem w parafii /oslał ksiądl. Kazimierz Dąbrowski. 


281
>>>
M.GololI 


Już jesienią następnego roku został przeniesiony do Pelplina, gdzie objął stanowis- 
ko profesora historii w Wyższym Seminarium Dyuchownym 77 . 
W lutym 1948 r. do grona chełffiŻyńskich kapłanów dołączył ksiądz Paweł Dy- 
kier, który przejął opiekę nad stowarzyszeniami kościelnymi w midcie, Większo
ć 
z nich koncentrowała się na działalno
ci kulLowej, chociaż niektóre zajęły się istot- 
nymi problemami społecznymi, np. Bractwo Trzeźwo
ci. W obliczu zbliżąjącej się 
walki z religią w szkołach, szczególne znaczenie miały katolickie stowarzyszenia 
młodzieżowe, W ChełffiŻy działało po 1945 r. co najmniej kilka takich organizacji. 
Sodalicja Mariańska, która m. in. dbała o morale młodzieży i troszczyła się o o- 
biekty sakralne, zrzeszała w 1949 r. 76 osób. Stowarzyszenie Pumucników Salez- 
jańskich w 1948 r. liczyło 70 osób, zajmujących się m. in. kwestami na cele cha- 
rytatywne oraz uC7estnictwem w rekolekcjach. Do 1947 r. działały: Sodalicja 
Mariańska Panien, grupująca 40 dziewcząt i Katolicki Związek Młodzieży. W
ród 
wszystkich stuwarzyszeń dwa wyróżniały się aktywno
cią wykracnjącą daleko 
poza mury ko
cioła i społeczno
ci parafiałnej. Pierwszym był oddział Związku 
..Caritas", którego dyrektorem był ks. Paweł Dykier, przewodniczącą Z. Pollej. 
Stowarzyszenie 7ajmuwało się działalnością charytatywną. Zrzeszało 30 członków 
czynnych, głównie kohiety, oraz ok. 120 członków wspierających. CLłonkinie speł- 
niały rolę opiekunek nad ubogimi. Drugim było Towarzystwo Spiewacze św, Ce- 
cylii, jedno z najstarszych na Pomorzu. Liczyło 52 członków. Organistą i dyrygen- 
tem chóru był Stefan Dorawa, który dodatkowo uczył chełmżyńską młodzież 
mU7Yki. W 1950 r. władze zakazały mu pracy w szkołach 78 . 
Od 1895 r. istniał w Chcłmży Dom Zakonny Zgromad7enia Sióstr świętej EI?- 
biety. Po zakończeniu niemieckiej okupacji sioslry pielęgnowały chorych w s7pita- 
lu, pracowały w przedszkolach oraz prowadziły szwałnię, w której m. in. uczyły 
zawodu miejscowe dziewczęta. Jedna z elżhietanek hyła kierowniczką przedszkola 
przy Cukrowni 79 . 
Według zebranych pf/.ez władze państwowe infurmacji, w listopadzie 1951 r. 
na 10 998 mieszkańców liczba wY71lawców Ko
cioła rzymsko-katolickiego wyno- 
siła 97,5%. Miesiąc póf.niej władze odnotowały: ..łiczba praktykującydl kalolików 
wynosi 9357 osób (85% - M. G.)", Najprawdopodobniej liczba z łistopada doty- 
czyła osób oChrLczunych, z których C7ęŚĆ nie praktykowała 8o . 
Jednym z ważniejszych wydarzeń w powojennych dziejach parafii rzymsko-ka- 
tulickiej św, Mikołaja w Chełn1ŻY, korzystającej z kościoła pokatedralnego pod 
wezwaniem św. Tr
jcy, było odzysk:U1ie drugiego kościoła (ewangelickiego od 
1827 L). Trwające w latach 1945-1948 starania o formalne putwierdzenie praw do 
tej świątyni były, w pewnym sensie, ilustracją przejściowego stanu w stosunkach 
państwa i Kościoła. W długotrwałych staraniach argumentami za prawami parafii 
katolickiej do tego kościoła były m. in. edycje źródeł w toruńskich "Fontes" oraz 
o
wiadczcnie prezesa 1NT. W ł 948 r. świątynia wróciła do społeczności katolic- 
kiej i pełniła funkcję kościoła dla młodzieży szkolnej81. 
Należy podkrdlić, że w latach 1945-1948 lokałne chełn1Żyńskie władze, MRN 
i ZM, popierały rozmaite starania parafii, Oficjalnym pretekstem rozpoczęcia ufen- 


282
>>>
Życie polityczne Chełmzy po drugiej wojnie 
wiatowcj 


sywy przeciw Koś'ciolowi stala się, ogloszona w lipcu 1949 r. papieska gro:tba 
ekskomuniki ludzi wierzących, wstępujących ś'wiadomie i dobrowolnie do partii 
komunistycznych, oraz czytających i rozpowszechniających druki komunistyczne, 
Reakcją wladz był dekret rządowy, którego elastyczne sformułowania umożliwiały 
skazanie każdego, praktykującego dowolnąreligi ę 82, Przez kraj przetoczyła się fala 
antypapieskich akcji. Na terenie Chcłmży pierwszym powalnym uderzeniem była 
przeprowadzona w styczniu 1949 r. rewizja w siedzibie oddziału "Caritas" i dop- 
rowadzenie do zaprzestania jego dzialalności 83 . 
W październiku 1949 r. proboszcz chehn2yński poinformowal władze, że tym- 
czasowo rozwiązuje wszystkie stowarzyszenia. Nowe, represyjne akty prawne na- 
kazywały fi. in. dostarczanie wladzom list czlonków, czyli wystawienie ich na 
bezpośrednie zagrożenie 84 . 
W kwietniu 1950 r. zostało zawarte kompromisowe porozumienie między Koś- 
ciolem a państwem, które jednak tylko w częś'ci złagodziło trudną sytuację Kościo- 
ła. W powiecie toruńskim wzmożono naciski na duchownych, których starano się 
wciągnąć do ruchu, tzw. księży patriotów. Sejm przeprowadził ustawę o konfiska- 
cie dóbr Kościoła. Chelmżyńskiej p:trafii odebrano m. in. ponad 52 ha ziemi na 
terenie miasta. Kolejnym uderzeniem było odebranie nieruchomoś'ci elżbietanek 
przy Rynku Garncarskim 5, gdzie mieszkaly siostry, pracujące w szpitalu 8s . 
Utrudnienia zaczęły dotykać nawet spraw czysto kultowych, np. procesji Boże- 
go Ciała. W Clerwcu 1950 r. po raz pierwszy od zakończenia wojny ograniczono 
trasę procesji w Chełmży. Liczba wiernych uczestniczących w uroczystościach nie 
uległa jednak zmniejszeniu, a w procesjach, w zwartych grupach szli czlonkowie 
formalnie rozwiązanych młodzieżowych organizacji koś'cielnych. Zaniepokojenie 
urzędowych obserwatorów procesji, w tym pracowników UB, wzbudzil udział w u- 
roczystościach pracowników umysłowych administracji państwowej i przemysło- 
wel 6 , 
W nocy z 1 na 2 sierpnia 1950 r. od uderzenia pioruna zapaliła się wieża koś- 
cioła parafialnego w Chełmży. Zniszczeniu, w znacznym stopniu, uległa zewnętrz- 
na bryła katedry oraz zabytkowe wyposażenie 87 . Do odbudowy przyst:wili ochotni- 
czo mieszkańcy miasta, np. pracownicy cukrowni po pracy w kombinacie. 
Niektórzy przedstawiciele wlad.l państwowych utrudniali prace budowlane (m. in. 
przez odmowę sprzedaży materiałów), Srodki na odbudowę w największej częś'ci 
pochodziły z ofiarności parafian. Biskup polecił zorganizować jednorazową, die- 
cezjalną składkI,; na odbudowę. Pasterka 1953 r. odbyla się już w murach katedry, 
Nowym proboszczem parafii był ks. Zygfryd Ignacy Kowalski, od 1950 r. honoro- 
wy kanonik Kapituły Katedrałnej w pelplinie 88 , 
Jt:szcze za życia ks, Tretkowskiego - zmarł w 1952 r. - władze państwowe 
przystąpily do usuwania religii ze szkół. Dnia 1 wrześ'nia 1951 r. SP nr l została 
objęta patronatem - TPD. W zwyklych szkol ach państwowych z nauki religii zwol- 
nione byly te dzieci. których rodzice życzyli sobie tego. W szkole 'IPD nic było 
religii w ogóle. Podstawową metodą walki z religi:, w latach ci'terdziestych było 
zwalmanie pod różnymi sfingowanymi z,trzutami prefektów lub zastraszanie ich, 


283
>>>
M. Golon 


W miejsce Lwalnianych przez kilka miesięcy nie zatrudniano nowych i częś'ciowy 
efekt był osiągnięty. SLkoły l1D miały prLyspieszyć wyrugowanie religii. SP nr l 
była najwięksLil i najlepiej wyposa7oną s7kołą w mieś'cie, Mimo 10 pod koniec 
drugiego roku jej funkcjonowania łiczyła tylko 286 uczniów. czyli połowę liczby 
uczniów dawnej SP l. W małej SP 3 ś'ciś'nięto np. 440 uczniów 89 . 
Jeden z ważnych powodów -laicyzacja oś'wiaty - utworzenia w ChełJ11ŻY szko- 
ły bez nauki religii. doś'ć sLybko slrdcił swoje znaczenie. W 1952 r. już w ponad 
połowie szkół w powiecie LOrut1skim. w 32 na 60, nic było religii. W tej sytuacji 
coraz większego znaczenia nabierała katechi7acja w c7asie mszy 
więtych oraz na 
godLinach duszpasterskich w pOIniesLczeniach parafialnych. W następnych latach 
proces ten postępował. stając się podstawową metodą kształcenia religijnego d/ieci 
i młodzieLY. W Chcłmży nauka religii dła wszystkich d7ieci odbywała się w Domu 
Katolickim. Uniwersyteckie wykształcenie pedagogiczne ks. kanonika Zygfryda 
Ignacego Kowalskiego. naslępcy ks. Tretkowskiego oka7ało się bardw przydatne. 
Dopiero prLełom polilyczny w październiku 1956 r. spowodował krótkotrwały 
powrót religii do szkół 9o . 
Zakończenie najtrudniejszego okresu w powojennych dziejach Polski i Ko
cio- 
la nastilPilo w 1956 r. Wlad7e znacznie zlagodziły dyktitłorskie metody rządzenia, 
Na forum public7l1ym Chelmży. podobnie jak w calym kraju pqjawily się równiei 
sprawy dOlyczące Kościoła. Jedną z picrwszych byla sytuacja w sLkole TPD. za- 
chowującej swój wojująco-ateistyany charakter. Odwa7niejsi. po XX zjeidzic 
KPZR o Pozl1iu'isJ...im Czerwcu. rodzice poprzenosili latem IlJ56 r. swoje dzieci do 
innych szkół. Radny J. Majewski zar,lUcił wladwm oiiwiatowym nie równe trakto- 
wanie sLkół i wyróżnianie fil1iUlsowe szkoly TPIJ. W dyskusji poparia go grupa 
radnych i w efekcie MRN zażądala od PreLYdium PRN w Torwliu odpowiedzi na 
piś'mie w sprawie uprzywilejowania szkoły TPD. Na tcj samej wrześniowej sesji 
radni. jeszcze dclikatnie, poruszyli sprawę powrolU religii do slkól. motywując to 
m. in. argumentem panoszącej się demorali73cji miodzieży. Zdecydowane żądanie 
powrotu religii do szkół zostało sformułowane na listopadowej sesji w 1956r. W u- 
zasadnieniu podkreślano. że ..jeden ksiądz waczy więcej nii. siedmiu miłicjantów", 
W sytuacji dramatycLnego wzrostu drobnej przestępaoiici. a szczególnie chuligcu1- 
stwa takie oświadc7cnie było oskar7cniem polityki władz i uZlliUliem dla roli Koś- 
cioła. W grudniu, w wyniku uzgodnien na szczeblu centrałnym. powrót religii do 
szk()ł stał się faktem 91 , 
Jak się szybko okazało. hyło to tylko chwilowe ustępstwo Władysława Gomuł- 
ki. Pierwsze utrudnicnia swobodnego lunkcjonow
Ulia parafii w Chelmży pojawily 
się już wiosną 196n r.. gdy władzc skierowały do ukarania przed kołegium chłopca, 
który z nałezącego do Koś'cioła cmentarza przyniósł zielone gałązki do przyozdo- 
bienia ołtarzy na procesję DOLcgo Ciała. Na jesieni 196] r. cgzekutywa KP PZPR 
przygotowała założenia taktyczne do zwalczania religii w szkołach. W momencie 
okrcśłania lcj taktyki z 22 szkół w powiecie usunięto już religię. W innej formie 
rolę TPD spełniała leraL nowa organizacja. Towarzystwo Szkoły Swicckiej. Na 5 
kół TSŚ w powiccie 3 powstały w sLkołach chełmżYliskich. Grupowały one jednak 


284
>>>
Życie polityczne Chcłmży po dru£iej wojnic świalowcj 


tylko 20 czlonków, W tym 15 nauczycieli. WiI;kszość pedagogów byla bowiem 
nicchl;lna laicyzacji. Dotyczylo tu nawet osób zaangażowanych pOlitycznie 92 , 
Jesienią 1960 r. uniemożliwiono rozpoczęcie nauki religii w chelmżyńskicn 
sLkolach, Ksiądz kim'lIlik oraL dwaj wikariusze, księ:la L. Dahlke i Wiśniewski, 
aktywnie wystąpili w kazimiach w obronie naruszonych praw katolickiej wil;kszoś- 
ci spoleczeństwa, Oburzeme wladL wywołało odcLyliUlC przez księdza Wiśniews- 
kiego orędzie bpa chelminskiego w ohronie rcligii, apelujące do rodziców o ochro- 
nę mJod7iei:y przed zepsuciem, wynikającym m. in. z ateiLacji. KsiądL kanonik 
wywiesił wLór deklaracji, jakie były potf.lcbne, aby dzicci mogly skorzystać z nau- 
ki religii w szkole. W roku sLkolnym 196111962 religia definitywnie zosIala prze- 
niesiona do domu parafialnego. Ustawą Sejmu PRL z 15 lipca 1961 r. zakazano 
dLialalności religijnej w placówkach oświalowo-wychowawczych 93 , 
ChelmżYliscy duchowni rozpoczęli w publicznych wypowiedziach aktywną ob- 
ronę praw Kościola. W efekcie otrzymali kilka ostfL:eżeń od władz powiatowych. 
Proboszczowi grożono wnioskiem do Wyd/iału do spraw WY.ll1ań w Bydgoszczy 
o zdjęcie go ze sl
Ulowiska. Kilka miesil;cy po tej decyzji rzeczywiście ks. Z. Ko- 
walski odszedl z Chelmży, jednak nie miało to związku z groźbami władL powia- 
towych, Zilangażowimy w obronę wiary i gruntownie wykształcony kaplan został 
w 1962 r, biskupem pomocniczym ordynarius7a diecezji chelmińskiej. 
U progu lat sześćdziesiątych nasti\piło jedno z najwa7niejszych wydarzeń 
w dziejach parafii chclmżyńskiej, a szczególnie kościola pokaledralnego, który od 
przeniesienia slolicy biskupiej do Pelplina stal się zwyklym kościolem parafialnym. 
W kwietniu 1960 r. kościól św, Trójcy zoslal podniesiony do godności Kolegiaty, 
przy której utwOf7ono Kapitulę. W maju 1962 r. nominację na proboszcza chełm- 
i:yńskiej parafii, w miejsce nowego sufragana, otrzymał ks. Alfons Groszkowslo. 
W lipcu tegoż roku zostal drugim prepozytem - infulalem kapituly chelmlyńskiej 
i na ponad 30 lat związal się z Chclmżą. W pierwszym okresie jego pobytu zakoń- 
czono odbudowę świeio uSlanowionej kolegi my 9-1, 
Lala osiemdLiesiątc staly się dla chełmżyńskiej parafii najważniejszym okre
em 
od zakończenia wojny. Lokalny Kościól był od początku naturalnym sprzymierzeń- 
cem walczącego o wolność społeczeństwa. Władze doceniając rosnącą rolę Kościo- 
la w listopadzie 19łH r. rozpoczęly opracowywimie reorganizacji FJN, pf.lewidując 
miejsce dla Kościola i "Solidarności", w otoczeniu, łącznic 5U członków, przedsta- 
wicieli silnie powiązanych z PZPR organizacji. Wprowadzenie stanu wojennego 
zdC.laklualizowalo te projekty, W lutym 1982 r. chclmlYliska kolegiata zostala 
podniesiona do godności Bazyliki Mniejszer, 


5, Niektóre problemy życia politycznego w Chełmży 


Pierwszym starciem o rzeczywisty kształt panstwa by lo referendum ludowe. 
PPR zdecydowala się na przesunięcie terminu wyborów. dostrzegając brak poparcia 
w spoleczeństwie i rosnące wpływy opozycji. W ich miejsce zdecydow
mo się na 
przeprowadzenie glosowania, w którym postawiono spoleczeństwu pytania doty- 


285
>>>
M. Golon 


czącc lrzcch kwestii. Picrwszą była 
prawil iSlnienia senatu, drugą aprobata dla 
reform społeczno-gospodarczych, lr7ecią kSzL'lłt gr:Ulic zachodnich i północnych. 
Tylko pierwsza kwcstia mogła być rozpalrywana w kategoriach altcmatywy i PSL 
ten problem wybrało dla podkreśłenia swojcj odn;bności od pe
erowskicgo blo- 
ku 98 , 
Referendum poprzedziła ogromna kampiUlia propag.Uldowa partii bloku, Praw- 
dopodobnie w związku z napięciem przedreferendalnym doszło do oSlrego sporu 
na posied7eniu MRN między prezesem PSL a wiceprzewodniczącym rady (z PPR), 
któremu podlegały sprawy rcfer
ndum. Całkowitą konlrołę nad organizacją referen- 
dum pfl.ejęło PPR przy niedużym, formalnym wsparciu PPS. Według oficjałnych 
wyników w województwie pomorskim 66,4% głosujących odpowiedLiało pozytyw- 
nie na pierwsze pylanie, 73,5% pozytywnie na drugic i 95,2% p07ytywnie na tr7e- 
cie. Wyniki le były sfałszowanc, W rzeczywistości zdecydowana wil;kswść nie 
poparła polityki PPR, gdyż taki był polityc:my wydiwięk referendum, Według 
najnowszych ustaleń w województwie pomorskim na pierws7c pyl.Ulie pozytywnie 
odpowiedLiało - 23,2%, na drugie - 32,5%, na tr7ccie - 44.5%97, 
W Chcłmży pr7eciwko partiom bloku, jak można zinterpretować odpowiedź 
"nie" na pierwsze, opowiedziało się prawic 80% głosujących. Wielu osobom nie 
wystarczała kompromisowa łinia polityczna PSL. Ściśle według jej wskazań, na 
pierwsze pyl.Ulie "nic" i na p%slałe "tak" głosowało nmiej niż 7%. Oczywiście 
nic omaczało lo, że tyłko taka grupa popierała SI:Ulisława Mikołajczyka. Prawie 
51 % głosujących odpowiedziało dramatycznym ,,3 X nic", totalnie negując kształt 
nowej Połski. Tak kompromitujące wyniki, Iylko 1157 (20,7%) głosów poparcia, 
czyli niewiele więcej niL liczba czlonków partii bloku, nic zoslały społeczclistwu 
ujawnione, Zabezpicczonc przez punp, na ponad 40 lat spoczęły w archiwum 
Bierula. Fałszcrstwo było oczywistc dla wSLystkich. 


Tabela 2 
Wyniki referendum w Chełmży 30 VI 1946 r. 


Nr Tuk Nic Liczba LiC'Lba 
ubwudu uPr'dwluonych waLnych 
I II III I II III do głosowania głosów 
l 415 571 1012 14X9 1333 892 2200 1904 
2 285 343 630 1071 1013 726 1367 1356 
3 199 280 570 920 839 549 1360 1119 
4 258 315 542 956 899 672 1416 1214 
1-4 1157 150Y 2754 4436 4084 2839 6343 5593 
% 20,7% 27.1% 49.2% 79,3% 73,0% 50,7% 88.2% 


Źródło: AAN, Arch. B. Bienlla, syg. IU29, s. 78. 


286
>>>
Życie polilyczne Chełmży po drugiej wojnie świalowcj 


Właśnie w okresie poprzedzającym reft:rendum, w kwictniu 1946 r. aresztowa- 
no w ChełffiŻy d.lia!acza niezarejeslrow.mego przez powoJenne w"tl1ze SN, inż. 
Aleks.mdra Kutowskiego. W okresie okupacji uCL'esuliczył w konspiracji obozu na- 
rodowego w Józefowie pod Warszawą, a od 15 marca 1945 r. pelnił funkcj
 głów- 
nego elektryka cukrowni. Pięćd7iesięcioprocentowa grupa chcłmżynian, głosująca 
..3 X NIE" świadczyła o istnieniu znacznego, potencjalnego .lapłecl.a społecznego 
dla działalności konspiracji niepodległościowej. Podstawową formą działalności 
Kutowskiego i skupioncj wokół niego grupy narodowców była działalność infor- 
macyjna. PodwaLała ona monopol cenl.urowanej prasy i propagowała ideI; pełnej 
niepodległości. W kilku ulotkach komentowano krajowe i 7agranicLnc wydarzenia 
polityczne. Szczególną uwagI; poświ
c.mo zagroLeniu komWlistycL'nemu w Polsce 
i w Europie Srodkowo-Wschodniej. W jednej z ulotek o powojennych władzach 
napis.mo: ..Zdrajcy, którzy za pieniądze moskiewskie utworzyli Komitet Lubelski, 
a nastl;pnie przemianowali si
 na Tymczasowy Rząd ...", Z nieskrywaną wrogością 
odnoszono sil; w ulotkach do PPR, której aktywistów ostrzeg.mo przed karą: "Na 
terenie Lubels7czyzny zastrzelono niemal jednego dnia 13 sekretarl.Y PPR rzucając 
śmiertelny Slrach na wszystkich agentów moskiewskich w całej Polsce". Wzywano 
do nieulegania wraLeniu trwałości pepeerowskiego panowania. Aklualny stan poli- 
tyczny kraju uzn.mo fa okupacj
 sowiecką. Ulotki głosiły porofumienie narodowe 
wszystkich demokratycznych partii, racjonalną reformę rolną, posz.mow.mie włas- 
ności 98 . 
W mieszkimiu Kutowskiego władl.e bezpieczeństwa malazły siedem sztuk bro- 
ni. wydawnictwa NSZ z okrcsu okupacji i z 1945 r. W związku z aresztowaniem 
Kutowskiego zalrzymano m. in.: w Toruniu inż. Skibe;, (w ł 945 r. pracownika 
cukrowni) oraL ks. W. Gajdusa, proboszcza w NawrLe. Kutowski został skimmy na 
k.ul; śmierci ..za przygotowania do Lnuany przemocą USlroju Państwa Polskiego", 
Mimo utrudniell ze slrony niektórych prokuratorów w grudniu odbyla sil; rozprawa 
rewiLyjna, w efekcie której został skazimy na 10 lat 99 . 
Druga połowa 1946 r. upłynl;la w atmosfer7e wLrastającej agitacji wyborczej 
partii hloku. W raltlitch agitacji przedwyborczej PPR zwerbowała na terenie Cheł- 
..ruy 170 nowych członków. Za prLebieg wyborów L ramienia Konutetu POWlato- 
wego odpowiadał sekretiuz PPR Stamsław Grochowski. Nie są znane żadne dane 
dotycl.ące miasta lOO . 
Po wyborach, które wyłoniły niereprefentatywny p.ulament, władze podjęły 
kolejną batalię. Tym ra7em jej cełem byla ta część gospod.uki, której pmlstwo 
jes7c7e nie przejl;lo pod konlroll;. Ustawa z 2 czerwca 1947 r. o zwakz.miu dro- 
żymy i nadmiernych zysków w obrocie h.mdlowym stała sil; skutecznym inSlru- 
mentem w Lwalczaniu zarówno prywaUlego himdlu, jak i drobnych przedsię- 
biorstw. PobierallIc WY7SLych cen niż ustalone przeL państwo groLiło drakUl'iską 
pil;cioleUlią karą więzienia i pięcionulionową grzywną. Ustalime pucz państwo 
zaniżonc ceny towarów s7ybko wywołaly lrudności :.ektora prywaUlego. ZM 
w czerwcu rozwiesił urzędowe cenniki, a org.my państwowe prLystąpiły do kont- 


287
>>>
M. Golon 


roli wykonania zarządzeń, których n:alizaqa, wbrew oficjalne] propagandzie tylko 
pogarszała 7aopatrzenie rynku lOl . 
Inną metodą walki z sektorem prywatnym stała si
 również polityka fiskalna, 
W wyniku nadmiernych obciążeń podatkowych, kJopotów z zaopatrzeniem i in- 
nych trudnoś'ci stwar7Ulych przez władze, zakłady prywaUle miały problemy z re- 
alizacją zubowią7all wobec państwa. W efekcie władLe państwowe mogły zlikwi- 
dować zadłużone firmy prywaUle, W IislOpadLie 194H r. up,mstwowiono Fabrykę 
Guebicni. Rok p6iniej w zarząd pf/;ymusowy prLejęto cegielnię St,Ulisławy Wal- 
ter. Na właścicielkę złożono donos do Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami 
i Szkodnictwem Gospodarczym. Organ ten odegrał bard70 powaŻJ1l rolę w likwi- 
dacji sektora prywatnego. Dysponował uprawnieniami sądowymi i prokuratorski- 
mi, We wrześniu 1948 r. delegatem Komisji na terenie miasta był Bolesław Walec- 
ki, oddełegowany prLez KP PPR w cukrowni. Komisja pomagała opracowywać 
listy ckonomic:mych "wrogów ustroju", na które Irafiali przedstawiciele prywalne- 
go handłu i usług. Jesienią 1949 r. sklepy uspołecLnione posiadały w ChełnlŻY jU7 
25 placówek, w których wprawd7ie nie było więcej towaru, ale według stwierd/e- 
nia jednego z przedstawicieli władz: "nikt nic wykorzystywał klasy robolIliczcj"t02, 
W 1950 r. wład/e przejęły zbudow,mą Laledwie dwa lata wcześniej fabrykę 
pros7ku Rolcsława Mron. 13ył lO jeden z ostaulich prywatnych przedsiębiorców 
w Chcłmży, 
Sytuacja rl.emieślników stała Mę na tyle lrudna, że zaczęli przystępować do 
spółdl.ielni pracy. Dnia 21 grudnia 1950 r. w MRN podsumowano efekty: "walka 
klas została zaostr70na o 100% przez zlikwidow,mie prywatnych fryzjerów, skJc- 
pów spożywczych i innych, pozostała tylko minimalna ilo
l: prywatnych, jak kraw- 
cy i szewcy". W tym samym roku miasto utraciło dwie prywaUlc restauracje: B. 
Mr07a na PI. StalingradLkim i Łucji Wiśniewskiej na ul. S/ewskiej. Pf/ejęto Młyn 
i Olejarnię Ludwika Kotewicla, W grudniu 1952 r. postanowiono zlikwidować po- 
7ostałości sektora prywaUlego w mie
cie. Zamknięto osiem jeszcLe istnicjących 
prywatnych skłcpów. Ocalała tylko jedna placówka, h,mdluj'lca sprzętem ogrodni- 
czym lOJ , 
Ta lokalna "bitwa o h,mdel" była tylko jednym L elementów epoki stalinows- 
kiej. Jesienią 1 Y48 r. nastąpi lo zaostr7enie "walki klasowej" w życiu społeczno-po- 
litycznym miasta. OprócI. czystki we własnych szeregach chełmżyński aktyw 
przystąpił równie7 do usuw,mia "elemenlów obcych klasowo" z różnych organin- 
cji i stowarzysLcń, a także z zakładów pracy. Obicktem ataków miejscowych akty- 
wistów stały się organi:tacje charytatywne, wspominUle już kościelne stowarzysze- 
nie "Caritas" oraz miejskie koło PCK. W następnym roku, 1 Y49, działalność PCK 
w Chełmi.y zamarła. Stowarzyszenie wstało pozbawIOne lokalu przy ul. Dworco- 
wej i prLedszkoła. W kwietniu zlikwidowano równici: Komitet Opieki Społec7nej, 
któremu zarzucano przyj
cie do pracy osób usuniętych z "Caritasu". Jedyną formą 
oplcki nad ludi.mi potrzebującymi mogło być wsparcie z ubożejącej kasy miasta 
luh skierowanie do domu starców, Wspominając o gminnym wsparciu warto przy- 
pomnieć, Le nuasto fundowałn studiująccj młod7icży stypendia. Niestety czasem 


288
>>>
Zycic polilycznc Chclmży po dl1Jgiej wojnie swiatowcj 


fUoldzicliUlO jc wedlug krytcriów "klasowych", a nic zale.iJlo
ci od sytuacji mate- 
rialncj mlodzicżylO-ł. 
Reprcsjc tcgo okrcsu dotkn.;ly równicj; czlonkÓw partii, dla których "stalinizm" 
zac7ął si.; dopiero w 1949 r. O wewn;lr7nych czystkach w tym okresie już pisano. 
Nawet żarty mogły mieć poważne konsckwcncje i nic chroniła przed nimi wysoka 
funkcja w lokalnych wład7ach. We wrześniu funkcjonariusze toruńskiego PUBP 
aresztowali, dopiero rok uf7ęduJ'lcego członka ZM, Władysława Szulca za "wygła- 
'\zanie dowcipów wyszydzających powagę władzy ludowej", Jego miejsce zajął 


kretarz KF PZPR w cukrowni 1U5 
Pueobra7enia dokonujące się w polskim życiu politycznym obejmowały rów- 
nież likwidacj.; lub ograniczenie niezależnych form aktywności młodzieży oraz 
coraJ' intcnsywniejszą indoktrynację. 
W 1950 r. na lerenie miasta uaktywni la siC, według funkqonariusolY torunskie- 
go UB, grupa mlodzieży, głównie licealnej, "stawiającej sobie za ceł walkc z ko- 
munizmem", klóra według szacunków władz bezpieczeństwa liczyła ok, 40-50 
członków i miała zwią7ki L mlodolieżą z Grudziądza. Najaklywniejsza grupa liczyła 
d7iewięć osóh. Nadali oni organiJ'acji na7wę "Demokracja Polska", wewnęlrzną 
slruklurę oparli na wJ'oradl konspiriu:ji wojskowej - syslcm IrÓjkowy, 7ałożycie- 
Icm )..onspiracji był liccalisla Wiesław Terhert. Odhylo się kilkana
kie spotkań, na 
klórych nuędzy innYIlu dyskuloWill10 na Icmat SIalIS na III wojnę światową. RO/- 
ważano lakże moi.liwości Ldohycia broni. J\nalilil doslępnych maleriałów wska7u- 
je, że jcdynit udowodnioną dzialalnością członków "Dcmokracji PohJ...icj" hyła pró- 
ba hudowy Mru)..lur organilacyjnych, laś jedyne dowody r/CC/owe, jakie po 
wiclomiesięc/nym śledzI wic zgromadzi la prnkuralura, to Jcdna ulotka i kilka sztuk 
J'llcLclowiUlej hroni, którą jedcn z członków malitli w dJ'iecillslwie. Większość a- 


Tcthe".3 
SkaziUli ołonkowic "Demokracji Polskiej" w Chclmiy 


1. Wieslaw Tcrberl, 19 lal, uC7ell 7 lal wi.;zicnia 
2. Kazimicrz Rudni.:ki, 17 1.11, U':LCII 5 l.tt wl';7icnia 
3. Bcncdykt Z.t.:harck, 19 lal. n.tuczycicł 5 lat wi.;zicnia 
(n.tuCLyciclcm był tylko 2 micsi-tccl 
4. Jan Anuszcwski, 21 lal, ślusarz 5 lat więzicnia 
5. Ilicwnim WolIceki, IX lal, junak "SP" 5 lat więzicni.t 
(r.tzcm Z B. Zachałkicm w 1951 zdali e£7amin dojrzalosd) . 
6. Adam Dasak, 17 1.11, uczcli 4 lata więzienia 
7. Rom.tn KacLorek. 22 lala. ucirlik 4 lala więzienia 
8. KaLimicrz Jaworski, 18 lal, uacn 3 lal.t wi..Licnia 
9. Ryszard Kamiliski, 17 1.11, u.:zeli 2 lat.t wi..Licnia 
. 


Zródło: AI'D. WI'R w Bydgoszczy, sygn. B.H. 


289
>>>
-- 


M. Golon 


reszLowań nast;\piła w lipcu 1951 r. Dziewięć osób obj
to aktem oskarżenia. ,,Za 
działalność zmierzającą do zmiany w drodze przemocy ustroju Państwa Polskiego" 
skazani zostali na wysokie kary. Wśród dziewięciu skaz;mych czterech było człon- 
kami ZMp 106 
Należy podkreślić, że na podslawie dostępnych dokumentów nie możemy usta- 
lić, w jakim stopniu do powstimia, czy teL rzekomego powst;mia owej konspiracyj- 
nej grupy przyczynila się prowokacyjna działalność UB luh sztuczne wyolbrzymie- 
nie kiłkunastu niewinnych w istocie spotkań młodzieLY i ,,nieprawomyślnych" 
dyskusji. Nie ulega jednak wątpliwości, że cala sprawa "Demokracji Polskiej" była 
prLykladem represyjności ówczesnego systemu politycznego, 
Najtragil:zniejszym zdarzeniem była śmierć jednego 7e ska7anych, syna chełm- 
żyńskiego listonosl.a i nauczyciela B. Zacharka - zginął 3 X 1953 r. w kopalni 
podczas odbyw,mia kary 107 , 
Podobną działalność jak Terbcrt w środowisku licealistów prowadził wśród 
młodzieży pracującej młody chełmżynianin Lech TuszYliski. Latem 1950 r. zorga- 
nizował kilka spotkań towarzyskich, na których rozważano utworzenie organizacji 
o nazwie "Tajna org,mizacja do walki z komunil.mem i faszyzmem", Z akt śledzt- 
wa wynikało, że działalność grupy nie wyszła poza akcję werbunkową. Nie okreś- 
lono nawet jej struktury. Ustalono nazwiska sześciu czlonków. Jesieni;
 1952 r. 
nastąpily aresztowania. Co najmniej tr7ech c7łonków lej orgiU1izacji otrzymało kary 
więzienia. Skazani wsiali m. in, L. Tuszyński oraz dwudziestoletni Oswald Śliwiń- 
ski, który prawdopodobnie zdążył już zapomnieć o kilku niewiImych w istocie 
spotkaniach i dyskusjach. Zoslał skaLany na s7eść lat więzienia! Karę odbywał 
w obozie pracy o zwodniczej nazwie "Ośrodek Pracy Wychowawczej" w Pi ech ci- 
nie. Zwolniono go po czterech latach lO8 . 
Oprócz likwidowania nowo powstałych grup polilycLnych UB nadal ścigało 
tych, którzy byli LwiąLani z konspiracją w latach 1939-1945. Akcje anmestyjne 
ułatwiły "roLpracowywanie" znacznej czę:ki zaangażowanych w konspirację, 
głownie żolnierzy Armii Krajowej. Jednym z takich akowców był zamieszkały 
w Chełmzy, pr7edwojenny oficer WP Bronisław Nelkowski, więzieli Stutthofu, Po 
zakończeniu wojny przez ponad rok był jes7cze związany 7e strukturami konspira- 
cyjnego podLiemia niepodległościowego. W 195] r. UB areszlowało Nelkowskiego 
i grupę jego byłych współpracowników. Skazilllo go na sześć łat więzienia. Ncl- 
kowski liczący 62 lata w momencie skazania, po trzech latach 70stał warunkowo 
zwolni ony ł09. 
L toruńskim aresLtem zetkm;1i się również chcłmżYliscy rolnicy, którzy podob- 
nie jak rzemieślnicy i kupcy dotknięci zostali ostrymi represjami ekonomicznymi. 
Celem tej polityki - do której na terenie miasta wykorzystano Prezydium MRN 
oraz aktyw pezetpeerowski - było maksymalne wyekspłoatowimie wsi oraz zmu- 
szenie chłopstwa do kolektywizacji DąLąc do objęcia gospodarczej obsługi wsi 
pmistwowym monopolem jesLcLe w latach cLten1ziestych PPR podporządkowała 
sobie GS "SCh". W 1949 r. L chcłmi:yńskiej GS usunięto zamożnego rolnika Ta- 


290
>>>
Zycie polityc7ne Chełrnży po drugiej wojnie świaloweJ 


dcusza Rudnickicgo, a spuedających produkty na chełmi.Yliskim rynku rołników 
wzieła pod kontrole Komisja Spccjalna 1lO , 
Polityka podatkowa wobec chłopstwa była naslawiona pClcde wszystkim na 
likwidacje najLamożllICJszych rołnikÓw. Można ją zilustrować skalą jcdnego z kil- 
ku podatków obciążających wie
, podatku gruntowcgo: do 3 ha - 20%; powyżej 
10 ha - 40%. Zwalczimic "kułaków" i egzekwowanie od chełmi.yńskich rolników 
niercalnych obcią.lcJ'i 7dominowało na S7C
Ć lat działalno
ć Prezydium MRN 
w sprawach miejskich terenów rolniczych. WiCkszo
ć gospodarstw miała stałc 
problemy z wykommiem narzuconych zobowiązali. Przynajmniej jedno gospodars- 
two, lic7ące 17.5 ha (należące do EI7biety Mączyńskiej) w wyniku fiskalnego ucis- 
ku Piulstwa upadłoII. Wła
nic to gospodarstwo rolne miało być zaczątkiem spół- 
dLiclni produkcyjnej. Na jcgo obszar7C utworLOI10 w 1951 r. tak Lwany "zespół 
uprawowy",cLyli wydLierżawiono jc grupic małorolnych. kWrLY mieli przYLwycza- 
ić sie do kolektywnej gospodarki. Posiadający ok. 1300 ha zicmi uprawnej chełm- 
i.yńscy rolnicy byli dla cełów kolektywiLacji hard70 p07ądanym cclcm. ROLpol:zęte 
jeszC7e w 1950 r. nalegania na chcłmi.yńskich rolników nic przyniosły efektów. 
KOłcho/,jak rolnicy naLywali owc "spółdziełnie", miał powstilĆ przy ul. Marchłew- 
skiego (wcze
nicj Poniatowskiego). SprawI; kolektywnego gospodarstwa w Chełm- 
ży omawiano co roku ai do kwietnia 1956 r. II2 , 
ObrilL lal slalinowskich w Chełm.lY nic byłhy pełny bez wzmianki o roli propa- 
gimdy w public/nym życiu społecznoścI lokalncj. Przcjawcm tcgo 7jawiska były m, 
in. posiedLenia MRN, na których omawiano np, sprawy międ.!.ynarodowego ruchu 
roboUliczego. Inne składniki to hołdy wyra.lane pf.l.yw6dcom komunistycznym, 

piewiUlie "MiędLynarodówki" na /akOllc/enie sesji MRN (picrwszy ra.!. jU.l w 
1948 r.), swoisty "rewolucyjny" jCLyk i "bohatcrowic" uroc.!.ystych sesji 7C Stali- 
nem na cLcle. Brak szacunku dla tych rytuałów mógl być hard/o niebeLpiecLIlY. 
I3iudm poważne konsekwencje groziły grupie miesI kiuków , w tym um:dnikowi 
prczydium, którzy radosną zabawą uczcili śmicrć l. Stalina. Procedury demokra- 
tyczne, np. wybory do Scjmu, litmieniano w rzeczywisto
ci w działalność propa- 
gandowi\. np. "wybory" 1952 r., w kt6rych "Iudno
ć głosowała jawnic i gremial- 
nic"I13. 
W i:yciu coo7iennym wyraLllym symbołem nowej władzy były nowe nazwy 
ułic i budowa pOJllników. Najwięcej 7I111an dokonano w IY50 r. Komunistyczni 
bohatcrowie zupełnie ohcy społcczcllstwu na długie lata stali się patronami znacz- 
nych fragmclllów miasta11-ł. 
W I Y56 r. na wniosck radncgo liUla Majewskicgo ulicę K. Rokossowskiego 
prLcmiiUlowiUlo na 1 Y Paidzicrnika dla uCLl:Ienia VIIJ płcnum KC PZPR w 1956 r. 
R7ecz wiuta jcst podkrc
lcnia jako być mOLe jedyny w skali kraju taki prLYkład 
uhonorowania dokonujących się pf.l.cmian. Doskonalc oddawała wiiuę chehnżyniiUl 
w dcmokratYLację systemu I15 , 
Dopiero pf/cobra7cnia połityczne 19RO r. umożliwiły starania o powrót do tra- 
dycyjnych nazw. W ł981 r. na wniosek ks. infulata A. Gros.!.kowskiego ora7 Cheł- 


2Yt
>>>
M. Golon 


Tahela 4 
Zmiany nazw ulic w Chcłmży 1946-1955 


1. Pl. Weldego Pl. Wolności 
2, Św. Jana K. Swierczewskiegl1 
3. Rynek Pl. Stalingrad/ki 
4. J. Hallera M. Nowutki 
5. Chełmillska n. Bieruta 
6. Turuliska i Ko1cjow.! K. Rukossowskiego 
7. 3 Maj.! l Maja 
8. J. Ponialowskiego J. MarchlewsJoego 
9, Tumska L. WarYllskicgu 
10. m. Juty H. Sawickiej 
11. P. Skargi F. DLieri:Y'lskiego 


mi.yńskiego TowarzYSIwa Kullury MRN prtywrÓciła dwie hisloryczne na.lwy: 
Tumską i HI. J ULy ll6, 
Jednak najbard.l.iej spektakularnym przejawem aktywności propagculdowej łat 
pil;ćd7iesiątych stał sil; pomnik wd.lil;C.ll1Ości Armii Czerwonej i Wojska Polskiego. 
Dnia 24 kwiełnia 1993 r. zgodnie .I. wolą demokratyc.lnie wybranych radnych ws- 
tał zbur,lOny, jako pamiątka po narzuconym systemic ll7 , 
Jui. w 1955 r. na zcbr,miu agitatorów partyjnych w Chcłmi.y w konlekście po- 
lityki rolnej państwa poruszono prohlem naduiyć UB. .Jednak sygnałem nadejścia 
nowej epoki stał sil; przebieg XX zja.ldu KPZR. PicrwsLc posicdzenic MRN, 
w którego puc biegu znalazł wyrajne mUlicie tajny referat Chrus7cznwa, odhyło sil; 
26 kwielnia 1956 r. Na posiedzeniu KM IYLPR efekty tajnego referatu ujawniły się 
jUL tyd.licll wCLeśniej. 7nakiem nowych czasÓw był J...rÓtJ...olrwały okrcs, w którym 
rola komitelu pfLcstała być dominująca. Radni prohowali r7cc.l.ywiśde repre.lento- 
wać intcresy SPOłCC7cllslwa. ROLpoc71;1i pierwszą, skromnąjes.lc7c krytyk.; aktuał- 
ncgo stm1U rLcczy, szczególnie w sprawach ckonomionych. Nasl.;pne tygodnic 
przyniosły bardziej otwane wyst'lpicnia pf.lcciw dotydlcLasowcj politycc wład.!.. 
Radni posun.;1i sil; nawet do zanegowania "osiągni.;ć ostatniego d.licsil;ciolecia", 
w Lwi,(.Iku z czym pucwodniczący PreLydium PRN w Toruniu uponmiał chełm- 
żyńską MRN. 
Podobne nastroje jak w rad.l.ie p,Ulowały równici wśrÓd c.lłonków panii. W po- 
c.lątku C7erwca r07poCLyna sil; fala krytyki dotydlc.l.asowej dLiałalności PZPR. 
Zaatakowany zoslał dyktatorski styl POS1Cpow,Ulia władL panyjnych. lJo miasta 
dOlarły równieL informacje o rlcc.l.ywistym pf7ehicgu PO.ll1lIlslicgo C.lcrwca mi- 
mo fałszów roLgłaszanych przcz aklyw PZPR. Pcłniej
.Ic pr7.emi,UlY stały się jed- 
nak m07liwc dopiero po VIlI picnum KC PZPR. W listopadLic doszło do hard711 


292
>>>
Zycie polityczne Chełmzy po drugiej wojnie śWlalowej 


oSlrej dyskusji W KM PZPR. W jcj wyniku ponad polowa składu komlletu podała 
się do dymisji. Symptomatyczne było, wróżące rychły koniec zmian, niewybranie 
do komitetu lrzech naj aktywniejszych i najoSlrzej występujących dyskutantów 1l8 , 
Rok 1956 przyniósł społeczeństwu poczucie odzyskania przynajmniej częS"ci 
ulrawnych w poprzednim okresie swobód. Szczególne znaczenie miało uwolnienie 
Prymasa oraz wyrażenie przez władze zgody na powrót religii do szkól. Otwarte 
szeroko bramy wit;zień oraz powrót kolejnej fali Polaków z ZSRR pozwoliły uwie- 
rzyć, że epoka stosowania terroru na masową skal
 już się skończyła. W polityce 
rolnej definitywnie odsunęło su; od wsi polskiej widmo kolektywizacji. Prezydium 
MRN w Chcłmży z radością stwierdzało, że skończyła się jego policyjna rola. 
W szeregach PZPR nastąpiło znaczne przerzedzenic, a nowy (lub częściowo nowy) 
aktyw partyjny zdecydowanie zmienił metody postępowania. Swoislą miarą osła- 
bienia pozycji PZPR w ChełnlŻY było znaczne zmniejszenie liczby pomieszc7eń 
zajmowanych przez KM PZPR. W dziedzinie polityki gospodarczej nast.\j1ił krót- 
kotrwały wzrost liczby prywaulych sklepów i zakładów, Najważniejsze było jednak 
złagodzenie melod postępow.mia z przedslawicielami prywatnej inicjatywy, którym 
przestały grozić drakońskie sankcje. W okresIe od października 1956 r. do stycznia 
1957 r. zwrócono niektórym osobom odebrane im dawniej ohiekty: 2 sklepy i 6 
lokali usługowych. Jednak był to koniec postępów w tej dzicdLinie, W 1961 r. na 
116 placówek handlowych w Chełm2y było tylko 5 prywatnych. Lcpiej wyglądała 
sytuacja rzemiosła, które w 1957 r. osiągnęło liczbę 144 zakładów, podczas gdy \\' 
1955 r. było ich tylko 59. Jednak w 1l)5R r. nast.lPil już spadek do 114 119 . 
Wybory do nowej rady narodowej w 1958 r. i slahili7acja syluacji kadrowej 
w PZPR wyznaczaly nmknięcie okresu przemian. Rola partii jako jedynego dys- 
ponenla władzy pozostała nienaruszona. chociai. byla u/'yskiwana łagodniejsLYmi 
metodami. ISlotne znacLenie mialo wejśl:ie w dorosłe i,ycie pokolenia, dla klórych 
Polska I udowa nic była ju; obcym tworcm, a po prostu jedyną Lnaną im Polską. 
Stopień idelllyfikacji z państwem i panującymi w mm slosunkami był wS"ród tej 
grupy dość znaczny. Niewątpliwie wpływał na to system oS"wiatowy. Społeczeńsl- 
wo na lrwałe pozbylo się slrachu oraz uzyskało pewien margines swobody, DOly- 
czyło to znacznie lepszej sytuacji Kościoła, odejścia od skrajnej, stalinowskiej wer- 
sji melod dLiałalnoS"ci propagandowej oraz pewnych swobód w życiu 
gospodarczym, szczególnie na wsi. Duże znaczenie miała również zmiana polityki 
gospodarczej, która w większym stopniu zaczęla uwzględniać potrzeby ludności. 
Naslępny wielki Lakr
t polskiej historii.j.tkim był protest robolników Wybrze7a 
w grudniu 1970 r., spotkał się w Chełmjy z wyraźnym lękiem władz, zaniepoko- 
jonych nasIrojami społecLcllstwa. Niezadowolenie widoczne było nie tylko w
ród 
robotników, alc równiej wśród mlodLieży. W lutym 1971 r. nastroje w chcłmjyn- 
skim LO określono j.tko ,.groi.ącc niepokojami". W chehni:yńskich pr7edsi
biorsl- 
wach dosLło wedlug enigmalycLnego sprawozdania KM PZPR do: ..hurzliwych 
dyskusji, jednak robotnicy przeszli kryzys z opamięlan.iem,,12o. 
Polityka ekonomiczna nowej ekipy na 10 lal względnie ustabiliLOwała sytuacje 
polityczną kraju. SprLYjały temu nieznacznie 7więksLone, w 'ilosunku do okresu 


293
>>>
M. Golon 


1956-1970 swobody obywatelskie. np. łatwiejsze wyjudy zagraniczne. a przede 
wszysLkim poprawa poziomu zYCIa, Protest spoleczny w czerwcu 1976 r., który 
objął również pobliski GrudLiądz, był wyraźnym sygnalem zbliżającej się klęski 
gospodarczej polityki Edwarda Gierka. Chełmża odnotowała wzrost głównie w bu- 
downictwie. Struktura gospodarcza miasta ulegla niestety pogorszeniu. Miasto sta- 
wało się wielką sypialnią pobliskich ośrodków przemysłowych, co przyniosło póź- 
niej niekorzystne skutki. Krach nastąpił u progu lat osiemdziesiątych, W sytuacji 
roLbudzanego prLez całą dekadę konsumpcjonicmu. rażących błędów gospodar- 
czych i zupełnego wyjałowienia idei politycznej rządLącej partii wybuch społeczny 
był tylko kwestią czasu l21 , 
Bliskość Wybw
ża spowodowała, że be7pośrednio po pierwszych strajkach 
stoczniowców informacje o nich dOlarły do Chełmży. W rozpoczynających się w 
1980 r. przeobral:eniach politycLnych największą rolę odegrała załoga chelmżyńs- 
kiej cukrowni. Bezpośrednią prLyczyną były problemy płacowe, które w tym zak- 
ładzie należały do najpoważniejszych w mieście, Dnia 30 sierpnia 1980 r. w napię- 
tej atmosferze odbyło się zebranie załogi. Odcątano postulaty MKS w Gdańsku 
i wyrażano poparcie dla idei utworzenia wolnych związków zawodowych. Do pro- 
wadzenia negocjacji we własnych sprawach załoga wybrała szdcioosobową dele- 
gację. W jej skład weszli. m. in. ini:. Tadeusz Chonlicz i Przemysław ZeU. Negoc- 
jacje miały dotyczyć utworzenia związku i spraw płacowych. 
Dnia 8 września 1980 r. odbyło się spotkanie delegacji z przedstawicielami 
władL adnlinislracyjno-gospodarczych regionu, dyrekcją przedsiębiorstwa oraz dy- 
reklorem turuI'iskiego ZPC inl:. Tadeuszem Piaseckim. W rozmowach wzięli rów- 
nież udLiał przedstawiciele oficjalnych zwią7ków zawodowych. W zakresie spraw 
płacowych uzyskano zapewnienie T. Piaseckiego o podjęciu stariul w ministerstwie 
o zgodę na podwYl:ki. Natomiast postulat utworzenia "Solidarności" oburzył szefa 
oficjalnych, kontrolowanych przez PZPR związków. Pomimo tej niechęci w cuk- 
rowni została rozpoczęta działalność organizacyjna NSZZ "Solidarność"l22. 
Dnia 18 września poinformowiUlo załogę o bardzo niewielkiej podwyżce. Do- 
datkowo obniżonu dodatek branżowy. W7budziło to oburzenie nłogi, która w cza- 
sie zwiększających się kosztów utrzymania od tygodnia żyła nadzieją spełnienia 
obietnic podwyżs7enia wynagrodzeń, O godzinie 13.30 na terenie cukrowni rozpo- 
czął się pierwszy strajk w Chełmży w okresie istnienia PRL. Do Komitetu Strajko- 
wego wybriUlo 23 usoby z Pr7emysławem Zellem jako przewodniczącym. Dodat- 
kowo powoliUlo 5 doradców. Strajk stał się najwainiejszym momentem 
integrującym załogę w nowej epoce, jaką okazały się lata osiemdLiesiąte. Do NSZZ 
"Solidarność" Cukrowni Chelmża 7apisała się większość pracowników. W składLie 
KS znaleźli się tak7e członkowie lY
PR, których wybrała załoga. Dnia 19 września 
związek został zarejestrowiUlY w Międązakładowym Założycielskim Konlitecie 
Pracowniczym w Toruniu pod nr 77 113 . 
Po rozpoczęciu strajku załoga oprawwała postulaty, które warunkowały jego 
zakończenie. Postulaty zatylułowane ,,0 co wałczymy?" 7ilwierały kilka istotnych 
żądań płacowych. Jcszc7e pued rozpoczł,;ciem rozmów cukrownia zawarła POCl)7U- 


294
>>>
Zycic polityczne Chcłmży po drugiej wojnie światowej 


mienie sulidarnmkiowe z Lałogą Cukrowni OSlrowite. Dnia 23 wrze
nia 1980 r. 
zawarto porozumienie z przedstawiciełami Cukrowni Unisław oraz Cukrowni Dob- 
re, które upoważniły Komitet Strajkowy Cukrowni Chełmża do wystcpowania rów- 
nież w ich imieniu, a 24 wrze
nia porozumienie solidarno
ciowe zawarto z Cuk- 
rownią Chełmica. Również inne cukrownie w Polsce dostrzegały w strajkującej 
Chcłmży obrońcę interesów płacowych wszystkich pracowników przemysłu cuk- 
rowniczego. Przedstawiciele 27 cukrowni wyrazili solidarnoS'ć z postulatami straj- 
kującej załogi. Od tego momentu chełmżyński strajk miał już znaczenie ogól nok- 
rajowe I2 -ł. Dnia 24 września wystąpił przed strajkującymi pucdstawicieł Komitetu 
Założycielskiego "S" w Toruniu, Wiesław Jankowski z "Towimoru", Podkreślił 
poparcie Torunia dla chełmi:yńskich cukrowników. 
Przełomem w negocjacjach stału się duplero prLybycie w dniu 24 wr7eśnia Ko- 
misji Ministerstwa Pr7emysłu Spoi:ywczego i Skupu z min. Kazimierzem Jaro- 
szem, W skład7ie Komisji był również przedstawicicł KC PZPR. O godLinie 5,00 
nad riU1em 25 wrLdnia zakOlkzono długie ro7mowy, klóre przy pewnym złagodze- 
niu postulatów finansowych zostały jednak zakończonc sukcesem zalogi 125 . Istot- 
nym i mocno podkreS'lanym żądimiem strajkujących hyło zimiechiUJie represji wo- 
bec uczestników i osób wspomagających t26 , 
Podniosłym i symholic7l1ym momentem stała się uroczysta ms/a święta odpra- 
wiona 21 wr7eśnia 19XO r. pr7ez księd7a Jakubiaka na terenie Cukrowni. 
Po zako{icLeniu strajku rul.począł się szyhki W.lfost s/crcg(
w "S" w całynl 
mieście. .Jedną r picrwszych Lmian politycznych hyło opusrClcnie stanowiska prze- 
wodnicząccgo MRN, przc/ ówcrcsnego I sckrctafLa KM PZPR w stycllliu lY81 r. 
NastilPiło ono w wyniku poleccnia KC PZPR 127 . W kwictniu 19XI r. pr/cdstawi- 
cidc MKZ "S", P. Zcll i I3encdykt ()(jrecki wMali po raL picrwszy zapros/cni na 
posicdzenic MRN. Współpraca "S" z n:tc7clnikicm miasta .Jer7ym Dąbrowskim 
układała 
ię dobf/c. Naczcłnik w}rainic popicrał dcmoMilly/itcję iycia, m. in, n:' 
kwictIllowcj scsji MRN postawił się do dyspol.ycji rady, wyra7ając wolę ust'lPienia, 
jeśli otCLyma wotum nieufnoS'ci. Rada i "S" nie micli Lastr7CiCt1 do jego pracyt28, 
Utwormnil 18 lutcgo IY81 r. Micjska Komisja Współ(tliałania (PZPR, SD 
i ZSL) 7aprasLała pf/cdstawicicli "S" na swojc p(l
icdLcnia. W kwictniowym zcb- 
raniu uc/cstnicLyli P. Zcll i R ()(jrccki, w C7crwcu dołączył do nich trLcci prLcds- 
tawicicl MKZ, Wujcicch (io
ciniakI2'J, W marcu IY1H r. wybm:hł w Chcłmży drugi 
strajk, tym raLcm pf/cde wszystkim o charaktcr LC solidarnościowym. Ohjął on 
część wydl.iałów cukrowni. Dui:e organizacjc zakładuwe "S" w "Igalu" i "Iwlacji" 
nic prł:ystilpiły do strajku. Odbył się Oll natomiast w pOlOstałych 7akJadach 130 , 
Rozwój organizacyjny "S" spowudował, ic stała się ona największ'l organizacją 
masową w całej historii miasta. W listopadl.ic 1981 r. wcdlug occny władz partyj- 
nych miasta do 7wią7ku nalcialn 3200 osób. Pr7cwmlniczącym MKZ był TadcuSl 
finku. Konkurcncyjnc ZWiąLki brani.owc liayły w listopad/ic 1981 r. 893 cl.łon- 
ków. PCLcwodniczył im c710nck picnum KM PZI'R nI . Ruch solidarnościowy co/- 
winął się równicl: wśr(jd rolnikl}w w okolicach Chclmiy. .Jednym L twórców "S 0- 


2Y5
>>>
M. Golon 


lidarności" Rolników Indywidualnych był Antoni Łapczyński Został przewodni- 
czącym Zarządu Regionu toruńskiego NSZZ RI ..Solidarno
ć". 
Władze partyjne w Chełmży dostrzegały zagrożenie swojej pozycji i spadek 
znaczenia PZPR. W celu przeciwdziahmia niekorL.ysUtej sytuacji podejmowały róż- 
ne działania propagandowe i kadrowe. Na jednym z posiedzeń podjęły decyzję 
o wykorzystaniu organizacji komhatanckich, ZlloWiD-u i Związku Inwalidów 
Wojennych do powstrzymywania "dI1tyradzieckich i antysocjalistycznych" nastro- 
jów, Tymczasem w rzecL.ywistości u źródeł chełIIlŻyńskiej "S", co wyraźnie głosili 
przedstawiciele załogi cukrowni, nie leżał "antysocjalizm", ale właśnie oburzenie 
na niewypełnianie przez państwo swojej roli w zakresie troski o warunki pracy 
i płacy pracowników. 
Powstanie "S" spowodowało spadek liczebności i L.naczcnia PZPR. Z drugiej 
jednak struny partia zaczęła dhać o większą zwartość sL.eregów i utrzymanie swojej 
pozycji 132 . 
Rozwój "SolidarnoS'ci", a przede wszystkim posh;pującą demokratyzację, przer- 
wała grudniowa noc 13 XII 1981 r. Dwóch chełIIlŻyńskich działaczy zostało 
w pierwszą noc stanu wojennego internowanych. P. Zell, jeden z twórców "S" 
w Cukrowni, LOstał zabnmy z domu o 1.20 w nocy przez 4 funkcjonariuszy MO. 
Po odmowie podpisania dcklaracji lojalności uwięziono go w potulickim więzieniu. 
Zwolniono go 13 stycznia 1982 r. 133 , Drugim internowtmym był działacz rolniczej 
"Solidarności", Antoni Łapczyński, W więzieniu w Potu licach przebywał do 24 lu- 
tego 1982 r. Jego pogrzeh w dniu 3 czerwca 19
3 r. 
tał się manifestacją przywią- 
zania społel:L.eństwa Chcłmży do ideałów, o które walczył I.marły działacz solidar- 
nościowy. Tysiące miesl.kańców wzięło udział w nahol:cllstwie w hazylice 
w, 
Trójcy i w pol:hodL.ie żałobnyml
. 
Dolkłiwie (xkzuwano skutki sytuacji zaisU1iałej po 13 grudnia w postaci licl- 
nych kar za naruszenie postanowiell dckretu o stanic wojennym, głównie godziny 
policyjnej. W okresie trzech miesięq Kołcgium do Spraw Wykroczeń przy Naczel- 
niku Miasta rozpowało 43 sprawy. Wohcc pięciu chcłmżynian zastosowano areszt 
zasadniczy, wohcc 34 areszt zastępczy, llardzo wysokie grzywny zapłaciło 38 0- 
sÓb 135 , Komisarzem WRON na teren miasta był major M. Stasiewicz 135 . 
Mieszkańcy przywitałi stan wojenny ze zdecydowaną niechęcią. Utrzymująca 
się zła sytuacja zaopatrzeniowa polęguwała te nastroje. W styczniu na posiedzeniu 
KM podsumowano opinie z ulic miasta, które brzmiały: "jak nie umiecie rządzić 
i dhać o intcresy społeczeństwa Chełmży, to zrezygnujcie ze stanowisk"\37, Nie- 
chęć prLcJawiała sil; również w napisach na mural:h i ulotkach ..Solidarności". Roz- 
pocL.ęta wiosną 1982 r. akcja przygotowawl:za do ostatecznej likwidacji "S" i stwo- 
rzenia neozwiązków spolkała się ze zdecydowanym oporem załóg, szczególnie 
w kolebce chełmżyńskiej "Solidarności" - w cukrowni\38, 
Zbyt mało czasu minęło, aby prohlemy powojennego l:ycia politycznegu 
w Chełmży można było rozpatrywać ze spokojem, gdyż nadal budzą silne emocje, 
Trudności stwarza również baza zródłowa oraz możliwości jej wykorzystania, Do- 
piero znaczny upływ czasu przyniesie poprawę tegu stanu rzeczy, Wszyslkie po- 


296
>>>
Życie polityczne Chełmży po drugiej wojnie światowej 


wyższe prohlemy wpłynęły na charakter niniejszego rozdziału, który w przeciwień- 
stwie do opracowań epok wczeS"niejszych z całą pewnoś'cią nie może roS"cić sobie 
preten5ji do wyczerpującego i ostatecznego przeanalizowania tematu. 
Spojrzenie autora jest tylko jedną z możliwych prób opisu powojennych dzie- 
jów miasta, Ograniczona objętoS"ć wypowiedzi zmuszała do selekcji problemów, 
jednak w przekonaniu, że wybrano zagadnienia najważniejsze, 


Wykaz skrótów 


ApT ARCHIWUM PAŃSTWOWE W TORUNIU 
ApB ARCHIWUM pAŃSlWOWE W BYDGOSZCZY 
ASRT ARCHIWUM SĄDU REJONOWEGO W TORUNIU 
KP KOMITET PaWIATOWY 
KW PPR KOMITET WOJEWÓDZKI PPR 
MRN MIEJSKA RADA NARODOWA 
OKBy OKRĘGOWA KOMISJA BADANIA ZBRODNI PRZECIW NARODOWI POLSKIE- 
MU W BYDGOSZCZY 
pMRN PREZYDIUM MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ 
PpRN PREZYDIUM POWIATOWEJ RADY NARODOW
J 
pWRN PREZYDIUM WOJEWÓDZKIEJ RADY NARODOWEJ W BYDGOSZCZY 
SGT SĄD GRODZKI W TORUNIU 
SP w Toruniu STAROSTWO pOWIArOWE W TORUNIU 
UWP URZĄD WOJEWÓDZKI POMORSKI 
WpR WOJSKOWA PROKURATURA REJONOWA 
Zw. Syb. ZWIĄZEK SYBIRAKÓW ODDZlł W TOR(lNHJ 
ZM w Chdmi.y ZARZĄD MIEJSKI \V CIIEł.MŻY 


Przypisy 


I D. Dulata. Wyzwolenie Polski 1944-1945, Warszawa 1966. Datę 24 stycznia potwierdzają: 
ApT. ZM w Chcłmży, sygn. 50, Budżct Chełmży; sygn. 3. spr. 7 pos. MRN z 
22111 1945 r.; sygn. 128. spr. o stanic cukruwni z 25 IUlegu 1945 r.; takze sygn. 64. 
2 APT. ZM w Chełmi.y. sygn. l; sygn. 127. Alei przejęcia Pudstacji z 26 II 1945 r.; R. Kozłow- 
sIO. l'rzeobrażenia społeczno-polityczne w województwie pomorskim (1945-1948). 1'0- 
ruI! 1976. s. 43. s. 7R-Rl; T. Duhicki. Piemny mk wolno/ci. Warszawa 1986, s. 26-30. 
3 APT, ZM w Chcłm./'y. sy
n. I. ObwicsLcLcnic KN z 31 I 1945 r. 
ot Dotychczasowe ustalenia dl.! wszyslklch powiatów woj. pomorskicgolbydgoskiegn - w gr:mi- 
cach L 30 III 1945 om./' c7ę
ci WUJ. gdanskicg" potwicrdz.tjol nicpcłną liczbę pr.!wic 
15 000; prLYp. 5. 
S ApB. UWp. sygn. 722. ..Zwolnicnic IIItcrn"w:lI1ych" 
6 ApB, UWP. sygn. 610, Spraw. syt. sl.!T. torunskicgo z I IX 11)45. 


21)7
>>>
M. Golon 


7 H. Kamiliski, Losy mleszkallcóW Torunia i pow. po wkroczeniu AC w 1945 roku, maszynopis 
art. złożonego do druku w Rocz. Torunskim (1993 r.), udostępniony przez autora; W. 
Jastrzębski, W dnIekim, obcym kraj". Deportacja Polak6w Z Pomorza dn ZSRR w 
1945 r., Bydgoszcz 1990, s. 173-183. 
8 APB, KW PPR. sygn. 45NIIl, spr. pras.: ..Czerwona Ch-ża...". 
9 H. Kamillski. Losy mieszkańców, tabele w Aneksie. 
10 Pamiętajmy, ..GCh" nr 8, XII 199In 1992, s. 2; nr 11, IX 1992, sygn. 4: H. Kamillski, Losy 
mieszkańców. 
11 K. Kersten, Repatriacjal"dno.fci polskiej po JJ wojnie lwiatowej, Warszawa 1974, s. 225. 
12 APB. UWP, sygn. 61, spraw. syt. l IX 1945 r.: APT, ZM w Chełmży, sygn. 89; H. Ma1ewski, 
Kombatanci, ..GCh", nr 7, X-XI 1991, s. 3: 100 lat C"krowni Clle/mla. Chełmża 1982, 
opr. M. Barlko, W. Lau, s. 117; H. KamiJlski. Losy mieszkariców. 
13 Zw. Syb., list ES. 
14 APT, ZM w Chełmzy, sygn. 128, spraw. o sianie cukrowni z 25111945 r.; danc szacunkowe 
o przedsiębiorstwie z l III 1945 r. 
1.5 APT, ZM w Chełmży, sygn. 128, spraw. z 18 !II 1945 r. 
16 APB, KW PPR, sygn. 111112. 
17 APT, ZM w Chełmzy, sygn. 128, spr. z 18 III; Ankieta o zakJadzie przem. z 11 V 1945 r.; 
APB: KW PPR, sygn. lNd3, Interwencja w Sztabie II FB z 23 VI; prot. z 11 VI 45 r., 
s. 11; UWP, sygn. 574, spr. syt. z IX 45 r. 
18 APT, ZM w Chełmży, sygn. 64, spraw. syt. burm. za VI 1945 r. 
19 APT, ZM w Chełmży, sygn. 135: 133, Dane szac. o przeds. 
20 APT, ZM w Chełmży, sygn. 127, Akt pJzej..cia Podstacji, 3 III 1945; SP w Torumu, 
sygn. 229, Dane szacunkowe o przedsiębiorstwie. 
21 APT, ZM w Chełmży, sygn. 67; pismo do ZM z 14 1Il 1946; sygn. 129, prot. zakładów 
elckl1
techn. z 18 IV 1945 r.; SP w Toruniu, sygn. 222, spraw. FMR z 30 IV 1945. 
22 APB, UWP, sygn. 574, spraw. syt. za wrzesieli 1945 r.; APT, ZM w Chełmży, sygn. 122, dane 
szac. o przeds. i akt zdania. 
23 Dz. URP 1944, nr 14, poz. 74; R. Sudziński, Organizacja ifilllkcjonowanie rad narodnwycll 
w wojew6dztwie pomorskim, /945-/950, PWN 1981, s. 19-25. 
24 Dz. URP 1950, nr 14, poz. 130; R. Sudzinski, Organizacja, s. 27-28; A. Czubiński, Najlwwsze 
dzieje Pulski. /9/4-/983, Warszawa 1987, s. 370, 
2.5 APT, ZM w Chełmży, sygn. 1. Dokumenty Tymcz. K-Iu Narocl. 
26 ZM w Chcłmży, sygn. l, prot. z 29 1Il 1945 r. 
27 APB, KP PPR w TorunIU, sygn. 45NIJ2. 
28 APB, KP PPR, sygn. 20N1I3; PK PPS, sygn. 45/1111. 
29 APT, ZM w Chełmży, sygn. 4, pos. z 18 IX 1946 r. 
30 APT, ZM w Chełmży, sygn. 5, pos. 8 IX 1'.145 r.; sygn. 4, pos. 6 i 16 VIII 1'.146 r.; sygn. 8, 
pos. 25 I 1947 r., pos. 24 XI 1948 r.; APB, PK PPS, sygn. 45IXIJl. 
31 APT, ZM w Chełmży, sygn. 5, pos. 28 Vlll 1948 r.; sygn. 10, pos. 29 IX 1945 r.; podobna 
sytuacja wysląpiła np. w Nowym M. Lub., R. Kozłowski, Nowe Miasto LlIbawskie. 
/945-/990, s. 260, [w:] Dzieje Nowego Miasta L"bawskiego, pod red. M. Wojciechow- 
skiego, TorUJl 1992; tenże, PPR w woj. pomorskim. /942-/948, Bydgoszcz 1985, s. 23, 
276-277. 
32 APT, ZM w (,hcłmzy, sygn. 5, pos. z 15 IV 1945 r. Warlo za7naczyć, że m6wienie o zaost- 
rzonym kursie politycznym w kOlku lat czterdziestych wymaga pewnego uzupełnienia. 


29R
>>>
Zycie politycznc Chełmży po drugicj wojnie światowej 


gdyż w skali kraju to okres 1944-1947 przyni6sł najwięcej ofiar śmierlelnychwprowa- 
dzania komunistyczncgo do Polski. Jednak istniało leż w tych latach oficjalne. częściowo 
niezależne życie społeczne i politycznc, a represje omijały z reguły osoby bierne poli- , 
tycznie. Lata pięćdzit:siątc przyniosły rozszerzenie pola walki. 
33 APT, ZM w Chelrnży, sygn. 28, pos. ZM z 27 IX 1949 r.; sygn. 6, pos. 18 VI 1950 r, 
34 APT, ZM w Chelrnży, sygn. 6, pos. z 28 X 1950 r. APT, PMRN w Chclrnży, sygn. 32, 
pos. 26 II 1951 r.; sygn, 33, pos. 29 III i 25 VIII 1953 r. 
35 APT, PMRN w Chelrnży, sygn. 32, pos. z 29 V 1951 r.: sygn. 33. pos. 29 III i 
25 VIII 1953 r.; 30 IX 1954 r. 
36 Tamże, sygn. 41. pos. 18 XII 1956; sygn. 37, pos. 25 XI 1954. 
37 Tamże. m. in., sygn. 41, pos. MRN z II pol. 1956 r. 
38 Tamże, sygn. 41, 22 VIII 1957 r. 
39 APT, PMRN w Chelrnży, sygn. 40, pos. 26 IV 1956 r.: sygn. 45, pos. 20 II 1958 r.; sygn. 50, 
pos. 27 IV 1961 r.: ZM w Chelrnży, sygn. 5, pos. 18 IV 1950 r.. 
40 APT, KM PZPR w Chełmży, sygn. 6NIIllt.l; APT. PMRN. sygn. 45. pos. 20 II 1958 r. 
4t APT, PMRN. sygn. 52, pos. 27 IV 1963 r. sygn. 26, pos. 31 Xli 1971 r.: Słownik biograficzny 
działaczy ruchu robolIliczego woj. turlllfskiego, pod red. M. Wojciechowskiego, Torul! 
1988, s. 24. 
42 APT, PPRN w Toruniu, sygn. 509; sygn. 508, notatka słuibowa kicrownika ref. insp. i instr. 
PPRN z 7 III 1968 r. 
43 APT, ZM w Chelrnży 1973 - 1985, sygn. 1. pos. 20 XII 1973; sygn. 32. 
44 APT, MRN w Chełmży 1973 - 1985, sygn. l. pos. 29 IX 1975 r.: sygn. 2, pos. 28 XI 1977 r. 


45 APT, MRN w Chelrnży 1973-1985, sygn. 2, pos. 28 Xl 1977 r.: Kromka kola nr VI[ ZBo- 
WiD w Chclrnży, część VI. s. 1. 
46 R. Kozłowski. Z dziejów Strol/l/iCMa Pracy w lI'uj. pumur.fkim (/937-/950), cz. I, Zapiski 
Historyc7lle, t. 58, z. l, s. 79-82. 
47 APB, PK PPS, sygn. 45IXIII. kartotcka adrnll1.-samurz. 
48 APB, PK PPS w TOJUniu, sygn. 45NII/6, prot. PPS w III 1945 r. 
49 Tamże, sygn. 45/ VII/3, składy k-tów PPS w pow. toruńskim: sygn. 369, pos. koła PPS w ZM 
z 1948 r. 
050 APB. PK PPS w Toruniu, sygn. 451XIII; KP PPR, sygn. 20N1I3. 
St APB. KP PPR w Torumu, sygn. 201IX/1, spr. kicr. pers. z 28 XI 1946: PK PPS w Toruniu, 
sygn. 45NIIJ3. 
052 APD. PK PPS, sygn. 45NII/2, wyk. kt)ł: sygn. 45NII/6, ankiety. 
053 APB, KP PPR w Toruniu, sygn. 20N1I2, spr. KP za V 1947 do 11948 r.: PK PPS w Toruniu, 
sygn. 45NlIl2. spr. PK z 10 VII 1948 r. i z Xl 1948 r.: sygn. 45111111; 45NIIl i 2. 
054 APB, PK PPS w Tonullu, sygn. 45N11l6, ankiety sprawozdawcze z marca 1948 r.; KP PPR, 
sygn. 20N1I2. spr. La IV 48 r. 
ss APll. PK PPS w Toruniu, sygn. 45NII/2, spr. PK z Xl 1948 r. 
056 APB, KP PPR w Toruniu, sygn. 20NI/3, spr. o stanic liczebności kół: sygn. 20NI2: Pon.w- 
nując statystykę z pielwslego miesiąca iSlnicni.1 PLPR (Apn, KP PPR w Toruniu, sygn. 
20NIII, 201X1l1l1) OraL liczebnoś
 pepcesowcl)W otrzymolmy liczbę 815 cLłonków PPR. 
R. Kozłowski, ral1ie połitycVle w wojll'ództwie pomorskim. (/945-/950), Toruń 1991, 
s.51-52. 
057 API3, KP PPR W Toruniu: sygn. 20NI/2, spr. 7 29 XI 1948. 


299
>>>
M. Oolon 


58 Tamże, 20001, wykaz przeds.; 20NIJ2, spr. XII 1947 r,: 100 lal Cukrowni Cheh1lta, s. 
116-117. 
59 APB, KP PPR, sygn. 20NII3, ankieta za I 1949 r. 
60 APB, KP PPR w Tonmiu, sygn. 45IXIJl, kart. admin. z 23 IX 1947. 
61 APB, KP PPR w Toruniu, sygn. 20/IX/1, spr. W. Szałkiewicza. 
62 APT, ZM w Chelmży, sygn. lO, spr. z 15 IV 1946; sygn, 25, sygn. 4, pos. 29 V 1946; PMRN 
w Chełmży, sygn. 33, pos, 27 I 1951; APB, KW PPR, sygn. lN/17; A. Olstowski, 
Stosunki gospodarcze i spolecLno-polityczne w Chełrnży w latach 1945-1948, TorUJ] 
1973, (maszynopis pracy magisterskiej w Archiwwn UMK) s. 91. 
63 A. 01stowski, Stosunki gospodarcze, s. 91; R. Kozłowski, Panie, s. 270-271. 
64 APT, ZM w Chelmty, sygn. 5, pos. 22 IV 1948 r.; pos. 17 III 1950; sygn. 8, pos. 17 IV 1948; 
APB, KP PPR, sygn. lN/17. 
65 R. Kozłowski, Panie, s. 246, 292-293, APT, PMRN w Toruniu, sygn, 45, pos. 20 II 1958; 
MRN w Chelrnty 1973-1985, sygn. l, pos. z 20 XII 1973; sygn. 5, pos. z 30 I 1980; 
KM PZPR w Chełmży, sygn. 6N/4, pos. 9 XI 1981; sygn, 6NWl, pos. 6 X 1982; APB, 
KP PZPR, sygn. 75NllI/21. 
66 APT, ZM w Chelmży, sygn. 10, prot. z 30 XI 1946 r.; sygn. 64; APB, KP PPR, sygn. 20/IX/l, 
wykaz z 18 XI 1945; 201XIJ1; KW PPR, sygn. lN/19, wykaz obw. i mężów zaufania 
PSL. 
67 B. Głębowicz, Ruch ludowy IV woj. pomorskim (bydgoskim) IV l. 1945-1962). TorUJ] 1964, s. 
73; APT, ZM w Chelmży, sygn. 8 pos. 8 Xl 1949. 
68 APT, PMRN w Chelmty, sygn. 33; sygn. 34; sygn. 40; sygn. 50. 
69 Tamże, sygn. 75NIIIJ1, 4 protok. z zebral] POP. E. Biemacki brał czynny udział w zwalczaniu 
"C311tas" i PCK. 
70 APT, ZM w Chelmży, sygn. 28, pos. 22 IV 1949; PMRN w Chclmty, sygn. 5, pos. 6 X 1953; 
sygn. 33; pos. 26 IV 1951; pos. 13 VI 1951 r.; sygn. 34, pos. 29 II 1952; PPRN w To- 
runiu, sygn. 638. 
71 APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIII131-35. 
72 APB, "Nomenklatura kadr", KC PZPR, W-wa 1950, s. 11-12. 
73 APT, KM PZR w Chelmży, sygn. 6NIJ1,2 spr. o czl. PZPR z 31 XII 1976 r.; APB. KP PZPR 
w Toruniu, sygn. 75, V1IJ43 i 31. 
74 P. Raina, Slefan kardynał Wyszyński, P'ymas Polski, t. 1. Londyn 1979, s. 202. 
75 APT, SP w Toruniu, sygn. 95, wykaz ksif;ŻY w powiecie lonll]skim z 24 VI 1948; APB, KP 
PZPR w Toruniu, sygn. 28NI2; sygn. lN/l6, spr. k-Iów prop. KP z 1947; PPRN, sygn. 
33, pos. 30 IV 1951. 
76 APT, ZM w Chelmty, sygn. 89, raporl bunnistrza z 27 XII 1946. 
17 APT, SP w Toruniu, sygn. 95, wykaz księży z 24 VI 1948. 
78 Orędownik Diecezji Chełmil]skicj, nr 5, IX-X, R.3(85), 1947, s. 401; nr 4, VII-VIlI, 1948, s. 
283-288; nr 5, IX-X, 1948, s. 338. nr l, l-II 1948, s. 46; APT. SP w Toruniu, sygn. 97, 
spis danych 1949; PPRN, sygn. 7(50), spr. do PWRN z 14 III 1960 r.; APT, SP w To- 
nmiu, sygn. 95; infonnacje przckaz,lI1e przez ks. P. IgieIskiego; M. Dorawa, Chełmtylf- 
skie tycio rysy. Slefan Dorawa, "GCh" nr 5, 1991, s. 3. 
79KrOllika ZglOmadzel1liJ Si6str świętej Elżbiety udoslępniona przez ks. P. Igielskiego; APT, 
PPRN w Toruniu. sygn. 999. 
80 APT, PPR N w Torul1lu, sygn. 33, pos. 24 VlIl1951; sygn. 999, pIsmo Przydium z 14 IX 1950, 
18 XI i 12 XII 1950. 


300
>>>
Życie polityczne Chełmży po drugIej wUJłlle świalowej 


81 APT, ZM w Chełmży, sygn. 32, dokumentacja dol. kościola ewang.; sygn. 3, pos. 18 V 1945. 
SP w Toruniu, sygn. 94. 
82 B. Cywiński, Oglliem próbowalle. Z dziejów lIajllowszych Kolcioła katolickiego w Europit 
Srodk,-Wsch." Rzym 1990, s. 64, 75; A. Albert, Najllowsza historia Polski, cz. III 
(/945-1956), Warszawa 1986, s, 591; Orędownik, nr 5, IX-X 1949, s. 331. 
83 APT, ZM w Chełmży, sygn. 8, pos. z VIlI 1949; sygn. 5; w ramach owej walki propagando- 
wej doszło nawet do zwolnienia z pracy osoby odmawiającej podpisu pod antypapieską 
rezolucją. APT, SP w Toruniu, sygn. 95, pismo ZM z 16 VIlI 1949 r.; ZM w Chelmży, 
sygn. 28, 2 IX 1949. 
84 APT, SP w Toruniu, sygn. 97, pismo starosty z 8 XI 1949 r.; sygn. 96, pismo starosty z 24 
VIlI 1949. 
85 A. Albert, Najnowszol historia, s. 592; APT, SP w Toruniu, sygn. 95, pismo LM z 5 VII 1948; 
PPRN, pos. Prez. PMRN z 19 11952; sygn. 33, pos. 30 IV 1951; mater. przekazane przez 
ks. P. Igiełskiego. 
86 APT, PPRN w Toruniu, sygn. 999, spr. z 16 VI i 20 VI 1950 r. 
87 M. Dorawa, Katedra św. Trójcy w Chełmty, PWN 1975, s. 17; Kronika ZBoWiD, cz. l, s. 6; 
reI. p. Malewskiej i p. GużYllskicgo przekazana przez ks. P. Igielskiego. 
88 M. Dorawa, Niezapomllialla Pasterka, ..GCh" 4, XII 1990, s. 1-2. ks. Z. Czubek, ..Bylebym 
pozyskał Chrystusa", Pielgrzym nr 22,27 V 1990, s. 4-5; inf. przek. przez ks. P. 19iel- 
skiego. 
89 APB. KP PZPR w Toruniu. sygn. 75NIIIJll, 15; ks. J. Doppke. Kątem // siebie. Powojellne 
dzieje katechizacji IV Polsce. Piclgrzym nr 12. 27 V 1990, s. R-9. Niechęć rodzicow 
tłumaczył nie tylko brak religii alc teŻ intensywnol induktrynacja. np. w posllci ..k,.I., 
studiowania życiorysu J. W. Stollina". 
90 Chełmi.Yllski proboszcz oprócz seminarium ukOlJczyl również studia pedagogiczne na UMK, 
Z. Czubek, ,.Rylebym puzyskał Chrystrm,". 
91 APT. PPRN w Toruniu, sygn. 41. pos. 22 XI 1956 I'. 
92 APT, PPRN w Toruniu, sygn. 7(50), spr. 7 2 VII 1960 r.; APB, KP PZPR w Toruniu, sygn 
74/IV142, pos. egzek. z 19 X 1960 r. AI'B. PWRN w Bydgoszczy. sygn. 1998. 
93 W 1960 r. kilka matck nprotcstowaln os"hiścic w kur.tlorium w Toruniu. APB, KP PZPR 
w Toruniu, sygn. 75/IV/42, notatka z X 1960 r. 
94 Z. Czubek. APB, KP PZPR w TOI1J11iu. sygn. 75/IV/42; Pielgrzym nr 18, 19 VIlI 1990 r., s. 
3; M. Dorawa, Katedra Iw. Trójcy. s. 17. 
95. APT. KM PZPR w Chcłmzy, sygn. 6NlIIJI, pos. 23 XI 1981; KOl7.cnie (NSZL ..S" Cukrow- 
nia "Chcłmza ..) nr l, 19 IX 1990 r.. s. 2. 
96 A. Pacl.kuwski.StalliJlaw Mikołajczyk, s. 189
293. 
91 R. Kozlowski, Przeobrażenia. s. 225, APT, LM w Chełmży, sygn. 4, pos. 29 V 1946 r.; sygn. 
7. pos. 6 VI 19646 r. Najnowsze ustalcnia wyników referendum: R. Kozłowski, SfałJZo- 
walle referelldulII Z 30 VI 46 r. Promocje PomorJkie, wyd. LAf'l-lEM, Bydgoszcz. nr 
1111)94. s. HI; Referelld//m 'udowe Z 30 czerwca 1946 r. Przebieg i wy"iki. opr. A. 
Pacl.kowski, Dokumenly do d7icjów PRL. z. 4. Warszawa 1993, s. 131. 
98 APB, WPR w BydgosZC7Y, sygn. 11. 
99 Tamtc; APB, KP PZPR w Torul1lu. sygn. 9R7. 
tOO APB, KW PPR, 1IIV1l6. spis 7 IX XI 1946 r.; KP PLPR w Toruniu. sygn. 20N1I2, Spl'. l..I 
XI i XII 1946 r. i l 1947 r.; .l.M w Chełm;;y. sygn. 4. pos. 30 XII 1946 r.; sygn. 5; A. 
Olstowski, Stosunki gospodarcJ'c. s. 104. 
101 IJL.U.R.P. nr 43. poJ'. 217 13 VII 19471'.; APT. ZM w Chclmży, sygn. 108. 


301
>>>
M. Golon 


102 APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 20IXIIIJI. spr. z VIII 1948 r.; APT, LM w Chelmży, sygn. 
28, pos. 7 Xl 1949 r.; sygn. 5, pos. 31 XII 1948 r. 
103 APB, KP PZPR w Torumu, sygn. 75NIIIJIO, prot. z 8 XII 1952 r.; APT, ZM w Chclmży, 
sygn. 9, pos. 18 Xli 1950 r., sygn. 6, pos. 22 XII 1950 r.; sygn. 5, pos. 31 XII 1949 r.; 
sygn. 6, pos. 21 Xli 1950 r. 
104 APT, ZM w Chclmzy, sygn. 5, pos. 27 XI 1948 r., 14 I 1949 r.; sygn. 8, prot. z 7 X 1949 r.; 
sygn. 5, pos. 13 I 1950 r.; sygn. 9, pos. 5 IX i 22 X 1950 r.; APB, KP PZPR w Toruniu, 
sygn, 751X/2, prot. z zebr. z 14 11950 r. 
105 APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIIIJ21, prot. KM z 6 XI 1956 r.; ZM w Chelmży, sygn, 
28, pos. 27 IX 1949 r. 
106l1iforll/ator o /lielegal/l)'cll afll)'pmfslWowycll orga/lizacjacll i ba/ldac/I zbrojnYc/1 działających 
w Polsce L/ldowej wlatacll /944-/956, MSW Biuro "C", Warszawa 1964 (reprinl - 
wyd. Retro, Lublin 1993), s. 163 - wg hifon/latora funkcję kierownika pełnił inny 
liccalista Adam Bosak, a Terbcrt był zastępcą. urganizolcja miała liczyć 55 os6b i zoslała 
umicszczona w dziale VI. Organizacjc klerykainc. Warto dodać, ŻC jeszcze w 1954 r. 
prowadzono śledztwo przcciw grupic chelmżyńskiej młodzicży, z której kilka o!6b byłu 
wymienionych w dokumentach z 1951 r. jakop członkowic "OP", 
107 APB, WpR w Bydgoszczy, sygn. 1343; APT, PPRN w Toruniu, sygn. 987; Grób Benedykla 
Zacharka na cmenlarzu w Chcłmży. 
108 ApB, Akla Okręgowego Zarządu Zakladow Karnych w Bydgoszczy, przekazane przez UOP, 
sygn. tymczasuwa 216, Wyrok Wojskowego 
109 Tamżc, sygn. tymczasowa 166. Wyrok WSR w Bydguszczy z 10 V 1951 r.; w więzicniach 
znalcźli się również inni mies7kaJlcY Chełmży, członkowie partii (wspomniana już grup. 
ka prolcuwników cukrowni) - APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75txn, pro" z 13 V 
1953 r. 
110 APB: PK PPS, 45IXIJl. spr. PK PPS z 6 X 1948 r,; KP PZPR w Turuniu, sprawozdanie 
z akcji oczyszczania SCh z X 1948 r. 
11l APT, pPRN w Toruniu, sygn. l, pos. 11-31 III 1951 r.; sygn. 33, pos. 29 V 1951 r. 
t 12 Tamże; APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIIIJl. pro" z 30 III 1953 r.; APT, PPRN 
w Toruniu, sygn. 34, pos. 22 V 1952; sygn. 42, IV 1956 r. 
113 APB. KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIIIJIO, spr. z 5 XI 1952 r.; sygn. 75NIII/1, pos. 19 
Xll 1949 r.; sygn. 75NIIIJll, spr. z działalności POP przy PMRN z III 1953 r. 
114 ZM w Chelmży, sygn. 28, pos. 7 IV 1950 r.; sygn. 6. 
liS APT, PPR N w Torumu, sygn. 41. 
116 APT, MRN w Chclmży, 1973-1985, sygn. 6, pos. 30 IX 1981 r. 
117 APT, ZM w Chclmży, sygn. 4, pos. 16 VIII i 8 XI 1946 r.; sygn. 6, 12 V i 16 XI 1950 r,; 
sygn. 33, pos. 22 Vlll951 r.; G. Kończewski, Sclleda po braterstwie, Nowości nr 103, 
7 VI 1993 r., s. 11; relacja przckazana przez ks. P. Igielskicgo. 
118 ApB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIII/21, pos. KM z 1956 r. 
119 APT, PMRN, sygn. 50, pos. 24 XI 1960 r.; sygn. 43, pos. 4 VII 1957 r.; J. Machinko, 
Llldno.ć i f/lnkcje gospodarcze Clldll/ty, Dokumentacja gcograficzna. z. 4, Warszawa 
1964, s. 77. 
120 APB, KP PZPR w Toruniu, sygn. 75NIIIJ43, pos. KM 13 II i 13 VI 1971 r.; APT, PPRN 
w Toruniu, sygn. 29, Analiza ekonomicznol. 
121 A. Alhert, Najnowsza IJiJtor;a, s. 1003, 
122 T. Zieliliski, Narodzenie SolidlJrllofci, Korzcnie. nr l. 19 IX 1990 r. 


302
>>>
Życie polityczne Che1mży po drugiej wojnie światowej 


123 KroIlika NSZZ ..S" CukrowIli Clle/mw, Korzenic, nr l. 19 IX 1990 r.; taśmy magn. nr l i 3., 
z rozmow KS w okresie strajku, przekazana przez T, Zieliliskiego. (dalej cyt. T. m.). M. 
Bartko, Ze wspomllieli doradcy KS, Korzenie, nr l, 19 IX 1990 r., s. 3. 
124 T. m. nr 3; KroIlika NSZZ ..S" CukrowIli Clle/mw, Korzenie, nr l, 19 IX 1990 r., s. 2. 
t25 T. m. nr 2. 
126 Tamże. 
127 3 miesiące później J. Czemiak zrezygnował rownicż z funkcji w Komiteclc. 
128 APT, MRN w Chcłmży, 1973-1985, sygn. 6, pos. 16 IV 1981 r. 
129 APT, MRN w Chelmży, 1973-1985, sygn. 6. t. I, po
. 23 IV, 8 VI 19!H r. 
130 APT, KM PZPR w Chelmży, sygn. 6NIIJt. 3, prot. z 28 III 81 r. 
131 APT, KM PZPR w Chelmży, sygn. 6N/4, pos. KM 9 XI 1981 r. 
132 Przykładowo podczas jednej z ostatnich akcji strajkowych nd lercnie miasta. w Fabryce AK- 
cesoriów Meblowych skreślono za udział w strajku (;llt:ry osoby - APT, KM PZPR 
w Chełmży, sygn. 6N/4, pos. KM z 1981 r., m. in. 13 i 28 XI; MRN w Chełmży, 
1973-1985. sygn. 6, 30 IX 1981 r. 
133 Ps. N. Szutnik (R. Kozłowski), ..Solidamofć" w Regiollie Torllliskim 13 XII 198/-3/ VII 
1984, Wydawnictwo Wolne Słowo, Toruń 1988, s. 168, P. Zell, [IItemowallie, Korzenie, 
nr l, 19, z 1991 r., s. 4. 
134 Ps. N. Szutnik (R. Kozłowski), Solidamnfć, s. 165,67; P. Zell, Odeszli za wcześ/lie. Korzenie, 
nr l, 19 IX 1991, s. 6. 
136 APT, UM w Chelmży 1975-1985, spraw. Kolcgium ds. wyk1uczcll- KM P7PR w Chełmży, 
sygn. 6N/4, pos. 25 Xl i 19 XII J981 r. 
137 APT, KM PZPR w Chelmży, sygn. 6N/5, pos. 13-25 11 1982 r. 
138 APT, KM PZPR w Chelmi:y, sygn. 6N/5, pos. z 1982 r., m. in. 15 I; 24 III i 20 VII 1982 r.
>>>
Regina Sakrajda 


Chełmża w latach 1985 - 1992 
Kalendarium 


1985 


Styczeń 
- Decyzją Wojewody Toruńskiego, potwierdzoną Uchwałą Rady Narodowej 
mgr Marian Dziubak został powolany na stanowisko naczelnika miasta 
i gminy Chełmża, 
- Odbył sil; koncert pt. "Czy Dmit: jeszcze pamil;tasz" w wykonaniu solistów 
i artystów z ChelD1ŻY. Organizatorami byli: ChelD1Żyńskie Towarzystwo 
Kultury i "Klub pod Ratuszem" (23.01). 
Pierwsze lodowisko osiedlowe powstało prLY ul. Dzierżyńskiego (Ks. 
Piotra Skargi). Głównymi organizatorami byli mlodzie
 i nauczyciele wf. 
Pomocy organizacyjnej udzieliły Szkola Podstawowa nr l. Spółdzielnia 
Mieszkaniowa i Cukrownia "ChełD1Ża". 


K wi
cień 


- Za wkład w rozwój gospodarczy odznaczono załogI; Cukrowni Orderem 
Sztandaru Pracy II klasy. Zakład otrzymał również Sztandar ufundowany 
przez załogI; i byłych pracowników kombinatu. Czterdziestu sze
ciu pra- 
cowników udekorowano odznaczeniami państwowymi. 


Maj 


- Przy ul. Swierczewskiego (Sw. Jana) oddano targowisko miejskie. Dotych- 
czasowy teren targowiska przeznaczony został na zabudowl; mieszkalną, 
- W Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji RoŚ-lin 
w Kończewicach wyhodowano po raz pierwszy w Polsce jednonasienne 
odmiany buraków pastewnych. 


305
>>>
R. Sakrajda 


Czerwiec 
- Odbyły si.; VII DNI CHEŁMŻY - cykliczna coroczna impreza. W ich 
zorganizowaniu uczestniczyły instytucje kultury, o
wiaty, zakłady pracy, 
orgmlizacje społeczne, młodzieżowe i kluby sportowe, W ramach obcho- 
dów urządzono imprezy pod ogólnym hasłem "Młodzież swemu miaslU": 
wystawy prac graficznych uczniów, cykle imprez sportowych, wystawy 
plastyc.lOe w ramach Chełmżyńskiego Pleneru Malarskiego. Odbyło sil; 
wiełe imprez estradowych i spotkań czytelniczych. Reaktywow,mo na czas 
DNI CHEŁMŻY hejnał z wieży Ratusza (14-17, VI.). 
Mieszkaniec Chcłmży Jan Rybacki w ramach III Ogólnopolskiego Kon- 
kursu Moniuszkowskiego został jednym z laureatów tego prestiżowego 
konkursu. Jesl m,mym w Chcłmży członkiem Chóru "Cecylia", 


Lipiec 
- Oddano do użytku nową Remi71; Straży Pożarnej w Chełmży. Obiekt pow- 
stał w ramach czynu społecznego (1. 08.). 
- Odbywała się druga Ogólnopolska Spartakiada Pracowników Przemysłu 
Cukrowniczego. Uczesuliczyło 300 pracowników cukrowni z całego kraju. 
Gnlina Chclm7a w ramach ogólnopolskiego Konkursu "Mistrz Gospodar- 
noś"ci" za ł984 rok zajęła I nliejsce w województwie i zdohyła wyróżnie- 
nie w skali kraju, 


Wrzesień 


- W Chełmży odbyły się wojewódzkie uroczystoś"ci dożynkowe. Rolę gos- 
podarzy pełnili Stanisław Stępnik i Roman Wi
niewski. W częś"ci artys- 
tycznej wyróżnił się program przedstawiony przez zespóły chcłmżyńskie, 
zwłaszcza chór "Cecylia" i Orkiestrę Dętą Cukrowni. 


Grudzień 
- Lec7Iuca zwierząt w Chcłmży uzyskala miano najlepszej lecznicy w wo- 
jewództwie toruńskim za rok 1985, 


1986 


Styczeń 


Powołana została Miejsko-Gminna Rada Narodowa w Chełmży. Uchwala 
integrująca została podjęta po burzliwej dyskusji. Pierwszym przewodni- 
czącym został Stanisław Makowski. 
- Odbyło się wspólne plenarne posiedzenie Komitetów Miejskiego i Gmin- 
nego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, które po
wil;cone było 


306
>>>
Kalendanum - Chełmża w latach 1985-1992 


sprawom organizacyjnym (polączenia w jedną instancj«;:). PIerwszym sek- 
retarzem Miejsko-Gminnego Komitetu został JerLY Mosakowski (16. 01). 
Rada Narodowa Miasta i Gminy powierLyła funkcj
 naczelnika mgr Ma- 
rianowi Dziubakuwi. Zasll;pcą naczelnika został Czeslaw Chodynicki, 
a sekreliuzcm Zofia Gónowska (30. Ol). 


Luty 


- Uchwałą Miejsko-Gminnego Komitetu IYLPR przeniesiono jego siedzibę 
na ulicę Wodną 2, przekazując opuszczony lokal przy PI. Wolności 4 na 
potrzeby Miejskiej i Rejonowej Biblioteki Publicznej. 


K wiech:ń 


- Odbyła się X Miejska Konferencja Ligi Kubiet Polskich w Chełmży, Renatę 
Kadukuwską wybrdl10 przewodniczącą Zarządu Miejskiego Ligi (12. 04), 


Maj 


- Reaktywowano Miejsko-Gmlnny Komitet Ochrony Pomników Walki 
i MęcLeństwa w Chelmży, W rejonie Che/mży i w samym mieście znaj- 
duje się 17 miejsc pami
ci Iliuodowej. Pr7ewodnicLącym Komitetu został 
Czesław Chodynicki (5. 05), 
- W maju odbyly się uroczysto.ki 7wiązane z 90-leciem powstania zakładu 
"Izolacja", znanego z produkcji papy i materiałów izolacyjnych. Jest to 
jeden z najstiuszych zakładów tego typu w kraju. 


Wrzesień 


- Odbyły się VIII DNI CHEŁMŻY. OrganiLatorcm DNI było Che/młyńskie 
Towarzystwo Kultury, patronat sprawowala Odzieżowa Spóldzielnia Pracy 
,,22 lipca", Hasłem wiodącym byly obchody 40-Iecia Miejskiej i Rejono- 
wej Biblioteki Publicznej w Chelmży, W ramach Dni odbyło się szereg 
imprez o charakterze kulturalnym, sportowym i handlowym. Wrócono do 
"Jilf1lliuku Łozańskiego", Przez trzy dni trwały festyny, imprezy dla dzie- 
ci, zabawy, wyst
py miejscowych i znanych w kraju zespołów artystycz- 
nych i muzycznych. Odbywały się zawody sportowe. Ponadto zorganizo- 
wano wystawy i kiermasze plastyczne, konkursy dla najmlodszych, 
otwarto wystawę filatelistyczną, odbyły się pokazowe partie szachowe 
"Żywe szachy" na Ustroniu (12-14. 09), 


1987 


Styczeń 
- W rocznicę wyzwolenia spod okupacji hitlerowskiej w Szkole Podstawo- 
wej nr 2 im. I Armii Wojska Polskiego odsłonięlo tablicę pamiątkową 


307
>>>
R. Sakrajda 


poświęconą Józefowi Gierszewskiemu - Komendantowi Naczelnemu 
"Gryfa Pomorskiego" - byłemu nauczycielowi i organizatorowi harcerst- 
wa w Chełmży (24. Ol). 


Marzec 


- Odbyły się plenarne obrady Chcłrnl:yńskiego Towarzystwa Kultury. Pod- 
jęto decyzje o wydaw,Uliu ..Gazety Chełmżyńskiej" oraz. kontynuacji dzia- 
łań związanych z wydaniem "Monografii Chełmży" (26. 03). 


Czerwiec 


Miejska Rada Narodowa w Chcłmży dokonała analizy przestępczości na 
terenie miasta i dLiałalności Milicji Obywatelskiej w tym zakresie, 
W 1986 roku slwierdwno na terenie miasta 303 przestępstwa kryminalne. 
Wykrytu sprawców 278 przestępstw (91,75 % wykrywalności) (20.06). 


Lipiec 


Odd;mu do użytku nowy gmach - siedzibę Banlru Spółdzielczego w Cheł- 
mży. Uf()czysto..
ć zbiegła się z obchodami 90-lecia istnienia tej instytucji 
w Chełmży. Z tej okazji Wojewódzka Rada Narodowa nadała Bankowi 
SpółdLielczemu w Chełmży medal ,;Za zasługi dla województwa toruńs- 
kiego" (3. 07). 
Na osiedlu 40-Iecia PRL oddano 25 rodzinom kolejny bluk mieszkalny. 
Był to pierwszy blok z zaplanowanych 130 mieszkań na tym osiedlu na 
rok 1987 (8, 07). 


W n:esień 


- Odbywały sil; imprezy kolejnych IX DNI CHELMŻY. Organizatorem by- 
ło tradycyjnie ChełmżYllskie Towarzystwo Kultury. Uczestniczyły pla- 
cówki kultury, oświaty, kJuby sportowe, zakłady przemysłowe, handel 
i rzemiosło, Interesująca była wystawa prezentująca "Nowmki produkcyj- 
ne i postęp tcchniczny w przemyśle i rolnictwie miasta i gnilny Chełmża". 
Ekspuzycję zorganizow;mo w Robotniczym Domu Kultury (11-13. 09). 
- Rozpoczęła się 105 kamp;mia cukrownicza w Cukrowni Chełl11Ża. Przerób 
w tej kampanii - 400 tys. ton surowca w ciągu 96 dni (28. (9). 


Paidziernik 


Minęła 20 rocznica powołania w Chcłmży Szkoły Podstawowej nr 4 
"Szkoły dzieci specjalnej lroski". Patronuje tej szkole Spółdz.ielnia Inwali- 
dów w Chchnży. W 12 oduziałach szkoły podslawowej i zawodowej uczy 
sil; 160 dzieci (12, 10). 


308
>>>
Kalendarium - Chcłmża w latach 1985-1992 


G rudzit:ń 


W Salonie Wystaw Miejskiej i Rejonowej Biblioteki Publicznej w Chełw- 
ży swoje prace wystawiał Zdzisław Kalka - malarz-amator z Chełn1ŻY 
(15-31. 12). 


1988 


Styczeń 


Otwarty został w budynku prLY ul. Mickiewicza ..Klub Nauczyciela". Jest 
to środowiskowy klub, który skupić ma działalność kulturalną nauczycieli 
i inteligencji Chełmży. Otwarcie połączone było z obchodami 43 rocznicy 
wyzwolenia Chełmży spod okupacji hilIerowskiej (23. Ol). 


Marzec 


Uruchomiono, wyposażoną wysiłkiem członków klubu, salę ćwiczeń Sek- 
cji Kulturyslyki ..AlIas" przy ul. Rybaki. Sekcja liczy 26 zawodników, 
Pomocy sekcji udLicliły Samorządy Mieszkańców (16. 03). 


K wiecit:ń 


- Oubyło się Plenum Komitetu Miejskiego Polskiej Zjednoczonej Partii Ro- 
botniczej. ChełIllŻyńska organizacja partyjna liczy 1233 członków i kan- 
dydatów, W tej IicLbie jest 31 kandydatów uo PZPR zgłaszających wnio
- 
ki o przyjęcie w ostatnich 2 miesiącach (10. 04). 
- Wystawę obrazującą kulturę, obycLaje i tradycje ludowe Ziemi Chełmińs- 
kiej otwarto w Auli L.O. pr LY współdziałaniu L Muzeum Etnograficznym 
w Toruniu. 


Maj 


- W llrąchnówku z okazji Święta Ludowego oddano mieszkańcom świetlicę 
wiejską, 


Czerwiec 


- Zaf/ąd Wojewód/ki Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej wspólnie 
z Gminnym Związkiem Kółek i Organizacji Rolniczych wrganizował 
"Białą NiedLielę" w Zelgnie. Grupa lekarzy specjalistów w gmachu sLkoły 
w Zclgnie przyjmowała mieszk:ulcÓw z okolicznych sołectw i udzielała 
porad (lO. 06). 
- Obradowała na pierwszej po wyborach sesji Miejska i Gminna Rada Na- 
rodowa w Chełrnl:y. Radni na przewodniczącego Rady Narodowej Miasta 
i Gminy wybrali Jerzego Radomskiego. Rada licLY 60 radnych (28. 06). 


309
>>>
R. Sakrajda 


Minister Kullury i Sztuki przyznał ChełmżYliskiemu Towarzystwu Kultury 
dyplom uznania za szczególne dokonania w grupie regionalnych Towa- 
rzystw Kultury w 1987 roku. 


Lipit:c 
- Uroczystość z okazji Swięta Odrodzenia, wystąpił Zespół Regionalny Pol- 
skiego Związku Kulturalnego "Błędowice" z Czechosłowacji w Kinote- 
atrze ,,Związkowiec" (22.!)7). 


Sierpień 
- Chełmża była miejscem indywidualnych mistrzostw szachowych okręgu 
toruńskiego seniorów. 


Wrzesień 


X DNI CHEŁMŻY. Program: Biesiada Literacka z udziałem krytyka lite- 
ratury Jerzego Rochowiaka (Miejska i Rejonowa Biblioteka Public:zna); 
Gminne Dożynki w Skąpem - występy dzieci z miejscowej szkoły i kaba- 
retu "Kordula" Koła Gospodyń Wiejskich z Chełmży; wystawa "Grafika" 
Rys7ilrda i Andrzeja Kuywki (Salon Wystaw Miejskiej i Rejonowej Bib- 
lioteki Publil:znej); ohchody 60-lecm wioślarstwa w Chcłmży - jubileuszo- 
we regaty wioślarskie; zawody latawcowe (organizator PSS "Spolem") 
(29.09). 
Zarząd Główny Polskiego Związku Emerytów,Rencistów i Inwalidów wy- 
różnił za wieloleUlią pracę dla Związku, Złotą Odznaką Honorową Józefa 
Jestadta, członka ZNP (29. 09), 


Październik 


- Rozpoczął pracę Ośrodek Kuratorski (27.10). 


Grudzień 
Małe formy malarskie artystów bialoruskich zaprezentowano na wystawie 
w Salonie Wystaw przy PI. Wolności 4 (8.12). 
- W gminie Chcłmża wybrano nowe rady sołeckie i soILysów (21. 12). 


1989 


Styczeń 
- Otwarto Bibliotekę Pedagogiczną w Chełl11ŻY - filię Wojewódzkiej Biblioteki 
Pedagogic.lI1ej w Toruniu. Biblioteka pracuje przy Klubie Nauczyciela, 


310
>>>
Kalendarium - Chełmża w latach 1985-1992 


Luty 


Otwarto. po dlugotrwałym remoncie. szpital dla dzieci. Poprawie uległy 
wyposażenie szpitala i warunki pobytu pacjentów oraz pracy personelu. 
unowocześniono wyposażenie szpitala. 


Marza:c 


- Na sesji Mlejsko-Gminnej Rady Narodowej podjęto uchwalę o zmianie 
nal.wy ulicy Podmiejskiej na ulicę Wincenlego Witosa (4. 03.). 
W Cukrowni "Chelmża" reaktywowano NSZZ "Solidarność". Powstal 
komitet organizacyjny wskladzie: Pawel Gużyński. Wieslaw Kosatka. 
Jan Jalocha. Marek Piórczyński. Przemyslaw ZeIl. Józef Krzywdziński. 
Józef Dormowicz. Piotr Kowallek, Zdzislaw Jaworski. Edward Zielińs- 
ki. 


Maj 


W Cukrowni "Chelmża" przeprowadzone zostaly wybory do wladz NSZZ 
"Solidarność". Przewodni cLącym został Tomasz Zieliński. członkami za- 
r7ądu: Przemysław Zcłl. Pawel Gużyński. Kazimierz Zieliński (8. 05). 
- W budynku Zespoi u Szkól Srednich odslonięto tablicę pamiątkową poś- 
więconą pamięci bylych wychowanków gimnazjum chełll1Żyńskiego po- 
leglych pod Monte Cassino. 


Cza:rwia:c 


- W wyborach do I Kadencji Senatu uprawnionych do glosowania było 
17.099 osób. Udzial w wyborach wzięło 10.287 - tj. 60.18%. Głosów 
wai.nych oddano 8.052 tI. 47.10%, Największą ilość glosów na terenie 
Chełnuy uzyskali: Alicja Grześkowiak 5.536 głosów (68.75%). Stanislaw 
DembiJIski 5.079 glosów (63.7%) (4.06). 
W Wyborach do sejmu RP uprawnionych do głosowania było 16.728 
osób. glosowalo 3.258 osób. Najwięcej glosów uzyskali: Kazimierz Jawor- 
ski 1770 (68.9%). Maria Brzoskiewicz 1416 (52.68%). Jan Czaja 1354 
(55.0%). MariaIl Żenkiewicz 1272 (47.32%). Kazimierz Mikulski 1107 
(45.00%) (18.06). 
- Podczas piątej Sesji Rady Narodowej Jniasta i gnilny dokonano zmiany 
naczelnika. Nowym naczelnikiem miasta i gminy został dzialacz Zjedno- 
czonego SIIOJmictwa Ludowego Jan Krajewski (21. 06). 
- Odbyly się XI DNI CHEŁMŻY. Na program złożyły się międL y innymi: 
wernisai. Bolesława Tomasza Danielewskiego. Jarmark Łozański. jubileu- 
szowy koncert chóru "Cecylia". przegląd zespołów artystycznych i mu- 
ZYCLIlych miasta i gnliny Chelmża, wystawa "Rękodtielo kobict chelm- 
żyńskich". (1-3.06). 


311
>>>
R. Sakrajda 


Lipia:c 


Z okazji Swięta Odrodzenia odsłonięto i poświ«;:cono pomnik Powstańców 
Chełmżyńskich, poległych w dniu 28 stycznia 1919 roku w walce z nie- 
mieckim Grenzschutzem. Pomnik został odtworzonu wg rysunku technicz- 
nego z dnia 30.07.1931 roku. Zlokalizowano go na miejscu zniszczonego 
ponmika w 1939 przez niemieckiego okupanta. (22.07). 


W rza:sień 


120 lecie nieprzerwanej działalności artystycznej i organizacyjnej obcho- 
dził chór "Cecylia". Koncert jubileuszowy odbył się w auli Zespołu Szkól 
Średnich. 


NSZZ "Solidarność" zorganizowal spoJkania z senatorem Stanisławem 
Dembiliskim i poslami .hmem Wyrowiliskim i KrzyszLOfem Żabińskim 
(19.09). 
Powołany zostal Inspektorat Oświaty i Wychow,mia z siedzibą w Chelm- 
ży pod kierownictwem mgr Tadeusza Dąhrowskiego. 


P..idzia:rnik 


Odbylo si«; Plenum Miejsko-Gmilillego Komitetu Zjednoczonego Slron- 
nicIwa Ludowego w Chelmży, które wybralo Piotra Ziólkowskiego na sta- 
nowisko sekretarza Komitetu, Post.muwiono przyslcij1ić do Ruchu Odro- 
dzenia Ludowego (2. 10). 
Puwstał 18-osubowy Komitet Obywatelski miasta i gminy ChelInŻa. 
SpoJkanie odbyło się przy udziale posla Liemi torUl\skiej Jana Wyrowińs- 
kiego. Tymczasowo powoi ano grupę du kontaktów z Wojewódzkim Ko- 
mitetem Obywatelskim w Toruniu w składzie: Waclaw Przybytek, Wanda 
Sikora, Stanisław Dlabin. 


Listopad 
W kościele Św. Trójcy w Chclmży dokoI1iU10 poświ«;cenia Sztandaru Koła 
Miejskiego Związku Inwalidów Wujennych Rzeczypospolitej Połskiej. 


Grudzień 


Miejskn-Gminna Rada Narodowa uchwaliła znliany nazw ulic: Bieruta 
przemianowano na Chelmiliską, M. NowoJki na Gen. J. Hallera, 19. Pat- 
dziemika na Gen. W. Sikorskiego, 1. Marchlewskiego na Steł-.ma Kardy- 
nała Wyszyńskiego. 
W Chelmi.y pr/ebywała w ramach parUlerskiej wymi.my grupa rolników 
z ESlonii. Podpisanu protukól wspólpracy (18. 12). 


312
>>>
Kalcndał'1um - Chełmża w latach 1985-1992 


1990 


Styczeń 
- Odbyły się obchody 70 rocznicy Odzyskania Niepodległoś'ci i 45-lecia 
wyzwolenia ChełffiŻy spod okupacji hitlerowskiej. Ohchody zainagurowa- 
no na Placy Wolno
ci (21.01). 
- Dnia 24 stycznia odbyła się uroczysta Sesja Rady Narodowej miasta i gmi- 
ny. W programie Sesji: wpisy do Księgi Zasłui:onych (wpisano ks. mfułala 
Alfonsa Groszkowskiego, rzemie
lnika Tadeusza Zarzyckiego i chór "Ce- 
cylia"), wykład prof. M. Wojciechowskiegu pl. "Przyłączenie Pomorza do 
Polski w 1920 roku, a powrót Chełmly do MacierŁY po okresie niewoli", 
koncert chóru "Cecylia", program artystyczny Szkoły Podstawowej z Zel- 
gna, uroczysta msza 
więta polowa koncelebrowiUla na Placu Wolno
ci, 
którą udprawił ks. infułat Alfons Groszkowski. Po mszy odsłonięto tablicę 
pamiątkową, z napisem: Po laracll pruskiego zaboru 21 stycznia 1920 
Wojsko Polskie pod wod..ą Ks. Kpt. J. WI)'czy i Kpt. W Swoinskiego wkro- 
czylo 1I11 len RYllek. W 70 rocznicę SpoleczelislWo ellelmży. 
- Z okazji 70-Iecia odzyskania niepodległo
ci i 45-łecia wyzwolenia miasta 
st,trUliem Rady Naroduwej miasta i gminy i Chcłmlyńskiego Towarzyst- 
wa Kultury ukazała się nowa edycja "Gale ty Chehnżyńskiej", kontynuu- 
jącej tradycję "Gazety" wychodzącej w okresie międŁywojcnnym - numer 
poświęcony głównie problemom historycznym i współczesnym miasta i 0- 
kołicy. 
Skład komisji Rady Narodowej miasta i gminy uŁupełnionu członkami 
Komitetu Obywatelskiego. Do współpracy zaprosŁCIlo 1. Dormowicza. P. 
Mikołajayka, R. MuszYI'iskiego, F. Kuczkę, A. Piotrewicza, W, Mula. 
W rubotnicqm Domu Kultury roŁpoczęlO pierws/e w Chełmly Łajęcia 
w zakresie komputerYL.dcji (12. Ol). 
- Komitet Obywatełski w Chełmży prowadL.i Łbiórkę pienięi:ną i rzeclOwą 
dla Rumunii. ZebnUlo ponad 362.000 złotych i 2fiO łei (7. Ol). 
Wybory prezydenta RP w pierwszej lurze odbyły się przy niskiej frekwen- 
cji: na 1O.9fi2 osoby uprawnione do głosowania udział wzięły 6263 osoby, 
co stiUluwi 57,13%, - Lech Wałęsa otrzymał 1926 głosów. tj, 31,2R%. W 
drugiej turze na ] 1.161 uprawnionych do głosowania udział wzięło 5124 
wyhorców, co stanowiło 45,9%. Głosów ważnych oddiUlo 5006 - Lcch 
Wałęsa utrŁymał 3fi20 głosów, co StiUlowi 72.3l!o, 


Luty 


- Na placu fabrycznym Cukrowni "Chełll1Ża" odsłonięto tablicę pamiątkową 
Ł napisem: "Pamięci pracowników Cukrowni deportowanych w lutym ro- 
ku 1945 przez władze stalinowskie NSZZ "Solidarno
ć". Umieszcwno ją 


313
>>>
R. Sakrajda 


w sąsiedzLwie lablicy pamic;ci ofiar hilleryzmu w latach 1939-1945. Uro- 
czysluSć uświetniła msza świC;la (2, 02). 
Przed gmad1cm po byłym sądzie w ChcłmŁY zebrali się mieszkańcy, mlo- 
dzieŁ harccrska, członkowie "Solidarności" i KomiteLu Obywatelskiego. 
Dokonano odsłonic;cia tablicy pamiątkowej, na której czylamy: "Pamic;ci 
micszkańców Chełmży deponowanych do ZSRR przez UB i siły NKWD 
po 45 latach przymusowego milczenia. Komitel Obywalelski". Tablicę 
poświc;cił ksiądz Infułal Alfons Groszkowski. Naslępnie zgromadzcni uda- 
li się do kościoła Św. Mikołaja, gdzie wspomnieniami podzielił się Lech 
Masłowski, młodzież z liceum recytowała wiersze. 
Po ulicach i drogach jeździ karelka pugotowia z napisem "Dar Serl:a". 
Ofiarodawcami są społec7l10ści wiejskie i chcłmżyńskic z,lkłady pracy. 
Obradował 7ja7d oddziału Ligi Ochrony Przyrody. Skupia on 19 kół 
w mieście i gminie i 12 kół szkolnych, Liga Ochrony Przyrody - uddział 
w Chełm7Y dużo czasu poSwięciła pracom społec7l1o-użytecznym m.in.: 
sadzcniu dr7cwek i wałce z kłusownictwcm, Przewodniczącym wybrano 
Józefa DażwaJ\skicgo (22. 02). 


Marzec 


- Uchwałą Rady Narodowej miasla i gminy Chełmża powołano Ośrodek 
Pomocy Społecznej w Chełmży. 
7£hrała siC; grupa inicjatywna Socjaldcmokracji Rzcczypospolilcj Polski. Po- 
wolimo koło miejskie partii i wyłoniono 3-{)sohowy zaf7ąd, któremu prze- 
wodniczy Zbignicw Walccki. 


I\hlj 


Ukai'ał się picrwszy numcr "Gazcty Chcłmżyńskiej". Wydawcą jest Chcł- 
mŁyńskic Towarzystwo KulLury przy finansowej pomocy Rady Narodowej 
w Chclmży i Toruńskiego Towarzystwa Kultury (5. (5), 
W Klubie Nauczycicla odbyło siC SpolkaJ1ie z posłcm Mariancm Żcnkie- 
wiczcm 7 klubu lewicy, członldcm Sejmowej Komisji Edukacji Narodo- 
wcj (14. 05). 
W s,ulktuarium Błogosławionej JUly, pauUlIki miłosicrdzia wBiclczynach, 
odhyła siC; z udziałem pielgrzymki z Sm1gcrhauscn koło Hallc (jej rodzin- 
nego miasla) msza Swic;ta, kl6rą odprawił ks. proboszcz z p,uafii Sanger- 
hausen (20.05). 
- Zicmic przywiezioną z Katynia złożono w niszy Pon1l1ika Walki i Mę- 
l:/cl\slwa ora7 umieszczono pamiątkową lablicę. UroczystoŚĆ tę zorganizo- 
wało koło Związku Kombatanlów Rzeczypospołilej Polskiej i Byłych 
Wic;1niów Polilycznych. 
W wyborach samorządowych w Chełmży uprawnionych do głosowania 
było 10,950 osób, udział wzięło 4.360 osób. Na 23 radnych w Radzie 


314
>>>
Kalendarium - Chełmża w lalach 1985-1992 


Miejskiej zasiadło 17 wywodł-ących si
 z ruchu solidarnoŚ-ciowego. Do 
wyborów przystąpiło 7 ugrupowań (27. 05). 


Cz
rwi
c 


Na pierwszej Sesji Rady Miejskiej wybrano przcwodniczą-cego mgr im. 
Adama GI
bockiego. 
Rada Miejska na wybrala ponownie Jat}a Krajcwskiego na stanowisko 
bum1is\17.a Chełmży. 


Listopad 
Chełnua nawiązała kontakt z holenderskim miastem Nieuwerker, 
- Przyst.Wiono do budowy oczyszcz(tlni Ś-cieków, 


1991 


Luty 


Otwarto pierwszy w Chelmży nocny lokal. Mieści się on w pomieszcze- 
niach CukrownicLego Domu Kultury (15. 02) 
Spółdzielnia Odzieżowa ,,22 lipca" w ChcłIIlŻY zawarła umowę z kontra- 
hentem z Niemiec na szycie odzieży roboczej i spodni dżinsowych. Kon- 
trakl opiewa na sto tysi
cy kompletów. 


Marz
c 


Obradował Zjazd Chełmżyńskiego Hufca Związku Harcerslwa Polskiego., 
obowi.lIki Komendanta Hufca powierzono Bogumile Obarze (4. 03), 


lVla j 


PowoI ano Kolo Miejskie Porozumienia Centrum. Przewodniczącym zoslał 
Wiktor Mol. W skład ZaILądu powol.mo ponadlo PawIa Gużyńskiego. (z- 
cę prLewodniczącego) i Irenę Szubrych (skarbnika) (8. 05). 
Ulworwno Kolo Miejskie Unii Demokralycznej w ChełIIlŻY. Na przewod- 
niczącego ZarLądu powołano W,u:ława Przybytk.i. Sekretafl.em zoslała EI- 
żbiela I3atur, skarbnikiem fr.mciszek Kuczka (29. 05), 
Rada Miejska powolała Komisję Ekologiczną, której zadaniem jesl opra- 
cowanie raportu o sytuacji ekologicwej miasta i planu ochrony środowis- 
ka (20. 05), 


Pazdzi
rnik 
Z1wiązał się Klub Gospodarczy w Chclmży, Zrzesza osuhy prowadzące 
dLiałalnoŚ-ć rzcmicślnicLą. handlową i usługową ( 10. 10). 


315
>>>
R. Sakrajda 


- W siedzibie Urzędu Miejskiego prLY ul. Hallem odbyło się spotkanie 
cLłonków i sympalyków ..slowarzyszenia 20(X)" (Slowarzyszenic hezdom- 
nych) (lI. 10), 
- Powslał Kłub Radnych Porozumienia CCI1lrum przy Radzie Miejskiej 
w Chcłmży. 


Listupad 
Powslał nowy Dom Handlowy ..KO
" w zaadaplow.mym budynku po by- 
łym kinie ..Com:ordia" (2. 11). 
- W wyborach do Sejmu RP uprawnionych do głosow.mia było 11.055 osób, 
głosowało 4230 osób. Najwięcej głosów uzyskali kandydaci 
rcpreLclllujący naslI;pujące panie: Unię Demukralyczną - 674 głusy 
(17,39%), Kongres Libcrałno-Demokralyczny - 449 (11,5%), 3. Sojusz 
Lewicy Demukralycznej - 337 głosów (9,62%). 


Grudzień 


- Podjął działałność Bank Cukrowniclwa ..Cukrobank" - oddział Banku 
z Wrocławia (9. 12).
>>>
Spis ilustracji i fotografii 


I. Hcrb biskupa Dicl:CLji Chełmińskicj z 12.ł) r. (Kalcdra ChclmżYllska) 
2. Fragmclll śrcdniowicCl,nYl:h murów ohrOlUlych 'I hramą 
3. POlwicrd/cnic lokacji miasla ChclmL.Y na pra\VIC magdcburskim Pf/c/. biskupa 
chclmillskicgo i pomc/ańskicgu AndrLcja Ols/owskicgo z 27, 04 I MX r. (Ar- 
dliwum P;ulslwowc w Toruniu, AI..la miasla ChchnL.Y, sygn. I) 
4. Wpisy do ksiGgi chclmL.Yl1skicgo sądu lawnicLcgo L 1697 r. (Archiwum Pans- 
lwuwc w Toruniu, Akla nuasla Chchni.y, sygn. 5) 
5. Kalcdra Chclmi.yrlska od slrony jcziora. f"nlOgrafia spf/cd 1920 r. (Zbiory Bib- 
lioleki MicJsl..icj w Chchniy) 
Ó. Cukrownia Chclmia w 1902 r. (Zhiory Rihliolcki Micjsl..icj w ChclmL.Y) 
7. RalusL, Slan I prLclomu XIX i XX w. (Zhiory llibliolcki Micjskicj w Chclm- 
iy) 
X. Ulil:a Chclmillsl..a w IY07 r. (Zhiory M. Dorawy) 
9. Widok Lal:hulhucj c/l;śd Chclmi.y ok. 1910 r. (Zbiory M. Iorawy) 
10. Ks. J()/d Wryc7a w mumlur/c powslańca wiclkopobkicgo, picrws/a polowa 
191Y r. (Zhiory M. Dorawy) 
II. Powilanic Wojsk Polskich na Rynku w Chclmiy 21 I 1920 r. (Zbiory Bihlio- 
leki Micjsl..icj w Chclmi.y) 
12. GaLely ul..atuj.lcc sil,; w Chclmi.y w okrcsic mil,;dt.ywojennym (Zhiory Blblio- 
lcki Miejsl..icj w Chchniy) 
13. (iimnaLjum w ChclmL.Y, ul..res mil;dLywojcnny (Zhiory Bibliolcki Miejskiej 
w Chclmi.y) 
14. Browar (póinicjs/Y Pomowin), slan 'I ol..rcsu mil;lltywojcllitegll (Zhiury Uib- 
Iiolcki Micjsl..iej w ChclmL.Y) 
15. C/lonl..owic Kluhu Krl,;glar/.y "Bl,;c", 1lJ25 r. (Zhiory K, LuhaJlskicgo) 
ló. "KnJI" BraClwa Kurkowcgu Fr;mcisLek (iramowski, lala 30. XX w. (Zhiory 
K. I.ub.mskiegu) 
17. Poświl,;ccnie s71andaru 24 Pomorskiej Irui.yny Harccrskicj im. Zawiszy Ctar- 
nego w IY32 r. (Zhiory K. Lubańskicgu) 


317
>>>
18. Chór Św. Cecylii i orkiestra pod batutą Stefana Dorawy, wykonawcy opery K. 
Kurpillskiego "Krakowiacy i Górale" w 1937 r, (Zbiory M. Dorawy) 
19. Sprawozd,mie sytuacyjne policji niemieckiej z kwietnia 1941 r. (Archiwum 
Pallstwowe w Toruniu, Slarostwo Powiatowe w Toruniu 1939-1945, sygn. 3) 
20. Kaplica Matki noskiej CZł:stochowskiej na Białej G(Jrze nad Jc7iorem Chełm- 
żynskim, wyhudowana w 11)27 r., zniszczona w 1940 r, (Zbiory Biblioteki 
Miejskiej w Chełmży) 
21. Ponmik ku czci mieszkmków ChclffiŻy pomordowanych w latach 1939-1945 
przez okupanta hitlerowskiego 
22. Zdj
de policyjne mieszkar\ca Chełmi.y Stanisława Ktihnbauma oraz zawiado- 
mienie o śmierci w obo7ie w Oświt;cimiu w 1942 r, (Zbiory prywalne E. No- 
wackiej) 
23. Widok ogółny Chełmży z 1966 r. (Zbiory M. Dorawy) 
24. Miejska i Rejonowa Biblioteka Public71la w Chelmiy, stan 7 1994 r. (Fot. K. 
Pająk) 
25. Osiedle 4
lecJa w Chclmi.y, st.Ul z 1994 r. 
26. Cukrownia Chelmża, stan ł. ł994 r. (Zhiory Biblioteki Miejskiej w Chełmiy) 
27. Chór nliesz,UlY Św. Cecylii. Jubileusz 125-lecia iSlnienia, 1994 r. (Zbiory M, 
Dorawy) 
2R. G"zeta Chelmi.yńska, nowa edycja lxl stycł.nia 1990 r. (Zbiory Biblioteki Miej- 
skiej w Chelmi.y) 
29. Ośrodek sportów wodnych "Wlókniarz", lata 70. (Zbiory Biblioteki Miejskiej 
w Chelmi.y) 
30. Poiar Katedry 2 Vłłł 1950 r., godł.. ł
o (Fol. H. Malewski) 
31. Ponmik W dLlt;cznoSci, st.Ul z 1990 r. (Zbiory Bihlioteki Miejskiej w Chełmi;y) 
32. Ks. infulat Zygfryd Gros/kowski, 1992 r. (Fot. Z. Poniatowski) 
33. MS7a Święta na placu przed Cukrownią podczas strlJku 21 IX 1980 r. (Zbiory 
Biblioteki Miejskiej w Chełmiy) 
34. Tablica pamiątkowa ku czci mieszkańców Chcłmży deportow.Ulych do ZSRR, 
luty 1992 r. (Zbiory Biblioteki Miejskiej w Chełmi.y) 
35, Tablica pamiątkowa upamit;lniająca juhileusz 750-lecia DiecCL.ji Chelmil'iskiej, 
paidziernik 1993 r. (Fot. K. Pająk) 
36. Zakład ..Iwlacja" S.A. 


318
>>>
INDEKS OSOBOWY 
(opracował Mirosław Gołon) 


Wykaz skrótów: chełm. - chełmiński, ks. - ksiadz, w. - wielki, V. - Von, 
Zoh. - zobacL. Kursywą zaznaczono nal'wiska autorów cytowanych prac 


Addmczak Alfons 269-270. 272 
Ahkmdnn, ks. 152 
Alberl AI/(irzej 301-302 
Alek.
ander IV. papież 38 
Allen Gertruda v. 40 
Alv.:nsleben Ludolf v. 205 
Alvensleben Ludolf Herm.mn 205 
Ambrosii (Ambroży) Gabriel6-ł 
Ambrozow Dymili A. 266 
Anna, żona Zygmunl., III W.,zy 60 
Anna Maria. córka Zygmunla III Wazy 60 
Anus zewski M. 272 
Anuszewski J.m 2119 
Anzdm, biskup warminski 45 
Asi Józef 217 
Augusl II, król polski 65 
AUlenri G. 189 


Rarwicki Wiktor 115. 19+-195 
Barwik W. 229 
Basak Adam 2119, 302 
Basakowa W. 25 I 
Basedow E. 169 
Baszkieuicz JOli .J.J 
Balor EI7liela 315 
Bazanowska R. 272 
Bąk Adolf 213, 248, 271 
Beilharz Albert I 19 
Bekker 101 
Belau Józef 79 
BelzYI Leszek 195. 197-191\ 
BelkoI JOli 16Y 
Berendl Andrzej, ks. 10-1 
Berg H. 180 
Berman A. 173 
Bertram O. 180 
Bertram Rcinhold 189 
Beszczyńska H. 272 
Beszczyński Jan. działacz PPR 268, 277 
Beszczyński Jan.przewodn. zespołu śpiewaczego 
"Harmonia" 166 
Beszczyński Teofil 135 
Beszczyński Edmund 217 
Bie/lia/.. Jalll/sz 32, 43-1-J 
BlernackJ Edmund 268, 279, 300 
Bierul Bolesl.,w 286 
Bilski WalelllY 132. 145, 155. 165-16 
Biskl/p Marioli 41-1-1, -19, 68, 7l 
Bizunowi.."Z Ś. 252 
R1angiewicz U. 272 
BIangiewicz K. 272 
Blangiewicz B. 272 
Bla
ij (B/;.żej) Johannes 6-ł 
I:\Iaurock IIcinrich 99 
Blessing Mdlcusz 138 
Blumencwajg A. 173 


Baier Andrzej Ignacy. biskup che/m. 80 
Bajerski Z. 188 
Bajger (lub Beygcr) W)adysl.,w 217 
BaIcerzewska Ił. 272 
Bandszewski K. 272 
BanasLewski Józef zob. Banaszewski Jan 
Ban.lSzewski Jan 211 
Baniec F., ks. 113 
B.miecki F., ks. 186, 192 
Biir M. 69. B6 
Bartlllu..-ski Hmr)'k 168, 200 
Bdrczak 217 
Barc7ak Mari.. 272 
Barczyński Bolesław 217 
Barnaś lIenryk 7 
B.,rtecki W. 194 
B.,rtek Barlholomeus 55 
Bartkiewicz BrolUslaw 217 
B..nkiewicz A. 272 
Banko M.lrek 271-272. 2911. 303 


319
>>>
BIumencwajg G. 173 
BlasLkiewicz J. 272 
l3Iaszkow J. 187 
l3I..dowski SzynKIn 6-ł 
RockcJ, R. 138 
130elzel 13. 171 
[logI/da Maria 69, 71 
BogI/ch A. 216 
B6hnfeldl Johann 120 
Bojarska n. 215 
130ldl Jerzy 217 
130ldl Feliks. ks. 130 
Bokslaw KrZywouSly, książę polski 16 
Boni n AnIoni 190. 192.206,217 
Roraws
a T en'sa 70 
norkowski S. 229 
130ms Klemcns 217 
IIm.l's',,,,'ski M. 70 
lIorzysz/.;oll','ki lo
ef 168-169 
nraun Moses 97 
nr.\Lkowski SI,mislaw 267 
Brocki R. 17 9 
Bromma Tcodor 120, 135. 142, 145 
Broniszewski AlojLY 271 
lIml/I/cI/ A. 1(,9 
Browiliski ScL
"li.'n 72 
nmlkowski Mich..1 72 
BrulkiewicL Slanisl.lw 217 
Brzemiriski 7..ch.,ri.lSz 72 
BrLeski Jan 145,217 
BrLeski Francis7ek 217 
Br7.uicki Francis7xk 2 I7 
nrzerik W. 272 
Br/oskiewiCl. Maria 311 
BuchholL Pawel 251-252. 268. 279 
Budniak II. 272 
Budr.L' 13. 272 
Bu.bjkowski 21H 
Bujno Zygmunl 272 
Bukowski I. 241( 
Bulińska M. 272 
Bunlkowski J. radny 272 
Bumkowski Jan. 7g. w 1942 r. 21R 
Bunlkowski nolc
law 218 
Burandl Maria 249 
Bur.llldl S. 257, 261. 272 
Bumos Wacław 2t19, 272, 280 
Bur7yński SI.lIuslaw, zg. w 1939 r. 205. 21H 
Bur Lyńscy S. IW. :250--251 
Bmkiewicz 2 I3 
Byliński W. IX6 


Cackoll'sh S/'1al/ 5_1, 61)-70 
Cehulak Zbigniew 25R 


320 


Cebulak Mieczyslaw 218 
Ceconi 202 
Celarck Andrzej 2111 
Chamsim Wojciech 187,267 
Ch..lkowska Janin., 2111 
C1,,"icle\\'ski IV. -12 
Chmielewski Edward 251 
Chodynicki Czesl.lw 229. 274. 306-307 
Chojn..cki Kazinuerz 218 
Chomicz T adeusL 294 
Chrapicki Mikolaj, biskup che/m. 5H 
Chruszczow Nikila 292 
Chryslian. biskup 33, 34, 37, 41 
Chrzanowska Anna 218 
C1'l7.m,o\\,ski T. 7l 
C/rr.:.m/OlIski Bogdal/ 217 
ChrLanowski Konrad 21H 
Chrzallowski Mich..l 72 
Chudy Slefan 70 
C11/1t1ziakowa J. -I 1-12 
Chlllkiewicz Zofi.. 251. 275 
Chylilrecki, ks. 152 
Cil'c//lll/Oll'ski KOI/rad 2/6 
Ciejek SI..nislaw 253 
Cierni liski F. 224 
Ciesielski M. 272 
CieuYllski Lucjan 191-192 
Ci,'{f"k T. 1-10 
Cies/ak E. 72 
Cieslinski Franciszek 218 
Ci..żk,. Joanna 6ft 
Cleinow Georg 156 
Cohn lIeinrich 162 
Cor-ł-t"L
 P. 169 
Cromer Johann 45 
Cybulkowski Fabian, ks. 66 
Cyrklaff lIenryk 246, 272 
CYllilhki Rog,ulII 3()/ 
Czajll lal/ 311 
Czerp/ell'..ki Perll.d 61$ 
Cz"rÓ,i..ki /rel/el/.'Z 7,25 
C7.1rliński Adam 155 
Czarliński Leon 165-166 
C7..rliński Wincenly 118. 132 
Czarnecki Z. 246, 272 
Czarnecki J. 253 
C7.1rnecki 135 
C r
,ykowski Andrzej, ks. 103. 139 
C/.ema Marcin 59 
Cwniak JamL
z 271-272. 280. 303 
C7erwi,iski AnIoni 135. 145. 155 
Czerwi.iski Franciszek 142 
CZI/bek Z. 301 
C;I/bilhki AII/or,i 298
>>>
Ćwiklińska B. 272 
Ćwiklińska Maria 218 
Ćwikliński Jan 135 
Ćwikliński Wladyslaw 218 
Ćwikowski Witold 251 


Drążkowsh Jan 82 
Drogowski Franciszek 218 
Dróżniakiewicz Miehal188, 218 
Drygaiski Antoni 218 
Dubicki Tadeusz 297 
Indlin Edmund 218 
Durczewski Igllacy 117 
Durczyński Jan 79 
Dybowska U. 272 
Dykier Paweł. ks. 282 
Dynas Stanisław 275 
Dziabaszewski Edmund 145 
Działdowski Franciszek 267 
Działyński Kasper, biskup chełm. 58 
Dziem.iński Mateusz, kanonik 58 
DzielIIski Stanislaw 72 
Dzierżyński Feliks 292 
Dziell'Oliski K. 260 
Dzięgielewski Bolesław lOB, 132. 148-149, 156. 
175 
Dziubak Marian 274. 305-306 
DLwierski Bolesław 107 


D.lhlke Lucjan. ks. 285 
Danielewski Bolesław Ton1lLSz 311 
Dantyszek Jan, biskup chełnL 59 
Daranowski Teofil 148 
Dażwański Józef 314 
Dabrowski Kazimierz. ks. 281 
Dąbrowski Jerzy 7. 274, 295 
Dąbrowski Aleksander 134 
Dąbrowski Tadeusz 254.272.312 
Dejewska E. 272 
Dejewski Władysław 218 
[kjewski Jan ł58 
Dekowski Stanisl.lw. ks. 103. 139 
Dembek. ks. 134 
Dembiński Stanislaw 311-312 
Delllel Ouo 218 
[kmel 1. 246 
Demski Alojzy 218 
Depczyński Antoni 193,206.218.247 
Derda F.272 
Derdulik Mateusz 50 
Diabin Stanisław 312 
Dieterici W. 86 
Dinse 202 
Dobl'OlI'ulska M. -12 
Dolara Boleslo... 217. 297 
Doliwów. ród 32 
Domachowski 13. 272 
DOlllachowski Wladysl..w 135 
Dombrowski Aleksander 142 
Domżalscy. rodzi na 66 
Domżalski Wojciech 55. 66, 72-73 
DOIIIŻ.1Iski Stanisław 64 
Domżala Tomasz 50 
Donarska Klara 218 
Donarski K..rol 218 
Dondalski K.lrol 275 
DOl/dalski Rel/etlykt 218 
Do,,,laski JÓzef 206 
DOl/l/er 119 
Doppke J. 301 
Dorawa Alfons 251 
DOTllII'a Marioli -15, 71, 200. _
()(
30l 
Dtrawa Stdan 193.258.282 
Doring Abraham 105 
DormowiczJózef31l.313 
Dormowicz Jan 264 
Dorota. L"ogoslawiona 60 


Eberhardt Botho 205 
Eichstadt 85 
Ernest A. 272 
Etmański Edmund 218 
Ewert Benedykt 218 
Ewert Franciszek 218 


F.duner 137 
Faj
cnbl..t D. 17
 
Falkowski I'aweł 143 
FClllkicJcj,ki J. 7l. H7, J3y 
Farbacik [\azyli 218 
Feeser Antoni 153. 117 
Feld P. 173 
FeJde Karol vom, wojewoda 48 
Feuchtwangen Zygfryd v.. w. mistrz krzyżacki 
40 
Fi..lkowska Genowefa 218 
Filip. cysters 33 
Finko Tadeusz 295 
Firyn Fr .lnciszek 107 
FisLcr Józef 278 
Flcck Kun 202 
F/ccke,,-,teill J. -1-1 
Fleming Malgorzata 247 
FliLikowski 1.111 213 
Fliigel Jnh.lllnes 202 
Folskert 2W. 210 
Furmella Józef 145 
Fl
'ster Albert 201. 2O-ł, 207-208 
Frick K.orl 190 


321
>>>
Fryderyk Wilhem, cesarz 133 
Fryderyk 11, cesarz 34 
Frydman M. 173 
FrydrycJJOwicz R. 137, /39 
Fryntkowski Tomasz, ks, 126, 130-132, 134, 
141, 152. 158, 160. 167 


Gabrych F., ks. 173 
Gackowski M. 273 
Gajdus Wojciech, ks. 205, 215. 287 
Gall Karl 105, 138 
Galon Rajmund 15, 14, 260 
Garowa Ewa 63 
Gąsiorowski AJulrzej 216-217 
Gąsowski Wacław 131. 142 
Gdula J. 253 
Ge1dersz Franz 138 
Gembicki Jan, biskup chelm. 58, 60 
Gembicki Wawrzyniec. biskup chelm. 58 
George 202. 215 
Gerhard 38 
Gerschon Dawid 137 
Giedka (Gedka), biskup plocki 37 
Gierek Edward 294 
Gierowski Józef 72 
Gierszewski Stanislaw 53, 6
9 
Gierszewski Józef 195, 213, 219,308 
Giese Tiedeman, biskup 35,37, 54-55 
Glama Benedykt 218 
Glemllla T. 68 
Głębocka M. 272 
Głębocki Adam 315 
Głębowicz B. 300 
Gniosek Bartosz 50 
Godfryd, cysters 33 
Godłowski K. 42-43 
Goeritz Heinrich 99 
Goga Antoni 140, 148 
Goga Leonard 159 
Goga Julian 166 
Gtilcke Ludwig 75, 85, 137 
Goldber B. T. 173 
Gołdstein 174 
Goliańczyk Adam 70 
Goliński J. 272 
Gollmer 120, 145 
Galon Miroslaw 7, 263 
Goltz v.. generał 164 
Go1aszewskn I. 193 
Go1aszewski 259 
Go1ębiewski J. 272 
Gomułka Władysław 284 
Gorczyński B. 188 
Gortat Zofia 72 


322 


Gostomski Albert 55 
Gostomski Jakub 55, 61, 72 
Go
ciniak Wojciech 295 
Gotlib Sz. 173 
G6raj M. 272 
G6recki Antoni 142 
G6recki Benedykt 295 
G6rny Władysław 267 
Górs/..i Kaml 44-46 
G6rski M. 193 
G6rtowska Zofia 274, 306 
Górtowski B. 178 
G6rzyński Maciej 63 
Grabianko Antoni ?78 
Grabowska M. 272 
Grabowski Anastazy 219 
Grabowski B. 272 
Grabowski L. 259 
Grabowski Maksymilian 142, 155, 159 
Grabowski Tadeusz 219 
Grabowski Wacław 132 
Gramowski Franciszek 317 
Grocholewski Kazimierz 246 
Grochowski Stanisław 287 
Gronkowski W. 272 
Grosz Edmund 219 
Groszewski Franciszek 135 
Groszkowski Alfons, ks. 285, 291. 313-314. 318 
Grotkowski S. 272 
Groźniewski Antoni 132 
Grube Hermann ł20, 147 
Grycner E. 272 
Grzankowski E. 188 
Grzankowski Kazimierz 219 
Grzegorz IX, p.
pież 34 
Grzcgorz Maks)'lIIiliOlI +J 
Grze
kowiak Alicja 311 
Grzes'kowiak JOli 31,41-13 
Grzonkowski Konrad (lub Bernard) 219 
Grzymkowski S. 272 
Guhr Erich 202 
Gunter, biskup chełm. 34 
Gużyński Paweł 301,311,315 


lIaberer 204, 208 
Hagemeier 202 
Hahn Heinrich 101 
Haller Józef. generał 166,206.292,312 
Hapke Józef 219 
Hamoch A. 137 
Harrklloch H. 139 
lIartwich Wilhelm ł09. 145. 148, 150. 158, 161- 
162, 166 
Hausen Fryderyk v. 38
>>>
lIehsl Stal/isfaw 70 
Heidenreich zob. lIeidenryk 
Heidenryk. biskup chelm. 16.35-39,41. 54 
lIelimaIII' M. .u 
HeJlwig Kur1 156 
Hellwig Adolf 120 
Hempel 203 
Henryk Brodaly. ks.ąl.o 
ąski i krakowski 33 
Henschel H. 173 
lIetlSel IV. 31 
Herman. biskup chelm. 41 
Hermann H. 190 
Herzog 204 
Hes Meyer 162 
Hess 205 
Hindenburg Paul. fddmarszalek 151 
Hirsch Leiser 137 
Hirschfeld Nalan 120, 122 
Hirschfeld Caspar Gerschon 97. 101 
Jloelge J. 45 
Hohenloe Henryk v.. w. mislrz krzyżacki 35. 37 
Hohenzollern Johann Karl v., biskup chdm. 80 
Hoszowski S. m 
Hubert A. 17-ł 
Hu1ewicze. rodzina 164 


Igielski Pio,r. ks. 300-301 
Ingramm Michal219 
Innocenly IV. papież 37 
Innocenly 111. papież 33 
lsbrandl Isidor 138 
Isbrandl Andreas 138 
Izdebski Zygfryd 219 


JablOliski Adam 219 
JabłOliski Wladyslaw 271-272 
Jabłoński Z. 246 
Jaccwicz \V. 216. 214 
JacobsclI E. 85-86 
Jacobson Hermann 108, 146. 176. 185, 189 
Jagieiski, mislrz malarski 132. 152 
J agielski J. 272 
Jagidski Pawd 219 
Jagidski Wojciech 267 
Jagla Broni,law. ks. 212 
Jagoszewski AnIoni 21Y 
Jakub, biskup chelm. 40 
Jakubiak, ks. 295 
Jakubowicz A. 173 
Jakubowski Tadeusz 271-272 
Jakubowski W. 272 
Jalocha Jan 311 
Jan z Łolxlowa 39, 60 
J.uuszewski FmncisLek 143 


Jankowska M. 249. 272 
Jankowska Maria 2m 
J(Ulkowska W. U. 69. /38, 140. 172, 177.195- 
/97, 199. 260 
Jankowski BarIIomiej 72 
Jankowski J. 42-43 
Jankowski L 253 
Jankowski Ł. 272 
Jankowski Jan 53 
Jankowski M. 272 
Jankowski Piotr 73 
Jankowski SIanisław 53-54, 62 
Jankowski Wiesław 295 
Jarmulski E. 253 
Jarosz Kazimierz 295 
Jaruszewski Alojzy 219 
Jarzemska W. 272 
Jarzemski W. 272 
Jarzębiński Sebastian 50 
Jasiński P. 272 
Jasitiski T. 44 
Jask61ski Henryk 219 
Jaslrzembski H. 253. 272 
Jastrzębski Wlodzimierz 211. 215-217. 224, 298 
Jas:owski Tadellsz 215-217. 224 
Jaworski Kazimierz. uczeń 21\9 
Jaworski Kazimierz. posel 311 
Jaworski K.. inż. z-ca dyr. C-ni 275 
Jaworski W. 272 
Jaworski Zdzisl.lw 311 
Jedkie M. 253. 261 
Jedlke Hanna 2-ł7 
Je/ol/ck A. /7, 23 
Jac:)I'-'ki M. 26() 
Jesionow
ki E. 272 
Jesionowski Ignacy 98. 107 
Jesionowski Jan 82 
Jesladl J. 249. 253 
Jezierska M. E. 216, 224 
Jezierski Piotr 55. 72 
Jeziorkowski Czesław 178 
Jeziorski Bartlonul'j 72 
Jeżewska Helena 219 
Jędrzejewicz B. 173 
Jopt'k 219 
Jucłllowski Józef 219 
Juchlowski Ludwik 219 
Judyla zob. Sangerhausen JUIa v. 
JurkiewicL Albin 276 
Jurkiewicz Alfons 219 
Jurkiewicz E. 272, 276 
Jurkiewicz Józef 135 
Jurkiewicz R, 272 
Jurkiewicz Władyslaw 132.219 


323
>>>
Juta zob. Sangerhausen Juta v 
Jutrowski Melchior 50 
JUlia zob. Sangerhausen Juta v. 


Kaczmarczyk WJodzimierz 219 
Kaczmarek H. 272 
Kacz.marski B. 138 
Kaczorek Roman 289 
Kaczyński Leon 174 
Kadukowslw Renata 249, 307 
Kadukowski Franciszek 150 
Kalass. ks. 134 
Kaliszewski W. 272 
Kalka C. 272 
Kalka Zdzisław 309 
Kalkstein, rodzin.
 164 
Kallas Mariall 136 
Kalmarski Andrzej 64 
K..łamarscy. rodzina 256 
Kał..nmrski Antoni 229 
Kalamarski Franciszek 256 
Kałml1arski L. 256 
Kami,isk; Hellryk S. 224. 26-1, 298 
Kamiński Antoni, ks. 104, 126. 139 
K..miński Ryszard 289 
Kamiński Józef 219 
Kanicki Kazimierz 142 
Kaniecka S. 272 
Kaniecki Leon 213 
Kaniewski Józef 219 
Kannenberg Józef 219 
Kapa Błażej 50 
Karbow;ak A. 46 
Karczewski Aleksander 219 
Karczewski Alfons 219 
Karliński Józef 105 
Kal7lol\'ski Jall 169 
Karol Gustaw, król szwedzki 17 
Kmplls Zbiglliew 7. 171 
K" rw"s;,isk" J. 46 
Karwat Witold 219 
Kassa J. 272, 279 
Kaszubowski Józef 220 
Katlewski Jan 220 
Katlewski Paschalis 107 
Kaun Heinrich 99 
Kaun Karl 83, 85, 97 
Kazimierz. ksitżę łęczycko-kujawski 40 
Kazimierz Jagielloliczyk, król polski 47-ł8. 58 
Kaźmierczak Jan 280 
Kaklewski Maksymilian 219 
K"kolewski, nauczyciel 192 
K"kolewski Maksymilian zob. Kąklewski Maksy" 
milian 


324 


Kemnic M. 272 
KerstelI KrystYlla 298 
Kęsik Bronisław 213, 216. 220 
Kęsik Antoni 213, 216, 220 
Kiełbasa Wincenty. biskup chełm. 57 
Kiełbasiewicz Antoni 159 
Kieszkowski Teofil 220 
Kiellicz Henryk. arcybiskup 33 
Kilanowski W. 272 
Kirsch Karol 193-194 
Kirsch Bernard 19-1 
Kitnowski Tomasz 55 
Klassen Bernard 220 
Klawiński A. 272 
Kleditsch Walter 202 
Kleemann dr 161. 164. 166 
Klein Władysław 246 
Klussnmnn E. 189 
Kłossowski Aleksander. ks. 104, 139 
Kłossowski Leonard, ks. 104-105. 139 
Knooel Gustaw 120 
Knopf 166 
Kobierski Klemens 19-1 
Kobusiński Alojzy 2ffJ 
Kobusowski J. IW 
Koc L 68 
Koclwllowsk; J. K. ./3 
Kola AII,il7.ej 25 
Kollm""" P. 169 
Kołakowski Józef 268, 272, 275 
Kolaszyński Jan 245 
Komiński 188 
Komorowski Kl7.ysztof217 
Komorowski Michał 72 
Komowski N. 193 
Komowski Norben 220 
Komrowski Pawel 55 
KOlldmcki J. 10, 23. 42 
Konkolewski Joachim. ks. 212,220 
Konopnicka Maria 153 
Konrad Mazowiecki. ksi"zę 32. 33, 34. 37. 44 
Konstancja.księżna łęczycko-kujawska 40 
Kończewski Grzegorz 302 
Kopczyński l. 272 
Kopczyński 191 
KOI7I£cki M. 71 
Kortes Max 202 
Korth Antoni 220 
Korthals Bolesław 131-132 
Kosatka Wiesław 311 
Kosicki Jan 220 
Kosiński Wiesław 279 
Kostka Piotr, biskup chełm, 56,59 
Kosrl7.ewsk; J. 31.-11-13
>>>
Ko
ciuszko Tadeusz 153 
Kotewicz Ludwik 288 
Kowalkowska I. 272 
Kowallek E. 272 
Kowallek Piolr 311 
Kowalski Jan 142 
Kowalski BarIIomiej SS 
Kowalski Paweł 55 
Kowalski Zygfryd Ignacy. biskup che/m. 283- 
285 
Kozłowska M. 272 
Kozłowski Jan Henryk 206 
Kozłowski J. K. 42 -43 
Kozłowski Ryszard 297-303 
Krajewski Jan 7, 31 I. 315 
Krajewski S. 272 
Krajewski W. 229 
Kralewski Karol 243 
Krant C. 173 
KrasLewski A. 272 
Kraśkiewicz S. 272 
Krawczyk Józef 206, 220 
Krawiczyński Alojzy 220 
Krawyciński B. 272 
Kretschmer 115 
Kr"cki Ł. 272 
Kriebel K. 156. 162-163, 166. 169 
Kriiger Wahher 202 
Kriiger 205. 215 
Krupecki Allloni zob. KrulXcki AndStazy 
Krupecki Anastazy 220 
Krużyński Alojzy 220 
KrygerJ.272 
Krystyn .wo.iewoda 33 
Kryza W. I 
 
Krzywdziński Józef 311 
Krzywdziński Józef. zg. w 1942 r, 220 
Krzywka Ryszard 310 
Krzywka Andrzej 310 
KrLY7.
niak Nepomucen 143 
Krzyżaniak 160 
Krzyżykowski Franciszek 220 
Kuberski Albert Gust.IW, pastor 173.212 
Kucia S. 187 
Kucken 15. I U'J 
KUCLbolski Jan, bi..kup chelm. 60 
Kuc7ka Franciszek 313. 315 
Kuczyński Bronisław 220 
Kudlicki Karol 132. 145 
Kudlicki 1. 257.272 
Kufel Z. 229 
Kiihne 215 
Kiihnbaum Stanislaw 220. 318 
Kujot Stanislaw 44. 46 


Kukielslm R. 246 
KukJa Z. 229 
Kulig S. 243 
Kulita Seweryn 188 
Kulpiński Edmund 220 
Kulpiliski IIl'11r)'k 196, 198-200 
Kulpiński T. 259 
Kulpiński Wincenty 142. 188 
KUII/or Bolesław 45-46 
Kunz 201 
Kunzel Olfistian 137 
Kupczyński Aleksander. ks. 126 
Kurcz Maksymilian 220 
Kurowska Maria Halina. ps. "Kryształ" 214 
Kurowski Bolesław 213 
Kurowski Bożysław 200 
Kurpiński Karol 193 
Kurzętkowski fironisław 158. ICJO, 165. 167, 
174-175. 180. 184-185 
Kus Jan 220 
Kusz. por. 213 
Kuszykowski Walenty 79, 137 
Kutowski Aleksander 287 
Kuźnicki S. 272 
Kwiatek Ignacy 220 
Kwiatkowska E. 260 
Kwiatkowski Antoni 72 
Kwiatkowski Jerzy 269,271-272 
Kwiatkowski Józef 220 
Kwiatkowski Ryszard 249, 278 
Kwi.ltkuwski Wacłilw 268 
Kwieciliski Wojciech 131. 14X, 154. 159. 161. 
164. 115, 1115-186 


u,bUtła Gerard 33. 43-44, 68, 136 
Lachmann llirsch 78 
Lajzer L. 173 
Lange. dr inż. 176 
Lange Georg 137 
Lasker 105 
Lalle Samuel 85, 97 
Lau Maria 249 
UIII IV. 229. 298 
Lechowicz Adam 72 
Lechowicz Jan, killtonik 51 
LechowicL I'aweł 64 
Leczkuwslu Szymon 174 
Leiser 113 
Leme;n R. 180 
Lendziun Roben 135. 145 
Leski J.II\ 72 
Leski Wojciech, biskup chelm. 67 
Leszczyriski Andrzej. biskup chełm. 58 60 
1£,'zCZ)'li..ki K 215 


325
>>>
Leszczyński Stanisław 65 
LesLek Biały. książę sandomierski. krakowski 33 
Leszycki S. 23 
Leśniewicz Wiktor 190, 195. 201, 220 
Levy S. 113 
Levy T. 113 
Lewandowska K. 272 
Lewandowska W. 272 
Lewandowski Eugeniusz 7,225.260--261.280 
Lewandowski Franciszek, zg. w 19-12 r. 220 
Lewandowski F. 272 
Lewandowski Jan. z-ca sekr. Tow. Ludow, 
mistrz m..lar.. ur.1875 1-12 
Lewandowski Jan, zg. 19-12 r. 220 
Lewandowski Jan. sekretarz PPR 277 
Lewandowski J.III. llziałacz PPS 229, 268. 272 
Lew..ndowski K..zilllierz 159 
Lew.llldowski Leon 220 
Lewanduwski M. 259. 272 
Lew..ndowski R. 135 
Lewandowski Stanisław 258-259 
Lewandowski Szczepan 220 
Lewandowski Włodzimierz 271-272 
Lewandowski Zygmunt 220 
Lewicki Franciszek 159 
Lewin Moses 137 
Lichtański AlIluni 6-1 
Lichtenstein Moritz 140 
Lichtenstein M..x 140 
Lichtenstein Maks 113-17-1 
Liczkowski Konslallly 221 
Lied/ke AII/olli -15-46, 71. 137. 139 
Lindem.lIlII. bracia 205 
Lindemann Johann 137 
Linkowski Zyglllunl 221 
Lipińskol Teresa 247 
Lipowski Stanisław 221 
Lipowski W. 272 
Lisewski Boleslaw 221 
Lissewski dr \O I. \07 
Lohrke Augusl 99,119,123 
Lohrke G. 1-17 
Lohrke. roJLin., 177 
Lonkert Malhells I 
H 
Lowenłxrg M.lx 140 
LlIbański K.uuI271-272. 311-318 


L.S. zob. L,kau'ski S. 
Łakomska J. 273 
L1pczyński Anioni 296 
L1sińska Anna 50 
Łaski A. 113 
Łcmpiccy M. i J. -15 
L:cka M. 272 


326 


L:ga Władysław -13 
Łobdowczyk Jilll zob. Jan z ŁoWowa 
ŁolI'mimiski /Jell1)'k -13 
ł..lIbkowska A. 272 
ŁlIbkowski Anastazy 221 
Łubkowski K. 272 
ŁlIbkowski Marek 247 
Łukasiewicz Ił. 273 
Łukaszewicz L. 253 
ŁukawskiS. 169-170, 19Z 
Lukomski Z 70 
ŁlIkolllski Stanisław 155 
Łukolllski Slefan 1-15. 159. 161. 16-1 
Łukowski S. 188 


Maclrillko łY. 2-1. 69 
Maclrillko J. 196, 260, 302 
Macierzyński T. 258 
Mackiewicz Konstanty 221 
Mackiewicz 213 
Maczkiewicz 107 
Maercker 11. 4-1-16, 52, 68-73. 137 
Majerowska l. 272 
Majewicz S. 273 
Mi,jewski. zg. w cz. II wojny 221 
Majewski Jan, 272-273, 279. 284. 291 
Majewski F. 186 
Majewski 166 
Majewski Alfons 213. 211. 2-18 
Makowiecki Antoni 175 
Makowski Jan, sollys 55 
Makowski J. 229 
Makowski Stanisław 306 
Makowski Jan. stolarz, członek Tow. Ludowego 
142 
Makowski T. 272 
MakuIilcki Franciszek 135, 145. 175 
MalOInowski W. 272-273 
Millewska 301 
Malewski Henryk 7. 19Y. 241(, 298 
M..łecki Marian 221 
M",ikowski A. -I-I-J6. 71 
Marclrlewski J. 86 
Marchlewski Julian 292, 312 
Marchlik Benedykt 271-273 
Marciniak Z. 272-273 
Marczewski J. 118 
M.ulctewicz B. 252 
Marszałkowski A. 272 
Marszalkowski K. 272-273 
M.uszałkowski W. 272-273 
Maryk.. Zbigniew 271
>>>
Maslowski Alfons 314 
Maslowski F. 186 
Maslowski H. 273 
Matiasik K. 272 
Matlewski 107 
Matliński Jan 120, 130. 134, 142 
Matusiak Stanislaw 268 
M..tyasik H. 273 
Mausolf Francisz"k 106 
Mączllk AI/lol/j 69 
Mączkowski Mieczyslaw 271-271 
Mączyńska Elżbieta 290 
Mączyński Jan 221 
Mączyński Stanislaw \07 
Mechtylda z Magdeburga 39 
Meier Lewin 137 
Meller Andreas 75. 136 
Mer,el/ A. 72 
Messmer E. 190 
Meszyński Antoni ElImund 221 
Meyer Markus 78, 137 
Meyer 107 
Miazek AnlOni 252 
Michalski Stanisl..w 156 
Mickiewicz AlIam 153 
Mieszko I. ksi.\ż, 32 
Mikołajczyk. wlaścicid f..brylu 177 
Mikołajczyk P. 313 
Mikołajczyk Stanislaw 279, 2156 
Mikosza J. 273 
Mikulski Kazimierz 311 
Milewski B..nlowmiej 72 
Miller M. /36 
Minc Hilary 255 
Misiulek W. 273 
Mitygowski A. 193 
Mityguwska H. 19-ł 
Mitygowski Alojzy 221 
MulIrow Heinrich E.. pastur 127 
Mollrzyński Antoni 83 
Mogelnicki Bolesl..w 188 
Mol Wiktur 7.313.315 
MOllolrski Jan 221 
Munllrils7kiewicz Jilkuh l)9 
MOlilui Henryk de 37 
MoriIwiec S. 273 
Morgenilu (M.u"ien..n) Jiln. bislup chelm. 36. -łl 
Musakowski Jerzy 307 
Moses Aron 137 
Moses Jakub 137 
Mose
 D.lllid 137 
Moses Kaspar 137 
Muskowski AlIam 73 
\1os7kiewicL C. 113 


Mroczko T. -15-46 
Mrosk 202-203. 2\0 
Mrowiński Krzysztof 72 
Mróz Boleslaw 278. 288 
Miiller Teodor 120 
Miiller Jakub 190 
Miiller lIugo 109 
Mur..wski B. 273 
Mur..wski Jan 217 
Murawski W. 272 
Muszyński R yszarll 7, 313 
Muszyński Sylwester 242 
Muszytowski, sponowiec 259 
Muszytowski Jan 268 
MU7.
lewski Józef 120 
Mynett 1. 273 


Nagelschmied 105 
Naglewicz 259 
Najmark S. 113 
N..I.\skowski Stanislaw 253. 273 
NalęcL-Wilkxycki Jan Jerzy. biskup chelm. 80. 
103 
NtII/lcz,',hkcr S. 69 
N..n7,er 160 
Nilpilllkowski T. 272 
Napoleon. cesiII L 75 
Nehring. zg. w 1939221 
Nehring Stanisl.\w 159, 165. 180. IHf-187 
Nelkowska Janina 26'.1 
Nelkow.sk.\ M. 273 
Nelkuwski Boleslaw 2-ł1! 
Nelkowski Broni,l..w 290 
"emitr Anna 135 
NeunldllJl I. 272 
Neumann Julius 162. 114 
NecIG, B. 253 
Nicol.li Alhenus 6-ł 
Niell/i"llowski Lullwik 221 
Niellźwiell7ki Marcin 72 
fl;ikol.ljew. pik 265 
Nischwitz Christian Friedrich 82. 10-1 
Nos.\rzewski 68 
Now..cka ElLbieta 7 
Nowacki AnlOni 81 
Nowacki Jakub 55. 70 
NOw.tCLynski 61 
"owilk F'-'lIIciszek 221 
/I'""ak /c""'1 lI/1berl -1-1. (,8. 71-72 
\'"v.,.lowski '1.(,7 
'\""illow,li lI.:nryk '1.21 
\'owicki lullwil 221 
\'owicki 
1. 273 
\'owick. r...ncil.ek 221 


327
>>>
Nowicki Michał 131,133 
Nowicki Nikodem 221 
Nowicki 213 
NowOlko Marceli 292, 312 
Nurowski Antoni 64. 75. 79 


Pelkowski Maciej 55. 70 
PękaIska S. 256 
P]'ilippi R. 44 
Piasecki Andrzej 55 
Piasecki Jan 55 
Piasecki L. 188 
Piasecki Michał 55. CH 
Piasecki Tadeusz 294 
Piasecki Władysław 222 
Piątkowska B. 272 
Pialkowski Alfons 280 
Piąlkowski M. 273 
Pichen. rodzina 109, 119. 177. 189 
Pichen Albert 85. 97. 99 
Piechowscy. rodzina 73 
Piechowski Tomasz 72 
Piestch A. 152 
Pikulijk Walenty 55 
Pilatowski Stanisław 142, 155-156, 158-160, 
163-164. 167.1 92 
Pi1ecki F. 273 
Pilecki K. 273 
Piłsudski Józef 184-185 
PiOlr I, car 65 
PiOlrewicz A. 313 
PiOlrowicz M. 273 
Piórczyński Marek 311 
Pirch 202 
Piskorski 167 
Płocharski Jan 2m 
Podlasiński Bolesław 222 
Poeplau Maria 252 
Pokorniecka B. 273 
Pokorski J. 273 
Pokorski Waclaw 248 
Pokrgtowska E. 272 
Pokrętowska 222 
Pokuciński Władysław 269. 273 
Polakowski Bronisław 222 
Polaszek 86, 106, 138-141 
Polcyn, sportowiec 258 
Polcyn Maksymilian 222 
Pollej Z. 282 
Pomierski Jakub 53. 55 
Pomorski Szymon 50. 52 
Poniatowski Józef. książę 131 
Popiel Karol 278 
Pupiółkowski Marcin 98 
Porazi,iski Jarosław 7, 47 
Porębska K, 44 
Por"bski Jan 191 
Porębski Władysław 7 
Pospiesza/ski Karol M. 216 
PostoIska N. 173 


Obara Bogumiła 247, 315 
Obiegałka Bogusław 217 
Obiegałka Stanisław, ps. "Poraj" 214 
Oczki S. 273 
Ody,aiec W. 68. 7l 
Ogłoza £",il 208. 216 
Okońska Stdnisłdwa 150 
Oleś J. 273 
Ols'owsl.i A,uirzej 300--301 
Olszewski Andrzej, biskup chełm. 58 
Olszewski Dominik 267 
Olszewski J, 188. 221 
Olszewski Kazimierz 246. 272 
Olszewski. plut. 213 
Olszewski Paweł 206. 221 
Omżyńska Franciszka 150 
Oppermann Ouo 202 
Orgacki Leon 205. 221 
Orlowicz Bernard 221 
Orłowski Szymon 180 
Orłowski Ludwik 248 
Ornas 221 
Orzechowski Paweł 221 
Orzechowski Roman 221 
Orzechowski. por, 213 
Osowski, ks. 193 
Ossowski Paweł 160 
Ostrowska H. 273 
Osuch E. 249. 253 
Oślizło Józef 221 
Ośmiałkowski Feliks 245 
Ouo. biskup chełm. 40 


Paczkowski Atldrzej 301 
Pdczkowslu Franciszek 150.273 
Paczkowski Konrad 2m 
Paderewski Ignacy 206 
Padlewski Franciszek 222 
Paliński Alfred 258 
Pantlikowski Feliks 248 
Paradowski J. 32, 43 
ParuIski Stanisław 269, 272-273 
Paw/ak MarilDl 6-1, 72 
Pawlikowski Jan 245 
Pawłoll'ski B. ].I 
Pellowski. ks. 205 
Peplińska S. 249. 272 
Peters 148 


328
>>>
Potiechin 263 
Potocki Józef 65 
Potocki Teodor Andrzej, biskup chelm, 58 
Powalów ród 32 
Po....ierski Jerzy 0/3-14 
Preis C. 273 
Prejs Julian 106 
Prenerdtius Johannes Ambrosii zob. 
Wladyslawski Gabriel 
Pryliński Michal 130, 132, 142 
Przerwana Anna 50, 61 
Przerwani, rodzina 58 
Przerwany Ambroży 72 
Przerwany Gabriel zob, Wladyslawski Gabriel 
Przerwany Jan CH 
Przerwany Wojciech 50, 61 
Przybylo J. 273 
Przybylo W. 273 
Przybyszewski Antoni I (J1 
Przybyszewski 107 
Przybyszewski Edward 135 
Przybytek Waclaw 312, 315 
Przychodniak S. 273 
Przymus J. 273 
Pudlewski Franciszek 205, 222 
Pyras A. 273 


Radlewski Franciszek 222 
Radomski Jerzy 246, 253, 280, 309 
Radziejewski 107 
Radzig 85 
Rddzikowski R. 248 
Rait/a Perer 300 
Rajewski Bronisl,lw 222 
Raszeja Franciszek 222 
Rawicz6w. ród 3 2 
Rechenberg Helmerich v., mistrz krajowy 40 
Reiski Karol 258 
Rejnowski Franciszek 222 
Remus Paul 148 
Riedeł A. 259 
Riefflin (Rieflin) Karl 98, 138 
Rieflin Georg 137 
Rittler Aleksander 249 
ROc/llwwski HCt/ryk 7, 9, U. 196. 260 
Rogmallll H. 138 
Rogowski lwu Onufry, biskup chelm. 80 
Rogowski J. 273 
Rokossowski Konstanty 292 
Roman Wojciech 50, 61 
Romanowicz Walenty 73 
Rosenhagen Julius 85, IW 
Rosiński Franciszek 159 
Rosiński Roman 278 


Rosiński Zygfryd 267, 278 
Rossbach Gerhard 157-160, 164, 174 
Roszko,,'ski Wojciech zob. Albert A,rdrzej 
Rothe Georg 120 
Roznerski Antoni 103, lOS 
Roz",arski R. 273 
Rubt/ikowicz M. ./2 
Rudnicki Tadeusz 291 
Rudnicki KaLimierz 289 
Rumież Bazyli 271. 273, 278 
Rurkiewicz Jan 279 
Rutkowski Stanislaw 213 
Rlllkowski Alojzy 193 
Rutkowski Franciszek 267-268, 275 
Rutkowski Jan 222. 243 
Rutkowski Edwin 275 
Rux David 138 
Ryback i Roman 280 
Rybacki L 272-273 
Rybacki Jan 306 
Rybak Pantaleon 252 
Rychnowski Stefan 68 
Rydlewski Franciszek 118 
Rydlewski Franciszek, zg. w cz. II wojny 222 
Rydlewski Marian 268 
Rydzyński Franciszek Ksawery hr.. biskup 
chelm. 8
81, 103 
Rymanowicz Franciszek 53 
Rymer 117 
Rynkowski Edmund 248 
Rypiński 105 
Rzurkoll'ski 252 


Saagc J. M. 0/5 
Sdbatkowic Jakub CH 
Sack Konrad v.. mistrz krajowy 40 
Sadowski M. 273 
Sakiewicz Edward 222 
Sakiewicz I. 249 
Sakiewicz Henryk 246 
Sakowski Józef 222 
Sakowski Feliks 222 
Sakowski Hieronim 222 
Sakrajda Regina 7, 2-19, 256, 30S 
Sakwiński Franciszek 222 
Salomon Lachmann 78 
Salomon Elias 78 
SamsOllOwicz HCI/ryk 69, 71- 72 
Sdmulewska W. 273 
Sangemeister Ileinrich 189-190 
Sangerhausen Juta v., błogoslawiona 39-41, 60, 
292. 
Sangerhausen Anno v.. w. mistrz krzyżacki 39 
Santopscy, rodLina 66 


329
>>>
Sanlopski Józ
f 72 
SaJllopski Mal
usz 72 
Sanlopski SIanisław 5+-55 
Sarnecka G. 273 
Sawicka Hanna 312 
Sawicki A. 193 
Sawicki SIanisław 222 
Sawicki Mieczysław 166 
Sawicki J. 273 
Sch"rwenka Julius 101. 122 
Schduer Józef 145 
Scheiding Carl v. 101 
Schenkel M. 18) 
Schippen Ludwik V., mislrz krajowy 40 
SchlUle 177 
Schmidl Eduard W.. paslor 127 
Schmidlgall Adolf 99 
SchmiU 148 
Schneider A. 160. 174 
Schoenhof
r Roman 206, 222 
Schon v. 82 
SchrOder Alojzy 222 
SchrOd
r Anioni ISO 
Schuhe W/adysłdw, ks. 212 
Schw"r
nka Mdx 1-ł8 
Sczaniecki Michd'107, 118, 152 
Sercz)'k Je TZ)' .J / 
S
rocki Władysław 222 
Sękowski Tadeusz 279 
Siden Julius Ibl 
Sielski R. 273 
Sielski Erwin 222 
Sielski Maksymilian 222, 185 
Siemi
cki 213 
Si
mjeniecki Bolesław 222 
Siemieniecki Ignacy 222 
Sienkiewicz H
nryk 131. 153 
SieradzellI IViesław-/(, 
Sikom Wanda 312 
Sikorski Władyslaw, generał 312 
Sikorski Franciszek 132 
Sikorski Anaslazy 193 
Sinoradzki 191 
Siullowski Kazimierz 156. 159-160. 167 
Siudowski Pawd 188 
Siudziński Lech 222 
Slmński Wiklor 192-193 
S kiba, inż. 287 
Skibicki Allloni 70 
Skomand, wódz 35 
Skompska Fr.lllcis?k" 214 
Skowroń_ki Jan I.n 
Skrzypczak A. 273 
Sloni
cki Zbigniew 246 


Słowiński F. 252, 272 
Sobccki Czcsłelll/ 2/5-2/6. ZU 
Sobiecki Slefan. renlier 132 
Sobiecki Jan 132, 1-ł2 
Sobiecki Józef 107 
Sobiecki Slefan. krawiec 105 
Sobiecki Slefan, rolnik 85. 107 
Sobiecki AnIoni 213 
Sobierajski Jan 222 
Sobierajski Bronislaw 275 
Sobieraiski Anioni 213 
Sokołowski Ksawery 165 
Sokól S. 273 
Sorokin Dymilr Sarkiejewicz 263 
Sosnowski R. 273 
S6jkowska A. 2-ł9 
Splell Carl M"ria, biskup chełm. 212-213 
Slalin Józef 291.301 
Slamm Albin v. 138 
SIaniszewski J. 273 
Stańczak 191 
Stapil ArnoM, biskup che/m. 36, 41 
Stasi
wicz Mari,m 296 
Slawski Feliks 213,222 
Slefan Baloty. król poisIu 68 
Slefański Piolr 56. 61, 75, 79. 136-137 
Stefański 188 
Slegg
r Simon 138 
Steilllllllllll 85. 138--/.J() 
SI
mlerg 175 
Slencel Oskar 222 
Slernlerg Dawid Ddnid 137 
SIęplewski Jerzy 19-ł, 222 
Stępnik Stanisław 306 
StockbllIger Max 120. 137. 145, 148 
Stogowski Z. 273 
Slopikowska W. 273 
St6ssel Paul 151 
Stm.fzclI'icz L 23 
Slraszkiewicz Teodor 66 
Slrąkowski 222 
Stremlau Wiesław 21-ł 
Slroocl Rudolf 190 
SlruLyk 191 
Slrzdecka L 273 
Strzelecki 175 
Slrzyżewski Feliks 222 
Slrzyżkowski S. 188. 195 
Slrzyżowski Slanislaw 222 
Suchomski Leon 275 
S"ct.i,iski Ryszard 298 
Sul,'cki J;m 268, 272. 275 
Sulencka T. 273 
Suwala A. 252 


330
>>>
S",illm-ski A. 2-1 
Swoiński W. 167,313 
Syłla Adam 111-1. 189. 19-1 
Syrek Józd 192 
Syrocki J. 253 
Szafel' IV. /-I 
Szcrfł-lUl F. 71 
Szalkiewicz W. 2-18 
Szatkowski 191 
Szauer F. 186 
Szczawiński. ks. 61 
Szczepańska A. 273 
Szczepański Czesław 2110 
Szczepański Jan 222 
Szczepański franciszek 150 
Szczepański Leon 222 
SZCLOt Franciszek 222 
Szczot Janina 271 
Szczutkowski Szczep,1II 222 
Szczypiorski J.m 159 
Szclągowski 258 
Szembek fryderyk 60 
Szewc Janek 63 
Szilill8 Jall 7. 196. 201. 211. 215, 2/7 
Szkotnik Ignacy 222 
Szkuta Henryk 271 
Szkutkowski S. 272 
Szubrych Irena 315 
Szulc Feliks 222 
Szulc Jan 245 
Szulc Wacław 2611. 289 
Szulc Andr&j 72 
Szult.. WI"dysł..w, ks. 281 
Szulter Jan 70 
SzumborsIu Bern,ord 6IS 
Szustakowski Jerzy 275 
Szutkowska Stanisława 223 
SZ/l,"ik Narc)'z zob. Kozłowski R)'zard 
Szyczewski Wacław 132 
Szydzik. Józef, ks. 141. 173, 188. 194 
Szyjkowski Władysław 206, 223 
Szymański Michał 67 
Szymański. kuśnierz 73 
Szymański Alojzy 223 
Szymański Antoni 142, 175, 186 
Szymań.
ki Feliks 223 
Szymański Paweł 158-159 
Szymdński Stdan 247 
Szymański Fr.lllciszck 131. 134-135, 184 
Szymkiewicz 192 


Śliwiński Oswald 290 

wierczewski. dr 184 
Świerczewski Karol 292 
Świętopełk, książę 33 
Świtajska C. 273 


Tejkowski Józef 223 
Terben Wiesław 289-290. 301 
Tobias Josef 78 
Tomaszewski Oskar 140, 148-149 
Tomaszewski B. 229 
Torbasik Bazyli 223 
Tracz Walenty 50 
TrenkeI P. 190 
Trenkei Wilhelm 184. 189 
Tretkowski Gracjan, ks. 206, 212.281. 283-284 
Truches v, 98 
Trzciński Zygfryd 223 
Trzebiatowski K. 199 
Tuszyński Lech 290 
Tylicki Piotr. biskup chełm. 58 
Tyniecka Antonina 150 


Ulmer Christian 137 
Ulmer Bernhard 99 
Urb..ński M. 273 
Urbański Bolesław 275-276 


Voss Józef 142 
Voye Leonard Carl 101 
Voye Bernhard 911 


Śliwińska A. 273 
Śłiwiliski J. ./5-16 
Śliwiński E. 273 


W..hll60 
Wajda Kerzill/ier.. 7. 75. 1-11. /-13. 172 
Walch 75 
Walczak R. 246 
Walecki Bolesław 288 
Walecki Zbigniew 314 
Walecki Hieronim 289 
Walk Dorota 52 
Walter Stanisława 2
 
Wałęsa Lech 313 
Wangrin Teodorik de. 37 
IVapilisb RUII/erll 185. 198 
Warcisław, ksi'lżę 33 
Warszewski Leon 223 
Warszewski Leon 223 
Waryński Ludwik 292 
Wasiakowski Stanisław 142 
Wasilewski R. 193 
Wasi/lr)'liski B. 172 
Watzcnrode Łuk.lSz. biskup warmiński 58 


331
>>>
Wawrzyniec 41 
Weick Walentin 138 
Weinert Franciszka 223 
Weinert Franciszka 223 
Weingarten M. 173 
Weiss Johann 137-138 
Welde Oskar 119 
Welde Max 116, 119. 122-123, 140. 145. 147- 
148. 158 
Welde Karl (Carl) 97. 99 
Welde, roozina 99. 109 
Weltz Felix 138 
Weredycki AnIoni 223 
Werner. biskup chełm. 38. 40 
Wesołowski M.- 273 
Wesołowski M. 2-16, 273 
Wialroszewska I. 192 
Wiebe Friedrich R.C., pastor 104, 127 
Wieczorkowski Franciszek 142 
Wieigoszewski Z. 193 
Wierzbicki Jan 223 
Wierzbowski M. 246 
Wierzbowski CzesIa w 280 
Wi.:rzchowski J.:rLY 260 
Wierzchowski Z. 229 
Wiese Therese 138 
Więckowski Slanislaw 223 
Więckowski Ludwik 135 
Więckowski Jan 19-1 
Więckowski J. 258 
Więckowski Waknly 188 
Więcławska W. 273 
Wikbold,biskup chelm.-łO-łl 
Wikland M. 138 
Wilczewski Brunon, ks.206. 212 
Wilczewski F., ks. 173 
Wilczyński K. 229 
Wilhelm I. cesarz 133 
Wilhelm II, cesarz 152 
Wilhelm z Mooeny 37 
Wiliiiski Alfons 159 
Wilkowski F. 273 
Wilkxycki zob. Nalęcz Wilkxycki 
WiIler Eugen 202-20-1, 209. 213. 217 
Wilma Anna 50. 52. 71 
Wilma Adam 50 
IVi",,,,er J. 72 
Winiarski Boleslaw 223 
Wi nler 160 
Wiśliński Z. 273 
Wiśniewska M. 273 
Wiśni.:wska ł..ucj.\ 288 
Wiśniewska W. 273 
Wiśniewski K. 253 


332 


IViy,iewski NIloni 205 
Wiśniewski Roman 306 
Wiśniewski Bolesław 223 
Wiśniewski Feliks 188 
Wiśniewski Julian 176 
Wiśniewski Alntoni. zg. 1939223 
Wiśniewski Julian 223 
Wiśniewski AnIoni. zg. w 19-11 223 
Wiśniewski Maksymilian 223 
Wiśniewski 213 
Wiśniewski, ks. 285 
Witkuński Tomasz 55 
Władyslaw Jagiclło. kr61 polski 36 
Władysław IV kr61 polski 60 
Władyslawski Gabriel. kanonik 58- 60,64 
IVlodm'Ski N,drze j 70 
IV/rroorska R. 257 
IVoelk}' cn. 44-15, 71, 137, 139 
Woelm. rodzina 143 
Wojciak 1. 136 
IVojciedrowski Miecz)slaw 7. 8, 143, 145, 168- 
170, /96. 198.200,298-299,313 
Wojnowski Jan 142 
Wojsz Aleksand.:r 269,273 
Wojloll'icz Jerzy 73 
Wolf Jakub 137 
Wolff Marklis 78 
Wolff Leon 188 
Wolff. roozina 109, 119 
Wolski Bolesław 223 
Wontorowski S. 186 
WOŚ J., ks. 226, 224 
Woylas.l.:wski Andrzej 66 
Woytuszewski J6zef 72 
W6zek Feliks 205, 223 
Wrycza J6z.:f,ks. 153. 155-160, 163-164. 167. 
188,313.317 
Wychalski Jan 71 
Wycholscy. roozina 5-1 
Wyczyński Francis7.ek. ks. 104. 139 
Wyrowiński Jan 312 
Wyszkowski Włddysław 175. 185-187. 195 
Wyszyński Slefan. k;ordynał 312 


Zabiegalonka Maria 71 
Zabłożny J. 223 
Zachar J. 187 
Zachara Józef 268. 279 
Zacharek Benedykt 289-290. 302 
Z,charek J6zef 143 
Zacharek Jan 223 
Z.,dzik Jakub. biskup chełm. 58 
Zagacki Aleksander 223 
Zagi.:rski Jan 214, 249 


--
>>>
Zagórski D. -16 
Zagrodzki Stanisław 236. 265 
Zaklikowski Alfons 224 
Zakrzewski Leon 224 
Zaleski W. 45-16 
Zaleski Zbigniew 280 
Zaporowicz Helmut Kurt 205 
Zaremba B. 273 
Zaręba Józef 107 
Zarzycki Tadeusz 273.313 
Zasacki Jan 135 
Z'lSadzki Stanisław 269. 279 
Zawacka Elzbieta 217 
Zdrojewski A. 273 
Zdrojewski Benedykt 82 
Zdrójkowski Z. 70-71 
Zell Franciszek 205. 224 
Zell Przemysław 294-296. 303. 3 I l 
Zelmallski 1. 248 
Zep 205 
Zeppe 147 
Zielińsk.. M. 193 
Zielińska S. 273 
Zieliński Edw.lrd 159 
Zieliński Edmund 311 
Zieliński Adam 145 
Zieliński Kazimierz 311 
Zieli,i.ki Tomasz 302-303. 311 
Zieliński F. 273 
Zieliński Antoni 134-135 
Zieliński Józef 224 
Zieliński Mdksymilian 275 


Zielniewski Leon 224 
Zielonkowska M. 252 
Ziemlewski R. 273 
Ziętara I. 273 
Zięlarski 2.. ks. 179 
Zila 205 
Zinck Johann 13 8 
Ziółkowska S. 252 
Ziółkowski Walenty 135 
Ziółkowski Feliks 135 
Ziolkowski Józef 142 
Zuckermann Matheus 138 
Zyblewski Józef 154-155. 175 
Zyblewski Aleksy 155 
Zygmunt August 59 
Zygmunt III Wau 60 


Żabiński Krzysztof 312 
Żeglowska Barbara 73 
Żegłowski Franciszek 73 
Żelazny Pawel 193. 258 
Żenkiewicz Marian 311 
Żm.ich Franciszek 224 
Żmijewski Wawrzyniec. ks. 65 
Żuchowski S. 186 
Żuława Walenty 50. 55. 61 
Żuralski Paweł 251 
Żurawska Weronika 159 
Z"rowski K. 41 
Żywiccy 73 
Żywicki Mirosław 243. 249.261.280 
ŻywJcki Samuel 55 


333
>>>
Wykaz osób wspomagających finansowo przygotowanie monogratli 
"Dzieje Chełmży" 


l. Marian ArszYliski - Toruń 
2. D31lUta BajiIiska - Chelmża 
3. Regina Bililiska - Chelmża 
4. Irena Binder - Chelmża 
5. Emilia Chojnacka - Grzywna 
6. Zygmunt Ciesielski - Chelmża 
7. Danuta Ciołek - Chelmża 
8. Witold Ćwikowsk; - Chelmża 
9. Tadeusz Dąbrowski - Chelmża 
10. Ludwik D..bski - Dtwierzno 
11. Marian Dorawa - Toruń 
12. Jan Dubiel- Chełmża 
13. Jan Durczewski - Poronin 
14. Joanna Dydowicz - G6rsk 
15. Alfons Gajdus - Rożental 
16. Maria qajewska - Chełmża 
17. Zdzisława Gazda - D..biny 
18. Franciszek Gładykowski - Bydgoszcz 
19. M31'ia Głowacka - Chełmża 
20. Edward Górski - Chełmza 
21. Zofia Grochowska - Chełmza 
22. Alfons Groszkowski - Chełmża 
23. Antoni Grysik - Pluskowęsy 
24. Irena Hopke - Łysomice 
25. Walenty Jal'Osz - BI1Jwina 
26. Eugeniusz Kall - Chełmża 
27. Danuta Kałamarska - Chełmża 
28. Ryszard KarniIiski - Przysiek 
29. Ewa Katlewska - Zelgno 
30. Feliks Kawecki - Chelmża 
31. Gertruda Konczalska - Włocławek 
32. Urszula KopruszYliska - Cbełmża 
33. Wieslawa Korpolewska - Chełmża 
34. SzcLęsny Kotcwicz - Chełmża 
35. Krzysztof KrzywdLiIiski - Chełmża 
36. Danuta Kujawska - Chcłmża 
37. Henryk KulpiIiski - Bydgoszcz 
38. Stanisław Kulp1llski - (,hełm:i'..a 
39. Tadeusz Kulpiliski - Sopot 
40. Zdzisław KUl'Owski - Gdałisk-Wrzeszcz 
41. Jadwiga Langowska - Chełmża 
42. Stanisław Lasota - Gliwice 
43. Mimslawa L.echniak - ChełmŻ3 
44. Bogumiła 1.ewandowska - Rzęczkowo 
45. Maria Łukaszewicz - Chcłmża 


334 


46. Edward Majewicz - CbełmZa 
47. Joanna Majewska -Skąpe 
48. St311isław Makowski - Cbełmża 
49. Hanna Małewska - Toruń 
50. Henryk Malewski - Chcłmża 
51. Janina Marciniak - Grudziądz 
52. Slanislaw MączYliski - Bydgoszcz 
53. Urszula MeszYliska - Chełmża 
54. Paweł Monarski - Toruń 
55. Danuta Mucharska - Chełmża 
56. Romuald Nelkowski - Wielkie Czyste 
57. Elżbieta Nowacka - Chełmia 
58. Anna Oryl - Złotoria 
59. Małgorzata Osiliska - Orzechowo 
60. Maria OSl11Jwska - Gdynia 
61. Bolesław Paczkowski - Łapy 
62. Kazimierz Pickarski - Chelmża 
63. Roman Piellczewski - Jarocin 
64. Florian PodliIIski - Chełrnża 
65. Irena Poeplau - Chelmża 
66. Micczysław Porębski - Krak6w 
67. Małgorzata Poznaliska - Cbełmża 
68. Wacław Prciss - Tczew 
69. Wacław Przybytck - Chełmża 
70. Henryk Rochoń - 
71. Janina RogaL;ka - Łubianka 
72. Bazyli Rumież - Chcłmża 
73. Włodzimierz Sakrajda - Torull 
74. Czcsław SeroczYliski - Łubianka 
75. Teresa Sitko - Zakrzewko 
76. Stanisław Siudzillski - Chełmża 
77. Alfred Strużyna - Warszawa 
78. Bożena Suchodolska - Chełmża 
79. Krystyna Swobodzillska - Chełmża 
80. Irena Szreder - Łubianka 
81. Władysław Szulta - Wilomino 
82. Barbara Szymańska - TW7no 
83. Zygmunt Tomczynski - Chełmża 
84. Anna Tomiczek - Warszawa 
85. Hcnryk Tomiczek - Warszawa 
86. Danuta WalcJ'czak - Toporzysko 
87. Edmund Walotka - Chełmża 
88. Hubel1 Wiese - Bydgoszcz 
89. Aleksander WiIiski - Chełmża 
90. Wojciech Wolff - CbełmŻ3
>>>
. r 


91. Barbara Zaidlewicz - Toruń 
92. Marek Zaidlewicz - Toruó 
93. Teresa Zatorska - Grzywna 
94. Czeslaw Zdanowicz - Jawor 


95. Kazimierz Zell - Chełmża 
96. Roman Żmijowski - Oświęcim 
97. Zofia Żywiczyńska - Chelmza 
98. Jan Żywiczyóski - Chełmża 


Wykaz zakładów pracy i instytucji 
wspomagających finansowo przygotowanie monografii "Dzieje Chełmży" 


l. Bank Spółdzielczy - Chełmża 
2. Budowłany Zakład Instalacji ..BISP" - Chełmża 
3. Cukrownia ..Chełmża" - Chełmża 
4. Gminna Spółdzielnia ..Samopomoc Chłopska" - Chełmża 
5. Klub pod Raluszem - Chełmża 
6. Lokalne Zrzcszcnie WłścJcieli Nieruchomości - Chełmża 
7. Miejska i Rejonowa Biblioteka Publiczna - Chełmża 
8. Ośrodek Szkolenia Dokształcania i Doskonalenia Kadr - Chełmża 
9. Państwowa Spółdzielnia Spożywców ..Społem" - Chelmża 
10. PalJstwowy Ośrodek Maszynowy - Mała Grzywna 
11. Pomorskie Zakłady Drobiarskie 'Poldrob" - Toruń 
12. Pomorskie Zakłady Papby ..Izolacja" - Chełmża 
13. Rejonowy Zakład Budownictwa Wiejskiego - Chełmża 
14. Spółdzielnia Inwalidów ..Che1met" - Chełmza 
15. Szkoła Podstawowa Nr l - Chełmża 
16. Szkoła Podstawowa Nr 2 - Chełmża 
17. Szkoła Podstawowa Nr 3 - Chełmza 
18. Szkoła Podslawowa Nr 4 - Cbełmża 
19. Szkoła Podslawowa - Grzywna 
20. Szkoła Podstawowa - Zc1gno 
21. Urząd Miasta - Chełmża 
22. Urząd Miasta i Gminy - Che1mża 
23. Właściciełe taksówck - Chelmża 
24. Zakład Przetwórstwa Tworzyw Sztucznych ..Koliber" - Chełmża 
25. Zespół Opieki Zdmwotnej - Chełmża 
26 Zespół Szkół Średnich - Chełmża 
27 Związek Bojowników o Wolność i Demokrację - Chełmza 


Biblioteka Główna UMK 


111111111111 lilii 11::1 1111111111 11111 1111111111 11111 11111 lilii 11111111 


300001889371 


335
>>>